ELEMENTY PRAWA

ELEMENTY PRAWA

Zapoznanie ze standardami wymagań egzaminacyjnych, programem nauczania w
semestrze II oraz przedmiotowym systemem oceniania.

Podstawowe pojęcia prawne

PODSTAWOWE POJĘCIA PRAWNE

Czy zastanawiałeś się kiedyś, jak wyglądałoby Ŝycie w społeczeństwie, w którym nie
obowiązywałyby Ŝadne reguły i prawa?
Prawo w naszym Ŝyciu jest obecne jak powietrze. Najczęściej nic zdajemy sobie sprawy, jak
wiele z tego, co robimy, ma lub moŜe mieć związek z prawem. Ludzie często mówią, Ŝe
lepiej z prawem nic mieć nic wspólnego albo, Ŝe uczciwy człowiek nic musi nigdy stawiać się
w sądzie. Czy rzeczywiście mają rację?

1.1. ISTOTA PRAWA
Nietrudno dostrzec, Ŝe prawo jest pojęciem wieloznacznym i nic kaŜdy, kto tego słowa
uŜywa, ma na myśli to samo. W szkole podstawowej i gimnazjum uczyłeś się o prawach
przyrody a na zajęciach z podstaw ekonomii i podstaw przedsiębiorczości o prawach
ekonomicznych. Słyszałeś zapewne o prawach człowieka, prawie cywilnym i przysługującym
pracownikowi prawie do urlopu wypoczynkowego. Jako uczeń teŜ masz swoje prawa
zapisane w róŜnych aktach prawnych. A być moŜe chciałbyś studiować prawo.

•

Istota prawa i jego związek z państwem

Powszechnie prawo jest rozumiane jako zbiór norm prawnych (reguł postępowania), które
regulują stosunki społeczne. Oznacza to, Ŝe prawo ustala zakazy i nakazy dotyczące
określonego postępowania i obowiązuje w jednakowym stopniu wszystkie osoby
przebywające na terytorium danego państwa. Na przykład zakazuje pozbawienia kogoś Ŝycia
i mienia, a nakazuje płacenie podatków, ustala teŜ kary za nie przestrzeganie prawa.
Prawo jest to uporządkowany zbiór norm postępowania ustanowionych lub uznanych
(usankcjonowanych) przez państwo, których realizacja zabezpieczona jest mocą przymusu
państwowego.
Prawo jest zatem nierozerwalnie związane z państwem, nic moŜe istnieć bez niego, poniewaŜ
to państwo jest ośrodkiem najwyŜszej władzy, ogarniających wszystkich ludzi na danym
terytorium. Wiesz juŜ o tym z zajęć wychowania obywatelskiego w gimnazjum, potrafisz
zapewne wymienić cechy państwa i jego funkcje.
Nieodłączną cechą prawa jest przymus stanowiący zabezpieczenie jego przestrzegania.
Przymusem zaś dysponuje państwo, które stwarza w tym celu specjalny aparat - aparat
przymusu (system sądów, prokuratura, policja). Środkami przymusu mogą być kary
pienięŜne, kary pozbawienia wolności, eksmisja z mieszkania, zajęcie nieruchomości.
Sposób zachowania się człowieka określony jest jednak nie tylko przez prawo. MoŜe wynikać
równieŜ z podporządkowania się normom obyczajowym, etycznym, moralnym. RóŜnego
rodzaju zachowania człowieka mogą wynikać równieŜ z zasad religii. To, co odróŜnia reguły
postępowania, będące prawem, od wzorców zachowania się człowieka wynikających z
moralności, etyki, obyczajowości, religii to fakt, iŜ prawo wiąŜe się ściśle z istnieniem
państwa.

•

Prawo pozytywne a prawo naturalne

Od prawa pozytywnego, pojmowanego jako zespół norm postępowania ustanowionych przez
państwo, naleŜy odróŜnić prawo naturalne, ujmowane jako zespół norm wiąŜących
wszystkich członków społeczeństwa oraz władzę państwową.

Treść prawa naturalnego nie jest zaleŜna od parlamentu, poniewaŜ za jego źródło uwaŜa się
Boga, naturę ludzką, godność, sumienie człowieka. To nie parlament dał nam prawo do
wolności osobistej, ochrony własności, Ŝycia w pokoju. Prawodawca jedynie potwierdził
istnienie tych praw.
Idea prawa naturalnego miała decydujący wpływ na kształtowanie się koncepcji praw
człowieka. Współcześnie jest ono traktowane jako wzór, na którym powinno się opierać
prawo stanowione przez ludzi. Koncepcja prawa naturalnego jako nadrzędnego wobec prawa
pozytywnego (stanowionego przez państwo) jest konsekwencją odwiecznego pragnienia, aby
prawo było dobre, sprawiedliwe, a nie konstruowane dla doraźnych interesów władzy.
Prawem, które kształtowało się spontanicznie, było prawo zwyczajowe. Powstało ono w
wyniku uznania przez organy państwa za obowiązujące pewnej długotrwałej praktyki
postępowania w określony sposób oraz przekonania, Ŝe takie postępowanie jest zgodne z
wiąŜącymi normami. Przez długi czas prawo zwyczajowe było uwaŜane za prawo lepsze,
prawo o wyŜszej mocy niŜ prawo stanowione (prawo zapisane w ustawach i innych aktach
prawnych), któremu w razie konfliktu z prawem stanowionym naleŜy dawać pierwszeństwo.
Okres świetności i dominującej pozycji prawa zwyczajowego juŜ minął. Współcześnie prawo
zwyczajowe ma większe znaczenie głównie w handlu międzynarodowym.
Do kwestii prawa zwyczajowego wrócimy ponownie w podrozdziale 2.1. tej części
poradnika.

•

Podstawowe znaczenia pojęcia prawo

Podsumowując rozwaŜania o istocie prawa moŜna wyróŜnić dwa znaczenia tego pojęcia.

Prawo moŜna objaśnić jako:

zbiór ogólnych, uporządkowanych norm (zasad) zachowania uznanych przez państwo,
zagroŜonych róŜnymi sankcjami (rygorami) w razie ich naruszenia. Jest to prawo w
ujęciu przedmiotowym,

zbiór uprawnień przyznawanych jednostce przez obowiązujące akty normatywne (np.
konstytucję), słuŜących zabezpieczeniu jej interesów i dających tej jednostce swobodę
działania. Jest to prawo w ujęciu podmiotowym.

Czy wiesz, Ŝe...

Idea prawa naturalnego pozwoliła między innymi na osądzenie zbrodniarzy wojennych
w procesach norymberskim i tokijskim po zakończeniu II wojny światowej. W listopadzie
1945 roku rozpoczął się w Norymberdze przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym
proces niemieckich zbrodniarzy wojennych (m.in. Hermana Göringa, Rudolfa Hessa i Hansa
Franka). Osądzenie ich utrudniał fakt, Ŝe zbrodnie wojenne i przeciw ludzkości nie były
jeszcze uwzględnione w aktach prawnych. Postanowiono więc sądzić zbrodniarzy hi-
tlerowskich na podstawie prawa naturalnego a nie stanowionego (pozytywnego).

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Oceń, czy poniŜsze zdania są prawdziwe. Wstaw w wykropkowane miejsce

odpowiednio "P" przy zdaniu prawdziwym i "F" przy fałszywym. Następnie zamień zdania
fałszywe na prawdziwe.
...1. Prawo w danym państwie jest to zbiór norm postępowania ustanowionych lub uznanych
nie tylko przez państwo ale np. przez grupy młodzieŜowe.
...2. Prawo mogą stosować nie tylko organy państwa, jest ono stosowane zawsze, gdy
zachodzi taka konieczność.
...3. Prawo ustala zakazy i nakazy dotyczące określonego postępowania i obowiązuje w
jednakowym stopniu wszystkie osoby przebywające na terytorium danego państwa.
...4. Prawo naturalne to zespół norm wiąŜących wszystkich członków społeczeństwa, ale z
wyłączeniem władzy państwowej.
...5. Normy prawne powstają w dwojaki sposób: są wydawane (ustanawiane) przez państwo
lub teŜ przez nie uznawane (sankcjonowane).
...6. Między prawem w ujęciu przedmiotowym a prawem w ujęciu podmiotowym nie istnieje
Ŝ

aden związek.

System źródeł prawa w RP. System prawa w Polsce.

SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA W RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Czy zastanawiałeś się kiedyś, skąd biorą się przepisy prawne i jak długa jest droga przepisu
prawnego, zanim zacznie on obowiązywać?

2.1. POJĘCIE ŹRÓDŁA PRAWA
Termin "źródło" jest wieloznaczny i moŜe być róŜnie rozumiany. W nauce prawa przez
ź

ródło prawa rozumie się formy, w jakich wyraŜone zostają normy prawne (np. forma ustawy,

rozporządzenia). Formy te są róŜnorodne i określane współcześnie zazwyczaj w
konstytucjach poszczególnych państw. NaleŜy przy tym zwrócić uwagę, Ŝe tylko reguły
postępowania, którym nadano jedną z przewidzianych form, mogą być uznane za prawo.
Reguła postępowania, której nie nadano odpowiedniej formy, moŜe stanowić zalecenie,
postulat polityczny, nie jest jednak prawem.
Akty prawne, w których zawarte są normy prawne, noszą nazwę aktów normatywnych i są w
naszym systemie prawnym podstawowymi źródłami prawa. Obok nich, pewną rolę jako
ź

ródło prawa odgrywa prawo zwyczajowe.

Podział źródeł prawa jest, zatem następujący:
- akty normatywne, które tworzą prawo stanowione,
- normy zwyczajowe uznane za prawo.

SYSTEM PRAWA W POLSCE

Pierwsze zetknięcie z obowiązującym prawem, z olbrzymią liczbą aktów normatywnych
róŜnego szczebla, stwarza wraŜenie przypadkowości i niespójności tych aktów. BliŜsza
analiza wykazuje jednak, Ŝe mimo ich róŜnorodności akty te opierają się na pewnych
wspólnych zasadach ogólnych, słuŜą określonym celom i są ze sobą zsynchronizowane. Akty
te stanowią określony system prawa.

3.1. POJĘCIE SYSTEMU PRAWA I GAŁĘZI PRAWA
Przez system prawa rozumie. się całokształt obowiązujących w danym państwie przepisów
prawnych, opartych na wspólnych, podstawowych zasadach, usystematyzowanych według
przyjętych kryteriów.
W polskim systemie prawa usystematyzowanie polega przede wszystkim na podziale całego
prawa na gałęzie.

Gałęzie prawa

Podstawą podziału prawa na gałęzie jest rodzaj stosunków społecznych lub metoda ich

unormowania. O przynaleŜności przepisu do takiej lub innej gałęzi prawa decyduje charakter
stosunku społecznego, którego przepis dotyczy. Stosunki społeczne będące przedmiotem
regulacji prawnej moŜna podzielić na pewne grupy, np. stosunki pracy, rodzinne, majątkowe,
stosunki powstające na tle popełnionych przestępstw itp. Rozciągając ten podział na przepisy,
otrzymujemy szereg gałęzi prawa.
W ramach systemu prawa moŜemy wyodrębnić następujące gałęzie:
- prawo konstytucyjne, zwane takŜe państwowym,
- prawo administracyjne,
- prawo gospodarcze,
- prawo :finansowe,
- prawo cywilne,
- prawo rodzinne,

- prawo pracy,
- prawo karne,
. prawo procesowe.
Ponadto odrębną gałęzią prawa jest prawo międzynarodowe, które bywa traktowane jako
prawo zewnętrzne państw.

