TEZY NA HISTORIĘ KOŚCIOŁA DO ROKU 1073 Z OPRACOWANIEM

I.

Pojęcie, przedmiot i metoda historii Kościoła

Historia to nauka badająca na podstawie źródeł dzieje społeczeństwa ludzkiego w konkretnych 
formach jego ustroju. Wg Victorio Messori „historia Kościoła to przestrzeń, na której Bóg i człowiek na 

przemian się poszukują i odnajdują”.
Przedmiot HK

1

:- Kościół (Eclesiologia)

      

- wzrost Kościoła założonego przez Jezusa w przestrzeni i czasie
- samorealizacja Kościoła w przestrzeni i czasie

Metoda HK to metoda historyczna. Dokonuje się na 3 poziomach:

- źródła – HK związana jest ze źródłami ; trzeba je zbadać pod względem prawdziwości 

(heurystyka), a także ustalić datę i wydarzenie, do którego odnosi się źródło

- interpretacja źródła – do jakich założeń i wartości odwołuje się badacz 

- całość HK należy rozumieć  w sensie Historii Zbawienia

II.

Periodyzacja HK

Starożytność – 30r. – 476r.( dla Kościoła data końcową jest rok 604 – śmierć Grzegorza Wielkiego)

Średniowiecze – 604r. – 1517r.(wystąpienie Lutra)
Etapy: a) 604 –  800

b) 800 (Koronacja Karola Wielkiego ) –  1073 ( papież Grzegorz VII)
c) 1073 –  1303 (śmierć Bonifacego VIII)

d)1303 –  1517  

Nowożytność – 1517 – dziś

a) 1517 - 1648 (koniec wojny 30-letniej) – czas wojen religijnych; reformy kościelne
b) 1648 –  1789 (rewolucja francuska)  - epoka rozumu – oświecenie

c) 1789 – 1914 – epoka wolności, liberalizmu
d) 1914 –  dziś

III.

Bibliografia HK

1. B. Kumor „Historia Kościoła” cz. I
2. K. Bilhmeyer „Historia Kościoła” t.I

3. M. Banaszak „Historia Kościoła Katolickiego” t. I
4. J. Umiński „Historia Kościoła” t. I i II

IV.

Środowisko młodego chrześcijaństwa – przygotowanie na przyjęcie chrześcijaństwa

Świat wierzeń religijnych, w przeciwieństwie do jedności politycznej i kulturalnej Cesarstwa 
Rzymskiego, przedstawiał prawdziwą mozaikę. Rzym bowiem nie narzucał ludom podbitym jednej 

formy kultu. W prawdzie liczba bóstw w panteonie rzymskim się stale powiększała, ale proces ten 
pogłębiał jeszcze bardziej kryzys religijny politeizmu. Na zewnątrz religia pogańska była żywą 

(składano ofiary, był osobny stan kapłański), ale była czysto zewnętrzna, pozbawiona treści. W 
związku z pustką religijną szerzyła się ostra krytyka wielobóstwa. Udział w tej krytyce wzięły między 

innymi szkoły filozoficzne stoików i epikurejczyków (stoicy głosili Logos jako najwyższy rozum świata, 
co zaś Epikur odrzucił). 

W kręgu religii starorzymskiej zaczął szerzyć się chaos, doszło do konfliktu między bóstwami 
rzymskimi a greckimi. W tym samym czasie zaczęły się przyjmować w Rzymie bóstwa orientalne. 

W tym morzu bezradności religijnej zaczęły pojawiać się głosu nawołujące do pogłębienia religijnego i 
sterujące w pewnej mierze do monoteizmu. (Platon, Arystoteles, Seneka, Marek Aureliusz). Jest to 

przygotowanie na jedność religii Jezusa Chrystusa i jedność Kościoła. Świat grecki i rzymski stał się 

1

1

 HK – Historia Kościoła

podłożem dla chrześcijaństwa. Na arenę dziejową wchodziło chrześcijaństwo jako nowość. Polegało 

na daniu jasnego pojęcia Boga osobowego, wniesieniu w moralność ludzką miłości i miłosierdzia. Dało 
ludzkości sumienie, jedność rodziny ludzkiej, uszlachetniało małżeństwo, rodzinę. Największą nowości 

chrześcijaństwa był sam Jezus Chrystus. Jego życie i działalność stanowią fundament Kościoła.     

V.

Świat judaistyczny w czasach Jezusa

Pod względem politycznym Palestyna za czasów Jezusa stanowiła część imperium rzymskiego. Od 
czasów zdobycia Palestyny przez Pompejusza w 63 r. przed Chr. Żydzi utracili państwową 

niepodległość. 

Środowisko Palestyńskie. 

Cechą charakterystyczną tego środowiska była całkowita izolacja w sprawach religii od otaczajającego 
świata pogańskiego. Izrael będą w rzeczywistości małym narodem uparcie odmawiał zasymilowania 

się. A im silniejsza była presja społeczności, tym intensywniejsza stawała się świadomość ludu 
żydowskiego i poczucie niezwykłego przeznaczenia. Zasadniczą różnicą na płaszczyźnie religijnej 

między zewnętrznym światem a Izraelem był monoteizm. Naród wierzył w jednego Boga Jahwe, który 
opiekował się narodem i były z nim związany szczególnym przymierzem. Wiara ich była związana z 

nadzieją na przyjście Mesjasza przepowiadanego przez proroków. Mimo licznych fal podbojów wiara i 
nadzieja Izraela trwała nadal. Obok wiary w jednego Boga i oczekiwania na Mesjasza naród żydowski 

szczególną uwagę zważał na zachowanie prawa, które zaczęło odgrywać w życiu religijnym główną 
rolę. Naród żydowski dążył do wolności i niezależności oraz chciał utrzymać swój monoteizm. Doszło 

do podziału na następujące ugrupowania religijne:

−

Faryzeusze-

 

  ugrupowanie to pojawiło się już za czasów Jonatana (160-143 przed Chr.) 

W sprawach religii byli fanatykami prawa, skrajnie prawowierni w zachowywaniu 

prawa i tradycji starszych, na ich czele stali doktorzy prawa i uczeni w piśmie. Ich 
program religijny był oparty ściśle na zasadach teokratyzmu, nie uznawali innej 

władzy nad krajem jak tylko tą, która posiada sankcje religijną. Wobec rzymian i 
Herodian byli nieustępliwi, co zjednywało im poparcie mas. 

−

Saduceusze-

 

  powstali za czasów machabejskich jako przeciwstawienie wobec 

faryzeuszów. Co do religii mieli własną teorię o charakterze racjonalnym, odrzucili oni 
tradycję żydowską, a uznawali jedynie Torę. W sprawach politycznych byli 

zdecydowanymi ugodowcami, cechował ich daleko idący liberalizm, wzięli udział w 
pierwszych prześladowaniach chrześcijan. 

−

Esseńczycy-

 

  powstali na początku II w. przed Chr. Jako reakcja przeciwko postępującej 

hellenizacji żydów palestyńskich. Stanowili zamkniętą grupę o charakterze surowo-
ascetycznym. Oczekiwali Mesjasza kapłana i księcia. 

Środowisko diaspory.

Diaspora żydowska cieszyła się w całym cesarstwie przywilejami, a zwłaszcza swobodą kulty 
religijnego, wolnością od oddawania czci cesarzowi, niezależnością od władz lokalnych, zwolnieniem 

od służby wojskowej i duża autonomią prawodawczą. Te samodzielnie istniejące gminy żydowskie 
tworzyły poza krajem ojczystym wspólnotę duchową. Z Palestyną łączyły ich obowiązki płacenia 

podatków na świątynię w Jerozolimie i pielgrzymowanie do niej. Kolonie te były też czasem 
wizytowane przez władze centralne z Jerozolimy. Próbowali oni propagować swoją tradycję religijną 

wśród pogan, byli otwarci na wpływy helleńskie, ale nie kolidowało to z monoteizmem. 

Znaczenie diaspory:

−

dzięki niej idee prawdziwego Boga, narodu wybranego i nadzieję na przyjście 

Mesjasza rozpowszechniły się po świecie. 

−

to właśnie tu doszło do opracowania Pisma Świętego na język grecki (septuaginta) 

Gmina w Qumram

Gmina ta stanowiła prawdziwą sektę w obrębie judaizmu palestyńskiego. Członkowie tej gminy 

uważali siebie za lud Boży i synów światłości, podczas gdy inni byli synami ciemności. Początki tej 
sekty sięgają czasów machabejskich. Na ich czele stał inspektor i 12 sędziów.     

Cechy gminy:

−

obowiązywała wspólnota dóbr 

−

wspólne posiłki i wspólne zebrania

−

prawdopodobnie brak ofiar ale zamiast tego – obmycie rytualne 

−

cześć dla Pisma Świętego

−

oczekiwali, że na końcu świata przyjdzie dwóch Mesjaszów (jeden z pokolenia Izraela, 

drugi z pokolenia Aarona) 

VI.

Jezus Chrystus i Kościół

Źródła dotyczące Jezusa Chrystusa można podzielić na :

−

chrześcijańskie:

o bezpośrednie



formuły wiary



wyznania



hymny chrystologiczne



źródła Q – zbiór mów Pańskich



Biblia (Ewangelie synoptyczne, Ewangelia św. Jana, Dzieje Apostolskie, Listy 

św. Pawła, Apokalipsa)



apokryfy

o pośrednie:



archeologiczne



żywy przekaz

−

pozachrześcijańskie:

o rzymskie (przekazy Swetoniusza, Tacyta, Pliniusza Młodszego)

o żydowskie (przekazy Józefa Flawiusza, „Toledoth Jeszu” – Pochodzenie Jezusa)

Ogólnie przyjmuje się, że Chrystus narodził się 4 lata przed naszą erą. Działalność przypadła 

na czasy panowania cesarza Tyberiusza (14-37 po Chr.), namiestnika Ponckiego Piłata (25- 36 po 

Chr.) i rządów Heroda Antypasat (4 przed Chr. – 39 po Chr.). Na Jezusie spełniły się proroctwa 

starotestamentalne.   Cała   działalność   Jezusa   zmierzała   od   samego   początku   do   założenia 
widzialnej i historycznej społeczności, tj. Kościoła. Decydujące znaczenie w życiu Apostołów miało 

zmartwychwstanie Chrystusa i zesłanie Ducha Św. To uczyniło z nich prawdziwych wyznawców 
„pełnych   ducha   i   męstwa”.   Kościół   założony   przez   Chrystusa   jest   dla   wszystkich   ludzi 

(uniwersalizm   religijny).   Zadaniem   Kościoła   jest   prowadzenie   dzieła   zbawienia.   Religia 
Chrystusowa   jest   neutralna   w   stosunku   do   każdej   kultury   i   wyraźnie   oddziela   państwo   od 

Kościoła.   Chrystus   nadał   Kościołowi   charakter   hierarchiczny.   Opoką   i   fundamentem   Kościoła 
został uczyniony św. Piotr. 

VII.

Pierwotna gmina chrześcijańska w Jerozolimie.

Pierwsza wspólnota chrześcijańska powstała w Jerozolimie po zesłaniu Ducha Świętego, była 

skupiona wokół Dwunastu Apostołów z Piotrem na czele. Praktykowała chrzest, Eucharystię i życie 

wspólnotowe. Pod wpływem kazania św. Piotra nawraca się 3 tys. Żydów. Liczba ta wzrasta do 5 tys. 
po uzdrowieniu żebraka. Pierwotna wspólnota przetrzymała zarówno prześladowania z 36 roku – 

ukamienowanie Szczepana i prześladowania Heroda Agryppy, śmierć Jakuba Starszego w 44 roku. 
Znaczy to, że była w jakimś stopniu respektowana przez wyższe warstwy żydowskiego społeczeństwa, 

albo po prostu uważana za w pewnym sensie nieszkodliwą. Żydzi mieli wtedy ważniejsze problemy. Za 
Flawiuszem Józefem podaje się, że saduceusze wykorzystali śmierć prokuratora Festusa i pod wodzą 

Ananiasza   II   –   arcykapłana,   w   62   roku   zamordowano   Jakuba   Młodszego   i   wielu   innych 
judeochrześcijan. Wielu innych uciekało wtedy na tereny dzisiejszej Jordanii.

W związku z wybuchem powstania w 68 roku w Palestynie, wielu innych judeochrześcijan 

uciekło  z  tamtejszych  terenów  (Palestyny i  Jerozolimy),  jako  że  chrześcijanie  nie  walczyli   w  tym 

powstaniu. To wydarzenie spowodowało rozprzestrzenienie się chrześcijaństwa. Jednak po zniszczeniu 
świątyni   w   70   roku   ponownie   założono   gminę   w   Jerozolimie.   Nigdy   już   potem   nie   pełniła   ona 

przewodniej roli w chrześcijaństwie, jak to było przed prześladowaniami po śmierci Festusa (62 rok). 
Ostatecznie została ona zmieciona przez powstanie Bar Kochby w latach 132-135. Wtedy też na 

miejscu III Świątyni zbudowano Świątynię Jowisza. 

Członkami Kościoła Jerozolimskiego byli ochrzczeni Żydzi z Palestyny i z diaspory, czyli spoza 

Palestyny.   Wierni   tworzą   jedną   społeczność   świętych   i   odznaczają   się   miłością   braterską, 
prawdomównością, czystością i miłosierdziem. Na modlitwy i składanie ofiar udają się wierni jeszcze 

do świątyni żydowskiej. Osobno jednak schodzą się w wieczerniku lub w domach prywatnych na 
„łamaniu chleba”, które nazywają też Dziękczynieniem (Eucharystią).

VIII.

Sytuacja religijna grecko-rzymskiego świata pogańskiego w momencie zetknięcia się 

z chrześcijaństwem.

Jeśli   idzie   o   religię   starorzymską   przeżywała   ona   poważny   kryzys   już   od   II   w.   p.n.e. 

Arystokracja traktowała religię głównie instrumentalnie, aby kontrolować za jej pomocą, prosty lud, 
który wciąż mocno trwał przy dawnych bogach. Przykładami mogą tu być Korneliusz Sulla- który był 

człowiekiem wierzącym, ale głównie w to, że jest wybrańcem bogów, czy sam Gajusz Juliusz Cezar, 
zwierzchnik wszystkich narodowych kultów rzymskich (coś w stylu pogańskiego papieża)- będący 

ateistą. Cesarz August próbował wskrzesić kult państwowy, ale urzędowe kroki nie przyniosły skutków 
i rzymska religia zamieniła się z biegiem czasu w rytuał symbolizujący przywiązanie do Imperium. W 

Rzymie dużą popularnością cieszyły się szczególnie w czasach Imperium orgiastyczne wschodnie kulty. 
Widowiska, jak np. walki gladiatorów, przedstawienia sceniczne były uważane za formy kultu. 

