1
Materiały na głownie noŜy
Podstawowym materiałem na głownie noŜy jest oczywiście stal, czyli nie wnikając w
szczegóły stop Ŝelaza z węglem, oraz innym dodatkami. Maksymalna zawartość węgla w stali
wynośi 2.06% (nie dotyczy stali wytwarzanych metodą proszkową). Im większa zawartość
węgla w stali, tym daje się ona hartować do wyŜszej twardości, jednocześnie stając się coraz
bardziej krucha. Typowe dobre stale na głownie zawierają ok. 1% węgla.
Dodatki stosowane w stalach:
Chrom - zwiększa wytrzymałość, hartowność oraz odporność na korozję. Stale zawierające
min. 13% Cr uznawane są za nierdzewne. Małe ilości spotykane są w stalach narzędziowych.
Mangan - zwiększa hartowność, wytrzymałość na rozciąganie, uderzenia i ścieranie.
Spotykany prawie we wszystkich stalach.
Molibden - Zwiększa hartowność stali, podnosi wytrzymałość i zmniejsza kruchość.
Krzem - Zwiększa wytrzymałość, ale teŜ kruchość (szczególnie przy duŜych twardościach).
UŜywany w stalach spręŜynowych.
Kobalt - Zwiększa twardość i wytrzymałość stali.
Wanad - Znacznie podnosi odporność na ścieranie, dzięki tworzeniu w stali węglików.
Zwiększa kruchość. Im większy dodatek wanadu, tym stal tnie 'agresywniej'.
Wolfram - Powiększa wytrzymałość i odporność na ścieranie. UŜywany w stalach
szybkotnących.
Nikiel - Ułatwia to proces hartowania, zwiększa wytrzymałość na uderzenie i odporność na
korozję.
Siarka i fosfor zwiększają kruchość oraz podatność na obróbkę skrawaniem. W stalach jakie
nas interesują są szkodliwymi zanieczyszczeniami.
420, 420J2, 420HC, 420 Mod, 425 Mod - Najtańsze nierdzewne stale na głownie. Miękkie,
słabo trzymające ostrość, uŜywane głównie w noŜach z najniŜszej półki, ale takŜe przez tak
znanych i zasłuŜonych producentów jak Buck. Łatwe w ostrzeniu, całkowicie nierdzewne.
Jeśli stal głowni opisana jest jako Stainless Steel, stal chirurgiczna, 400 Series - nie
spodziewaj się niczego lepszego. Ze stali 420J2 wytwarzane są takŜe repliki mieczy
(wyłącznie do oglądania), oraz linery noŜy składanych.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Ni
%Mo
420
0.15-0.35
1.00
12.00-14.00
420J2
0.15
1.00
1.00
12.00-14.00
420 Mod
0.30-0.50
1.00
12.00-14.00
0.50
425 Mod
0.50
0.35
0.35
13.50
1.00
T425 Mod
0.65
0.35
13.50
1.00
2
440A, 440B/AEBL - Stale trochę lepsze niŜ 420. Nierdzewne, bardzo łatwe w obróbce, nie
trzymaja świetnie ostrości, ale łatwo się je ostrzy. Stale tej klasy są szeroko stosowane w
noŜach z niŜszej i średniej półki, m.in. przez Victorinoxa. Jeśli stal głowni opisana jest jako
"440", w najlepszym przypadku jest to stal 440A, na pewno nie 440C. Dobry producent
potrafi zrobić z takiej stali przyzwoitą głownię.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%V
440C
1.20
1.00
1.00
18.00
0.75
440V
2.2
0.50
0.50
17.5
0.50
5.75
AUS-4 - Japońska stal bardzo niskiej jakości. Całkowicie nierdzewna, poziom co najwyŜej
stali 420. Ostatnio wprowadzna przez firmę CRKT.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Ni
AUS-4
0.40 - 0.45
1.00
1.00
13.00-14.50
0.49
AUS-6, AUS-6A - Japoński odpowiednik stali 420. Low-endowa stal, jedynymi zaletami jest
całkowita nierdzewność, łatwe ostrzenie. UŜywana np. przez CRKT.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Ni
%Mo
%V
AUS-6
0.55-0.65
1.00
0.04
13.00-
14.50
0.49
0.10-
0.25
AUS-6A 0.55-0.65
1.00
1.00
13.00-
14.50
0.49
0.10-0.30 0.10-
0.25
AUS -8, AUS-8A - AUS-8 to japoński odpowiednik stali 440A/440B. Nieco zmodyfikowaną
stal AUS-8A Cold Steel porównuje do ATS-34, co świadczy jedynie o konkretnym podejściu
do zasad marketingu w tej firmie. Niemniej jest to juŜ przyzwoita stal. UŜywana np. przez
firmy CRKT, Cold Steel, Benchmade.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Ni
%Mo
%V
%W
%Co
%Cu
AUS -
8
0.70-
0.75
0.50
1.00
13.00-
14.50
0.49
0.10-
0.30
0.10-
0.25
AUS -
8A
0.85-
1.00
1.00
13.00-
14.50
0.10-
0.30
0.10-
0.20
0.40
0.40
0.20
AUS-10, AUS-118 - Japońskie stale nierdzewne, nieco lepiej trzymające ostrość niŜ 440C.