3.2. .KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA POSZCZEGÓLNYCH GAŁĘZI PRAWA

W podrozdziale tym przedstawimy krótką charakterystykę wymienionych gałęzi

prawa

Prawo konstytucyjne (państwowe)

Prawo państwowe reguluje podstawowe zasady ustroju politycznego, gospodarczego i
społecznego państwa. Określa organizację i funkcjonowanie organów ustawodawczych i
administracji państwowej, organizację wymiaru sprawiedliwości i kontroli państwowej, formę
państwa, podstawowe prawa, wolności i obowiązki obywateli oraz zasady wyborów do
organów przedstawicielskich. Prawo konstytucyjne jest podstawową gałęzią prawa i obejmuje
swym działaniem całokształt stosunków w państwie. Głównym jego źródłem jest
Konstytucja.

Prawo administracyjne

Ta gałąź prawa reguluje organizację administracji oraz proces wykonywania przez organy
państwowe funkcji administrowania. Określa m.in. sposób załatwiania spraw obywateli w
urzędach.

Prawo finansowe

Prawo finansowe stanowi zespół norm regulujących gromadzenie środków

pienięŜnych przez państwo i jednostki samorządu terytorialnego oraz ich rozdział i
wydatkowanie, a takŜe tryb działania organów i instytucji finansowych.
Podmiotami prawa finansowego są organy państwowe, organy samorządu terytorialnego oraz
osoby fizyczne i jednostki organizacyjne, które posiadają określone uprawnienia i obowiązki
finansowo prawne.

Prawo cywilne

Stanowi zespół norm regulujących stosunki majątkowe (kupna, sprzedaŜy, umów

o dzieło, zlecenia itd.) oraz niektóre stosunki wynikające z praw osobistych (godność, cześć,
nazwisko, wolność sumienia), które oparte są na zasadzie równorzędności stron. Oznacza to,
Ŝ

e Ŝadnej ze stron tego stosunku nie moŜna niczego narzucić. Kluczową rolę odgrywa

bowiem wola stron wyraŜona w formie umowy. Stosunki regulowane przez prawo cywilne
zachodzić mogą zarówno między osobami fizycznymi, jak i osobami prawnymi.

Prawo rodzinne

Jest to zespół norm regulujących osobiste i majątkowe stosunki między małŜonkami,
krewnymi oraz stosunki wynikające z powinowactwa (pokrewieństwa), przysposobienia,
opieki i kurateli. Przyczyną wyodrębnienia prawa rodzinnego w odrębną gałąź jest to, Ŝe
stosunki rodzinne współcześnie są oparte głównie na więzach osobowych, a nie majątkowych.

Prawo pracy

Gałąź ta obejmuje zespół norm regulujących stosunki między pracodawcą i pracownikiem na
tle świadczonej pracy. W zakres prawa pracy wchodzą więc normy regulujące powstanie i
ustanie stosunku pracy, obowią?1ci i uprawnienia pracodawcy i pracownika, czas pracy,
urlopy, ochrona stosunku pracy, bezpieczeństwo i higiena pracy.

Prawo karne

Stanowi je zespół norm określających, jakie czyny są przestępstwami oraz ustalających kary
za te przestępstwa i ogólne zasady odpowiedzialności karnej.

Zadaniem norm prawa karnego jest ochrona obywateli i ich dóbr przed zamachami, ochrona
interesów politycznych i gospodarczych państwa, a takŜe oddziaływanie wychowawcze na
sprawcę i społeczeństwo.

Prawo gospodarcze

Prawo to nie przez wszystkich jest uznawane za samodzielną gałąź w systemie polskiego
prawa. Znaczna część prawników uwaŜa, Ŝe prawo gospodarcze zawiera unormowania bądź o
charakterze cywilnoprawnym, bądź administracyjno prawnym lub finansowo prawnym, toteŜ
nie ma kryteriów jego wyodrębnienia w odrębną gałąź prawa. Nie wchodząc w spory
doktrynalne moŜemy przyjąć, Ŝe prawo gospodarcze jest gałęzią prawa wyodrębnioną na cele
dydaktyczne. Przedmiotem tak pojętego prawa gospodarczego jest regulacja prawna
stosunków gospodarczych, a więc określenie podmiotów prowadzących działalność
gospodarczą oraz regulacja stosunków powstających w toku prowadzenia działalności
gospodarczej.

Prawo procesowe

Jest gałęzią prawa dość niejednolitą. W jego zakres wchodzą trzy podstawowe działy:

- prawo o ustroju sądów i prokuratury,
- prawo procesowe cywilne (zwane teŜ procedurą cywilną lub postępowaniem cywilnym),
- prawo procesowe karne (zwane teŜ procedurą karną lub postępowaniem karnym).
Przepisy o ustroju sądów określają strukturę i organizację sądów poszczególnych szczebli,
przepisy o prokuraturze dotyczą organizacji, zadań i obowiązków prokuratury.

Prawo cywilne procesowe stanowi zespół norm regulujących tryb rozstrzygania spraw

cywilnych, gospodarczych, spraw z zakresu prawa rodzinnego oraz prawa pracy.
Prawo karne procesowe - to zespół norm regulujących tryb prowadzenia i rozstrzygania spraw
karnych przez organy wymiaru sprawiedliwości, a takŜe uprawnienia prokuratora,
oskarŜonego i obrońców w poszczególnych stadiach procesu.

Prawo międzynarodowe

Ma odmienny charakter od wymienionych wyŜej gałęzi prawa. Prawo to normuje

stosunki między państwami i innymi podmiotami (np. organizacjami międzynarodowymi).
Określa ono zasady postępowania państw we wzajemnych stosunkach, zasięg władzy
terytorialnej państwa, postępowanie na obszarach nie podlegających władzy państwowej
(pełne morze, przestrzeń kosmiczna), formy wzajemnych stosunków.
Prawo międzynarodowe tworzą same państwa. Podstawową jego formą są umowy
międzynarodowe - dwustronne i wielostronne. Istotną rolę w prawie międzynarodowym
odgrywa zwyczaj. Tak rozumiane prawo międzynarodowe nazywa się prawem
międzynarodowym publicznym. Obok niego istnieje prawo międzynarodowe prywatne.
Określa ono normy właściwe dla międzynarodowych stosunków z zakresu prawa cywilnego,
rodzinnego o i opiekuńczego oraz prawa pracy (tzw. normy kolizyjne).
Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Którą gałąź prawa reprezentuje podany poniŜej przepis prawny?

1. Obowiązek podatkowy w podatku rolnym ciąŜy na osobach będących właścicielami
gospodarstwa rolnego.
2. Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.
3. Kto zabiera w celu przywłaszczenia cudzą rzecz ruchomą, podlega karze pozbawienia
wolności od 3 miesięcy do lat 5.
4. Obecność oskarŜonego na rozprawie głównej jest obowiązkowa, jeŜeli ustawa nie stanowi
inaczej.
5. Pracodawca jest obowiązany zapewnić pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki
pracy.
6. Zaspokojenia z majątku wspólnego moŜe Ŝądać takŜe wierzyciel, którego dłuŜnikiem jest
tylko jeden z małŜonków.

Wymiar Sprawiedliwości. Organy ochrony i obsługi prawnej

WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI. ORGANY OCHRONY PRAWNEJ

Na straŜy ochrony naszych praw i wolności stoją organy wymiaru sprawiedliwości i organy
ochrony prawnej. Ich organizację i kompetencje określa Konstytucja RP i ustawy
szczegółowe. Znajomość tych kwestii jest waŜna dla kaŜdego obywatela.

4.1. ORGANY SPRAWUJĄCE WYMIAR SPRAWIEDLIWOŚCI
Według art. 175 ustęp 1 Konstytucji RP wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej
sprawują Sąd NajwyŜszy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe.
- Pojęcie wymiaru sprawiedliwości
Wymiar sprawiedliwości jest jednym z przejawów działalności państwa. Cechują go dwa
szczególne elementy: istnienie wyspecjalizowanych organów, których zadaniem jest
dokonywanie wymiaru sprawiedliwości i szczególna forma (procedura), w jakiej wymiar
sprawiedliwości jest dokonywany.
Spośród organów wymiaru sprawiedliwości wyróŜnić moŜna organy, których bezpośrednim
zadaniem jest rozstrzyganie konfliktów o charakterze prawnym lub wydawanie orzeczeń w
sprawach niespornych, wymagających rozstrzygnięcia (np. stwierdzenie praw spadku).
Organami takimi są sądy.
Istnieją teŜ organy współdziałające w róŜnych formach w wymierzaniu sprawiedliwości.
Organami takimi są w szczególności: prokuratura, adwokatura, radcowie prawni, notariat.
Organami współdziałającymi w wymiarze sprawiedliwości zajmiemy się w podrozdziale
następnym.
Sądy jako organy wymiaru sprawiedliwości, charakteryzują się w szczególności tym, Ŝe:
- powołane są specjalnie do wymierzania sprawiedliwości,
- są niezawisłe,
- wykonują orzecznictwo (jurysdykcję) w szczególnej, procesowej formie, tj. w formie
ustalonych w kodeksach procedur.
Niezawisłość sądów polega na ich uniezaleŜnieniu i wyodrębnieniu organizacyjnym od
innych organów państwowych. Z niezawisłością sądów wiąŜe się niezawisłość sędziowska,
polegająca na pełnej niezaleŜności sędziów w sprawowaniu urzędu sędziowskiego.
Podkreśla to Konstytucja, stanowiąc, Ŝe: "Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są
niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom".

•

Organizacja sądownictwa w Polsce

System sądownictwa dzieli się w następujący sposób: istnieją sądy powszechne

(rejonowe, okręgowe, apelacyjne) i Sąd NajwyŜszy.

Rysunek 1 przedstawia schemat organizacji sądownictwa w Polsce.

Rysunek 1.

                        II instancja                                                                      II instancja


                       I instancja                                                                      I instancja

Ź

ródło: opracowanie własne.

•

Sąd NajwyŜszy

Sprawuje on nadzór nad działalnością sądów powszechnych w zakresie orzekania. Formami
nadzoru są rozpoznawanie kasacji od orzeczeń tych sądów oraz podejmowanie uchwał
mających na celu wyjaśnienie wątpliwości prawnych.
Sąd NajwyŜszy wykonuje takŜe inne czynności określone w Konstytucji i ustawach, m.in.
orzeka o waŜności wyborów i referendów. Pierwszego Prezesa powołuje Prezydent RP na
sześcioletnią kadencję.

•

Sądy administracyjne

Organizację i działalność tych sądów normuje ustawa Prawo o ustroju sądów
administracyjnych z 25 lipca 2002 roku (Dz. U. nr 153, poz. 1269) z której wynika, Ŝe
sądownictwo administracyjne jest równieŜ dwuinstancyjne. Pierwszą instancję stanowią
wojewódzkie sądy administracyjne, natomiast drugą Naczelny Sąd Administracyjny.
Więcej na ten temat dowiesz się w części II tego poradnika, w rozdziałach poświęconych
prawu administracyjnemu i prawu postępowania administracyjnego.