Religia Grecka: 
Hellenowie byli politeistami, przejęli też część semickich, wschodnich kultów. I zaadaptowali je do 

swoich warunków. Początek pierwszego tysiąclecia był dla Greków okresem swoistego zrezygnowania 
i utraty sensu życia. Filozofia odarła ich życie z mitów i często z wiary. Częste były kulty orgiastyczno-

bachiczne.
Wschodnie kulty misteryjne:

Kulty   misteryjne   były   to   rytuały,   czy   religie,   których   tajemnice   były   dawane   do   poznania   tylko 

wtajemniczonym.   Wtajemniczonym   można   się   było   stać   tylko   przez   Inicjację-   rodzaj   religijnego 
rytuału. O kulcie misteryjnym można powiedzieć, że jest to jakby przekonanie o tym, że jakieś bóstwo-

cyklicznie umiera i powstaje z martwych (tak jak zmieniają się pory roku). Bóstwo te jest powiązane z 
Wielką Matką. Ta para miała w jakiś sposób stworzyć świat i wprawić w wieczny ruch np. Izyda i 

Ozyrys. Oto najpopularniejsze w Imperium kulty misteryjne, pokrótce opisane Misteria Eleuzyńskie- 
odprawiane w Atenach na przeciągu prawie  2000  lat. Między  1500  r. p.n.e. a  391 r.  n.e. – kiedy 

zakazał ich cesarz Teodozjusz Wielki. Świętowano początek wiosny. Rytuał ten odnosił się do porwania 
przez   Hadesa   Persefony-   córki   Demeter   i   jej   powrotu   na   ziemię   co   roku   po   zimie.  Kult   Izydy 

rozprzestrzenił się w Imperium szczególnie po I w. p.n.e. mimo przeciw działań cesarzy rzymskich. 
Izyda to egipska bogini nieba i ziemi. Utożsamiana potem z Wielką Macierzą. Kult bardzo popularny, 

przetrwał do VI w. n.e. W II w. n.e. uważano Izydę nawet za żeński pierwiastek w świecie. Jej kult 
dotarł z Egiptu nawet do Londynu. Kybele (hetyckie Kubaba, gr. Kybele lub Kybebe, łac. Cybele lub 

Cybebe) to frygijska bogini płodności, urodzaju, wiosny i miast obronnych. Była czczona od tysiącleci 
w całej Azji Mniejszej jako Wielka Macierz. Na jej cześć tańczyli Korybanci. W mitologii frygijskiej 

młodym kochankiem Kybele był Attis (bóg wegetacji, w mitologii frygijskiej, towarzysz bogini Kybele, 
przedstawiany jako młody pasterz. Dotknięty obłędem pozbawił się męskości i umarł, lecz bogini 

przywróciła   go   do   życia.).   Kult   Kybele   przedstawia   dwa   odrębne   aspekty,   ten   oficjalny   i   ten 
orgiastyczny, gwałtowny i krzykliwy. W pierwszym przypadku kapłani, tak zwani, „archigalli" musieli 

się poddać kastracji, nim dostąpili zaszczytu kapłaństwa, nawiązując do samookaleczenia się Attisa. 
Ceremonia polegała na wykonywaniu tańca kultowego przy akompaniamencie bębnów i tamburyn. 

Jego charakterystyczną cechą było to,  że rytm  zmieniał się w coraz bardziej porywający, szalony, a 
taniec pełen skoków i kończył się kręceniem dookoła własnej osi, aż do osiągnięcia ekstazy i stanu 

świętego szalu, co oznaczało, że bóstwo zawładnęło kapłanem i w tym stanie mógł on wygłaszać 
przepowiednie i wróżby. W transie dopuszczał się często samookaleczenia nożem lub szablą. Mitraizm 

- kult solarnego boga Mitry. Bardzo popularny w wśród rzymskich legionistów. Jego wyznawcą był min 
Konstantyn Wielki nie przyjął chrześcijaństwo. Był to również kult misteryjny, inicjacja następowała 

najczęściej   w   jaskini   lub   piwnicach   przez   chrzest   krwią.   Wtajemniczeni   byli   zobowiązani   do   nie 
zdradzania tajników kultu profanom, za zdradę groziła śmierć. Mitraizm  zamarł w V w. n.e.  Kult 

Dionizosa-  greckiego boga nie tylko wina, ale też był np. przez Heraklita z Efezu uważany za boga 
podziemi (Dionizos = Hades). Wydaje się, że z biegiem czasu wiele pomniejszych bóstw zaczęto 

identyfikować  z Dionizosem. Jego kult mógł mieć  zarówno spokojny przebieg jak i orgiastyczno-
bakchiczny.

Religia ludu:
Jeśli   idzie   o   wieś,   tamtejsza   ludność   często   kultywowała   dawne   kulty   jeszcze   sprzed   podboju 

rzymskiego,   np.   w   Galii   jeszcze   w   III   wieku   n.e.   istniały   wciąż   druidyczne   kulty   (znaczy   się 
praktykowano przed rzymskie religie). W innych rejonach, bardziej cywilizowanych dochodziło do 

przemieszania religijnego, np. w Grecji. Ludność miastowa - dużą popularnością cieszyły się kulty 
wschodnie. Szczególnie Wielka Macierz i Izyda. Kulty bachiczne i orgiastyczne, połączone często z 

widowiskami aktorskimi i gladiatorskimi (Zachód). Na wschodzie popularne były bachiczne (pijacko-
orgiastyczne).

IX.

Święty Paweł i jego działalność misyjna.

Nawrócenie: 
Szaweł   z   Tarsu.   Ur.   ok.   10,   zmarł   w   67.   Syn   właściciela   przędzalni   namiotów.   Bogaty.   Posiadał 

obywatelstwo rzymskie od urodzenia. Znaczy to, że jego ojciec albo może dziadek musiał je otrzymać 
za jakieś zasługi położone względem Rzymian. Obywatelstwa nie rozdzielało się wtedy za półdarmo. 

Szaweł był wykształconym Żydem. Znał Grekę i Łacinę oraz aramejski - język którym posługiwano się 
wtedy   w   Palestynie.   Paweł   nawrócił   się   podczas   drogi   do   Damaszku.   Podążał   on   tam 

(najprawdopodobniej   pieszo)   z   upoważnieniami   od   Kajfasza   umożliwiającym   mu   rozpoczęcie 
prześladowań w Damaszku. Wtedy ukazał mu się Pan Jezus i zapytał: „Szawle, Szawle czemu mnie 

prześladujesz?”. Szaweł oślepł, w Damaszku odzyskał wzrok i przyjąwszy imię Paweł postanowił od tej 
pory poświęcić się głoszeniu Dobrej Nowiny. Św. Paweł pisał też do następujących ludów: Tesaloniczan 

(1,2),   Koryntian   (1,2),   Galatów,   Rzymian,   Filipian,   do   Filemona,   Kolosan,   Efezjan,   do   Tytusa,   do 

Tymoteusza   (1,2),   Hebrajczyków.   253   roku   Jego   ciało   zostało   pochowane   w   Katakumbach   św. 

Sebastiana.

Misje św. Pawła- daty i działalność 
Pierwsza podróż misyjna (46 — 48):

Przedsięwziął ją Paweł z Barnabą i krewnym Markiem. Objęła ona Cypr i wybrzeże Małoazjatyckie. Na 
Cyprze znaleźli już Chrześcijan i spotkali się z rzymskim prokonsulem  Pawłem Sergiuszem. Po  tym 

spotkaniu dotychczasowy Szaweł zmienia imię na Paweł. Kolejnym miastem była Antiochia Pizydyjska. 
Nauczali   oni   w   synagogach,   do   których   przychodzili   nawet   poganie.   Kiedy   głoszenie   Ewangelii 

wywołało sprzeciw wyznawców mozaizmu, zakazano im wstępu do synagogi i od tego momentu 
zaczęli nauczać w domach. Paweł w każdym mieście zakładał Kościoły, gdzie ustanawiał prezbiterów 

(starszych), przez nałożenie rąk w czasie postu i modlitwy. Po powrocie do Antiochia Pawła i Barnaby 
powstała   kwestia,   jaki   ma   być   stosunek   nawróconych   z   pogaństwa   do   Prawa   Mojżeszowego. 

Rozwiązania szukano u Apostołów w Jerozolimie.

Druga podróż misyjna (50-52):
Odbył ją Paweł w towarzystwie Sylasa, a później towarzyszyli mu także Tymoteusz i Łukasz. Dzięki 

temu mógł Łukasz z autopsji opisać ją w Dziejach Apostolskich. Odwiedzili Kościoły w Syrii, Achai i 
Azji. W Atenach, wybitnym ośrodku kultury helleńskiej Paweł wygłosił mowę na Areopagu.

Trzecia podróż misyjna (54-58):

Miała za swoją bazę działalności Efez, gdzie Paweł prowadził swoją misję przez dwa lata. Podróż ta 
poza Efezem miała charakter wizytacji Kościołów lokalnych, gdyż niektóre z nich znalazły się pod 

niekorzystnym wpływem Judeochrześcijan. Po tej podróży, podczas pobytu w Jerozolimie Apostoł 
został uwięziony, za namiestnika Festusa. Jako rzymski obywatel wniósł apelację do Cesarza i został 

przewieziony do Rzymu. Do Rzymu przybył ok. 60r., jako więzień na skutek swej apelacji. Przez dłuższy 
czas   pozostawał   w   wynajętym   domu,   który   był   pilnowany.   Mógł   jednak   swobodnie   przyjmować 

Chrześcijan i prowadził dyskusje religijne z rzymskimi Żydami. Podróż do Hiszpanii podjął Paweł po 
uwolnieniu w 63r. Wspomina o niej św. Klemens rzymski. Brak jednak szczegółowych relacji na temat 

tej podróży. Podczas prześladowań cesarza Nerona został Paweł uwięziony i zginął ok. 67r., jako 
obywatel rzymski został ścięty mieczem. Pochowano Go w posiadłości chrześcijanki Lucyny. W 253r. 

zabrano Jego ciało i pochowano je w Katakumbach św. Sebastiana. Ok. 324r. za cesarza Konstantyna 
Wielkiego wzniesieni Bazylikę św. Pawła i tam umieszczono jego relikwie.

Życie religijne w gminach założonych przez świętego Pawła

Należy zwrócić uwagę na problem, jaki wtedy się pojawił. Otóż judeochrześcijanie byli zdania, że 
poganin do nauk danych przez Jezusa powinien jeszcze się obrzezać i przestrzegać Prawa. Paweł był 

zdania, że poganie nie muszą się obrzezać, i że wiara w Jezusa całkowicie wystarcza. Echem tego 
zamieszania są np. Listy do Galatów - którym jacyś judeochrześcijanie siali zamęt w głowach, gdy 

głosili im, że do wiary Jezusa trzeba dodać jeszcze obrzezanie.

X.

Chrześcijaństwo wśród pogan poza misją św. Pawła. Działalność świętego Piotra.

 

 

Działalność świętego Piotra
Dosyć skąpe posiadamy wiadomości o Piotrze (Mt 17,19; J 21,15). Starożytne podanie przypisuje św. 

Piotrowi założenie biskupstwa w Antiochii i kierowanie nim, co mogło mieć miejsce przed rokiem 42. 
Był tam później jak to wynika z jego sporu z Pawłem. Z 1P można sądzić, że działał w prowincjach Azji 

Mniejszej. Z 1Kor można dowiedzieć się o działalności w Koryncie. Koniec 1P wskazuje, że pisał go w 
Rzymie, gdyż miejsce to ze względu na niski poziom moralny było nazwane Babilonem. Nie wiadomo 

kiedy przybył do Rzymu. Dowodem pobytu i śmierci Piotra w Rzymie są: List św. Klemensa rzymskiego 
do Koryntian, według którego Piotr zniósł wiele utrapień. Nie podaje jednak ani sposobu, ani miejsca 

śmierci, ale wskazuje, że było to w Rzymie, - Ignacy Antiocheński List do Rzymian, autorzy z różnych 
części Kościoła z II w.: Ireneusz, Dionizy. Przypuszcza się, że działalność św. Piotra w Rzymie trwała 25 

lat, czego nie da się jednak udowodnić. Na pewno Jego pobyt nie był ciągły. Najprawdopodobniej 
przybył do Rzymu w 42r., w początkach panowania cesarza Klaudiusza. W 50r. przewodniczył na 

Soborze   Jerozolimskim.   Piotr   powrócił   do   Rzymu,   gdzie   poniósł   śmierć   męczeńską.   Został 

ukrzyżowany głową w dół. Kultem złączono Go z Pawłem na 29.VI. Badania historyczne ustaliły, że nie 
zginęli jednocześnie. Apostoła pochowano na cmentarzu Watykańskim. Wykopaliska prowadzone od 

1939r. potwierdzają istnienie pod Bazyliką św. Piotra na Watykanie grobu, gdzie znaleziono szczątki 
mężczyzny,   uznane   później   za   relikwie   św.   Piotra.   Wykopaliska   dodały   wiarygodności   przekazom 

źródłowym,   które   do   końca   II   pol.   VII   w.   Wskazywały   na   Watykańskie   wzgórze,   jako   miejsce 
pochowania świętego Piotra. Została na tym miejscu zbudowana Bazylika św. Piotra przez cesarza 

Konstantyna Wielkiego w 320r.

Misje „niepawłowe"
Jan

Z pochodzenia był Galilejczykiem. Jeden z najbardziej zaufanych i umiłowanych uczniów Pana Jezusa. 
Działał w Kościele Jerozolimskim z Piotrem. Udał się do Samaru. Wziął udział w Soborze Apostolskim. 

Wybuch   powstania   żydowskiego   w   66r.   zastał   Go   w   Jerozolimie,   skąd   dotarł   do   Efezu.   Podczas 
prześladowań cesarza Domicjana został zesłany na wyspę Patmos. Wrócił jednak do Efezu i zakończył 

tam swoje długie życie. O losach innych Apostołów po opuszczeniu Jerozolimy mówią pisma z II i III w. 
budzą jednak wątpliwości co do swej wiarygodności, jeśli nawet nie są apokryfami. Ewangelia Według 

św. Mateusza wymienia Apostołów w kolejności następującej: Szymon Piotr, Andrzej, Jakub Starszy i 
Jan Filip, Bartłomiej, Tomasz, Mateusz, Jakub syn Alfeusza, Tadeusz, Szymon Kananejczyk i Judasz, na 

miejsce którego wybrano Macieja Apostoła.

Andrzej
Brat Szymona Piotra, rozwinął misyjną działalność Grecji i na Krymie. Śmierć poniósł ok. 70r., poprzez 

ukrzyżowanie. Jego relikwie złożono w 357r. w Konstantynopolu, a potem przeniesiono je do Włoch.

Jakub Starszy
Nie zdołał podjąć działalności misyjnej poza Jerozolimą, w której zginął jako pierwszy z Apostołów. 

Filip Apostoł

Mylony często z Filipem Diakonem. Miał działać w Azji Mniejszej.

Tomasz zw. Didymos
Jest podawany jako misjonarz między Syrią, Persją a Indiami chrześcijan rytu malabarskiego. Jego 

relikwie spoczywają przeniesiono w III w. do Edessy, a później do Italii.

Mateusz Lewi
Misjonarz w Palestynie, spisał Ewangelię w języku aramejskim. Uważany za męczennika, ale nie znane 

jest miejsce jego śmierci.

Jakub Młodszy
Prawdopodobnie nigdy nie opuścił Jerozolimy, gdzie stał na czele Kościoła.

Juda Tadeusz

Brat Jakuba Młodszego, misjonarz Palestyny, Arabii i Syrii, gdzie został zamęczony blisko Bejrutu. 

Szymon Gorliwy
Misjonarz nad Morzem Czarnym. Nieznane jest miejsce Jego męczeńskiej śmierci.

Maciej

Przyjęty do grona apostołów na miejsce Judasza. Był misjonarzem w Etiopii.

XI.

Przyczyny, zasięg, trudności szybkiego rozszerzania się chrześcijaństwa do początku 

IV wieku.

Imperium   przez   swój   ogrom,   jedność   którą   zapewniało,   bezpieczeństwo   mieszkańców   których 
strzegło, prawo, które było przestrzegane umożliwiało przepływ ludzi, pieniędzy i idei z jednej swojej 

części do drugiej. W tym państwie można się było praktycznie z każdym porozumieć jeśli się znało 

Łacinę lub Grekę. Dzięki temu taki np. Orygenes mógł nauczać tak samo w Aleksandrii, Antiochii i 
Atenach. Wszędzie rozumiano tam grecki, na zachodzie taką rolę pełniła Łacina.

Przyczyny umożliwiające rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa:

−

jedność kulturowa i polityczna Imperium 

−

nadrzędność Greki i Łaciny.

−

tolerancyjna polityka Rzymian

−

nie ekskluzywność religii

−

administracyjna organizacja państwa, szacunek dla prawa

Przyczyny szybkiego rozwoju Chrześcijaństwa:  

−

prawda zawarta w chrześcijańskiej religii 

−

problem istnienia Boga

−

spotkanie z Bogiem dzięki duszy nieśmiertelnej 

−

cel życia, końcowa sprawiedliwość. 