Rzadko spotykane. W przeszłości uŜywane przez CRKT, obecnie z AUS-10 produkowamy
jest Spyderco Native SS.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Ni
%Mo
%V
AUS - 10 0.95-1.10
0.50
0.04
13.00-
14.50
0.49
0.10-0.31
0.10-
0.27
AUS - 118 0.90-0.95
0.50
17.00-
18.00
1.30-1.50
0.10-
0.25
3
Sandvik 12C27 - Szwedzka stal nierdzewna o zawartości węgla na poziomie 440A, ale
zawierająca bardzo mało zanieczyszczeń. Łatwo się ostrzy. Niezła stal na noŜe. UŜywana
przez większość skandynawskich producentów noŜy, np. EKA, Helle, Frosts.
%C
%Mn
%Si
%Cr
12C27 Sandvik
0.58
0.35
0.35
14.00
13C26 - Szwedzka stal nierdzewna, lepsza niŜ 12C27. Rzadko spotykana.
%C
%Mn
%Si
%Cr
13C26
0.65
0.65
0.40
13.00
19C27 - Szwedzka stal nierdzewna, odpowiada z grubsza stali 440C. Rzadko spotykana.
%C
%Mn
%Si
%Cr
19C27
0.95
0.65
0.40
13.50
H-1 - Stal wprowadzona przez Spyderco w linii noŜy Salt dla zastosowań, w których nóŜ jest
w kontakcie z wodą morską. Dobre walory uŜytkowe połączone z bardzo wysoką odpornością
na korozję otrzymano przez duŜe dodatki chromu i niklu, oraz zastąpienie części węgla
azotem.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%Ni
%N
H-1
0.15
2.00
3.00-4.50
14.00-
16.00
3.56
6.00-8.00
0.10
154CM - Stal produkowana przez hutę Crucible Metals, USA. Lepsza niŜ 440C - mocniejsza
i dająca się wyŜej hartować, niestety bardziej krucha. WyŜsza odporność na ścieranie.
Nierdzewna w codziennym uŜytkowaniu, moŜe się pokryć rdzą powierzchniową w
korozyjnym środowisku. Bardzo często spotykana i stosowana.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
154CM
1.05
0.60
0.25
14.00
4.00
ATS-34 - Japoński odpowiednik stali 154CM produkowany przez hutę Hitachi. W
korozyjnym środowisku moŜe pokryć się rdzą powierzchniową. Bardzo często spotykana.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
ATS - 34
1.03
0.25
0.41
13.75
3.56
ATS-55 - Stal nieco gorsza od ATS-34, ale tańsza od niej. UŜywana przez Spyderco, obecnie
rzadko spotykana.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
ATS - 55
1.00
0.50
0.35
14.00
0.60
4
GIN-1/G-2 - Japońska stal nierdzewna o parametrach nieco lepszych do 440C. Obecnie
rzadko stosowana. W przeszłości uŜywana przez Spyderco i Benchmade.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
GIN - 1/G - 2
0.90
0.37
0.60
15.50
0.30
VG-10 - Stal produkowana w Japonii, mocniejsza i mniej krucha od 154CM, łatwiej ostrząca
się, ale trochę gorzej trzymająca ostrość. W trudnych środowiskach podatna na rdzę
powierzchniową. Szeroko uŜywana przez Spyderco, Al Mara, Fallknivena (w połączeniu z
420) i innych producentów wytwarzających noŜe w Japonii.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%Co
VG - 10
1.00
0.50
0.60
15.00
1.05
1.40
N690 - Stal nierdzewna produkcji Bohlera. Klasa 440C/VG-10/ATS-34. Stosowana przez
Extrema Ratio i od niedawna w czerwonej linii noŜy Benchmade.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%V
N690
1.07
0.40
0.40
17.00
1.10
0.10
CPM S30V - Stal proszkowa, uznawana za najlepszą stal nierdzewną na świecie. Głownia z
tej stali bardzo długo pozostaje ostra, i jest całkowicie nierdzewna. Niestety droga. Często
spotykana w noŜach produkcyjnych z górnej półki.