4.2. ORGANY WSPÓŁDZIAŁAJĄCE W OCHRONIE PRAWNEJ
Organami tymi są, jak wspomnieliśmy prokuratura, adwokatura, radcowie prawni oraz
notariat. MoŜna teŜ do nich zaliczyć NajwyŜszą Izbę Kontroli i Rzecznika Praw
Obywatelskich.

SĄD NAJWYśSZY

kasacja

SĄD OKRĘGOWY

SĄD APELACYJNY

apelacja

SĄD REJONOWY

SĄD OKRĘGOWY

•

Prokuratura

Prokuraturę tworzą Prokurator Generalny oraz podlegli mu prokuratorzy powszechnych i
wojskowych prokuratur. Prokuratury powszechne dzielą się na prokuratury apelacyjne,
okręgowe i rejonowe, zaś prokuratury wojskowe na prokuratury okręgowe i garnizonowe.

•

Adwokatura

Zadaniem adwokatury jest udzielanie pomocy prawnej, współdziałanie w ochronie praw i
wolności obywatelskich oraz w kształtowaniu i stosowaniu prawa. Adwokaturę tworzy ogół
adwokatów i aplikantów adwokackich.
Adwokaci udzielają pomocy prawnej poprzez:
-

udzielanie porad prawnych,

sporządzanie opinii prawnych,

opracowywanie projektów aktów prawnych,

występowanie przed sądami i urzędami.

Adwokaci wykonują zawód w kancelariach adwokackich oraz w zespołach adwokackich, a
takŜe w spółkach np. cywilnych, jawnych i komandytowych.
Adwokatura jest zorganizowana na zasadach. samorządu zawodowego. Jej organami są
Krajowy Zjazd Adwokatury, Naczelna Rada Adwokacka, WyŜszy Sąd Dyscyplinarny oraz
WyŜsza Komisja Rewizyjna.

•

Radcowie prawni

Zadaniem radców prawnych jest świadczenie pomocy prawnej przedsiębiorcom,

jednostkom organizacyjnym oraz osobom fizycznym. Radcowie prawni świadczą usługi
prawne w zakresie zbliŜonym do adwokatów, z wyłączeniem spraw rodzinnych,
opiekuńczych i karnych. W szczególności radcowie prawni udzielają porad prawnych,
sporządzają opinie prawne, opracowują projekty aktów prawnych oraz występują przed
sądami i urzędami. Radcowie prawni są zorganizowani na zasadach samorządu zawodowego.
Jednostkami organizacyjnymi samorządu są okręgowe izby radców prawnych i Krajowa Izba
Radców Prawnych.

•

Notariusze

Notariusz to osoba zaufania publicznego, powoływana do dokonania czynności notarialnych.
Czynnościami notarialnymi są m. in.:
- sporządzanie aktów notarialnych,
- sporządzanie i doręczanie potwierdzeń,
- spisywanie protokoł6w,
- sporządzanie protestów weksli i czeków,
- przyjmowanie na przechowanie dokumentów, pieniędzy i papierów wartościowych,
- sporządzanie wypisów, odpisów i wyciągów dokumentów,
- sporządzanie projektów aktów, oświadczeń i innych dokumentów. Działalność notariuszy
ma na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego i jego zgodności z prawem.
Notariusze tworzą samorząd notarialny, który obejmuje izby notarialne i Krajową Radę
Notarialną.

•

NajwyŜsza Izba Kontroli (NIK)

NajwyŜsza Izba Kontroli jest naczelnym organem kontroli państwowej. Jej zadaniem jest
kontrolowanie działalności organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego,
państwowych osób prawnych oraz innych państwowych jednostek organizacyjnych. NIK
moŜe równieŜ kontrolować działalność organów samorządu terytorialnego, komunalnych
osób prawnych i innych komunalnych jednostek organizacyjnych, a takŜe działalność innych
jednostek organizacyjnych i podmiotów w zakresie, w jakim wykorzystują one środki
państwowe lub komunalne oraz wywiązują się ze zobowiązań finansowych na rzecz państwa.

NIK podlega bezpośrednio Sejmowi. Jest organem niezaleŜnym od innych organów.

Prezesa NIK powołuje i odwołuje Sejm za zgodą Senatu.

•

Rzecznik Praw Obywatelskich

Rzecznik Praw Obywatelskich jest organem stojącym na straŜy wolności, praw człowieka i
obywatela, określonych w Konstytucji i innych aktach normatywnych. Rola Rzecznika polega
na badaniu, czy wskutek działania lub zaniechania organów, organizacji i instytucji
obowiązanych do przestrzegania i realizacji praw i wolności obywatelskich nie nastąpiło
naruszenie prawa, zasad współŜycia lub sprawiedliwości społecznej. Po zbadaniu sprawy
Rzecznik moŜe m.in.:
- skierować wystąpienie do organu, organizacji lub instytucji, w których działalności
stwierdził naruszenie praw i wolności,
- zwrócić się do organu nadrzędnego z wnioskiem o zastosowanie środków przewidzianych w
przepisach prawa,
- Ŝądać wszczęcia postępowania w sprawach cywilnych lub wziąć udział w toczącym się
postępowaniu,
- Ŝądać wszczęcia postępowania przygotowawczego w sprawach karnych,
- zwrócić się o wszczęcie postępowania administracyjnego, zaskarŜać decyzje sądu
administracyjnego, a takŜe uczestniczyć w tych postępowaniach na prawach przysługujących
prokuratorowi.
Rzecznik Praw Obywatelskich jest powoływany przez Sejm za zgodą Senatu, na 5 lat.

Czy wiesz, Ŝe...

W Polsce działa aktualnie 310 sądów rejonowych, 43 sądy okręgowe i 10 sądów

apelacyjnych (od 1 stycznia 2005 będzie ich 11).
Dokładne dane dotyczące poszczególnych sądów powszechnych wszystkich szczebli, łącznie
z ich adresami, umieszczone są na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości
www.ms.gov.pl
Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie 1. Zbierz informacje w sądzie rejonowym, jakie wydziały w nim funkcjonują i

spróbuj rozwiązać poniŜsze problemy.
1. Ania wynajęła swoje mieszkanie Krzysiowi. Umówili się, Ŝe Krzysio będzie płacił czynsz
w wysokości 300 zł miesięcznie. Jednak od 2 miesięcy Ania nie dostała ani grosza. Do
jakiego sądu powinna udać się Ania i w którym wydziale będzie rozpatrywana jej sprawa?
2. Pan Tomasz pracował w prywatnej firmie, gdzie szef zmuszał go do spędzania 12 godzin w
pracy, nie płacąc mu przy tym za nadgodziny.
3. Ojciec Michała nie płacił na utrzymanie dziecka, więc jego mama zwróciła się do sądu o
ustalenie alimentów dla syna.
4. Spółdzielnia pracy nie dostarczyła właścicielce sklepu z galanterią - zamówionej przez nią
partii torebek i portmonetek. Właścicielka poniosła straty i zaskarŜyła spółdzielnię o
odszkodowanie.
5. Mały Józio, bawiąc się piłką, wybił szybę w oknie sąsiada. Sąsiad zwrócił się do sądu
cywilnego z prośbą o zasądzenie od rodziców Józia odszkodowania.
Ć

wiczenie 2. Jakie znasz organy współdziałające w ochronie prawnej? Jakie są ich zadania?

Wyjaśnij niezrozumiałe dla Ciebie pojęcia.

Norma prawna. Budowa, rodzaje. Przepisy prawa. Zdarzenia i stosunki prawne

1.2. NORMA PRAWNA I PRZEPIS PRAWNY

Istota normy prawnej

Nom1a prawna jest elementarną cząstką prawa, toteŜ jej definicja jest zbliŜona do definicji
prawa. Norma prawna to wynikająca z przepisów reguła postępowania, wydana lub
usankcjonowana przez państwo, zagwarantowana przymusem państwowym. Określa
zachowanie ludzi i wskazuje, jak powinni się zachować w danych okolicznościach.
Norma prawna wyznacza zatem obowiązki określonego zachowania, ilekroć wystąpią
okoliczności wskazane w normie, na przykład nakazuje naprawienie określonej szkody ("kto
z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia"), czy zakazuje
niszczenia, uszkadzania cudzego mienia ("kto cudzą rzecz niszczy, uszkadza lub czyni
niezdatną do uŜytku, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5").

•

Struktura normy prawnej

Normy prawne mają określoną strukturę wewnętrzną (budowę). MoŜemy wyróŜnić w

nich hipotezę, dyspozycję i sankcję. Mogą istnieć jednak przepisy prawne, w których nie ma
wszystkich trzech elementów. Spotyka się przepisy zawierające jedynie niektóre elementy
normy prawnej (np. hipotezę i dyspozycję, bądź dyspozycję i sankcję), mogą one równieŜ być
sformułowane w sposób niezbyt wyrazisty.

Hipoteza określa adresata normy prawnej, mówi nam, kto i w jakiej sytuacji powinien

zachować się w sposób przewidziany przez tę normę, na przykład:
- "Kto biorąc udział w bójce lub pobiciu człowieka ..." artykuł 159 Kodeksu karnego,
- "Kto namową lub przez udzielenie pomocy..." artykuł 151 Kodeksu karnego.

Dyspozycja określa zachowanie się adresata stanowiące zakaz lub nakaz normy

prawnej:
- "...uŜywa broni palnej, noŜa lub innego niebezpiecznego przedmiotu ..." artykuł 159
Kodeksu karnego,
- "...doprowadza człowieka do targnięcia się na własne Ŝycie ..." artykuł 151 Kodeksu
karnego.

Sankcja określa skutki prawne, które występują, jeŜeli adresat wskazany w hipotezie

nie zachowa się tak, jak mówi o tym dyspozycja:
- "...podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8" c.d. art. 159 kk - "...podlega
karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5" c.d. art. 151 kk o Rodzaje norm
prawnych
MoŜna wyróŜnić dwa rodzaje norm prawnych:
- bezwzględnie obowiązujące (ius cognes),
- względnie obowiązujące (ius dispositivum).

Te pierwsze nie dopuszczają do odmiennego uregulowania w oparciu o wolę strony,

są to np. normy prawa karnego. Natomiast normy względnie obowiązujące są to normy
dyspozycyjne, pozwalają na odstąpienie od nakazywanego przez nie obowiązku, jeŜeli strony
stosunku prawnego chcą postąpić inaczej, są to np. normy prawa cywilnego.

Normy prawne mogą być klasyfikowane w zaleŜności od tego, kto je wydał i w jakiej

formie, klasyfikacja moŜe teŜ odpowiadać podziałowi na gałęzie prawa.

Jak wiadomo, oprócz norm prawnych przestrzegamy równieŜ norm moralnych,

obyczajowych, zwyczajowych, religijnych. Zbiór norm kaŜdego z tych rodzajów tworzy
system normatywny. Często to samo zachowanie (np. zabójstwo) moŜe być potępione przez
kilka systemów normatywnych. Natomiast np. eksmisja z mieszkania jest zgodna z prawem,
ale negatywnie oceniana z punktu widzenia norm moralnych, podobnie rozwód, który nie jest
uznawany przez Kościół Katolicki.

•

Norma prawna czy przepis prawny?