Nowości wprowadzone przez chrześcijaństwo: 

−

duch równości

−

uniwersalizm

−

prawo do życia

−

miłość bliźniego

Plusy: 

−

chrześcijaństwo odznaczało się nadzwyczajnymi cudami, proroctwami

−

zapał i gorliwość pierwszych chrześcijan

−

męczeństwo: krew męczenników jest posiewem chrześcijan

Trudności w rozpowszechnianiu się chrześcijaństwa

−

radykalne przeciwieństwa między chrześcijaństwem a światem antycznym- moralność

−

motłoch znienawidził chrześcijan: 

a. uważano ich za wrogów rodzaju ludzkiego 
b. uważano ich za ateistów

c. potajemne spotkania chrześcijan
d. Rzymianie kochali widowiska gladiatorów, chrześcijanie nie

Rozszerzanie się chrześcijaństwa: 

−

było ono bardzo rozpowszechnione na wschodzie w miastach greckich

−

w   Rzymie   już   w   latach   40   wspomina   się   o   niejakim   Chrestosie,   który   doprowadził   do 

tumultów, w latach 60-tych I w. n.e. istniała już tam gmina chrześcijańska-prześladowania 
Nerona. 

−

Rawenna, Mediolan - od II w. n.e.

−

Rzym (60 biskupstw -> 100 biskupstw)

−

Werona, Akwileja III w. n.e.

−

Południowa Italia –Neapol

−

Galia- legendarne przekazy o Mari Magdalenie, Lyon, Vienne, Paryż- pierwsi męczennicy ze 

170 r. n.e., 20 biskupstw.

−

Półwysep Iberyjski- II w. n.e. Najstarsze biskupstwa Sarragosa, Merrida, przyniesione przez św. 
Pawła, 19 biskupstw.

−

Germania Nadreńska- Kolonia, Trewir. – od II w. n.e., Biskupstwa w Strasburgu i Metz (III wiek) 

−

Austria, Bawaria, Węgry (basen Dunaju) – św. Florian- od II w. n.e., męczennicy z II i III wieku. 

−

Wyspy Brytyjskie- York, Londyn, Linkom- biskupstwa od 11 w. n.e.

−

Afryka północna bez Egiptu- Algeria, Tunezja, Lidia- ok. 90 biskupstw, chrześcijaństwo 
pochodzi tam już od I wieku. Stolica Kartagina (bp Cyprian).

−

Egipt- św. Marek miał go ewangelizować, 100 biskupstw. W Egipcie narodził się ruch 

monastyczny. Koptowie.

−

Azja- Syria, Mezopotamia, Indie- działalność świętego Tomasza. Po dziś dzień istnieje tam 
chrześcijaństwo np. Kościoły Asyryjskie. Najdalsze tereny chrześcijaństwa.

XII.

Prześladowania

Głównymi przyczynami utrapień szerzącego się chrześcijaństwa były radykalne, wewnętrzne i 

istotne   przeciwstawieństwa   miedzy   chrześcijanami,   a   poganami,   które   w   konsekwencji   musiały 

doprowadzić do konfliktu. Stawiano im zarzuty, które od dawna stawiano Żydom, gdyż początkowo 
utożsamiano chrześcijan z Żydami. Jednak w momencie gdy rozpoczęło się odłączanie chrześcijaństwa 

od żydostwa nie cofnięto tych zarzutów, a na przełomie II i III w. powstawały nowe zarzuty, gdyż nie 
rozumiano tajemniczych chrześcijańskich zgromadzeń i spraw na nich poruszanych – agap. Przeciwko 

chrześcijanom wysuwano trzy podstawowe zarzuty:

−

ateizm

−

wrogość wobec innych ludzi

−

orgie

Usuwanie się chrześcijan od publicznego kultu bóstw pogańskich, prowadziła automatycznie do 

usunięcia ze wszelkich stanowisk administracyjnych i sądowniczych, gdyż one w ścisły sposób łączyły 
się z oddawaniem czci bóstwom pogańskim. Chrześcijańskie eschatologiczne oczekiwanie i gotowość 

na śmierć, a nawet wstrzymywanie się od niektórych zawodów sprawiło wrażenie pogardy dla życia 
ludzkiego, jak to określa pogański pisarz Tacyt, czy też Marek Aureliusz. Tajemnicze zgromadzenia 

pobudzały wyobraźnię pogan. Niejasne wiadomości o spożywaniu ciała i krwi, oraz o agapach rodziły 
plotki, że chrześcijanie uprawiają orgie na wzór pogański. Do tych zarzutów dodawano uprawianie 

zabobonów i magii. Wrogie nastroje potęgowały się i nieraz w czasie klęsk żywiołowych dawały znać o 
sobie. Upraszczano osąd i przyjmowano, że są to kary bogów, za pogardzanie nimi przez chrześcijan. 

Wrogość do chrześcijan wzrastała również poprzez agitację synagogi i pogan, którzy żyli w 

kulcie bóstw, a czuli się zagrożeni w swej egzystencji (kapłani, wróżbici, rzeźbiarze, handlarze). W 

takiej atmosferze wybuchała nienawiść pogan do Kościoła, która rzadko miała charakter samosądów 
nad   chrześcijanami,   gdyż   cesarska   administracja   pilnowała   praworządności.   Oskarżano   ich   przed 

urzędnikami państwowymi, którzy znajdowali podstawę prawną do karania w przepisach sądowych. 
Istniały kary za każde wrogie wystąpienie przeciwko Cesarstwu Rzymskiemu i jego bezpieczeństwu. To 

wykroczenie łatwo było udowodnić chrześcijanom, gdyż odrzucali oni boskie pochodzenie cesarza i 
odmawiali oddawania czci bogini Romie opiekunce Cesarza. Określano to jako Zbrodnię Obrazy Czci 

Cesarza. Zbrodnia ta była karana, jako zdrada stanu. Surowymi i poniżającymi karami stosowanymi 
często nawet wobec obywateli Rzymu. Partykularne do połowy III wieku- terytorium określone. A od 

Decjusza do Dioklecjana- Powszechne, oparte na edyktach cesarskich.

Przebieg prześladowań:

−

Prześladowania partykularne: 

Pierwsze wystąpienie władzy cesarskiej przeciwko chrześcijanom miało miejsce za Cesarza Nerona (54 
– 68), gdy pożar 16. VII. 64r. zniszczył większą część stolicy. Krążyły pogłoski, że podpalono miasto na 

życzenie cesarza. Wtedy władca z podszeptu prefekta policji oskarżył chrześcijan, że to właśnie oni są 
podpalaczami. Prześladowania prowadzono zasadniczo w Rzymie, ale jeśli wystąpiło sporadycznie na 

prowincji było ono spowodowane prywatną gorliwością urzędników, którzy pragnęli przypodobać się 
cesarzowi. Wśród ofiar tych prześladowań znaleźli się Apostołowie Piotr i Paweł. Jeśli faktycznie 

ponieśli śmierć w 67r., świadczyło by to o tym, że prześladowanie trwało aż do samobójczej śmierci 
Nerona w 68r.

Domicjan (81 – 96) po śmierci Nerona chrześcijanie mieli spokój za rządów 5 kolejnych cesarzy (68 – 
81). Domicjan podjął prześladowanie z motywów prywatnych, w obawie o swój tron, kiedy usłyszał o 

Królu   Chrystusie.   Kazał   sprowadzić   do   Rzymu   krewnych   Zbawiciela,   gdyż   dowiedział   się   z 
przepowiedni, że potomek Dawida będzie władał światem. W Rzymie natomiast skazał na śmierć jako 

ateistę konsula oraz swego kuzyna, którego żonę Domicyllę wygnał na wyspę. Za Domicjana poniósł 

Kościół najwięcej ofiar na wschodzie, gdzie kult cesarza był najbardziej rozwinięty. Św. Jan został 

skazany na banicję na wyspę Patmos.
Trajan (98 – 117)

Początkowo był nastawiony do chrześcijaństwa pozytywnie, czego dowodem jest korespondencja 
między cesarzem a namiestnikiem Bitynem, który donosił, że zajął się na osobności chrześcijanami, bo 

wielu  nie stosuje  do cesarskiego  zakazu  tworzenia związków. Polecił  surowo,  by porzucili  religię 
chrześcijańską, a jeżeli będą nadal trwali w uporze skazał na śmierć, albo odsyłał do Rzymu na sąd. 

Trajan udzielił mu kilku wskazówek co powinien zrobić:
,,Chrześcijan nie wyszukiwać i wzgardzać anonimowymi donosami, wyznających wiarę  w  bóstwa 

pogańskie   nie   karcić   choćby   byli   chrześcijanami.   Trwających   przy   wierze   chrześcijańskiej   ukarać 
choćby nie popełnili żadnego przewinienia. "

Ani   liczba,   ani   imiona   męczenników   nie   są   dokładnie   znanie   poza   dwoma   wyjątkami,   kiedy   w 
Jerozolimie   ukrzyżowano   biskupa   Symeona,   a   z   Antiochii   odesłano   do   Rzymu   biskupa   Ignacego 

Aleksandryjskiego(ok. 110), gdzie został stracony.

Marek Aureliusz (161-180)
Objął rządy podczas wielkich klęski wojen, głodu i zarazy. Gdy te plagi nawiedziły cesarstwo poganie 

wskazywali   na   chrześcijan   jako   domniemanych   sprawców   zagniewania   bogów.   Podczas   tych 
prześladowań doszło do męczeństw całych grup chrześcijan. W Rzymie wśród męczenników znalazł 

się między innymi św. Justyn (+167), św. Blandyna. Także w Afryce męczennicy Scylitańscy(+170).
Męczeństwa zdarzały się wszędzie a szczególnie w Galii. Prześladowanie miało charakter krwawy. Za 

rządów Marka Aureliusza Komodeusa (180 – 192) sytuacja stała się znowu ustabilizowała. 

Septymiusz Sever (193 – 211)
Był twórcą dynastii syryjskiej. On sam wraz z cesarzową Julią życzliwie odnosili się do wszystkich 

religii, szczególnie zaś do tych, które miały pochodzenie wschodnie. Biskupi mogli bez przeszkód 
odbywać synody. Jednak po 10 latach swoich rządów cesarz zmienił swoje nastawienie do religii 

chrześcijańskiej.   W   202r.   wydał   edykt,   który   zabraniał   poganom   przechodzić   na   żydostwo   i 
chrześcijaństwo.   Dekret   ten   dotyczył   już   nie   pojedynczych   chrześcijan,   ale   całego   Kościoła, 

uniemożliwiając mu działalność misyjną i skazując go na powolne wymieranie.
Najwięcej wiadomości na temat prześladowań w Egipcie i Afryce pochodzi z 203r. Najkrwawszą 

przebieg   miały   one   w   Kartaginie.   Prześladowanie   pochłonęły   kilkunastu   katechumenów,   wśród 
których znalazły się Perpetua i Felicyta, których pamiętniki były z czasów więzienia były długo czytane 

na zebraniach kościelnych w Afryce. W tym czasie nastąpił spokój w II poł. II w. i w początku III w. 
Wydarzenia te przynoszą wzrost chrześcijaństwa, które szerzyło się nie tylko terenowo, ale i wśród 

rodów   rzymskich.   Równocześnie   z   akcją   chrześcijan   szła   reakcja   pogan.   Ok.   250r.   wybuchła 
decydująca walka pomiędzy państwem pogańskim a chrześcijaństwem. Jedynym celem państwa było 

całkowite zniszczenie chrześcijaństwa. Także św. Ireneusz(+202), Leonidas-ojciec Orygenesa.

−

Prześladowania powszechne 

Decjusz (249 – 251)
Nie   był   rzymianinem,   dążył   do   umocnienia   władzy   w   państwie   po   okresie   wojskowej   anarchii. 

Sprawiło  to,  że  w  pierwszym tygodniu  swoich  rządów  kazał  uwięzić   niektórych  chrześcijan,  a  w 
styczniu   250r.   kazał   stracić   biskupa   rzymskiego   Fabiana   oraz   biskupa   Aleksandra.   Ogłosił   Edykt 

nakazujący wszystkim mieszkańcom cesarstwa wsiąść udział w powszechnym obrzędzie składania 
ofiar bóstwom dla odwrócenia nieszczęścia od cesarstwa i uproszenia ich opieki. Wykonanie obrzędu 

poddano   opiece   specjalnej   komisji,   która   wydawała   zaświadczenia   o   wykonaniu   tej   ofiary.   Kto 
odmówił   złożenia   ofiary   lub   nie   przedstawił   odpowiedniego   zaświadczenia   został   wtrącony   do 

więzienia. W Edykcie nie wymienia się chrześcijan, ale był on skierowany głównie przeciwko nim.

Tych, którzy nie wytrzymywali prześladowań nazywano lapsi – upadli. Kto cierpiał prześladowania i 
więzienie, a przeżył był nazywany wyznawcą. Natomiast ten kto poniósł śmierć nosił miano świadka – 

męczennika. Szczególnie wielu wyznawców było w Afryce. To dopiero śmierć cesarza na przełomie 
maja i czerwca 251 r. przyniosła niespodziewanie koniec prześladowania.

Po krwawych prześladowaniach Decjusza i jego następcy Waleriana nastało 30 lat spokoju, z którego 

skorzystali chrześcijanie. Doprowadziło to do wzrostu liczby świątyń. W tym stanie doczekali czasów 
nowego cesarza.

Dioklecjan (258 – 305)

Był  on despotą, ale dobrym administratorem. Ustanowił  dwóch cezarów. Jednego na wschodzie 
Galeriusza, który swoją siedzibę miał na Bałkanach i Konstancjusza Chlora dla Hiszpanii i Galii. Sam zaś 

cesarz mieszkał w Nikomei w Azji Mniejszej. Mimo sympatii dla pogaństwa nie był przeciwny religii 
chrześcijańskiej   i   dopiero   pod   wpływem   Galeriusza   zmienił   swój   stosunek   do   nich   i   wszczął 

prześladowania. Wstępnym posunięciem było usunięcie z wojska chrześcijan, którzy nie chcieli złożyć 
ofiar bogom. Prześladowania rozpoczęły się w 303r. Za jego czasów wydano edykty:

Pierwszy Edykt, który zakładał konieczność zburzenia wszystkich świątyń, spalenie ksiąg świętych oraz 
pozbawienie godności państwowej i praw obywatelskich chrześcijan. Drugi edykt zakładał uwięzienie 

duchowieństwa, a uwolnienie tych, którzy wzięli udział w ofiarach pogańskich.  Trzeci Edykt,  który 
odnosił się do duchowieństwa i zakładał, że kto odmówi złożenia ofiary pogańskiej będzie poddany 

torturom,   a   gdyby   go   nie   złamano   zostanie   stracony.  Czwarty   Edykt  nakazywał   wszystkim 
chrześcijanom składanie ofiar pogańskich.

Surowszy przebieg miały prześladowania na wschodzie, a łagodniejsze na zachodzie. Przyjmuje się, że 
było kilka tysięcy męczenników. Nie udało się ustalić liczby odstępców. Przypuszcza się jednak, że była 

ich znaczna ilość, gdyż przez 40 lat spokoju wyrosło pokolenie chrześcijan nieprzygotowanych do 
prześladowań. Zmiana rządów przyniosła kres prześladowaniom. W 305r. Dioklecjan i Maksymion 

zrzekli   się   władzy,   którą   przekazali   Konstancjuszowi   Chlorowi   na   zachodzie   i   Galerianowi   na 
wschodzie.  Konstancjusz   i   jego   syn   Konstanty   nie   pozwolili   na   prześladowania.   Natomiast   na 

wschodzie prześladowania trwały do 311r., kiedy to  Galeriusz na łożu śmierci  30 kwietnia 311r. 
wydał edykt o wolności religii chrześcijańskiej.

XIII.