%C
%Cr
%Mo
%V
S30V
1.45
14.00
2.00
4.00
CPM S60V/CPM 440V - Nierdzewna stal proszkowa, bardzo duŜa zawartość węgla i
wanadu. DuŜa domieszka wanadu - bardzo agresywnie tnie, świetna odporność na ścieranie.
W porównaniu do innych stali jest bardzo krucha - wyłącznie do cięcia! Uzywana przez
Kershawa, dawniej przez Spyderco.
%C
%Mn
%Cr
%Mo
%V
S60V/440V
2.15
0.40
17.50
0.40
5.75
CPM S90V/CPM 420V - Nierdzewna stal proszkowa, podobna do S30V. Dobra, droga i
rzadko stosowana.
%C
%Mn
%Cr
%Mo
%V
CPM
S90V/420V
2.20
0.40
13.00
1.00
9.00
CPM 3V - Stal proszkowa produkcji Crucible Metals. Zaprojektowana z myślą o połączeniu
dobrego trzymania ostrości i bardzo wysokich parametrów mechanicznych. Mocna, odporna
na wykruszenia stal na duŜe noŜe. Droga jak kaŜda stal proszkowa. Uwaga! Nie jest
nierdzewna!
%C
%Cr
%Mo
%V
CPM 3V
0.80
7.50
1.3
2.75
5
CPM 10V - Proszkowa stal narzędziowna huty Crucible Metals. Bardzo dobra, droga, rzadko
uŜywana. Nie jest nierdzewna.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%V
CPM 10V
2.45
0.50
0.90
5.25
1.3
9.75
BG-42 - Bardzo dobra stal nierdzewna. DuŜa zawartość wanadu sprawia, Ŝe wspaniale trzyma
ostrość. Bardziej krucha od ATS-34. Obecnie wyparta z rynku przez S30V.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%V
BG - 42
1.15
0.50
0.30
14.50
4.00
1.20
10xx - Proste stale węglowe. Wraz ze wzrostem zawartości węgla spada wytrzymałość, a
wzrasta docelowa twardość i trzymanie ostrości. 1050 jest uŜywana na maczety, miecze. 1095
to świetna stal noŜowa, tania i często spotykana.
%C
%Mn
%Si
1055
0.48-0.55
0.60-0.90
1070
0.66-0.75
0.60-0.90
1084
0.84-0.90
0.72-0.90
0.26
1095
0.95
0.25-0.55
5160 - Bardzo mocna stal spręŜynowa, uŜywana głownie na duŜe noŜe (~60HRC) i miecze
(~50HRC).
%C
%Mn
%Cr
5160
0.60
0.80
0.80
52100 - Stal łoŜyskowa. W porównaniu do 5160, mniej wytrzymała, ale bardziej odporna na
ścieranie. Przy właściwym hartowaniu wspaniała stal na noŜe. Oczywiście rdzewna.
%C
%Mn
%Si
%Cr
52100
1.10
0.35
0.35
1.50
50100-B/0170-6, Carbon V - Stal 1095 z dodatkiem wanadu, dzięki czemu agresywniej tnie i
jeszcze dłuŜej zachowuje ostrość roboczą. 50100-B to oznaczenie AISI, Carbon V jest
oznaczeniem uŜywanym przez firmę Cold Steel. Inni producenci uŜywający tej stali - Becker
Knife & Tool, Blackjack (firma juŜ nie istnieje).
%C
%Mn
%Cr
%V
%W
Carbon V
0.95
0.40
0.54
0.15
0.015
INFI - Super-stal firmy Busse Combat. Legendarne trzymajanie ostrości. Do produkcji
zamiast węgla uŜywa się azotu, dzięki czemu zyskuje się podwyŜszoną odporność na korozję
pomimo małej zawartości chromu.