Akt normatywny (np. ustawa czy rozporządzenie) składa się z przepisów prawnych.
Przepis prawny to jednostka techniczna aktu prawnego (normatywnego) zbudowanego z
punktów, liter, paragrafów, artykułów, które z kolei grupowane są w większe całości
(rozdziały, tytuły, części itd.). Przepis nie musi pokrywać się z normą prawną.
Norma prawna moŜe być wyraŜona w pojedynczym przepisie prawnym, lecz najczęściej
zbudowana jest na podstawie wielu przepisów. Stosunek normy prawnej do przepisu
prawnego moŜna porównać do referatu napisanego na podstawie wielu źródeł informacji.
Nie naleŜy utoŜsamiać normy prawnej z przepisem prawnym. To, co czytamy - np. Kodeks
karny, ustawę, jakieś rozporządzenie lub zarządzenie - to przepisy, a nie normy prawne.
Normy są "zakodowane" w przepisach prawnych.
Potocznie jednak, zwłaszcza w języku praktyki prawniczej terminów tych uŜywa się
zamiennie. W większych aktach normatywnych przepisy są pogrupowane na księgi, części,
działy, rozdziały itp. Pomaga to w odszukaniu odpowiedniego przepisu. Dotyczy to przede
wszystkim kodeksów. KaŜda jednostka podziału poświęcona jest określonemu zagadnieniu.

? Czy wiesz, Ŝe...

ycie stwarza często nieprzewidziane sytuacje, w których odwołać się trzeba do norm

postępowania wynikających nie z prawa, lecz z norm etycznych i moralnych, z nakazów
interesu społecznego. Te zaś reguły postępowania wynikają właśnie z zasad współŜycia
społecznego. Zasady te nie są nigdzie spisane, ale znajdują swoje odbicie w orzecznictwie
sądu, w orzeczeniach Sądu NajwyŜszego. Uzupełniają w pewnym sensie prawo, które jest
często sztywne i bezwzględne. Nie oznacza to jednak, Ŝe mogą one zastępować prawo i
uzasadniać jego łamanie. O potrzebie odwołania się do zasad współŜycia społecznego orzeka
przede wszystkim sąd i on teŜ ustala treść tych zasad. Na przykład, sąd moŜe zawiesić w
konkretnym przypadku postępowanie eksmisyjne, jeŜeli uzna za sprzeczne z zasadami
współŜycia społecznego - jeŜeli czynszu nie płaci rodzina wielodzietna, która utraciła
dochody wskutek śmierci jednego z rodziców. Podobnie sąd nie orzeknie rozwodu, jeŜeli jest
to sprzeczne z dobrem wspólnych, małoletnich dzieci oraz zasadami współŜycia społecznego.

sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Rozpoznaj i określ elementy normy prawnej w podanych poniŜej prze-

pisach prawnych. Polecenie wykonaj według wzoru w przykładzie 1.

Wykonanie polecenia: hipotez, podkreśl linią ciągłą; dyspozycję weź w pojedynczy

nawias a sankcję w nawias podwójny.

Przykład 1. ..Prowadzący pojazd, który uczestniczy w wypadku drogowym, (nie udziela
niezwłocznej pomocy ofierze wypadku), ((podlega karze aresztu albo grzywny))".

Przykład 2. "Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej

naprawienia".
Przykład 3. "Kto trudniąc się handlem okręŜnym środkami spoŜywczymi lub uŜywkami nie
przestrzega wymagań sanitarnych albo wprowadza do obrotu środki spoŜywcze zabronione w
takim handlu, podlega karze grzywny"

1.3. STOSUNEK PRAWNY
ś

yjesz wśród ludzi i nawiązujesz z nimi kontakty. Zawierasz znajomości i przyjaźnie,

wiadczysz przysługi np. pomocy koleŜeńskiej czy poŜyczenia pieniędzy, jesteś członkiem

zespołu klasowego, czekasz z innymi w kolejce po bilet na mecz piłkarski. Człowiek na co
dzień styka się wiele razy z ludźmi, a takŜe z instytucjami, przedsiębiorstwami. Dochodzi do

powstawania więzi zwanych stosunkami społecznymi. Czy wszystkie z nich maj ą charakter
stosunków prawnych? Jakie cechy musi posiadać stosunek społeczny aby był stosunkiem
prawnym? Jakie są rodzaje stosunków prawnych i ich elementy? Odpowiedzi na te zasadnicze
pytania uzyskasz w tym podrozdziale.

•

Istota stosunku prawnego

Stosunek prawny to stosunek społeczny regulowany przez normy prawne, którego uczestnicy
występują jako podmioty praw i obowiązków, których realizacja jest zagwarantowana
przymusem państwowym.
W Ŝyciu codziennym nawiązujesz wiele stosunków prawnych, np. kupując w kiosku gazetę
zawierasz umowę kupna- sprzedaŜy, a wsiadając do pociągu- umowę przewozu. Są to
sytuacje uregulowane przez odpowiednie normy prawne.

•

Rodzaje stosunków prawnych

- cywilnoprawne, charakteryzujące się równorzędnością stron, Ŝadna ze stron nie moŜe
niczego narzucać, np. umowa kupna - sprzedaŜy, przewozu,
- administracyjnoprawne, charakteryzujące się podporządkowaniem jednej strony -
obywatela, drugiej stronie - organowi administracji, co wynika z władztwa państwowego, np.
nakaz eksmisji, zakaz wstępu do lasu w czasie suszy.

•

Elementy stosunku prawnego,

W kaŜdym stosunku prawnym występuje pięć elementów:
- podmiot obowiązku,
- podmiot prawa,
- przedmiot stosunku prawnego,

- prawo podmiotowe,
- obowiązek odpowiadający prawu podmiotowemu.

•

Elementy stosunku prawnego prześledzimy na przykładzie umowy o przechowanie
kosztowności w skrytce bankowej zawartej z klientem:

- podmiot obowiązku - bank,
- podmiot prawa - klient,
- przedmiot stosunku prawnego - czuwanie nad kosztownościami i zwrot ich klientowi,
- prawo podmiotowe - moŜność domagania się od banku, aby czuwał nad tą rzeczą i zwrócił
ją w terminie,
- obowiązek prawny odpowiadający prawu podmiotowemu - obowiązek banku czuwania nad
rzeczą (kosztownościami) i zwrócenie jej klientowi.
Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1.3. W opisanych sytuacjach określ, czy podane zdarzenie jest stosunkiem

prawnym. Określ jego elementy.
1. Nauczyciel zawarł umowę o pracę z Gimnazjum Miejskim nr 1 w swojej miejscowości.
2. Kupiłeś poradnik prawny w księgarni.
3. Przejazd środkami Komunikacji miejskiej.
4. Więzi koleŜeństwa zawarte pomiędzy uczniami siedzącymi w jednej ławce.

1.4. ZDARZENIA PRAWNE
W poprzednim rozdziale omówione zostały stosunki prawne, owe nawiązujące się i
rozwiązujące więzi międzyludzkie, które tym się spośród innych wyróŜniają, Ŝe są
uregulowane przez prawo. Z kolei nasuwają się pytania, co powoduje nawiązanie i
likwidowanie stosunków prawnych oraz róŜne przemiany, jakie w nich zachodzą.
Odpowiedzi uzyskasz w tym podrozdziale.
W pewnych przypadkach, dość rzadkich jednak, stosunek prawny powstaje w chwili wejścia
w Ŝycie aktu prawnego (np. ustawy), ustanawiającego prawa i obowiązki będące treścią
stosunku prawnego. N a przykład sam fakt wydania ustawy regulującej wzajemne zaleŜności

między ministrami tworzy miedzy nimi oznaczone stosunki prawne. Wejście w Ŝycie
konstytucji, a w szczególności przepisów o obowiązkach obywatelskich, powoduje samo
przez się nawiązanie między państwem a obywatelem stosunków prawnych o określonej
treści.
Z reguły jednak norma prawna ustala, Ŝe przewidziany w niej obowiązek określonego
zachowania się róŜnych podmiotów prawa wobec siebie powstaje dopiero wówczas, gdy
zajdzie pewne zdarzenie wskazane przez normę prawną. Powstanie stosunku prawnego, wraz
ze stanowiącymi jego treść prawami i obowiązkami stron, uzaleŜnione jest najczęściej od
jakiejś zaszłości w świecie zewnętrznym. Nazywamy ją zdarzeniem prawnym.

•

Istota zdarzenia prawnego

Zdarzenie prawne to zdarzenie wywołujące skutki prawne w postaci powstania, zmiany lub
ustania stosunku prawnego.
Na przykład zawarcie umowy powoduje powstanie stosunku prawnego między stronami,
wykonanie umowy - jego ustanie. Mogą być róŜnorodne zdarzenia prawno, np. popełnienie
przestępstwa, śmierć człowieka, a nawet upływ czasu, który moŜe być równieŜ zdarzeniem
prawnym, jeśli wiąŜe się z nim określony skutek prawny.
Zatem do zdarzeń prawnych naleŜą wydarzenia z róŜnych dziedzin Ŝycia: legalne i sprzeczne
z prawem, dokonane celowo i przypadkowe. Są nimi zawarcie umowy najmu, narodziny
dziecka, kradzieŜ, sporządzenie testamentu, oddanie zguby właścicielowi, śmierć człowieka.
Wszystkie te róŜnorodne wydarzenia łączy jedno: kaŜde z nich wywołuje skutki prawne.

•

Podział zdarzeń prawnych

- fakty (inaczej zdarzenia sensu stricto) - zdarzenia niezaleŜne od woli ludzkiej, np. śmierć,
upływ czasu, poŜar, uderzenie pioruna, zniszczenie majątku przez powódź,
- działania - zdarzenia zaleŜne od woli ludzkiej, np.: zawarcie umowy, kradzieŜ, udzielenie
pełnomocnictwa, orzeczenie sądowe.
Działania moŜemy podzielić na akty prawne i czyny. Akty prawne to zdarzenia zmierzające
do wywołania skutków prawnych, np. zawarcie czy wypowiedzenie umowy o pracę. Wśród
aktów prawnych moŜemy wyróŜnić akty cywilnoprawne jednostronne, np. testament,
dwustronne, np. umowy, oraz akty organów państwowych, np. akty administracyjne,
orzeczenia sądowe.
Czyny to zdarzenia prawne dokonywane bez zamiaru wywołania skutków prawnych, np.
złodziej, który okrada mieszkanie, działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, nie zaś w
celu wywołania skutku prawnego, jakim byłoby złapanie go na gorącym uczynku. Czyny
mogą być dozwolone, czyli takie, których prawo nie zabrania oraz niedozwolone
(przestępstwa i czyny zabronione przez prawo cywilne).
Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie 1. Określ rodzaj podanych zdarzeń prawnych i uzasadnij odpowiedź:

- dokonanie kradzieŜy, uzyskanie pełnoletności, wypowiedzenie umowy, nieumyślne
wyrządzenie szkody, wyrzucenie starych butów, wydanie zakazu wejścia do lasu w czasie
suszy, napisanie wypracowania, zawarcie umowy najmu.
Ć

wiczenie 2. Po uwaŜnym przeczytaniu treści podrozdziału 1.4. uzupełnij poniŜszy schemat.