Męczeństwo i kult męczenników

Męczenników nazywano martyres – świadkami, ponieważ dawali świadectwo bóstwu Chrystusa i Jego 
prawdzie,   a   swe   wyznanie   potwierdzali   przelaniem   krwi.   Cześć   męczenników   miała   charakter 

oficjalnego kultu w Kościele. Przyjmuje się wiec, ze istniała procedura formalnego uznawania za 
męczennika. Grób męczennika wyróżniał się zewnętrznie od innych grobów. Na wschodzie już od 

czasów   cesarza  Gallusa   251   –   253  stosowano   przenoszenie   relikwii   ciała.   Rocznica   śmierci 
męczennika, jego dzień narodzin dla nieba był obchodzony bardzo uroczyście przez Kościół lokalny. Od 

IV w. zaczęły powstawać kościoły nad grobami szczególnie czczonych męczenników.
Można wyróżnić następujące rodzaje męczeństwa:

−

opornym konfiskowano majątek

−

pozbawiano godności wojskowych i administracyjnych

−

degradowano obywateli wolnych do stanu niewolników

−

karano więzieniem lub banicją

−

wyznaczano różnego rodzaju tortury:

−

głodzenie

−

rzucanie na pożarcie dzikim zwierzętom

−

palenie na stosie

−

przecinanie żył

−

śmierć przez ścięcie

Chrześcijanie   przyjmowali   prześladowanie   jak   rzecz   oczywistą   przepowiedzianą   przez   Jezusa   w 
Ewangelii. Jednak byli i tacy, którzy nie wytrzymywali prześladowań. Tych zaś, którzy uwolnili się od 

złożenia ofiary nazywani byli sacrificati. Ci zaś, którzy składali ofiary bożkom pogańskim nazywani byli 
turificaris.  Istniała też grupa ludzi, którzy nie składali ofiar, a zaświadczenia o ich złożeniu sobie 

kupowali. Tych nazywano liberatici. Ci, którzy wydali księgi święte byli nazywani tragitares. Dokładna 
liczba męczenników tamtych czasów nie jest znana. Tacyt podaje, że za Nerona w Rzymie wielu 

chrześcijan zginęło. Natomiast św. Cyprian podaje, że za cesarza Decjusza zginęła niezliczona liczba 
wiernych. Za cesarza Dioklecjana odbywały się masowe egzekucje. Po 250r. prześladowania były 

powszechne, dlatego liczba męczenników mogła być większa.

Dokumentami na których się opiera przy udowadnianiu faktu męczeństwa są:

−

protokoły sądowe władz rzymskich (akta sądowe św. Justyna + 170r.)

−

naoczni świadkowie męczeństwa lub sami męczennicy, którzy spisali tzw. passione lub acta 
martyrium. Pierwszym zbieraczem akt męczenników był Euzebiusz z Cezarei. 

−

Wiele cennych danych dostarczają podziemne cmentarze zwane katakumbami. Ich istnienie 

łączy się z prześladowaniami cesarza Decjusza, Waleriana i Dioklecjana, a zaczęło się bardzo 
wcześnie, bo już w pol. II w., kiedy powstały w Rzymie cmentarze podziemne. Najwięcej mówi 

się o katakumbach rzymskich, ale istniały one również poza Rzymem. Katakumby powstawały 
na prywatnych ziemiach, które darowano wspólnocie chrześcijańskiej i były one nazywane 

imionami   fundatorów   a   z   czasem   i   świętych.   W   katakumbach   gromadzono   się   tylko   na 
ceremoniach pogrzebowych i w rocznicę śmierci, z czasem akcentując, że dzień zgonu jest 

uroczystym dniem narodzin dla nieba i powinien być obchodzony radośnie.

Kult męczenników: 

−

Kult zmarłych -> kult męczenników -> kult świętych

−

Powiązania: malowidła w Katakumbach, przekazy apologetów, rzeźby

−

DLACZEGO CZCZONO MĘCZENNIKÓW:
o Przejść męczeństwo, tzn. być świadkiem wiary Chrystusowej
o Śmierć = nie klęska lecz zwycięstwo nad tym co sprzeciwia się Królestwu Bożemu na ziemi
o Uprzywilejowany człowiek Boga (łaska)
o W dzień Sądu ostatecznego są współsędziami ludzkości (początki czci dla relikwii) 
o Kościoły budowane na relikwiach (obrzędy liturgiczne związane z grobem i rocznicą).

−

Chrzest- Męczeństwo:
o Chrzest jest bramą do męczeństwa
o Przyjmując chrzest człowiek zgadza się na męczeństwo (,, chrzest krwi").

Katakumby:  (nazwa z IX wieku, od catacumbas - na zboczu)

−

Św. Sebastiana ( nazwa katakumby odnosiła się do IX wieku do tych katakumb)

−

Ważne:
o Św. Kaliksta (nazwa od papieża, zm. 222)
o Św. Sebastiana (pod koniec 11 w. Spoczywały szczątki św. Piotra i Pawła)

Sztuka Chrześcijańska: 

−

Symbole

−

Motyw „Dobrego Pasterza"

−

Orantes - modlący się człowiek

−

Rybka

−

Chleb

−

Feniks

−

Kult obrazów w kościołach

XIV.

Apologeci i obrona chrześcijaństwa przed polemiką literaturą pogańską.

−

apologia- Obrona, pozytywne wyjaśnianie prawd

−

polemicy pogańscy:
o Celsus(2   poł   II   wieku);   dzieło:   Słowo   prawdy(178);   wykpienie   i   ośmieszenie 

chrześcijaństwa- przeciwnie wystąpił Orygenes.

o Porfiriusz;  uczeń   Plotyna,   dzieło:   Kontra   Chrystianos(270);   dużo   wiedział   o 

chrześcijaństwie,   sławił   pogaństwo   że   na   swoje   objawienie,   zrównał   pogaństwo   z 
chrześcijaństwem.

o Hierokles (zm. IV w.); dzieło: Słowo przyjaźni.

−

apologeci chrześcijańscy 
o Kwadratur

o Arystyles   (pochodził   z   Aten,   pisze   za   czasów   Hadriana.   Nie   do   pogodzenia   jest 

bałwochwalstwo z Bogiem).

o Św. Justyn  (ok. 165 męczeństwo, pochodził z Palestyny, dzieła: „Apologia 1 i 2" i 

„dialog   z   Żydem   Tryfonem";   chrześcijaństwo   jest   ziarnem   wrzuconym   w   rolę   świata 
pogańskiego.)

o Atenagoras   (filozof   z   Aten,   żył   w   II     wieku,   pisma   przeciwstawiały   się   przeciwko 

niemoralności, ateizmowi i obrazowi majestatu władzy (kult cesarza).

o (autor nieznany)  „list do Diogeneta"- II wiek, odpowiedz na pytania dotyczące praktyk 

Kościoła.

o Tertulian  (zm.   ok.   220,   minusem   Tertuliana   był   radykalizm   w   postępowaniu,   twórca 

klasycznej łaciny kościelnej, dzieło: Apologeticus (ok. 197) - pokazanie chrześcijaństwa z 
pozytywnej strony, dusza jest z natury chrześcijańska).

o Minucjusz Feniks  (dzieło: Ostawisz (197)- pokazanie chrześcijaństwa z pozytywnej 

strony, chrześcijaństwo jest dobre i piękne).

−

osiągnięcia apologetów 
o próba stworzenia chrześcijańskiego poglądu naukowego
o chrześcijaństwo jest obroną czystości obyczajów
o przedstawienie chrześcijaństwa jako religię zgodną z rozumem
o Katolicka Synteza (tzn. wszystko wziąć pod uwagę).

XV.

Rozwój nauki teologicznej. Szkoły katechetyczne.

−

teologia
o podstawy do teologii:



pogodzenie wiary z rozumem



wytłumaczenie Objawienia za pomocą słowa i rozumu

−

Szkoły katechetyczne (~ + w Cezarei Palestyńskiej założonej przez Orygenes)

Szkoła Aleksandryjska

(szkoła katechetyczna)

Szkoła Antiocheńska

( szkoła czytania)

Założyciel

Panteusz

Lukian

Przedstawiciele 1. Orygenes,

2. Klemens Aleksandryjski

1. Jan Chryzostom

Pisarze

Cyryl

Atanazy

Podejście do

Pisma Świętego

Alegoryczne np. Adam (ST) - 
Jezus(NT), czytanie Nowego 

Testamentu w świetle Starego.

Dosłowne (czytanie i rozumienie wprost
to co się czyta).

Konsekwencja

osoby Jezusa

Bóg – bóstwo Jezusa i cuda są 

interpretowane w sposób przenośny.

Jezus jako człowiek( odczucie płaczu,

smutku, śmierć, narodziny)

Pułapki

Teologiczny spirytualizm (czyli to
co wyższe...)

Teologiczny racjonalizm (rozumienie
wszystkiego po ludzku)

Błędy

1. monofinityzm

2. monoteletyzm

1. arianizm

2. nestorianizm

−

Orygenes: 
o Teolog grecki
o Zatargi z Bp Aleksandryjskim
o Prace egzegetyczne
o Dzieła: „ Hexapla"- Pismo Święte w 6 wersjach; „Contra Celsus"
o Apokatastaza ( Wszystko wróci do Boga)

−

Klemens Aleksandryjski: 

o dzieła: „ Trylogia: wychowawca, nauczyciel, wezwanie do Boga"
o opierał się na wzorach greckich do tłumaczeń zagadnień.

XVI.

Herezje II i III wieku.

Montanizm

Zwany początkowo herezją Frygijczyków, powstał jako ruch religijny (ok. 150 roku) we Frygii, 

od IV wieku noszący imię najwybitniejszego swego propagatora i organizatora Montana, stanowił 
silne   zagrożenie   dla   Kościoła   eksplozją   fałszywego   profetyzmu,   egzaltacji   dla   dziewictwa   i 

męczeństwa. W oczekiwaniu na powtórne przyjście Pana głoszono założenie niebieskiego Jeruzalem 
na ziemi i wyznaczono mu miejsce na równinie koło miasta Papuza. Montan po przyjęciu chrztu 

popadając  w  ekstazy,   wystąpił   jako   prorok   Ducha  Świętego   w  Kościele   lokalnym   w   Ardaban.  W 
działalności wspierały go ekstatyczki Pryscylla i Maksymilla, które głosiły, że życie w dziewictwie 

uzdalnia   do   wizji   i   prorokowania.   Montanizm   polecał   wyznawcom   wyrzeczenie   się   małżeństwa, 
nakazywał surowych postów, zakazywał ucieczki przed męczeństwem. Po śmierci Montana w 179 roku 

nastąpiło zahamowanie ruchu, ale jego zwolennicy istnieli w Hiszpanii do końca IV wieku, w Rzymie 
do początków V wieku, a na Wschodzie nawet do IX wieku. Silnym ośrodkiem była Kartagina, gdzie 

głównym propagatorem idei montanizmu z modyfikacjami był Tertulian (tertulianizm). Tertulianiści 
przetrwali w Kartaginie do czasów Augustyna – początki V wieku.

Gnostycyzm.

Bazylides (+145) z pochodzenia Syryjczyk był pierwszym, który ujął gnostycyzm w system. 

Siebie   uważał   za   wtajemniczonego   w   nauki,   które   Zbawiciel   bezpośrednio   przekazał   Apostołowi 

Maciejowi   przed   wniebowstąpieniem.   Wyznawał   on   dualizm,   rozbudował   naukę   o   emanacji. 
Rozpowszechnił pogląd o tym, że Chrystus posłany przez Ojca, aby wyzwolić elementy światłości 

uwięzione  w  materii,  wystąpił  na ziemi  w pozornym ciele,  a  na  krzyżu  umarł za  Niego Szymon 
Cyrenejczyk. 

Innym, który zajmował się szerzeniem gnostycyzmu był Walentynian z Egiptu. W swej nauce 

powoływał się na wizje. Uważał, że Jezusowa nauka w formie prawdziwej gnozy budzi w człowieku 

element pneumatyczny, dzięki któremu dochodzi się do królestwa światłości. 

Inne grupy gnostyckie to m.in.:

−

Barbelognostycy

−

Ofici

−

Noaseńczycy

−

Setianie.

Marcjonizm.

Marcjon   (+160)   syn   biskupa   z   Sinope   w   Poncie.   Stworzył   system   religijny,   który   tylko 

częściowo łączył się z gnostycyzmem. Został wykluczony z Kościoła w Sinope za fałszywą interpretację 

nauki św. Pawła, rozbudował tezę o przeciwieństwie między wiarą w Jezusa Chrystusa a przepisami 
prawa mojżeszowego. Od 140 roku działał w Rzymie, kiedy zaś po 4 latach wykluczono go i z tego 

Kościoła zorganizował własną wspólnotę z biskupem i kapłanami. Następnie tworzył takie wspólnoty 
także poza Rzymem. Od gnostyków przejął dualizm i doketyzm. Ustrzegł się jednak od fantastycznych 

spekulacji i nie dzielił chrześcijan na pneumatyków i psychików. 

Osobowość Marcjona i jego surowy styl życia przysparzały mu zwolenników. Kościół katolicki 

przeciwstawiając   się   marcjonizmowi   ustalił   dokładnie   wykaz   (kanon)   ksiąg   Pisma   Świętego   oraz 
symbolu (wyznania) wiary.

Manicheizm.

To nauka i nowy Kościół ukształtowany przez Maniego (216-270). Nauka manicheizmu głosiła 

istnienie   dwóch   równych   sobie,   niezrodzonych   i   wiecznych,   najwyższych   pierwiastków:   światła   i 
ciemności, dobra i zła, między którymi trwa nieustanna walka, kosmiczny konflikt. Jego odbiciem jest 

walka światła i ciemności w człowieku, który może się zbawić, jeżeli dobrze pozna swój stan. Pomaga 

im w tym Ojciec Światłości, który posłał w tym celu na ziemię wyznawców prawdziwej religii: Buddę, 

Zoroastrę, Jezusa i Maniego. Trzej wysłańcy przed Manim zostali skierowani do pojedynczych części 
świata: Budda do Indii, Zoroastra do Persji, Jezus do Judei i na Zachód. Nie spisali oni swojej nauki, 

dlatego uległa ona zniekształceniu. Jedynie Mani – Ostatni Wysłannik Światła – otrzymał uniwersalne 
posłannictwo i spisał dokładnie wszystkie nauki. 

Manichejczyków   zwalczano   w   IV   wieku   dekretami   Kościelnych   synodów   i   edyktami 

chrześcijańskich cesarzy.

Monarchianizm.

Kierunek, w którym hasłem wywoławczym jest według Tertuliana  monarchiam  tenemus  – 

trzymamy się monarchii, czyli jednego tylko Boga. Sprzeciwiał on się trynitarnej naturze Boskiej. 

Monarchianizm dynamiczny głoszony około 190 roku w Rzymie przez Teodota z Bizancjum. Głosił on, 
że   Chrystusowi   przysługuje   nazwa   Syn   Boży,   ponieważ   został   On   adoptowany   przez   Boga   Ojca. 

Teodota   za  błędną   naukę   wykluczył   biskup   rzymski   Wiktor.  Monarchianizm   moralistyczny  –  jego 
twórcą był Noetos ze Smyrny. Głosił, że jeden Bóg objawił się światu w różny sposób, raz jako Ojciec, 

raz jako Syn, nie ma między Nimi żadnej różnicy. Można więc mówić, że to Bóg Ojciec stał się 
Człowiekiem   i   umarł   na   krzyżu.   Zwolenników   monarchianizmu   modalistycznego   nazywano 

patrypasjanami   (Pater   passus  est  pro  nobis  –   Ojciec   umęczony   jest   za   nas).   Prakseasz   był 
najruchliwszym   propagatorem   monarchianizmu   modalistycznego.   Zmodyfikował   go   o   tyle,   że 

odróżniał człowieka Jezusa od Boga Chrystusa, identycznego z Bogiem Ojcem.

Donatyzm i pryscylianizm

 

 .     

Donatyzm  powstały   z   rygoryzmu.   Czy   bp   może   być   grzesznikiem?   Powstał   w   Kartaginie. 

Pierwsze interwencje cesarza były w Afryce. Czy sakramenty należy uznać za obiektywne środki do 
zbawienia. Czy działają one: 

- ex opere operato (przez sam fakt dokonania) 
- ex opere operantis (w zależności od godności szafarza)? 

Afrykanie przeciwstawiali się Rzymowi i bronili “operantis”. Niejednolity wybór bpa w Kartaginie, 
większość wybrała Cecyliana, którego prześladowali rygoryści twierdząc, że bp z Antangii udzielił 

święceń   nieważnie,   gdyż   był   traditor.   Przeciwnicy   wybrali   innego   -   Majornusa   Donatusa   (nazwa 
schizmy). Schizma objęła całą Pn. Afrykę. 