%C
%Cr
%Mo
%V
%Ni
%Co
%N
INFI
0.50
8.25
1.30
0.36
0.74
0.95
0.11
6
D-2 - Stal narzędziowa. Wysoka zawartość chromu powoduje, Ŝe jest słabo podatna na
korozję, w trudnych warunkach pokrywa się rdzą powierzchniową (szybciej niŜ 154CM/ATS-
34). Trudna w obróbce. Świetnie trzyma ostrość, mocna, ale krucha. Inne oznaczenia: K110
(Bohler), Sverker 21 (Uddeholm). Powszechnie spotykana zarówno w folderach jak i noŜach
ze stałą klingą.
%C
%Mn
%Cr
%Mo
%V
D - 2
1.50
0.40
12.00
0.80
0.90
A-2 - Stal narzędziowa, długo zachowuje ostrość, świetne właściwości mechaniczne.
Hartowanie w powietrzu wyklucza hartowanie selektywne. UŜywana np. przez Mission
Knives, oraz Chris Reeve Knives.
%C
%Cr
%Mo
A - 2
1.00
5.00
1.00
O-1, O-6 - Stale narzędziowe. O-1 łączy bardzo dobre właściwości mechaniczne i trzymanie
ostrości z łatwą obróbką i nieskomplikowanym hartowaniem. O-6 jest mocniejsza niŜ O-1,
jeszcze lepiej trzymająca ostrość, ale trudniejsza w obróbce i hartowaniu. Często spotykane w
noŜach custom.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%Ni
%V
%W
O - 1 0.85-1.00 1.00-1.50
0.40-0.60
0.30
0.30
0.50
O - 6
1.45
1.00
1.25
0.25
W-1, W-2 - Mocne, dobre stale narzędziowe (uŜwane do produkcji pilników). W-2 bardziej
odporna na ścieranie ze względu na dodatek wanadu.
%C
%Mn
%Si
%V
W - 1
1.00
0.35
0.35
W - 2
1.00
0.35
0.35
0.20
L-6 - Stal bardzo mocna i odporna na uderzenia. Dobre trzymanie ostrości. Łatwa w obróbce.
Rzadko spotykana w noŜach produkcyjnych.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Ni
%Mo
%V
L - 6
0.65-0.75 0.25-0.80
0.50
0.60-1.20 1.25-2.00
0.50
0.20-0.30
M-2 - Stal szybkotnąca. Świetne właściwości mechaniczne, daje się bardzo wysoko hartować.
Skomplikowany proces obróbki cieplnej. UŜywana przez firmę Benchmade.
%C
%Mn
%Si
%Cr
%Mo
%V
%W
M - 2
0.85
0.25
0.25
4.00
5.00
1.90
6.00
7
Bułat/Wootz - Stal damasceńska, pierwotnie wytapiana w Indiach. Piękne wzory na
wytrawionej powierzchni tej stali otrzymywane są juŜ na etapie procesu wytopu/krystalizacji.
Obecnie bardzo rzadko spotykana, wytapiana jedynie przez pasjonatów.
Damast skuwany - Materiał otrzymywany przez skuwanie dwóch róŜnych rodzajów stali -
jednej o wysokiej zawartości węgla i drugiej - niskowęglowej. Efektem jest widoczny na
wytrawionej powierzchni stali dziwer - wzory z naprzemiennie ułoŜonych warstewek stali.
Jest to drogi materiał, ze względu na efektowny wygląd uŜywany do wyrobu luksusowych
noŜy custom. Często stowana jest tzw. Damasteel - damast skuwany ze stali nierdzewnych.
Własności mechaniczne zaleŜą od konkretnego wytwórcy i rodzaju damastu, jednak nie
przewyŜszają współczesnych stali narzędziowych.
Tytan beta - Stopy tytanu o twardości ok. 50HRC. Tytan jest lekki i całkowicie odporny na
agresywne środowiska. Niestety jego parametry uŜytkowe są gorsze od stali. Amagnetyczny.
Stosowany tam, gdzie kluczowym wymaganiem jest odporność na korozję, (np. noŜe
nurkowe). Drogi i rzadko spotykany.
Stellit/Talonit - Rodzina stopów na głowice wiertnicze na osnowie kobaltowej. NiewraŜliwe
na korozję, amagnetyczne, bardzo drogie.
Ceramika - Materiał bardzo twardy, ale jednocześnie kruchy i drogi. Bardzo długo
zachowuje ostrość w przypadku cięcia miękkich materiałów, na twardych moŜe się
wykruszyć, a jedyny sposób ostrzenia to diamenty. Rzadko spotykany, uŜywa go np. firma
Kyocera do produkcji noŜy kuchennych, oraz Boker w kilku noŜach składanych.