Wykładnia prawa i jej rola w Ŝyciu gospodarczym, społecznym i politycznym

1.5. CZY PRAWO JEST DLA CIEBIE ZROZUMIALE? WYKŁADNIA PRAWA
Przepisy prawne powinny być formułowane w sposób zrozumiały dla wszystkich, lecz
niestety tak nie jest. Często są one niejasne i zawiłe. Język prawniczy jest specyficzny, ma
swoje charakterystyczne słowa, zasady, konstrukcje. Znacznie róŜni się od języka
potocznego, zawiera wyraŜenia w nim nie występujące, np. "przedawnienie roszczeń",
"wierzytelność", "uŜytkowanie wieczyste", "powództwo".
W wielu sytuacjach zatem - w jakich znajdują się obywatele korzystający z przepisów
prawnych - dochodzi niejednokrotnie do wątpliwości co do ich znaczenia. Środkiem
pozwalającym na ich przezwycięŜenie jest wykładnia prawa. W podrozdziale tym uzyskasz
odpowiedzi na podstawowe kwestie dotyczące wykładni prawa, takie jak:
- istota i przyczyny wykładni prawa,
- rodzaje i przykłady wykładni.

•

Istota i przyczyny wykładni prawa

Wykładnia prawa oznacza ogół czynności poznawczych zmierzających do ustalenia

właściwego sensu przepisów prawnych (ich interpretacji) w celu ich stosowania i
przestrzegania zgodnie z wolą ustawodawcy. Ale samo pojęcie stosowanie prawa wywołuje
nieporozumienia, jest bowiem ono często mylone z przestrzeganiem prawa. Przez
przestrzeganie prawa naleŜy zaś rozumieć takie postępowanie obywateli i organów
państwowych, które jest zgodne z obowiązującymi przepisami prawnymi.
Stosowanie prawa polega natomiast na posługiwaniu się przez organy państwowe przepisami
prawnymi jak instrumentami, słuŜącymi do podejmowania decyzji. Przykładem jest wyrok
sądu w sprawie cywilnej o zapłatę naleŜności i wyrok rozwodowy (orzeczenie o rozwodzie
między małŜonkami).
Kiedy zachodzi konieczność dokonywania wykładni prawa?

Wtedy, gdy do zrozumienia normy prawnej nie wystarczy tzw. bezpośrednie

rozumienie normy, a więc oparte na zwykłych, codziennie uŜywanych zaleceniach
interpretacyjnych, gdy pojawia się wątpliwość co do znaczenia normy prawnej. Podziału
wykładni moŜna dokonać według róŜnych kryteriów:
- ze względu na podmiot, który jej dokonuje,
- ze względu na stosowaną metodę.

•

Rodzaje wykładni ze względu na podmiot

Nasuwa się pytanie, kto powinien dokonać wykładni w konkretnym przypadku. Ze względu
na podmiot, który dokonuje wykładni, moŜemy wyróŜnić wykładnię: autentyczną,
operatywną (praktyczną) i doktrynalną
Wykładnia autentyczna dokonywana jest przez ten sam podmiot, który wydał normę prawną,
np. minister finansów wyjaśnia wątpliwości powstałe po wydaniu jego rozporządzenia.
Obowiązuje ona wszystkich adresatów danego przepisu.
Przykład: Art. 32 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyjaśnia pojęcie dorobek małŜonków.
Według tego przepisu są nim przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności
ustawowej przez oboje małŜonków lub przez jednego z nich; w szczególności stanowią
dorobek małŜonków: pobrane wynagrodzenia za pracę oraz inne usługi świadczone osobiście
przez któregokolwiek małŜonków, dochody z majątku wspólnego, jak równieŜ z odrębnego
majątku kaŜdego z małŜonków.
Wykładnia operatywna (inaczej praktyczna) to wykładnia dokonywana przez organ państwa
w trakcie stosowania prawa, ogranicza się do wykładni dokonywanej przez sądy. Szczególne
miejsce zajmuje wykładnia dokonywana przez Sąd NajwyŜszy i to zarówno w zwykłych
orzeczeniach wydawanych w toczących się sprawach, jak i w specjalnych formach.

Do specjalnych form wykładni Sądu NajwyŜszego naleŜy przede wszystkim uchwalanie tak
zwanych zasad prawnych. Wykładnia Sądu NajwyŜszego odgrywa bardzo waŜną rolę.
Wpływa ona - i to jest jej główne zadanie - na ujednolicenie orzecznictwa sądów na terenie
całego kraju.
Wykładnia sądowa nie ma charakteru obowiązującego (z wyjątkiem zasad prawnych
uchwalonych przez Sąd NajwyŜszy, które wiąŜą sądy). Sądy są związane jedynie wykładnią
sądu wyŜszej instancji w konkretnej sprawie. Niemniej -licząc się z moŜliwością uchylenia
wyroku - stosują się do niej i w innych analogicznych sprawach. Dlatego znaczenie wykładni
sądowej w ogóle - a wykładni Sądu NajwyŜszego w szczególności - jest większe niŜ to
wynika z obowiązujących przepisów.
Przykład. JeŜeli Ŝołnierz sprzedał rakietnicę, którą miał na swoim wyposaŜeniu, sąd
rozpatrujący tę sprawę musi zdecydować, czy rakietnica jest bronią lub innym środkiem
walki, poniewaŜ rozporządzenie bronią lub innym środkiem walki jest zagroŜone karą
surowszą, niŜ rozporządzenie innym przedmiotem wyposaŜenia Ŝołnierza (patrz art. 358 § 1 i
363 § 1 k.k.). Sąd NajwyŜszy stanął na stanowisku, Ŝe rakietnica jest bronią

Wykładnia doktrynalna dokonywana jest przez pracowników nauki i praktyków z
poszczególnych gałęzi prawa w formie artykułów i glos tj. recenzji prawnych komentujących
treści rozstrzygnięcia i jego motywy.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Podkreśl czynności, w których wystąpiło stosowanie prawa. Odpowiedź

uzasadnij.
1. Wyrok wydany przez sąd okręgowy.
2. Decyzja administracyjna wydana przez wójta.
3. Uchwalenie ustawy przez Sejm o samorządzie terytorialnym.
4. Mandat karny wymierzony przez policjanta sprawcy wykroczenia.
5. Pozwolenie na posiadanie broni wydane przez właściwy organ Janowi Kowalskiemu.
6. Udzielenie zezwolenia na prowadzenie apteki.
7. Komunikat ogłoszony przez wójta w sprawie zakazu spoŜywania alkoholu przez
mieszkańców gminy.
8. Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie działalności regionalnych izb obra-
chunkowych.
9. Powołanie Jana Kowalskiego na stanowisko dyrektora.
10. Uchwalenie przez Sejm ordynacji podatkowej.

Orzecznictwo Sądu NajwyŜszego Izba Karna i Wojskowa, w: Wydawnictwo Prawnicze, zeszyt z 1974 r., poz.

177

Źródła prawa w RP a system organów państwowych oraz hierarchia organów
normatywnych

2.2. HIERARCHIA AKTÓW NORMATYWNYCH I ICH RODZAJE
Akty normatywne są podstawowymi źródłami prawa. Wydawane są przez podmioty
upowaŜnione do tworzenia prawa, pozostające w stosunku do siebie w pewnej hierarchicznej
zaleŜności. Ta zaleŜność pomiędzy organami państwa znajduje swe odzwierciedlenie równieŜ
w hierarchii aktów normatywnych. Akty normatywne organów najwyŜszych stoją na
najwyŜszym szczeblu drabiny aktów normatywnych. Ich wyŜsza moc prawna wyraŜa się tym,
Ŝ

e niŜsze akty muszą być z nimi zgodne oraz, Ŝe wyŜsze akty normatywne uchylają moc

obowiązujących aktów niŜszych. Sam fakt pochodzenia aktu normatywnego od danego
organu nie przesądza jednak o jego miejscu w hierarchii aktów normatywnych. Często dany
organ jest upowaŜniony do wydawania aktów o róŜnej mocy prawnej, np. Sejm RP wydaje
ustawy i uchwały - jednak te drugie stoją o wiele niŜej w hierarchii aktów prawnych.
Rozdział III Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 roku określa źródła powszechnie
obowiązującego u nas prawa.
Art. 87. 1. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są:
Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.
2. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze
działania organów, które je ustanowiły, akty prawa miejscowego,

Naszym celem jest teraz bliŜsze zapoznanie się z poszczególnymi aktami normatywnymi oraz
ich wzajemnymi relacjami.

•

Konstytucja (ustawa zasadnicza)

Jak wiadomo, hierarchia aktów normatywnych znajduje swój odpowiednik w hierarchii
organów państwowych. PoniewaŜ najwyŜszym organem ustawodawczym jest u nas Sejm RP,
taką teŜ pozycję zajmują jego akty normatywne zwane ustawami. Wśród nich szczególne
miejsce zajmuje Konstytucja, zwana ustawą zasadniczą.
Konstytucja zawiera zbiór praw obowiązujących w państwie, określa podstawy ustroju
państwa, system źródeł prawa, podstawowe wolności, obowiązki i prawa obywatelskie oraz
strukturę i kompetencje naczelnych organów państwa.
Konstytucja jako ustawa zasadnicza, róŜni się od ustaw zwykłych szczególnym trybem, w
jakim zostaje uchwalona i zmieniona. Do jej uchylenia potrzebna jest decyzja obydwu izb
parlamentu oraz specjalna, tzw. kwalifikowana większość głosów (2/3), w obecności co
najmniej połowy ogólnej liczby posłów.

•

Ustawa

Ustawa jest aktem normatywnym wydawanym przez Sejm. W hierarchii źródeł prawa
zajmuje miejsce bezpośrednio po Konstytucji, co oznacza, Ŝe kaŜda ustawa moŜe podlegać
kontroli z punktu widzenia jej zgodności z Konstytucją.
Zgodność tę bada Trybunał Konstytucyjny. Z drugiej strony ustawy stanowią podstawę
obowiązywania wszystkich aktów podstawowych (np. rozporządzeń), które nie mogą być z
nimi sprzeczne, a w razie sprzeczności podlegają uchyleniu w trybie przewidzianym dla
kontroli ich legalności (zgodności z prawem).