Papież Imiliades opowiedział się za Cecylianem. W 314 r. odbył się synod w Arles, który też 

opowiedział   się   za   Cecylianem,   gdyż   sakramenty   działają   ex   opere   operato.   Donatyzm,   głoszący 

rygoryzm, rozszerzał się i trwał aż do czasów św. Augustyna. Przetrwali do VII w. 

Pryscylianizm wywołał wiele zamieszania w Hiszpanii. Wyrósł on z zachodniego rygoryzmu. 

Twórcą   był   Pryscylian   (375),   wystąpił   w   Hiszpanii,   mądry,   wykształcony,   świecki,   posiadał   talent 
krasomówczy. W krótkim czasie zyskał wielu zwolenników z bpów. Uznawali za źródło wiary Pismo św. 

i apokryfy, stosując tłumaczenie alegoryczne. Prowadzili dociekania nad początkiem świata. Uprawiali 
surowe ascezy, krytykowali hierarchię kościelną. Pryscylian został wyświęcony na bpa w Awilla. Strona 

katolicka   (Itacjusz)   gwałtownie   ich   zwalczała.   Synod   w   Aragossie   (380)   potępił   ich   naukę, 
ekskomunikował,   zaczął   ich   prześladować,   ale   miało   to   skutek   odwrotny   do   zamierzonego.   Byli 

pierwsi męczennicy. Pryscylian odwołał się do papieża Damazego. Cesarz został zamordowany w Galii, 
nowym został Maxym (uzurpator), chcąc zjednać katolików kazał stracić przywódców. Wezwani do 

Trewiru w 385 r. Jest to tragedia dla Kościoła. Potępił to papież, Ambroży dał początek późniejszej 
inkwizycji. 

Apolinaryzm   -  twórcą   był   bp   Apolinary   zwany   Młodszym   z   Laodycei.   Broni   dogmatu 

Nicejskiego. Zaprzyjaźniony z bpem Atanazym. Połączenie w Chrystusie bóstwa i człowieczeństwa. 

Wychodził z założenia, że człowiek składa się z trzech pierwiastków: 
- nous - duch rozumny 

- psych - dusza rozumna 
- sarx - ciało, 

Wychodzi z założenia, że pełne, doskonałe dwie rzeczy nie mogą stanowić czegoś jednego 

(Arystoteles), np. Osoba i Natura Boska. Twierdzi, że w Chrystusie albo strona Boska, albo strona 

Ludzka była niepełna; że Arianie pobłądzili w tym, że nie w pełni uznali naturę Boską. Apolinary 

twierdzi   również,   że   w   Chrystusie   nie   było   duszy   rozumnej,   jej   miejsce   zajął   LOGOS   i   teraz   w 

Chrystusie stanowił jedność. Logos jest czynnikiem kierującym. Grzech ma siedzibę w naturze ludzkiej 
i dlatego nous trzeba odmówić Chrystusowi. Pojęcia: natura i osoba razem utożsamiali ze sobą. 

Broniąc bóstwa uszczuplali jego człowieczeństwo. Tym stanowi przejście od trynitaryzmu do ściśle 
chrystologicznych.

Mondalizm (herezja o mniejszym stopniu). 

Twórcą jest Montaliusz. Ur. w 157 r. Głosił bardzo surową i zaostrzoną moralność. Chrześcijańska jest 
zbyt łagodna. Charakteryzował się rygoryzmem moralnym. Oczekiwali rychłego końca świata, który 

nastąpi w pobliżu miasta Pepuzy w dolinie. Zwolennikiem był też Tertulian, ale uważał mondalizm za 
zbyt łagodny i dlatego założył swój system milenaryzm. 

Milenaryzm. 

Oczekiwanie   rychłego   przyjścia   Chrystusa.   Szatan   zostanie   zwyciężony   i   uwięziony   na   1000   lat. 
Sprawiedliwi   i   święci   zmartwychwstaną   i   w   nowo   zbudowanej   Jerozolimie   przez   1000   lat   będą 

królować.   Po   tym   okresie   diabeł   się   uwolni,   ale   znowu   zostanie   pokonany   i   wtedy   wszyscy 
zmartwychwstaną. Herezja ta miała sporo zwolenników. Obok herezji powstawały też schizmy. 

Schizmy 

Pierwsza  miała   miejsce   w   Jerozolimie.   Nie   miała   większego   znaczenia,   większe   miały   w 

Rzymie, gdy wybierano antypapieża Hipolita, za papieża Kaliksta (219-222). Była to pierwsza schizma. 

Schizma powstała w stosunku do pokuty. Hipolit, Grek znany jest z przykładnego życia, ale nie mógł 
przeboleć, że nie został wybrany papieżem. Wysunął zarzut, że Kalikst zbyt łagodnie traktuje lapsi. 

Publicznie   zwalcza   papieża,   sam   pozwala   siebie   wybrać   antypapieżem.   Za   to   został   zesłany   na 
Sardynię i umiera tam jako męczennik w 235 r. 

Druga  schizma   miała   wymiar   groźniejszy.   Powstała   za   Korneliusza   (251-253)   -   schizma 

nowacjańska. Antypapieżem  został wybrany  Nowacjan i  jemu  także nie podobała się  polityka  w 

stosunku do lapsi. Zerwał z papieżem i ogłosił się bpem Rzymu, odmawiał rozgrzeszenia umierającym. 
Na Wschodzie nazywano ich katarami czystymi. Schizma utrzymała się do VI w. 

Trzecia schizma w Kartaginie przeciw bpowi św. Cyprianowi. Zarzucano mu zbytnią surowość. 

XVII.

Wewnątrzkościelne spory w kwestii religijno-moralnej w II i III wieku.

Chiliazm.

W oparciu o przekazy Ksiąg Świętych i tradycję powstał system teologiczny (nie   herezja) 

zwany   chiliazmem,   czyli   wyczekiwaniem   tysiącletniego   królestwa   Chrystusa   na   ziemi.   Według 
doktryny   tego   systemu   szatan   po   walkach   staczanych   z   Kościołem   będzie   uwięziony.   Po   jego 

zwyciężeniu i uwięzieniu zmartwychwstaną sprawiedliwi i święci, przez tysiąc lat będą królować z 
Chrystusem w nowozbudowanej Jerozolimie. Po tysiącu latach szatan zostanie znów  zwolniony i 

rozpocznie nową walkę z Kościołem, po której nastąpi powtórna jego klęska, szatan zostanie pobity 
całkowicie i nastąpi nowe, ostateczne i powszechne zmartwychwstanie wszystkich, sąd powszechny, 

nowe niebo i nowa ziemia.

Najważniejszym   przedstawicielem   był   Papiasz,   biskup   Hierapolis   we   Frygii.   Duchowo 

przyjmują chiliazm święty Justyn i święty Ireneusz. Nie potępiają jednak tych, którzy go odrzucają. 

Montanizm – por. 16.
Schizma nowacjańska – por. 16.

Spory o ważność chrztu heretyków.

Powstające   w   Kościele   herezje   trwały   dłużej   niż   jedna   generacja.   Niektórzy   urodzeni   i 

ochrzczeni w herezji pragnęli wrócić na łono Kościoła. W związku z tym wyłoniło się zagadnienie 

bardzo dyskutowane, czy chrzest otrzymany w herezji jest ważny. Problem ten szczególnie gorąco 
dyskutowano w Afryce i Azji Mniejszej. Pierwszy przeciwko ważności wypowiedział się Tertulian w 

dziele „De Baptismo”, podobnie wypowiedziały się trzy synody kartagińskie (220, 250, 250) oraz 
małoazjatyckie  (230).  Również  głos zabrał  św. Cyprian. Wypowiedział  on się przeciwko ważności 

chrztu. Tymczasem rządzący wówczas Kościołem papież św. Stefan opowiedział się zdecydowanie za 

ważnością takiego chrztu. Papież zagroził Cyprianowi i Kościołom małoazjatyckim klątwą kościelną. 
Św. Cyprian nie poddał się, a za nim poszli biskupi Azji Mniejszej. W ten sposób doszło do zerwania 

jedności   kościelnej   między   Rzymem   a   Kościołem   afrykańskim   i   małoazjatyckim.   Trudności   te 
rozwiązało   nowe   prześladowanie   powszechne   za   cesarza   Waleriana,   w   czasie   którego   papież 

Korneliusz i św. Cyprian zginęli śmiercią męczeńską.

Spory o czas święcenia Wielkanocy.

Zgodnie z kalendarzem żydowskim i przekazami Ewangelii Chrystus Pan został ukrzyżowany 

14. nizan, a zmartwychwstał w niedzielę po 14. nizan. Tę praktykę przyjął Kościół w Azji Mniejszej za 
św.   Janem   Apostołem   i   obchodził   uroczystości   w   dwa   dni   po   14.   nizan.   Inna   była   praktyka   na 

zachodzie. Uroczystości obchodzono tutaj w niedzielę po 14. nizan, pamiątkę zaś śmierci czczono w 
piątek przed tą niedzielą. Do tego dochodziły też spory dyscyplinarne, Kościoły azjatyckie obchodziły 

dzień śmierci Chrystusa jako dzień radości – odkupienia. Zachód natomiast obchodził go jako dzień 
żałoby, smutku i postu. Trzecia wreszcie grupa chrześcijan – tzw. protopaschici – obchodzili Wielkanoc 

razem z Żydami. W celu ustalenia jednego terminu świąt w 155 roku Polikarp (biskup Smyrny) wybrał 
się do Rzymu w sprawie ustalenia tej sprawy z papieżem Anicetem. Do porozumienia jednakowoż nie 

doszło. Około 180 roku za papieża Wiktora sprawa terminu świąt znów odżyła. Wiktor polecił, by tę 
sprawę rozpatrzono na synodach kościelnych. Większość synodów opowiadała się za niedzielnym 

terminem Wielkanocy, co było wbrew praktyce azjatyckiej. Nowo ustalony termin papież polecił 
wprowadzić wszędzie pod karą ekskomuniki. Mimo tego polecenia metropolia Efezu z biskupem 

Polikratesem   trzymała   się   nadal   praktyki   14.   nizan.   Zanosiło   się   znów   na   rozłam   kościelny. 
Uspokojeniem sytuacji zajął się św. Ireneusz, biskup Lyonu. Do ustalenia daty jednak nie doszło, 

dopiero   synod   w   Arles   w   314   roku   postanowił,   że   w   tym   samym   dniu   i   czasie   uroczystości 
Wielkanocne były obchodzone w całym Kościele. Do sprawy wrócono jeszcze na pierwszym soborze w 

Nicei (325), przyjęto wówczas praktykę zachodnią dla całego Kościoła. Nieposłusznych tej praktyce 
wyłączono z Kościoła.

XVIII.

Rozbudowa ustroju kościelnego. Jedność Kościoła i prymat rzymski w 

II i III wieku. 



Rozbudowa ustroju kościelnego:

1)

Geneza rozbudowy ustroju kościelnego 

2)

Metropolie i metropolici

3)

Biskupstwa i biskupi

4)

Początki parafii wiejskich

5)

Przywileje duchowieństwa

6)

Kształcenie i dyscyplina kleru 

1. Geneza rozbudowy ustroju kościelnego. 

 

 

Co dało Kościołowi upadające Cesarstwo Rzymskie? 

- potęgę i przyszłość 
- strukturę organizacji terytorialnej 

(struktura hierarchiczna dana przez Chrystusa została wzbogacona o te wzory org. ter.)  

Co dało Kościołowi upadające pogaństwo? 
- potęgę i przyszłość 

- uczony świat pogański dał podstawy naukowe chrześcijaństwu 

Państwowa organizacja terytorialna

(po reformie Dioklecjana):

Kościelny ustrój terytorialny 

(analogiczny do tego obok):

1.okręg miejski (municipium) 

1.okręg

 

biskupi

 (pierwsza 

nazwa„paroikia”/   druga,   późniejsza 
nazwa „dioecesis”)    

2.prowincja = municipia + wieś

2.metropolia (prowincja kościelna) 

3.diecezja   państwowa   =   kilka 
prowincji 

3.   egzarchaty  (przejściowa   forma)    i 
patriarchaty (stała forma) 

4.zręby zachodniej i wschodniej części 
cesarstwa 

2. Metropolie i metropolici. 

 

 

Kościół wschodni:
Metropolie:

- prowincja kościelna odpowiada terytorialnie prowincji państwowej 
(na podstawie soboru nicejskiego 325 i synodu antiocheńskiego 384 oraz  

451- Sobór powszechny w Chalcedonie 1) potwierdził to oraz 2)  zabronił biskupom ubiegania się o 
zamianę metropolii u władzy państwowej) 

- duża liczna metropolii   
- np. Patriarchat antiocheński w IV w. obejmował 27 prowincji 

Metropolici:
- uprawnienia metropolity były różne w różnych regionach kościelnych (wschód- zachód)

1) mieli władzę nad biskupami swojej prowincji
2) brali udział w wyborze, zatwierdzali ich, udzielali konsekracji,

3) zwoływali synody prowincjonalne 
4) pełnili nadzór nad życiem kościelnym w całej prowincji 

5) nosili onoforion (przekazywany im przez patriarchów) 

Kościół zachodni:
Metropolie:

- papież Innocenty I (415 r.) = wraz ze zmianą państwowej organizacji terytorialnej nie trzeba zmian w 
kościelnej organizacji metropolitarnej 

- papież Bonifacy (pocz. V w.) = każda prowincja państwowa ma mieć własną metropolię 
- nie było to wszędzie przestrzegane

- Włochy:
-   ok.   350-   Mediolan   dostał   prawa   metropolitarne   dla   północy   Włoch   (wcześniej   biskup   Rzymu 

posiadał prawa metropolitarne w całym kraju) 

-IV w.- Akwileja dostała te prawa dla Rzymskiej prowincji 

- VI w. – obydwie metropolie dostały zatwierdzone przez

papieża Pelagiusza I   

- Galia: 17 metropolii (IV-VI w.)

- Hiszpania:  5 metropolii 

Metropolici:

- uprawnienia metropolity były różne w różnych regionach kościelnych (wschód- zachód)
1) nosili paliusz (znak łączności z Rzymem i zwierzchności nad biskupami 

3.

Biskupstwa i biskupi

 

 

-diecezja   kościelna   najpierw   obejmowała   miasto,   lecz   później   także   wsie   (bo   tam   powstawały 

kościoły) 
- Zachód: 

- wraz ze zmianą porządku państwowego zmieniał się porządek terytorialny kościelny,
- diecezje obejmowały duże obszary 

- tworzenie nowych biskupstw należało do synodu prowincjonalnego lub do kompetencji metropolity
 - Włochy: nowe diecezje erygował papież (bliskość stolicy apostolskiej) 

- dioecesis (nazwa od IV w.) 

- Wschód: 
-   bardziej   przestrzegano   tu   dostosowanie   organizacji   kościelnej   do   podziału   administracyjnego 

państwa dlatego diecezje były terytorialnie niewielkie 
- eparchia (nazwa od IV w.) 

Biskup:

- wyłączny rządca kościoła w diecezji 
- kierował Służbą Bożą, akcją charytatywną

- wybierany przez wszystkich duchownych i świeckich 
- czasem wybierano laików (ale musieli przyjąć wszystkie stopnie święceń kościelnych)

np. św. Ambroży  
- kościół chciał ograniczyć rolę świeckich w wybieraniu biskupów 

- państwo (w niektórych przypadkach) ingerowało w wybory biskupów 
- na wschodzie bardzo wcześnie ograniczono udział ludu w wyborach biskupów 

-  cesarz Justynian Wielki  (VI w.) = prawo wyboru tylko dla duchownych (synod), którzy wybierali 
trzech kandydatów, a następnie metropolita lub najstarszy biskup prowincji zatwierdzał jednego z 

nich. 
- jednak czasem w ważniejszych wyborach (ważniejsze prowincje) ingerował nieformalnie cesarz 

- czasem też poprzednik mianował następcę 
= praktyki te piętnowały synody kościelne

- papież Grzegorz Wielki (VI/VII w.) zwiększył on możliwość wpływu papieża na wybór biskupa poza 
prowincją 

Chorepiscopoi:
- biskupi wiejscy 

- początki tej funkcji = działalności misyjna na wsi 
- mieli ograniczoną władzę 

- podporządkowani biskupom miejskim (synod z Ancyry  i Neocezarei-314 r.) 
-synod w Sardyce (341 r.) + synod w Laodycei (341) = zakaz wyświęcania biskupów dla wsi i małych 

miast + polecanie wysłania tam Kaplanów 
= na zachodzie nie przyjęła się ta funkcja, choć istnieli biskupi małych miejscowości, ale mieli oni 

pełną władzą biskupią 

4.

Początki parafii wiejskich. 

 

 

- koniec III w. = wyjście chrześcijaństwa poza miasto 

- grupy wiernych na wsi domagały się możliwości praktykowania religii 
- liczba wiernych w miastach też wymagała tworzenia nowych ośrodków Służby Bożej w Rzymie, 

Antiochii, Aleksandrii, Konstantynopolu (w szczególności, gdy chrześcijaństwo obdarzono wolnością)
- początkowo konsekrowano dla tych ośrodków biskupów wiejskich, ale zagrażało to jedności:

-synod w Ancyrze (314 r.) = zabronił biskupom wiejskim udzielania święceń kapłańskich i diakonatu 
bez upoważnienia biskupa miejskiego 

- synod w Sardyce (343) = zabronił tworzenia nowych biskupstw po wsiach i małych miasteczkach + 

wysłanie księży wizytatorów (w łączności z biskupem pełnili funkcję duszpasterskie) = biskupi wiejscy 
stracili sakrę biskupią 

= kapłani zarządzali kościołami 
-   z   czasem   kapłani   rezydujący   na   wsi   otrzymali   prawo   głoszenia   kazań,   urządzania   nabożeństw, 

spowiedzi, udzielania chrztu 
- IV-VI w.- powstawały coraz to nowe parafie wiejskie (Galia, Hiszpania, Włochy) = tworzenie się sieci 

parafialnej 
- na Wschodzie szybciej miało miejsce to tworzenie się sieci parafialnej 

- VI w. - cesarz Justynian Wielki = stworzenie praw parafialnych oraz nadanie parafiom prawa osoby 
publicznej 

5.

Przywileje duchowieństwa. 

 

 

1. Przywilej immunitetu – przywilej nietykalności i zwolnienia z podatków, który wprowadził cesarz 
Konstantyn Wielki (nowe prawo zabraniało także- ze względu na ten przywilej- wstępowania do staniu 

duchownego urzędnikom publicznym i bogaczom, chyba, że rozliczyli się z państwem i zrzekli się 
prywatnych własności ziemskich) 

2. Sądownictwo kościelne:
- początki tego przywileju to cesarz Gracjan 

-  cesarz   Gracjan   386   r.   =    zezwolenie   biskupom   na     prowadzenie   spraw   spornych-sądowych 
dotyczących wiary i moralności  we własnym zakresie 

-  cesarz Justynian Wielki 530 r. =  zezwolenie osobom świeckim na składanie spraw spornych w 
sądach kościelnych  (audientia episcopi) 

-   osoby   duchowne   =   przy   cięższych   wykroczeniach   sądy   kościelne   oddawały   winnych   sądom 
państwowym 

- biskupi = mógł go sądzić tylko synod prowincjalny (Wschód i Zachód) 

- Konstantyn Wielki 318, 333 = biskupi mogą rozstrzygać świeckie sprawy sporne 
- cesarz Arkadiusz (398)- ograniczenie tego przywileju dla Wschodu 

- cesarz Honoriusz (408)- ograniczenie tego przywileju dla Zachodu do 2 wypadków: 

1) obydwie strony powierzają swój spór biskupowi 

2) sprawy związane z azylem kościelnym 

6.

Kształcenie i dyscyplina kleru 

 

 

- św. Euzebiusz z Wercelli (IV w.) + św. Augustyn z Tegasty = nowe formy wychowawcze i kształcenia 
księży: 

- wspólne życie pod przewodnictwem biskupa
- ćwiczenia pobożne

- kształtowanie znajomości Pisma Świętego 

- Hiszpania = specjalne domy 

- Włochy, Rzym = młody kler wychowywał się przy kościołach pod opieką starszych księży 
- szkoły monastyczne: 

- zwolennicy:  Jan Kasjan (Galia) 

Kasjodor (Włochy) 

Św. Benedykt (Włochy)

-  duży nacisk na pracę fizyczną, studium Pisma Świętego i Ojców Kościoła 

- trzy ośrodki (m.in. Monte Cassino) + klasztory irlandzkie (zajmowały się patrystyką) 
- na Wschodzie podobny styl kształcenia kleru 

- kandydat do kapłaństwa: 

- wolność osobista 

- wyzwolenie (niewolnicy) 
- nie mogą być od razu biskupami- muszą przejść okres próby na wszystkich stopniach  

hierarchicznych (synod w Sardyce 343)  
- wyświęceni:

- nie mogą wrócić do stanu świeckiego 

- nie mogą przyjmować urzędów sprzecznych ze stanem duchownym 
- muszą stale rezydować przy swoich kościołach 

- nie mogą zmieniać biskupstwa 

- celibat: 

-  pochwała Chrystusa dla tych, którzy stali się bezżenni (Mt 19,12) 
- obietnica Królestwa Niebieskiego (Łk 18, 29-30) 

- zachęta św. Pawła (1 Kor 7, 7-9) 
= nie łączą one bezżeństwa z kapłaństwem 

- listy św. Pawła (1 Tm 3, 12; Tt 1, 6) = połączenie celibatu z kapłaństwem 
Do III w.: 

- nie ma ścisłego celibatu kapłanów i biskupów
- stosowany dobrowolnie 

Od III w.: 

- pomału przyjmował się na Zachodzie 

Zachód: 

- synod w Elwira (306 r.) = zakaz dla diakonów, kapłanów, biskupów

  wstępowania 

w związki małżeńskie

-  Sobór powszechny w Nicei (325 r.) = próba ujednolicenia tej kwestii została odrzucona 
- papieże, którzy w duchu synodu w Elwirze stosowali celibat: Syrycjusz, Leon Wielki, Grzegorz Wielki

Wschód: 
- synod Trullański (692 r.) = zezwolenie na małżeństwo księży i diakonów + zabronienie małżeństwa 

biskupom + drugie małżeństwo dla kleru uznał za nieważne  



Jedność Kościoła i prymat rzymski w II i III wieku 

 

1)

Ogólne więzy jedności

2)

Prymat Rzymu 

1.

Ogólne więzy jedności. 

 

 

- gminy chrześcijańskie czasów apostolskich nie żyła tylko własnym życiem

- gminy utrzymywały żywą łączność
- wszystkie gminy tworzyły: „nowy lud Boży”, „nowy Izrael”

-   św.   Ignacy   Antiocheński-   nazwał   tę   wspólnotę   :   „KOŚCIOŁEM   KATOLICKIM”   +   niewidzialnym 
biskupem jest sam Jezus Chrystus 

- kontakty między poszczególnymi Kościołami, biskupami 
- Mistyczne Ciało Chrystusa 

- troska
- korespondencja listowa

- symbole wiary
- jedność liturgii (przez pewien czas) 

- strzeżenie tradycji wiary 
- kontakty misyjne Kościołów 

- szczególne więzi Kościoła macierzystego z Kościołami filialnymi = więzy metropolitalne 
-  zwoływanie synodów kościelnych 

2.

Prymat Rzymu. 

 

 

- przodująca rola Kościoła rzymskiego w Italii i w całym Kościele = wyraz jedności

- potwierdzenie przodownictwa przez Chrystusa (Mt 16, 17; Łk 22, 31; J 21, 15-18) 
- św. Piotr i Jego świadomość bycia Głową Kościoła

- Kościół apostolski miał świadomość, że Piotr jest Głową (np. św. Paweł po nawróceniu zwraca się do 
św. Piotra) 

- świadome przejęcie władzy Kościelnej po śmierci św. Piotra

- Klemens I- dobrowolnie wysyła list do chrześcijan w Koryncie- wezwał zbuntowanych do jedności 
- Tertulian: jedność z Rzymem jest uważana za jedność z Kościołem powszechnym, 

- brak sprzeciwu innych biskupów
- świadectwo św. Ireneusza: Konieczne jest aby wierni ze wszystkich miejsc łączyli się z Kościołem 

rzymskim, bo on ma pierwszorzędny autorytet i przechowuje tradycję aqpostolską
- zarządzenia Rzymu przyjmowały się w całym Kościele (papież Wiktor I i papież Stefan)

- Kościół rzymski = katolicki 

XXII.

U schyłku Cesarstwa Zachodniego

Od IV w. Kościoły Wschodni jak i Zachodni zdobywają coraz więcej wiernych i terenów. Cesarstwo 
dzieli   się   też   na   zach.   i   wsch.   Z   Azji   wciąż   do   Europy   przedostawały   się   plemiona   zagrażające 
cesarstwu. Od III w. Kościół dzielił się na gminy nad którymi górowały patriarchaty. Aleksandria dla 
Afryki,   Antiochia   dla  Syrii,  Odessa  dla  Mezopotamii,   w  Indiach   pojawiają   się  gminy  malabarskie 
(tomaszowe), Kapadocja dla Azji Mniejszej, Korynt dla Grecji. Chrześcijaństwo w III w. dotarło do 
Armenii. Na Zachodzie chrześcijaństwo idzie śladem władania rzymskiego, dociera do Noricum, Mezji, 
Panonii, Bałkan. W Italii obok kościoła rzymskiego w III w. istniało jeszcze wiele biskupstw ponieważ 
na synod zwołany przez papieża Korneliusza przybyło ponad 60 biskupów; podobny rozwój nastąpił w 
Afryce Północnej na czele z Kartaginą (90bp). Na synodzie w Elwirze Hiszpanie reprezentowali 47 
gmin. W Galii dominuje Lyon, chrześcijaństwo dotarło do terenów belgijskich a w 2 poł. III w. Jest 
biskupstwo   w   Trewirze.   W   Germanii   biskupstwa   w:   Kolonii,   Moguncji,   Augsburgu.   Na   Wyspach 
Brytyjskich biskupstwa w Yorku i Londynie. W początkach IV w. 7 milionów ludzi na 50 milionów to 
chrześcijanie (15%). 

W Egipcie, Mezopotamii, Armenii, Azji Mniejszej, Kaukazie, Gruzji, Nubii rozwija się monofizytyzm i 
nestorianizm. W wiekach od IV do VII toczyła się planowa chrystianizacja, zwłaszcza w miastach 
ponieważ   wsie   pozostawały   pogańskie.   Misjom   sprzyjała   rozrastająca   się   struktura   organizacyjna 
Kościoła. Sobór konstantynopolitański w 381r. podzielił Wschód na: Egipt, Wschód, Pont, Azja. W 
Chalcedonie   dodano   Cypr   i   Palestynę,   reszta   podlegała   Konstantynopolowi.   W   VI   w.   Justynian 
zatwierdził patriarchaty: Rzym, Konstantynopol, Antiochię, Jerozolimę. Konstantynopol dopomina się 
zrównania z Rzymem z powodu przebywających w mieście relikwii św. Andrzeja Apostoła. Kościół 
Wsch. I Zach. coraz bardziej się oddalały od siebie ze względów jurysdykcyjnych, dogmatycznych, 
językowych, pneumatologicznych, itp. Podkreślano katechumenat, pokutę, zniesiono publiczna formę; 
niewiedziano co zrobić z grzesznikami nie wzbudzającymi skruchy (pisze Pasterz Hermesa, Tertulian , 
Hipolit Rzymski). Kościół kierował się w kierunku miłosierdzia dla grzeszników ale z ograniczeniami w 
ramach   zdrowego   rozsądku.   Obok   biskupów   wyznaczano   prezbiterów,   horepiskopów   (biskup 
pomocniczy),   diakonów,   subdiakonów,   ostriariuszy,   lektorów,   egzorcystów,   akolitów.   W   IV   i   Vw. 
Wydzielają się parafie, diecezje, metropolie. Na Zach, jedynym patriarchatem był Rzym, na Wsch. 
Wcześniej wymieniony podział. Chrystianizacja obyczajów pogańskich szła opornie. W 325r. niedzielę 
ustalono świętem publicznym. W 374r. wyszedł zakaz zabijania dzieci, walki gladiatorów zakazano w 
325r. a ustały dopiero w I poł. Vw. Oznakom rozpadu cesarstwa był podział na Wsch. I Zach. Siedzibą 
władzy było Bizancjum, władcy zachodni traktowani jako współregenci, Rzym w zasadzie był siedzibą 

papieży. W 402r cesarze zach. przenieśli się do Rawenny. W 410r. zdobyty Rzym przez Wizygotów 
(Alaryk) nie zniszczono bazyliki św. Piotra i Pawła. W 568r. Longobardowie całkowicie opanowali Italię. 
Cesarze nie byli w stanie rządzić, toteż w sprawach cywilnych musiał działać papież . W Hiszpanii w 
587r. król Wizygotów Rekkared przyjmuje chrzest, na Wyspach Brytyjskich rozwija się chrześcijaństwo 
celtyckie (monastyczne). Do Brytanii   wraca chrześcijaństwo wytępione w Vw. Przez Anglosasów. 
Działa   tam   Augustyn   wysłany   przez   Grzegorza   wielkiego,   powstaje   biskupstwo   w   Rochester   i 
Londynie. W Burgundii i wśród Alamanów działa św. Kolumbian. W Galii, u Słowian, Fryzji, u Basków, 
Bawarii, Frankonii św. Rupert, w Turyngii św. Kilian. W VIIIw. Pojawia się w europie Islam, który 
przeszedł przez Palestynę, Egipt, Afrykę Północną aż do Hiszpanii po Galię, gdzie powstrzymał go Karol 
Młot w 732r. w bitwie pod Poitires.

XXIII.

Cesarstwo karolińskie i nowy kształt Europy.

Europa była atakowana przez barbarzyńców i islamistów (bitwa pod Poitires 732), dlatego papieże 
zwrócili   się   o   pomoc   do   władców   Frankonii.   Kościół   zach.   Borykał   się   taż   z   problemami 
dogmatycznymi z Bizancjum (obrazoburstwo, kult przywrócony dopiero w IX w.). We Frankonii pod 
koniec  VIII w. Posiadali Merowingowie (formalnie) a rządzili majordomowie. Od zwycięstwa pod 
Poitires władca  Frankonii był Karol Młot., przesadnie dbający o Kościół i religijny, podobnie potem 
Pepin   Mały   (od   747),   a   wszystko   to   w   celu   wykorzystania   Kościoła   w   administracji,   zwłaszcza 
duchownych piszących.  W  751r.  papież   Zachariasz   namaścił   Pepina na  cesarza  co miało  wymiar 
religijny.   Kościół   zaczął   reformować   (za   aprobata   państwową)   bp.   Chrodegang   z   Metzu   -   prawo 
małżeńskie,   uregulowania   kanoniczne   duchownych,   organizacja   parafii,   wprowadzenie   liturgii 
rzysmskiej-to   zmusiło   Kościół   zach.   oddać   się   w   opiekę   cesarstwu   frankońskiemu,   które 
usamodzielniło się od Bizancjum. Od 739r. Longobardowie zaczęli nękać papiestwo, dlatego papież 
Grzegorz III prosił o pomoc Martela. Król Longobardów-Aistulf-był bezwzględny. Papież Stefan II prosił 
Bizancjum   o   pomoc-bezoowocnie.   Poprosił   Pepina,   następnie   namaścił   jego   synów-Karola   i 
Karlomana na królów i patrycjuszy rzymskich. Aistfula pokonano w 756r. i wówczas ustanowiono 
Państwo Kościelne (księstwo Rzymu, egzarchat Rawenny z Penatapolis-5 miast: Fenrona, Bolonia, 
Imolia). To państwo do roku 774 należało do Bizancjum ale pod administracja papieską.

Teściem Karola został król longobardzki-Dezyderiusz, który po Pepinie został królem Frankonii. Karol 
nie był zadowolony z jego polityki względem papiestwa, dlatego pokonał go w 774r. i na nowo 
ukonstytuował Państwo Kościelne. Powiększając je o Wenecje, Istrię, Korsykę, księstwo Spoleto i 
Benewentu. Papiestwo uniezależniło się od Bizancjum. W 778r. papież Hadrian I przypominał Karolowi 
o tzw. Donacji Konstantyna, która oddawała papieżowi Rzym i zach. Część cesarstwa, dlatego od tego 
czasu król frankoński oficjalnie zajmował się sprawami włoskimi.