•

Umowa międzynarodowa

Umowa międzynarodowa stanowi zgodne oświadczenie woli państw i innych
podmiotów prawa międzynarodowego. MoŜe nosić róŜne nazwy, np. konwencja,
porozumienie, traktat, konkordat, układ, ugoda. Jest jednym z głównych źródeł prawa
międzynarodowego i wewnętrznego.
Coraz częściej następuje przeniesienie reguł wynikających z umowy międzynarodowej na
grunt wewnętrzny przez uchwalenie umowy międzynarodowej, np.: wprowadzenie w Ŝycie

polskiego Kodeksu drogowego dostosowanego do zasad umowy międzynarodowej o ruchu na
drogach publicznych. W tej sytuacji umowa międzynarodowa jest źródłem prawa
wewnętrznego.
Umowy międzynarodowe są ratyfikowane przez Prezydenta za uprzednią zgodą wyraŜoną w
ustawie. Ratyfikacja polega na zatwierdzeniu umowy międzynarodowej przez upowaŜniony
do tego organ państwowy.
Zgodnie z art. 89 i 90 Konstytucji RP ratyfikacja przez Rzeczpospolitą Polską umowy
międzynarodowej i jej wypowiedzenie wymagają uprzedniej zgody w ustawie uchwalonej
przez Sejm większością 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby
posłów oraz przez Senat, równieŜ większości 2/3 głosów w obecności co najmniej połowy
ustawowej liczby senatorów, jeŜeli umowa dotyczy:
- pokoju, sojuszy, układów politycznych lub układów wojskowych (np. przystąpienie Polski
do NATO ),
- wolności, praw lub obowiązków obywatelskich określonych w Konstytucji (np. ratyfikacja
Konwencji Praw Dziecka oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka),
- członkostwa Polski w organizacji międzynarodowej,
- znacznego obciąŜenia państwa pod względem finansowym,
- spraw uregulowanych w ustawie lub spraw, w których Konstytucja wymaga ustawy.
Istotne znaczenie dla prawodawstwa polskiego ma zapis punktu 1 artykułu 90 Konstytucji.
Przewiduje on, ze Rzeczpospolita moŜe na podstawie umowy międzynarodowej przekazać
organizacji międzynarodowej lub organowi międzynarodowemu kompetencje organów,
władzy państwowej w niektórych sprawach. Przepis ten nabiera ogromnego znaczenia z
chwilą przyjęcia Polski do Unii Europejskiej. Musimy bowiem uznać wyŜszość prawa
unijnego oraz decyzji podejmowanych przez Parlament Europejski, Komisję Europejską oraz
inne organy Unii.
NaleŜy równieŜ podkreślić, Ŝe ratyfikowana umowa międzynarodowa ma pierwszeństwo
przed ustawą obowiązującą w kraju, jeŜeli ta ustawa nie jest z nią zgodna. Dlatego tak
waŜnym problemem było dostosowanie prawa krajowego do standardów Unii Europejskiej
przed uzyskaniem pełnego członkostwa. Ratyfikowanie na przykład przez Polskę Konwencji
Praw Dziecka wymagało dokonania istotnych zmian w Kodeksie cywilnym, rodzinnym i
opiekuńczym oraz karnym, w którym zaostrzono kary za znęcanie się nad dzieckiem.
Konstytucja uznaje równieŜ wyŜszość aktów prawnych wydawanych przez organizacje,
których Polska jest członkiem. Tak więc po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej kaŜdy
przepis wydany przez jej organy będzie wymagał dostosowania do niego prawa krajowego.

•

Akty normatywne organów wykonawczych

Od organów wykonawczych mogą pochodzić: rozporządzenia, uchwały, zarządzenia, ale
według art. 87 Konstytucji RP tylko rozporządzenie jest źródłem powszechnie
obowiązującego prawa.
Rozporządzenie to akt normatywny wydawany przez Prezydenta, Radę Ministrów, Prezesa
Rady Ministrów oraz członków rządu (ministrów), zawsze na podstawie ustawy i w celu jej
wykonania.
Rozporządzenie konkretyzuje zagadnienia uprzednio uregulowane w ustawie. Musi
wskazywać na określony przepis ustawy, który upowaŜnia do jego wydania. Jeśli
rozporządzenie nie powołują się na podstawę w ustawie, to jest aktem bezprawnym, Tekst
rozporządzenia rozpoczyna się z reguły od słów: "Na podstawie art. .... ustawy z dnia..,
(Dz.U. Nr..., poz.

) zarządza się, co następuje.".

Rozporządzenie reguluje sprawy zawarte w ustawie w sposób ogólny. Jego zadaniem jest
stworzenie przepisów wykonawczych, które umoŜliwiłyby funkcjonowanie ustawy, wcielenie
jej w Ŝycie. Sprawa, która została w ustawie tylko generalnie unormowana jednym lub
dwoma artykułami, w rozporządzeniu zostaje rozwinięta w szeregu przepisów.

Przykład: Jeśli ustawa nakłada na obywateli obowiązek słuŜby wojskowej, to rozporządzenia
wykonawcze muszą określać szczegóły co do sposobu rejestracji poborowych, stawiennictwa
do poboru, przeprowadzenia badań lekarskich, składania odpowiednich dokumentów w celu
odroczenia słuŜby itd. Bez takich rozporządzeń wykonawczych nie byłoby moŜliwe sprawne
przeprowadzenie poboru do wojska.
Treść rozporządzenia powinna odpowiadać kierunkowi i zakresowi upowaŜnień ramowo
określanych w ustawie, nie moŜe ono naruszać Ŝadnej z obowiązujących ustaw. Za pomocą
rozporządzenia nie moŜna teŜ zmieniać przepisów ustawy. W chodzi w Ŝycie po upływie 14
dni od dnia ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

•

ródła prawa lokalnego

Prawo lokalne stanowią akty prawa miejscowego powszechnie obowiązujące
na oznaczonej części terytorium państwa i tylko wtedy, gdy wydawane są przez:
- organy samorządu terytorialnego (radę gminy, wójta, burmistrza i prezydenta, radę i zarząd
powiatu, sejmik województwa),
- organy administracji rządowej w województwie (wojewodę i organy administracji
niezespolonej, czyli terenowe organy administracji rządowej podległe bezpośrednio
właściwym ministrom lub kierownikom urzędów centralnych).

•

Akty prawa miejscowego stanowione przez organy gminy

Za akty prawa miejscowego uwaŜa się przepisy powszechnie obowiązujące na obszarze
gminy, stanowione przez jej organy na podstawie ustawy z dnia 8 marca 1990 roku o
samorządzie gminnym (tekst jednolity Dz.U. z 2001 roku nr 142, poz. 1591).
Akty te moŜemy podzielić na przepisy wykonawcze i przepisy porządkowe. Przepisy
wykonawcze tworzy rada gminy w drodze uchwały. Dotyczą one najczęściej: stawek
podatków i opłat lokalnych, utrzymania czystości i porządku w mieście, planu
zagospodarowania przestrzennego, sprzedaŜy napojów alkoholowych, powołania gimnazjum
itp.
Przepisy porządkowe ustanawia rada gminy w formie uchwały porządkowej. MoŜe je równieŜ
wydawać organ wykonawczy gminy, którym jest wójt (burmistrz, prezydent) w formie
zarządzenia. Przepisy porządkowe wydawane są pod warunkiem, Ŝe jest to niezbędne dla
ochrony Ŝycia lub zdrowia mieszkańców, zapewnienia porządku, spokoju i bezpieczeństwa
publicznego.

•

Akty prawa miejscowego stanowione przez organy powiatu

Zasady tworzenia aktów prawa miejscowego stanowionych przez organy powiatu określa
ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o samorządzie powiatowym (tekst jednolity Dz.U. z 2001
roku nr 142, poz. 1591 z późn. zm.).
MoŜna tu równieŜ wyróŜnić przepisy wykonawcze i porządkowe. Akty te wydaje rada
powiatu w formie uchwały oraz zarząd powiatu w formie zarządzenia.

•

Akty prawa miejscowego stanowione przez samorząd województwa

Podstawą tworzenia aktów prawa miejscowego jest ustawa z dnia 5 czerwca 1998 roku o
samorządzie województwa (tekst jednolity Dz.U. z 2001 roku nr 142, poz. 1590). Stanowi
ona, Ŝe sejmik województwa moŜe wydawać przepisy wykonawcze. Nie przewidziano
natomiast wydawania przepisów porządkowych.

•

Akty prawa miejscowego stanowione przez organy administracji rządowej w
województwie

Aktami prawa miejscowego są wydawane przez wojewodę przepisy prawne powszechnie
obowiązujące na terenie województwa lub jego części.
Wojewoda ustanawia przepisy prawa miejscowego w formie rozporządzeń wykonawczych i
porządkowych.

Rozporządzenia wykonawcze wydawane są w sprawach techniczno-organizacyjnych,
natomiast rozporządzenia porządkowe, jeśli jest to niezbędne dla ochrony Ŝycia lub zdrowia
obywateli, ochrony mienia i zapewnienia porządku publicznego.
Akty prawa miejscowego mogą równieŜ stanowić na terenie województwa organy
administracji niezespolonej.
Podsumowując rozwaŜania na temat hierarchii aktów normatywnych naleŜy podkreślić, Ŝe
hierarchia ta oznacza:
- akty niŜszego rzędu muszą być zgodne z aktami wyŜszego rzędu,
- akty wyŜszego rzędu są ogólniejsze niŜ akty niŜszego rzędu, które je uszczegółowiają,
- aby było moŜliwe wydanie rozporządzenia lub aktu prawa miejscowego, ustawa musi na to
zezwalać oraz określać dokładnie w jakim zakresie moŜna wydać ten akt.

? Czy wiesz, Ŝe...

Oprócz ustawy mogą istnieć akty prawne o mocy równej ustawie, wydawane przez inny
organ państwowy (np. w " Rzeczypospolitej Polskiej dekrety wydawane przez Prezydenta, w
Polsce Ludowej dekrety wydawane przez Radę Państwa, w tym z 13 grudnia 1981 roku,
wprowadzający stan wojenny).
Zgodnie z obecną Konstytucją rozporządzenie z mocą ustawy moŜe być wydane przez
Prezydenta RP na wniosek Rady Ministrów tylko podczas wojny i wyłącznie w ściśle
określonych prawem granicach. Taka ustawa ma charakter wyjątkowy.
Jednym z uprawnionych do wydawania rozporządzeń i zarządzeń jest Prezydent RP. Jednak
zgodnie z wprowadzoną generalną zasadą akty prawne prezydenta wymagają kontrasygnaty,
czyli akceptacji prezesa Rady Ministrów lub odpowiedniego ministra. Instytucja
kontrasygnaty jest jedną z podstawowych zasad ustroju parlamentarnego. Oznacza formę
przejęcia przez rząd odpowiedzialności za akty urzędowe Prezydenta, którego nie moŜna
pociągnąć do odpowiedzialności politycznej za skutki tych aktów. Kontrasygnata jest równieŜ
pewną formą ograniczającą kompetencje ustawodawcze Prezydenta. Rozporządzenia, które
nie wymagają podpisu premiera lub ministra dotyczą m.in.: zarządzenia wyborów do Sejmu i
Senatu, skrócenia kadencji obu izb, inicjatywy ustawodawczej, zarządzenia referendum
ogólnokrajowego, podpisania lub odmowy podpisania ustawy, desygnowania i powoływania
prezesa Rady Ministrów, przyjęcia dymisji Rady Ministrów, zrzeczenie się urzędu Prezydenta
Rzeczypospolitej Polskiej.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Określ, czy kaŜde z poniŜszych zdań jest prawdziwe czy fałszywe. przy zdaniu

prawdziwym wpisz w wykropkowane miejsce literę P, a przy fałszywym F. Następnie zamień
zdania fałszywe na prawdziwe.
... 1. Konstytucja jest zbiorem praw obowiązujących w państwie i zajmuje podrzędne miejsce
wśród aktów prawnych.
...2. Ustawy regulują najwaŜniejsze sprawy dotyczące funkcjonowania państwa i jego
organów oraz Ŝycia obywateli.
... 3. Wszystkie źródła prawa muszą być zgodne z ustawą oraz powinny słuŜyć jej wykonaniu.
... 4. Rozporządzenie jest zawsze aktem normatywnym.
... 5. Rozporządzenie wydawane jest zawsze na podstawie upowaŜnienia ustawowego, ale nie
musi być zgodne z ustawą.
... 6. Umowa międzynarodowa, ratyfikowana za uprzednią zgodą wyraŜoną w ustawie, ma
pierwszeństwo przed ustawą, jeŜeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową.
... 7. Akty prawa miejscowego nie są źródłem prawa w Polsce.

... 8. Uchwały i zarządzenia nie mają charakteru źródeł powszechnie obowiązującego prawa,
wiąŜą jedynie jednostki organizacyjne podległe organowi wydającemu te akty.

Wyszukiwanie aktów normatywnych w dziennikach urzędowych i Dzienniku
Ustaw

2.3. OGŁASZANIE AKTÓW NORMATYWNYCH I WEJŚCIE W śYCIE
Akty prawodawcze (normatywne) zawierają w swej treści normy prawne powszechnie
obowiązujące. Warunkiem przestrzegania tych norm jest ich ogłoszenie (promulgacja), czyli
podanie do wiadomości publicznej lub do wiadomości podmiotów bezpośrednio
zainteresowanych. Nie moŜna nikomu zarzucić, Ŝe postępuje niezgodnie z prawem, jeŜeli nie
mógł się o nim wcześniej dowiedzieć. Jednak to na nas ciąŜy obowiązek zapoznania się z
prawem. Podejmując więc jakieś działanie musimy sprawdzić, jakie przepisy w tym zakresie
obowiązują, W zaleŜności od rangi aktu prawodawczego lub kręgu adresatów, poszczególne
rodzaje aktów prawnych publikowane są w róŜny sposób. Mówi o tym art. 88. Konstytucji:
1. Warunkiem wejścia w Ŝycie ustaw, rozporządzeń oraz aktów prawa miejscowego jest ich
ogłoszenie.
2. Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa ustawa.
3. Umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyraŜoną w ustawie są
ogłaszane w trybie wymaganym dla ustaw. Zasady ogłaszania innych umów
międzynarodowych określa ustawa.
Zasady i tryb ogłaszania aktów normatywnych określa Ustawa o ogłaszaniu aktów
normatywnych i niektórych innych aktów prawnych z dnia 20 lipca 2000 roku (Dz.U. Nr 62,
poz. 718).

Zgodnie z ww. ustawą podstawowymi organami promulgacyjnymi, czyli organami

przeznaczonymi do publikowania (ogłaszania) aktów prawnych są:

- Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej,
- Monitor Polski,
- Dzienniki urzędowe poszczególnych ministerstw,
- Wojewódzki Dziennik Urzędowy.

•

Kiedy wchodzą w Ŝycie akty prawne?

Terminy wejścia w Ŝycie aktów normatywnych określa wyŜej wymieniona ustawa w art. 4 i w
art. 14.
Art. 4. 1. Akty normatywne, zawierające przepisy powszechnie obowiązujące, ogłaszane w
dziennikach urzędowych, wchodzą w Ŝycie po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia, chyba,
Ŝ

e dany akt normatywny określi termin dłuŜszy.

2. W uzasadnionych przypadkach akty normatywne, z zastrzeŜeniem ust. 3, mogą

wchodzić w Ŝycie w terminie krótszym niŜ czternaście dni, a jeŜeli waŜny interes

państwa wymaga natychmiastowego wejścia w Ŝycie aktu normatywnego i zasady
demokratycznego państwa prawnego nie stoją temu na przeszkodzie, dniem wejścia w Ŝycie
moŜe być dzień ogłoszenia tego aktu w dzienniku urzędowym.
3. Przepisy porządkowe wchodzą w Ŝycie po upływie 3 dni od dnia ich ogłoszenia. W
uzasadnionych przypadkach przepisy porządkowe mogą wchodzić w Ŝycie w terminie
krótszym niŜ 3 dni, a jeŜeli zwłoka w wejściu w Ŝycie przepisów porządkowych mogłaby
spowodować nieodwracalne szkody lub powaŜne zagroŜenia Ŝycia, zdrowia lub mienia,
moŜna zarządzić wejście w Ŝycie takich przepisów z dniem ich ogłoszenia.
Art. 14. 1. Przepisy porządkowe ogłasza się w drodze obwieszczeń, a takŜe w sposób
zwyczajowo przyjęty na danym terenie lub w środkach masowego przekazu.
2. Za dzień ogłoszenia przepisów porządkowych uwaŜa się dzień wskazany w obwieszczeniu.
3. Ogłoszenie przepisów porządkowych w sposób określony w ust. 1 nie zwalnia z obowiązku
ich ogłoszenia w wojewódzkim dzienniku urzędowym.

Zgodnie z powyŜszymi artykułami ustawy, akty prawne zazwyczaj wchodzą w Ŝycie

po upływie 14 dni od dnia ich ogłoszenia, jeŜeli same nie stanowią inaczej.
Mogą wejść w Ŝycie z dniem ogłoszenia lub w konkretnie oznaczonym dniu. Dniem
ogłoszenia jest opublikowanie w Dzienniku Ustaw. Okres oczekiwania, przeznaczony na
przygotowanie się do wprowadzenia nowego aktu prawnego, nazywa się vacatio legis (łac.).
Okres ten wykorzystuje się na zapoznanie się z aktem prawnym, zapewnienie naleŜytych
warunków jego realizacji oraz spopularyzowanie wśród społeczeństwa treści nowego prawa
mającego wkrótce obowiązywać.
DłuŜsze vacatio legis stosuj e się przy aktach prawnych o duŜym znaczeniu, wymagających
upowszechnienia czy teŜ wielu prac przygotowawczych. I tak, np. ustawa z dnia 29 sierpnia
1997 roku - Ordynacja podatkowa (Dz. U. nr 147, poz. 926) weszła w Ŝycie w dniu 1 stycznia
1998 roku, z wyjątkiem kilku artykułów, które weszły w Ŝycie w dniu ogłoszenia.
O tym, kiedy akt prawny zacznie obowiązywać, informuje nas ostatni artykuł danego aktu
prawnego.
Rozporządzenia wykonawcze, podlegające ogłoszeniu w wydawanym przez wojewodę
wojewódzkim dzienniku urzędowym, wchodzą w Ŝycie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.
Rozporządzenia porządkowe podlegają ogłoszeniu w środkach masowego przekazu oraz w
drodze obwieszczeń (plakatów) lub w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie. W
chodzą w Ŝycie po upływie 3 dni od chwili ogłoszenia. W uzasadnionych przypadkach
przepisy porządkowe mogą wchodzić w Ŝycie w terminie krótszym niŜ 3 dni, a jeŜeli zwłoka
w wejściu w Ŝycie mogłaby spowodować nieodwracalne szkody lub powaŜne zagroŜenie
Ŝ

ycia, zdrowia lub mienia, moŜna zarządzić wejście w Ŝycie takich przepisów z dniem ich

ogłoszenia.

•

Co jeszcze warto wiedzieć?

Tekst jednolity - kiedy akt normatywny zostaje znowelizowany, czyli zmienia się jego
poszczególne przepisy, dla ułatwienia posługiwania się nim wydaje się tekst jednolity, tzn.
uwzględniający te wszystkie zmiany. Taki tekst publikuje się w formie obwieszczenia.
Tekstem autentycznym pozostają jednak te akty normatywne, które weszły w skład tekstu
jednolitego i w razie wątpliwości są one miarodajne, a nie tekst jednolity.
Inkorporacja - w sytuacji, kiedy dana sprawa uregulowana jest przez wiele przepisów, i to
często jeszcze nowelizowanych, dla ułatwienia posługiwania się nimi publikuje się je w
jednym zbiorze według pewnego porządku bez zmiany ich treści. Taki zbiór przepisów
nazywa się inkorporacją lub kompilacją.
Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie 1. Wpisz do poniŜszej tabeli wszystkie akty prawne ogłaszane w wymienionych

organach promulgacyjnych.

Wojewódzki

Dziennik Urzędowy

Dziennik Ustaw
Rzeczypospolitej
Polskiej

Monitor Polski

Dzienniki Urzędowe

poszczególnych

ministerstw

wiczenie 2. Z aktualnego Dziennika Ustaw wybierz kilka ustaw i umów

międzynarodowych. Zapisz ich tytuły i określ problematykę, którą regulują.
Ć

wiczenie 3. Z aktualnego Dziennika Ustaw wybierz rozporządzenie. Zapisz jego tytuł.

Znajdź ustawę, w której znajduje się upowaŜnienie do wydania tego rozporządzenia. Zapisz
tytuł ustawy. Znajdź w ustawie przepis upowaŜniający. Określ wspólny temat ustawy i
rozporządzenia. Co ustawa ustala w tym temacie, a co ustala rozporządzenie?
Ć

wiczenie 4. Uzupełnij poniŜszą tabelę dotyczącą systematyki źródeł prawa wg Konstytucji

RP. W tym celu skorzystaj z Dz.U. nr 62 poz. 70 z 20 lipca 2000 r.

Nazwa aktu

Organ stanowiący

Sposób promulgacji

Konstytucja

Ustawa

Umowa międzynarodowa

Rozporządzenie

Akty prawa miejscowego

Charakterystyka poszczególnych kodeksów. RozróŜnienie norm prawa
materialnego i norm prawa formalnego, publicznego i prywatnego,
zwyczajowego, naturalnego i stanowionego

3.3. SKODYFIKOWANE GAŁĘZIE PRAWA POLSKIEGO
Kodeks to kompleksowy akt prawny, obejmujący swym zasięgiem gałąź lub dział prawa,
którego normy są usystematyzowane i oparte na pewnych wspólnych, ogólnych zasadach.
Prace nad nim nazywamy pracami kodyfikacyjnymi. Jest to najdoskonalsze uporządkowanie
materiału prawnego, np. z aktów normatywnych regulujących stosunki rodzinne, tworzy się
jeden, nowy akt normatywny - kodeks rodzinny.
Kodyfikacja pozwala nie tylko na usystematyzowanie materiału, ale i na zmniejszenie liczby
przepisów, co ułatwia posługiwanie się nimi. UmoŜliwia takŜe wprowadzenie jednolitej
zasady uŜywania terminów. Gałęzie w systemie prawa polskiego są w większości
skodyfikowane. PoniŜsza tabela przedstawia zestawienie gałęzi skodyfikowanych i ich
kodeksów. Gałęziami nie skodyfikowanymi, tj. nie mającymi kodeksu, są prawo
administracyjne, prawo finansowe i prawo gospodarcze.

Gałąź prawa

Kodeks

Prawo karne

Kodeks karny (k.k.)

Prawo cywilne

Kodeks cywilny (k.c.)

Prawo pracy

Kodeks pracy (k.p.)

Prawo rodzinne

Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.)

Prawo postępowania karnego

Kodeks postępowania karnego (k.p.k.)

Prawo postępowania cywilnego

Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.)

Prawo postępowania
administracyjnego

Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.)

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Odpowiedz na poniŜsze pytania.

1. Co to jest kodeks, gałąź prawa skodyfikowana i gałąź prawa nie skodyfikowana?
2. Jakie istnieją kodeksy w systemie prawa polskiego?

Pojęcie i źródła prawa cywilnego.