Karol Wielki posuwał się na wschód. Podporządkował sobie Sasów (4500 tysiąca stracił w Verdun), 
zdobył Bawarów, Awarów i zmusił księcia Tuchuna do przyjęcia chrztu (795r.). Karol tworzył państwo 
Galii,   Germanii,   Włoch   ze   stolicą   w   Akwizgranie.   Kościół   szerzył   oświatę   i   misjonował.   Kaplica 
Królewska była centralną władzą państwa (złożona z duchownych). W 796r. mnich Alkuin państwo 
Karola nazwał Imperium Christianum, co wskazywało na uniwersalne plany Karola co do zachodu. 
Dlatego Karol musiał ingerować w sprawy wewnętrzne Kościoła, nawet dogmatyczne. Kościół był 
wmontowany w struktury państwowe (okrąg administracyjny=diecezja). Urzędnikami byli duchowni, 
król   jednak   stał   nad   nimi,   on   bronił   prawdy   wiary.   Karol   uczył   się   w   szkole   pałacowej,   sam 
niepiśmienny. Minuskuła karolińska, prawo jasne na wzór rzymskiego i kościelnego.

Papież Leon III był szykanowany przez rody rzymskie, Karol przyszedł mu z pomocą. 24 XII 800 r. został 
koronowany   na   cesarza-„zarządzający   cesarstwem   rzymskim   i   z   laski   Bożej   król   Franków   i 
Longobardów”. Karol stał się oficjalnym opiekunem Kościoła zach. I jerozolimskiego. Tytułu władcy 
uniwersalnego   musiał   się   zrzec   w   812r.   na   mocy   traktatu   akwizgrańskiego   na   rzecz   cesarza 
wschodniego Michała.

Karol   podzielił   cesarstwo   między   swych   trzech   synów:   Pepina-Italia,   Recja,   Bawaria,   Alemania; 
Ludwika-Akwitania i część Burgundii; Karola-ziemie frankońskie i reszta ziem germańskich. Z synów 
przeżył tylko Ludwik, który został koronowany na współcesarza w 813r. Karol Wielki zmarł 28. I. 814r. 
Podział   cesarstwa   pozostał   do   czasów   traktatu   w   Verdun,   kiedy   to   synowie   Ludwika   podzielili 
cesarstwo.   Lotar   został   seniorem-Italia   przez   Burgundię   po   Fryzję;   Ludwik   Niemiecki-Germaanię, 
Moguncję,   Wormację,   Spirę;   Karol-Francję.   Władcy   zaczęli   uniezależniać   się   od   siebie,   pozostała 
wspólna   opieka   nad   papiestwem.   Ziemie   karolińskie   na   krótko   zjednoczył   Karol   III   a   ostatnim 
dziedzicznym władcą był Karol Dziecię (+911). Karolińska tradycja przeniosła się tereny współczesnych 
Niemiec. Pierwszym władcą po Konradzie był Henryk (919-936). Cesarstwo rzymskie obejmowało 
Germanię   oraz   cesarz   był   królem   Italii,   więc   pełnił   opiekę   nad   papiestwem.   Ziemie   germańskie 
schrystianizowali Iroszkotowie (św. Winfryd Bonifacy   +754), ale organizacja kościelna pojawiła się 
dopiero za Karolingów. W poł. IX w. misje podejmowało biskupstwo hambursko-bremeńskie (św. 
Ansgar misjonował Danię, Szlezwik, Szwecje, Rugię; schrystianizowane dopiero za trzy wieki). Na 
wschód skierowana była metropolia magdeburska (968), natomiast południe było sporne miedzy 
zachodem   a   wschodem.   Czechy,   Morawy,   Chorwacja,   Panonia   były   pod   wpływami   Ratyzbony, 
Salzburga, Akwilii. Na Bałkanach zaczęli działać Cyryl i Metody (ok. 860r.); posługiwali się głagolicą, 
chrystianizacje   zaczęli   od  państwa   Rościsława,   to   konkurowało  z   misją   bawarską.   Jednak   Cyryl   i 
Metody mieli poparcie papieża Hadriana II, który Metodego ustanowił biskupem Sirmium (Belgrad) 
po   śmierci   Cyryla   w   Rzymie.   Słowenia,   Serbo-Chowacja     i   Morawy   pozostały   pod   panowaniem 
rzymskim, natomiast Bułgaria zwróciła się do Bizancjum. Metody umarł w Konstantynopolu w 884r. 
Jego uczniowie nie mogli pracować na Morawach (sprzeciw Niemiec), dlatego udali się do Bułgarii, 
która na stałe pozostała we wpływach Bizancjum. Morawy i Panonia w Xw. Zostały osiedlone przez 
Węgrów. Czechy pozostały tylko w obdiencji Rzymu. 

Możne rody rzymskie chciały mieć wpływ na papieży, jednak nie chcieli aby w sprawy Italii ingerował 
cesarz. Np. do Tybru wrzucono zwłoki papieża Formozusa z Porto, który popadł w konflikt z cesarzem 
a nie potrafił zjednać sobie rodów rzymskich. Rody walczyły o tron papieski (zamordowanie papieża 
Stefana   VI   +898r.).   W   tym   celu   papież   Jan   IX   przy   wyborze   papieża   zażądał   obecności   legata 
cesarskiego, który pełnił funkcję apelacyjną w sporach rzymskich. Po upadku państwa Karolingów, 
cesarze niemieccy długo nie ułożyli się jeszcze z papiestwem. Rozwija się sztuka, oświata, wiedza o 
charakterze powszechnym (renesans karoliński), sięgano po Plotyna (Jan Szkot), teologia natomiast 
zajmowała się dziedzinami praktycznego życia (np. Eucharystią, zbawieniem człowieka). Pojawił się 
problem   predestynacji,   która   naciągnął   mnich   z   Fuldy-Gottschalk.   W   polemikę     z   nim   wdał   się 
Hinkmar z Reims, który tez naciągnął ten pogląd, uważając, że zbawcza wola Boga rozciąga się na 
wszystkich. Potępiły to synody i papież Mikołaj I. Hinkmar postulował też autonomie władzy świeckiej 
od   kościelnej,   tyle,   że   kościelna   miała   być   nad   państwową.   Rozwijają   się   diecezje   i   metropolie, 
archidiakonaty, dekanaty i parafie (te wokół kościołów prywatnych). Klasztory ze względu na majątek 
pozostały pod opieka biskupa lub opata komendatoryjnego (świecki). Wytwrzały się kompetencje 
kanoniczne miedzy biskupami a metropolitami. Ustalono prawo do własności kościołów i jurysdykcji 
świeckiej i kościelnej co chciano oddzielić.

Kościół wschodni od czasów obrazoburstwa był zależny od cesarza. Patriarchowie walczyli o trony. 
Ignacy z Focjuszem spierali się o tron patriarszy. W tym celu papież Mikołaj I wysłał na synod do 

Konstantynopola (861r.) legatów, którzy te sprawę mieli rozwiązać, jednak ją mocniej zagmatwali. 
Papież przywrócił Ignacego, przez co naraził się cesarzowi Mikołajowi III. Do tego Rzym miał pretensje 
do Bułgarii, gdzie Grecy przeprowadzali misje. Focjusz rzucił na papieża anatemę (867r.). Nowy cesarz 
Bazyli Macedończyk zwrócił się do papieża Hadriana II o pomoc w rozwiązaniu problemu. W tym celu 
powołano synod rzymski (869r.), gdzie deponowano Focjusza, zażądał powrotu Bułgarii pod swoja 
jurysdykcję. Po śmierci Ignacego (+877r.) Focjusz wrócił na tron, a Jan VIII uznał go, żądając tylko 
Bułgarii   dla Rzymu.  Sprawy  jednak  nie  rozwiązano,  ale  uchroniono  Kościół  przed  drugą  schizmą 
focjańską, ponieważ Focjusz umarł w 891r., wcześniej był zdeponowany przez cesarza Leona III a nie 
przez   papieża,   którego   wcześniej   Focjusz   ekskomunikował.   Ta   sytuacja   pokazała   dwie   koncepcje 
Kościoła:

a) Rzymską z prymatem uniwersalnym.

b) Bizantyjską z autokefalią Konstantynopola w ramach tzw. Pentarchii (5 patriarchatów), gdzie Rzym 
był jedną z nich.

Focjusz   poruszył   problem   Filoque   w   credo   nicejsko-konstantynopolitańskim,   co   poróżniło   dwa 
kościoły jeszcze bardziej. Papież nadal był ekskomunikowany. W Xw. Bizancjum bardzo było oddalone 
od   Rzymu   w   skutek   wpływów   cesarstwa   niemieckiego   w   Rzymie.   Bolączką   był   cezaropapizm   w 
Bizancjum. Rosła wrogość polityczna (Otton I zagarnął tereny Bizancjum w Italii) i religijna. Patriarcha 
Bizancjum Michał Celurariusz (1043-58) postanowił uniezależnić patriarchat od Rzymu wykorzystując 
różnice   rytualne   (chleb   przaśny,   post   sobotni),   a   przede   wszystkim   Filoque,   uważane   za 
nieuzasadniony dodatek do credo nicejskiego. Papież Leon IX (1049-54) wysłał legatów do cesarza 
Konstantyna IX w celu zażegnania konfliktu. Legaci 16. VII. 1054r. złożyli na ołtarzu Kościoła Mądrości 
Bożej bullę ekskomunikującą Ceruliusza, ten zaś wyklął legatów i papieża, co oznaczało schizmę. 
Ekskomunika była nieważna bo została dokonana po śmierci papieża Leona IX, lecz utrzymała się. 
Schizma wynikła nie z aktów prawnych lecz z długiego procesu rozchodzenia się dróg obu części 
chrześcijaństwa co miało podłoża polityczne, obrzędowe, jurysdykcyjne, natomiast nie dogmatyczne.

XXIV.

Papiestwo uwikłane w politykę

We Francji od Hugona Kapeta kościół staje się coraz bardziej zależny od państwa (997r.). W Niemczech 
od Konrada I cesarze chcieli ugruntować swoja pozycję kosztem kościoła. Od Ottona I stosuje się 
inwestyturę. Cesarz był pośrednikiem między ludem a klerem. Sprzeciw  w Rzymie, które miało wpływ 
na  cesarstwo. W X  w.  W  Italii  były same  księstwa,  koronę Longobardii  dostał Otton I. Państwo 
Kościelne było pod opieką cesarza. O tron papieski  walczyły rodziny włoskie. Przypadek rodziny 
tuskulańskiej, gdzie Marozja córka Teofilakta i jej mąż Alaryk wraz z ich synem papieżem Janem XII źle 
się zapisali w dziejach papiestwa. Otton I obalił Jana XII i ustanowił Leona VIII, była to konieczność 
dziejowa, ale sprzeczna z prawem kanonicznym. Po śmierci Ottona I dalej papiestwo było polem walki 
(Krescensjusz), a papieże często ginęli. Wybór Grzegorza V , krewnego Ottona III, jak i następnie 
Sylwestra II załagodziło spory, ale papież nadal był poddany cesarzowi. Rozrastał się cezaropapizm. 
Cesarze   dbali   o   reformę   Kościoła.   Zwłaszcza   Henryk   II,   który   współpracował   z   Benedyktem   VIII. 
Negatywnie przedstawiony Benedykt IX, Sylwester III. Grzegorz VI otwiera Reformę gregoriańską. 
Henryk III stał się sędzią nad papieżem, który był winnym symonii (sprawa odszkodowania Danego 
przez Grzegorza VI Sylwestrowi III za zrzeczenie się tronu). Papieża desygnował cesarz i został nim 
Hildebrandt-Grzegorz VII, który będzie walczył z cezaropapizmem. Od XI do XIIIw. Trwa spór miedzy 

cesarstwem a papiestwem. Kościół chciał się wyswobodzić. Zaczęła się reforma, która wyszła z Cluny-
chciano uzdrowić życie zakonne, zwłaszcza administracje. Z czasem chciano aby reforma objęła cały 
Kościół. W Italii do reformy życia mniszego przyczynił się św. Romuald, który następnie działał w 
Camalodi,   dając   początek   kamedułom.   Za   nim   poszedł   Piotr   Damiani   (+1072).   W   Niemczech 
reformowali kanonicy regularni, zwłaszca bp. Chrodgang z Metzu (+766). Reforma zapoczątkowana 
przez   Grzegorza   VII   (1073-1085)   miała   zaplecze   duchowe   jak   i   poparcie   Rzymu   po   pontyfikacie 
papieży niemieckich: Klemensa II, Damazego II, św. Leona IX, Wiktora II. Chcieli ci papieże zerwać z 
cezaropapizmem,   nikolaizmem   (łamanie   celibatu),   symonią,   chcieli   odnowić   papiestwo   przez 
uniezależnienie   się   od   cesarza.   Reforma   miła   poparcie   w   Hiszpanii,   Anglii,   parta   Longobardii, 
Normanowie, którzy powiększali tereny jurysdykcji papieskiej w południu Italii. Grzegorz VII wydał 
Dictatus papae, którym oddzielił władze świecką od kościelnej. Henryk IV jednak nadal uważał, że ma 
wyższość   nad   władzą   duchowną   przynajmniej   w  sprawach   beneficjów   i   inwestytur.   Na   synodzie 
rzymskim  w  1075r. papież  ponownie zagroził ekskomuniką przyjmujących urzędy  kościelne  z  rąk 
świeckich. Henryk IV wezwał Grzegorza VII do złożenia urzędu. Ten zaś wyklął go. Cesarz ukorzył się w 
Cannosie   przed   papieżem.   Papież   zdjął   klątwę.   Cesarz   powrócił   do   praktyk,   ponownie 
ekskomunikowany,   ale   nic   sobie   z   tego   nie   zrobił.   Zdobył   Rzym   w   1080r.   i   osadził   antypapieża 
Klemensa III, Grzegorz udał się do Normanów gdzie umarł. Zaczęto chrystianizować Skandynawów. 
Ogólnoeuropejskie poparcie dla papiestwa. We Francji nie było z inwestyturą problemu bo cesarz 
biskupom przekazywał temoporalia-dobra należne urzędowi. W Niemczech Henryk V chciał odzyskać 
od kościoła to co dostał z inwestytury, na co nie zgodzili się biskupi (wyjątek Paschalisa II). Konkordat 
wormacki z 1121r. załatwił sprawę w ten sposób, że majątki były dawane berłem a nie pierścieniem i 
pastorałem. Dzięki Dictatus papae autorytet papieski stał się międzynarodowy. Kler od świeckich był 
oddzielony   granicą.   Organizacja   przybrała   podział   administracyjny   metropolie,   diecezje, 
archidiakonaty, dekanaty, parafie. Metropolita stał się wasalem papieża. Papież kontrolował władzę 
poprzez legatów. Prymasi mieli godność tylko formalną. Kwestie prawne i teologiczne rozstrzygały 
sobory,  które zwoływał papież. Od Xw. Kanonizacje zastrzeżone dla papieża,  jak również sprawy 
ciężkich grzechów. Ten stan rzeczy musiał doprowadzić do konfliktu. Po śmierci Klemensa II doszło do 
schizmy   papieskiej   (1124-1138)   wskutek   rozłamu   wewnątrz   kolegium   kardynalskiego: 
starogregorianami a reformatami. Innocenty II został uznany tylko dzięki poparciu cesarza Lotara III i 
Bernarda z Clerwaux. Koniec schizmy to śmierć antypapieża Anakleta II. Innocenty II zwołał drugi 
sobór lareański (1139), który unieważnił dekrety antypapieża i powtórzył dekrety pierwszego soboru 
laterańskiego, pieczętując ustalenia konkordatu wormackiego. Cesarz miła problemy z antykrólem, 
którego pokonał dzięki Honoriuszowi II, zatem współdziałanie dwóch władz było konieczne. Po śmierci 
Bernarda z Clerwoux (+1153) i cesarz Konrad III. Na tron Fryderyk I Bsrbarossa, który mówił, że jest 
niezależny od papieża, czynił afronty Hadrianowi IV, który odmówił koronacji siebie na Kapitolu. Po 
Hadrianie nadszedł Aleksander III, który też chciał być niezależny. Barbarossa wybrał antypapieża 
Wiktora IV, potem Paschalisa III, Kaliksta III. Aleksander III uszedł do Francji. W 1177r. pogodzili się w 
Anagni. W 1179r. odbył się trzeci sobór laterański, który orzekł, że ważny jest sobór za uchwałami, 
którego uchwałami opowie się 2/3 kardynałów. Za Lucjusza III Barbarossa wymusiła na papieżu zgodę 
na ślub syna Henryka Z Konstancją, dziedziczką trony sycylijskiego, z którego narodził się Fryderyk II. 
Państwo   Kościelne   znalazło   się  w   środku   posiadłości   cesarskich.  Po   Barbarossie   cesarzem   został 
Henryk   VI,   który   zostawił   syna   Fryderyka.   Na   tronie   zasiadł   Innocenty   III(1198-1216),   polityk, 
zwolennik reformy. Zależało mu na zerwaniu unii między Rzeszą a Królestwem Sycylii, do czego nie 
doszło. Bulla z Eger (1213) zapewniała jedynie o nienaruszalności posiadłości papieskich. Fryderyk 
jednak nie przestrzegał tego dlatego opanował Rzym i użył przemocy wobec Grzegorza IX. Nowy 
papież Innocenty IV został wybrany po dwóch latach bo kardynałowie byli więzieni. W 1245r, zwołano 
I sobór lioński, gdzie detronizowano cesarza (zezwalał na to Dictatus papae). Na synodzie w Clermont 
Urban II wezwał do wyswobodzenia Ziemi Świętej spod władzą Turków. Pierwsza wyprawa w 1095r. W 

1099r. zdobyto Jerozolimę i powstało Królestwo Jerozolimskie. Wyprawy się nie powodziły. Szczytem 
było zdobycie Konstantynopola i ogłoszenie tam Cesarstwa Łacińskiego. Michał VIII w 1261r. odzyskał 
Konstantynopol i doszło do unii z Grzegorzem X papieżem. Unia podpisana w 1276r. upadała przez 
Frnację-Karola  Andegaweńskiego. Jerozolima  została  utracona  w   1244r.  Idea wypraw   krzyżowych 
upadała, bo krzyżowcom zależało na własnym interesie. Turcy opanowywali całe Bałkany. Cesarz 
Manuel chciał     pomocy ale nie miła jej  już kto dać  (mimo unii florenckiej z 1439r.). Zdobycie 
Konstantynopola przez Turków w 1453r. położyło kres cesarstwu bizantyńskiemu. Zachód to Rzesza 
Niemiecka.      Papiestwo stanęło wobec pluralizmu państw europejskich.

XXV.

Obraz Kościoła i społeczeństwa średniowiecznego

W XI wieku można mówić o kształtowaniu się państw:  Hiszpania  – dużą rolę odgrywa porządek 
kościelny;  Irlandia i Szkocja  – na skutek upadku tamtejszych systemów religijnych wprowadzono 
rzymski ustrój kościelny. Anglia – stabilizacja następuje, gdy tron obejmuje Wilhelm Zdobywca, kościół 
zyskuje ustrój rzymski. Skandynawia – kształtowania się państw szło w parze z misją Kościoła, Dania 
posiada   już   metropolię,   najpóźniej   chrzest   przyjmują   Szwedzi.  Słowianie   połabscy  (Wielecki, 
Obodryci) – nie udało się stworzyć państwa bo nie było władcy, organizacja kościelna opierała się na 
metropolii hambursko – bremeńskiej i magdeburskiej. Czechy i Morawy – biskupstwo w Pradze (976). 
Ruś  –   poza   zasięgiem   Zachodu,   państwowość   już   za   czasów  Jarosława   Mądrego,   organizacja 
chrześcijaństwa tak jak u  Serbów  przyjęta z Bizancjum.  Chorwaci i Madziarzy  – przyjęli chrzest z 
Rzymu.

Praktyki  religijne nie  zmieniły się  istotnie do  soboru  trydenckiego. Coś nowego wnoszą dopiero 
powstające zakony. Kościół coraz bardziej wpływał na społeczeństwo, wchodzi zasada Treuga Dei  – 
pokój Boży zakazujący walk, krzywdzenia ubogich, grabieży w pewnych okresach roku kościelnego. 
Nauka.  Katedry biskupie i opactwa posiadały szkoły (Cluny, St.Gallen). Szkoły miejskie rozwijały się 
przeważnie w miastach włoskich (Mediolan, Rawenna). Powstaje wiele dzieł historycznych, żywotów 
świętych.

Zastosowanie   dialektyki   w   teologii   i   kanonistyce   zrodziła   potrzeba   chwili.   W   czasie   sporów   o 
inwestyturę   argumentacja   oparta   na   dialektyce   była   na   porządku   dziennym.   Nowa   teologia 
(scholastyka)   wyrosła   nie   z   publicystyki   ale   w   klasztorach   (Anzelm,   Abelard).   Na   długie   wieki 
podręcznikiem teologii było dzieło Piotra Lombarda Sentencje. Pod wpływem zmian gospodarczych a 
szczególnie wypraw krzyżowych szkoły miejskie zyskują pierwszeństwo przed kościelnymi, powiększa 
się grono studiujących a nauczyciele działają w grupach tworząc razem  universitas  (wspólnota – 
Paryż, Oxford, Cambridge) nad którymi zwierzchność ma kanclerz. S.ą one zatwierdzane przez papieża 
lub cesarza z tym że wydział teologiczny musi mieć sankcję papieską. 

W początkach XIV wieku w teologii i filozofii miejsce obiektywnego tj. opartego na źródłach i logicznej 
spekulacji, poznania zajmuje subiektywizm. Nowy kierunek stworzony przez Wilhelma Ockhama nosi 
nazwę nominalizmu. Zakładał on czystą spekulację i prowadził do poniechania sprawdzania wyników 
rozważań   w   rzeczywistości.   Ockham   głosił   predestynację   i   pomniejszał   rolę   łaski   w   zbawieniu 
człowieka. Zostało to potępione przez papieża Jana XXII. Na pograniczy średniowiecza i humanizmu 
stoi Mikołaj z Kuzy , który twierdził że jedynym źródłem usprawiedliwienia jest wiara, czerpiąca moc z 

zasług Chrystusa. Kształt  życia kościelnego determinował  monastycyzm. Reforma kluniacka miała 
podnieść   z   upadku   klasztory   benedyktyńskie   łącząc   autonomiczne   opactwa   w   kongregacje.   We 
Włoszech za sprawą  Piotra Damianiego  powstała  kongregacja kamedulska  (życie eremickie, oprócz 
tego powstali cenobici, kartuzi). Z tej samej idei ubóstwa i umartwienia zrodził się zakon cystersów 
założony przez  Roberta z Molesmes.  Powstały także zakony kanonickie tj. premonstratensi, zakony 
rycerskie – templariusze, mieli bronić pielgrzymów zdążających do Jerozolimy, joannici – pielęgnacja 
chorych, ochrona pogranicza przed Turkami, zakon NMP – Krzyżacy – charakter szpitalny, nawracanie 
pogan.  Zakony mendykanckie.  Duszpasterstwo miejskie w średniowieczu było w rękach zakonów 
żebraczych, umiejscowionych w centralnych punktach miast. Do zakonów żebrzących papież zaliczył 
franciszkanów, karmelitów, augustianów eremitów,, mercedariuszy, serwitów. Jedność sfery świeckiej 
i duchowej na zachodzie została zachwiana podczas  sporu o inwestyturę. Papiestwu zależało na 
utrzymaniu pełnej władzy w Państwie Kościelnym oraz podporządkowaniu sobie państw lennych 
(Portugalia,  Sycylia).  W  Kościele  potrzebna była reforma. Zwołano  Sobór  Laterański IV  (1215)  – 
przeciwstawiono się ruchom heretyckim, powtórzono postanowienia poprzednich trzech soborów 
(nauka o Eucharystii i nakaz komunii wielkanocnej). Biskupi zaczęli być coraz bardziej zależni od 
papieża. Od Grzegorza IX obowiązywały biskupów wizyty ad limina co wiązało się ze sprawozdaniem o 
stanie diecezji. Wzrost autorytetu papiestwa spowodowany był spadkiem pozycji cesarstwa. Francja 
pierwsza pokazała że rządzenie światem przez papieża kończy się tam gdzie zaczyna się jej terytorium. 
Król  Filip IV Piękny  chciał podatków od duchowieństwa na wojnę z Anglią, papież  Bonifacy VIII  się 
temu sprzeciwił co spowodowało zakaz wywozu z Francji świętopietrza. Papież wyklął cesarza a ten 
kazał porwać papieża,

Następuje  niewola   awiniońska,   wielka   schizma   zachodnia,   gdy   na   tronie   papieskim   zasiadało 
równocześnie czterech papieży i nie można było orzec który robił to legalnie. Po wyborze Marcina V 
wprowadzono  koncyliaryzm  czyli   wyższość   soboru   nad   papieżem.   Przeciwko   świeckiej   potędze 
Kościoła protestowały ruchy heretyckie. Głosiły moralizm i ascezę nawiązującą do manicheizmu, a 
zarazem   odrzucenie   Kościoła,   większości   dogmatów   a   przyjmując   jedynie   Boga   Stwórcę   i   dość 
swobodnie   pojęte   dary   Ducha   Świętego   (bogomili,   katarzy,   albigensi,   waldensi).  Wiklefizm   i 
husytyzm.  Jan   Wilklif  podważał   wartość   form   kultu   i   pewnych   praktyk   religijnych   (kult   relikwii, 
świętych,   odpusty,   stan   czyśćcowy),   uznawał   tylko   Kościół   wybranych   (predestynacja).   Został 
potępiony na soborach w Londynie i Konstancji.  Jan Hus  miał poglądy zbliżone do Wilklifa. Łączył 
krytykę   nadużyć   występujących   w   Kościele   z   walką   o   dowartościowanie   kultury   czeskiej.   Został 
potępiony w Pradze ale jako zwolennik Wilklifa. Cesarz Zygmunt Luksemburczyk mu udać się na sobór 
do Konstancji (1414). Tam nie potwierdził wszystkich stawianych mu zarzutów. Zostaje spalony na 
stosie mimo listu żelaznego cesarza dnia 6 lipca 1415r. Chrześcijaństwo w świecie średniowiecznym 
było jednością więc papieże (Lucjusz III) nakazywali biskupom badanie wszelkich oskarżeń o herezje. 
Można to uznać za początek inkwizycji. Osąd należał do Kościoła, kara natomiast do państwa. Papież 
Grzegorz   IX  stworzył   bardzo   surowy   kodeks   inkwizycji,   który   zleca   sprawę   osądu   heretyków 
dominikanom oraz wyznacza okrutne kary (stos, okaleczenia, skazanie potomstwa). Mistyka. U wielu 
ludzi   świeckich   zbliżenie   do   Boga   odbywało   się   w   czasie   przeżyć   mistycznych.   Jednym   z 
najsłynniejszych mistyków średniowiecza był mistrz  Jan Eckhart  mówił że świat jest nicością a Bóg 
zrodzony w jego duszy nadaje sens jego istnieniu. Był za to oskarżany o nieprawowierność. Powstał 
także   ruch  devotio   moderna,  który   odszedł   od   teologii   i   zwrócił   się   ku   praktykowaniu   cnót 
codziennego życia. Dzięki temu ruchowi powstało m.in. dzieło przypisywane Tomaszowi a Kempie O 
naśladowaniu Chrystusa.

XXVI.

Chrzest Polski. 

Geneza:

−

dążenie do unifikacji (zjednoczenie, tworzenie) większych organizmów państwowych (dużych 

plemion) z silną władzą centralną i religią chrześcijańską, która miała zabezpieczyć państwo przed 
najazdami wojsk cesarskich,

−

chrystianizacja ziem między Odrą, Tatrami, Bugiem,

Mieszko   I,   książę   Polan,   miał   styczność   z   chrześcijaństwem   poprzez   Czech   i   sąsiednie   ziemie 
cesarstwa.  Jednak zawiązał przymierze z władcą czeskim Bolesławem Okrutnym przez małżeństwo z 
jego córką Dobrawą. Mieszka i jego drużynę książęcą ochrzcił biskup Jordan w Poznaniu 14 IV 966 r. 
Mądrym gestem Mieszka było oddanie państwa jako lenna papieżowi (dokument  Dagome iudex). 
Biskup   Jordan   powrócił   do   państwa   Polan   w   968   r.   z   grupą   misjonarzy,   którzy   rozpoczęli   misję 
chrystianizującą wśród społeczeństwa oraz utworzył biskupstwo misyjne w Poznaniu. O przenikaniu 
chrześcijaństwa do życia społecznego można mówić dopiero w czwartym lub nawet piątym pokoleniu.
Mieszko przez przyjęcie chrztu zrównał się w prawach z innymi władcami chrześcijańskimi i uchronił 
powstałe państwo przed podbiciem przez państwa Zachodnie.

Początki organizacji kościelnej:

−

wraz   z   przybywaniem   misjonarzy   z   obcych   państw   (głównie   z   Niemiec)   Kościół   polski   i 

państwo uzależniało  się od władców i biskupów z Zachodu,  więc  ważne było uzyskanie własnej 

metropolii, ale na to zgodę musieli wydać papież i cesarz,

−

w 1000 r. w czasie tzw. zjazdu gnieźnieńskiego, młody cesarz Otton III odbywając pielgrzymkę 

do grobu swego przyjaciela św. Wojciecha Sławnikowica (zginął w czasie misji wśród Prusów w 997 r.) 

zezwolił na utworzenie metropolii w Gnieźnie, której metropolitą został przyrodni brat św. Wojciecha, 
Radzim Gaudenty.

−

w skład nowej metropolii weszły nowo utworzone biskupstwa: w Krakowie (bp Poppon),

Kołobrzegu (bp Reinbern) i we Wrocławiu (bp Jan). 

−

10/11 listopada 1003 roku w pobliżu Międzyrzecza 5 mnichów zostało zamordowanych

( dwaj włosi i trzej polacy).

−

Dużą rolę pełnił na dworze Bolesława Chrobrego, św. Bruno z Kwerfurtu, zabity wraz z 18 

towarzyszami w trakcie misji wśród Jaćwingów.

−

za rządów Bolesława Chrobrego istniało z pewnością opactwo benedyktynów w Trzemesznie i 

Łęczycy oraz ok. 100 kościołów.

XXVII.

Kościół w Polsce piastowskiej.

Na początkową stabilizację sytuacji Kościoła miała wpływ stabilizacja państwa, której wyrazem była 
koronacja Bolesława Chrobrego na króla w 1025 r.
Panowanie   Mieszka   II   (1025-1034)   pokazało,   że   chrześcijaństwo   w   Polsce   jest   słabe.   Wobec 
wewnętrznych kłótni plemiennych, część mieszkańców wraca do tradycji pogańskiej.
Najazd Brzetysława I w 1038 r. Spustoszył kraj, do Czech zabrano relikwie św. Wojciecha i pięciu braci 
męczenników z Międzyrzecza oraz ciało bp Radzima.
Syn Mieszka II, Kazimierz Odnowiciel odbił większość ziem i został władcą państwa.
Za jego panowania odbudowano biskupstwo w Poznaniu i utworzono nowe biskupstwo kujawskie. 
Kolejny władca Bolesław Śmiały (1058-1079) utrzymywał dobre kontakty z papieżem reorganizując 
Kościół w Polsce, a w 1076 r. Został koronowany przez metropolitę Bogumiła.
Powstało w tym czasie biskupstwo płockie i planowano przeprowadzić reformy gregoriańskie, czemu 
przeszkodził zatarg króla z biskupem krakowskim Stanisławem.

Sprawa św. Stanisława, skazanego na śmierć przez obcięcie członków, co wskazywałoby na oskarżenie 
go o zdradę, budzi wiele wątpliwości. Prawdopodobnie bp Stanisław napiętnował króla za srogie 
rządy. Król po zabiciu biskupa, musiał uciekać z kraju.