1.1. POJĘCIE PRAWA CYWILNEGO
W doktrynie (w nauce prawa) nie ma jednolitości poglądów co do cech wyodrębnienia
poszczególnych gałęzi prawa. Jako podstawowe wskazuje się trzy kryteria wyróŜniające
prawo cywilne spośród innych gałęzi prawa:
- przedmiot,
- podmiot,
- metoda regulacji.
Przedmiotem prawa cywilnego są stosunki cywilnoprawne tj. stosunki społeczne o
charakterze majątkowym i niemajątkowym.
Stosunki o charakterze majątkowym reprezentują określoną wartość ekonomiczną. Określają
przynaleŜność i zasady korzystania z rzeczy (prawo rzeczowe) oraz wymiany dóbr i usług
(prawo zobowiązań), np. Kazik uŜyczył (oddał bezpłatnie do korzystania) Markowi aparat
fotograficzny, Rysiek podarował biednemu panu na ulicy 5 zł, Hania kopnęła piłkę tak, Ŝe
wybiła sąsiadom szybę w oknie.
Stosunki o charakterze niemajątkowym nie reprezentują bezpośredniej wartości
ekonomicznej, a ich przedmiotem są dobra osobiste takie jak wolność, godność, cześć, dobre
imię, Ŝycie, zdrowie, prawo do pochówku, poczucie przynaleŜności do płci. Naruszenie praw
niemajątkowych moŜe równieŜ rodzić odpowiedzialność majątkową w postaci obowiązku
naprawienia szkody,
Przykład. Krystyna od kiedy pamięta czuje się męŜczyzną m.in. przestała uŜywać Ŝeńskiego
imienia Krystyna i zmieniła je na Krzysiek. W jej przypadku mamy do czynienia ze
zjawiskiem transseksualizmu, czyli rozbieŜności płci fizycznej i psychicznej. śeby
zniwelować tę rozbieŜność Krzysiek poddał się szeregowi skomplikowanych zabiegów
korekcyjnych w zagranicznej klinice. Po powrocie do kraju, Heniek wciąŜ traktował Krzyśka
jak kobietę i podwaŜał przynaleŜność Krzyśka do płci męskiej. Wobec powyŜszego Krzysiek
pozwał Heńka o ochroną dóbr osobistych. Sąd uznał, Ŝe dobrem prawnie chronionym jest
poczucie przynaleŜności do odmiennej płci.

W prawie cywilnym dominują przede wszystkim stosunki majątkowe. Stosunki

niemajątkowe przewaŜają natomiast w prawie rodzinnym.

•

Podmioty prawa cywilnego

Artykuł 1 k.c. (Kodeksu cywilnego) stanowi, Ŝe podmiotami stosunków cywilnoprawnych są
osoby fizyczne i osoby prawne.
Oznacza to, Ŝe podmiotami prawa cywilnego są ludzie oraz pewne struktury organizacyjne,
którym ustawodawca przyznał prawo do występowania w stosunkach cywilnoprawnych na

równi z ludźmi np. bank, przedsiębiorstwo państwowe, spółka akcyjna, spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością, gmina. Szerzej tematyka osób fizycznych i prawnych omówiona zostanie
w dalszej części niniejszego rozdziału.

•

Cywilnoprawna metoda regulacji

Metoda regulacji jest najistotniejszym kryterium odróŜniającym prawo cywilne od
pozostałych gałęzi prawa. U jej podstaw leŜy fundamentalna zasada równorzędności
podmiotów uczestniczących w stosunkach cywilnoprawnych. Przez równorzędność
podmiotów nie naleŜy jednak rozumieć ich jednakowego statusu ekonomicznego, lecz ich
równą pozycję na płaszczyźnie prawa. Brak jest zatem, charakterystycznego dla metody
administracyjnoprawnej stosunku podporządkowania, kiedy to organ rządowy lub
samorządowy władczo i jednostronnie decyduje o sytuacji prawnej obywatela. Zasada
równorzędności nie obowiązuje równieŜ w prawie karnym, czy teŜ prawie pracy.
Przykład. Ojciec Rysia jest przedsiębiorcą działającym pod firmą P.H.U Tęcza i zajmuje się
m.in. budową osiedli mieszkaniowych na obrzeŜach małych miast. W tym właśnie celu
P.H.U. Tęcza nabyło 14 ha ziemi od Miasta P. za określoną cenę. Następnie Miasto P. ustaliło
wysokość zobowiązania P.H.U. Tęcza względem Miasta z tytułu podatku od nieruchomości.
Po pewnym czasie Prezydent Miasta P. na wniosek ojca Rysia wydał decyzję o pozwoleniu na
budowę osiedla mieszkaniowego na nabytych przez P.H.U. Tęcza działkach.
PowyŜszy przykład ilustruje róŜnicę zachodzącą pomiędzy typowym stosunkiem
cywilnoprawnym (nabycie ziemi przez P.H.U. Tęcza od Miasta P.) a stosunkiem
administracyjnoprawnym. W pierwszym uczestniczą dwa równorzędne podmioty, które same
decydują o warunkach transakcji 9. sprzedaŜy ziemi. Natomiast określenie obowiązku
podatkowego P.H.U, Tęcza wobec Miasta P, oraz wydanie decyzji o pozwoleniu na budowę
ma charakter władczy i jednostronny, chociaŜ niearbitralny (dowolny). Miasto P. - jako organ
samorządowy - zajmuje w tych stosunkach pozycję nadrzędną, a przedsiębiorca
podporządkowaną
Cywilnoprawną metodę regulacji charakteryzuje równieŜ podstawowa zasada autonomii
podmiotów stosunków cywilnoprawnych, często nazywaną zasadą autonomii stron, autonomii
woli lub swobody umów. Oznacza ona, Ŝe podmioty cywilnoprawne mogą swobodnie,
własnym działaniem kształtować (tworzyć, zmieniać i znosić) swoje stosunki prawne w
granicach wyznaczonych przez prawo. Państwo w ten sposób przekazuje część swoich
kompetencji prawotwórczych samym stronom. Takie przeniesienie kompetencji nazywa się
delegacją.
Zasada swobody umów moŜe być rozumiana w trzech płaszczyznach. Po pierwsze jako
swoboda w decydowaniu o zawarciu umowy, po drugie jako swoboda wyboru kontrahenta
(strony przeciwnej umowy) i po trzecie jako swoboda kształtowania treści (warunków)
zawieranej umowy. W literaturze cywilnoprawnej niejednokrotnie wymienia się takŜe
czwartą płaszczyznę: swobodę wyboru formy czynności prawnej.
Jako przykład funkcjonowania zasady autonomii podmiotów lub swobody umów w praktyce,
posłuŜyć moŜe sytuacja nabycia ziemi przez P.H. U. Tęcza od Miasta P, opisana powyŜej.
Tęcza sama zlokalizowała działkę ziemi, którą chciała kupić, swobodnie wybrała tym samym
przeciwną stronę umowy - właściciela ziemi oraz zadecydowała o zawarciu umowy na
ustalonych wspólnie przez siebie i Miasto P. warunkach. Natomiast ani ojciec Rysia ani
przedstawiciele Miasta P. nie mogli natomiast samodzielnie podjąć decyzji dotyczącej formy
umowy, poniewaŜ w świetle bezwzględnie obowiązującego przepisu (ius cogens) art. 158 k.c.
umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości powinna być zawarta w
formie (szczególnej) aktu notarialnego. PowyŜsze ograniczenie wynikające z zastrzeŜonej w
ustawie formy jest jednym z nielicznych wyjątków, które co do zasady nie stanowią
zagroŜenia dla idei autonomii stron, czy teŜ swobody umów w prawie cywilnym. Decydują
jednak o zakresie tej swobody w poszczególnych przypadkach.

W świetle powyŜszych wywodów, moŜna przyjąć następującą definicję prawa cywilnego:
prawo cywilne to gałąź prawa obejmująca przepisy normujące stosunki majątkowe i
niemajątkowe między osobami fizycznymi i osobami prawnymi za pomocą metody
cywilnoprawnej opartej na zasadzie równorzędności oraz autonomii podmiotów stosunków
prawnych.
Dodać naleŜy, Ŝe normy prawa cywilnego zabezpieczają i realizują podstawowe zasady i
prawa ekonomii, tj. prawo wartości oraz prawo podaŜy i popytu.
1.3. ŹRÓDŁA PRAWA CYWILNEGO
System źródeł prawa cywilnego jest zagadnieniem złoŜonym, poniewaŜ oprócz aktów
normatywnych stanowiących podstawowe i jedyne źródło obowiązującego prawa (tzw. źródło
prawa w znaczeniu przedmiotowym), na kształt treści poszczególnych stosunków prawnych
wpływ mają takŜe inne czynniki takie jak orzecznictwo sądów (w szczególności orzecznictwo
Sądu NajwyŜszego), zwyczaje i inne klauzule generalne (tzw. źródła prawa w znaczeniu
funkcjonalnym).
Wynika to stąd, Ŝe ustawodawca niejednokrotnie regulując stosunki cywilnoprawne odsyła w
przepisach do "zasad współŜycia społecznego" lub "zwyczajów" (klauzule generalne), bez
zdefiniowania, co za tymi pojęciami się kryje. Pozostawia zatem, pewien zakres swobodnej
interpretacji zwrotów niedookreślonych są tym uczestnikom stosunku prawnego lub w razie
sporu właściwym sądom.

•

Akty normatywne jako źródło prawa cywilnego

Zasadniczy trzon prawa cywilnego został ujęty w trzech ustawach kodeksowych:
- Kodeksie cywilnym z 23 kwietnia 1964 r.,
- Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym z 25 lutego 1964 r.,
- Kodeksie spółek handlowych z 15 września 2000 r.
Innym kodeksowym aktem normatywnym regulującym zagadnienia cywilnoprawne jest
Kodeks morski z 18 września 2001 r.
Poza kluczowymi dla prawa autorskiego i wynalazczego (prawa na dobrach niematerialnych)
wspomnianymi wyŜej ustawami o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 4 lutego 1994 r.
i o własności przemysłowej z 30 czerwca 2000 r. do pozakodeksowych uregulowań naleŜy
takŜe wiele ustaw, o charakterze szczegółowym lub "uzupełniającym", tj. normującym
stosunki cywilnoprawne w sposób bardziej szczegółowy niŜ kodeks. MoŜna je podzielić na:
- akty normatywne o charakterze wyspecjalizowanym np. dwie ustawy z dnia 28 kwietnia
1936 r. prawo wekslowe i prawo czekowe,
- akty normatywne zawierające unormowania cywilnoprawne ściśle związane z normami
wchodzącymi w zakres innych gałęzi prawa np. ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo
bankowe i ustawa z 21 sierpnia 1997 r. prawo o publicznym obrocie papierami
wartościowymi,
- kompleksowe akty normatywne, które oprócz przewaŜającej regulacji cywilnoprawnej
zawierają równieŜ normy z zakresu innych gałęzi prawa np. ustawa z 16 września 1982 r.
prawo spółdzielcze,
- typowe regulacje szczególne, które normują materię w sposób szczególny np. ustawa z 6
lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie
rejestrowym i rejestrze zastawów, ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach
sprzedaŜy konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, ustawa z dnia 2 marca 2000 r.
o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną
przez produkt niebezpieczny.

Zwyczaje

Zwyczaj, czyli stała praktyka stosowana przez daną społeczność w takich samych lub
zbliŜonych okolicznościach, w przeciwieństwie do prawa zwyczajowego, nie ma charakteru
normy prawnej. Zatem nie moŜe być źródłem prawa cywilnego w znaczeniu ścisłym lub

przedmiotowym. Stanowi natomiast źródło w znaczeniu funkcjonalnym. Kodeks cywilny
niejednokrotnie w przepisach odwołuje się do zwyczajów wykształconych drogą praktyki.
SłuŜy to uelastycznieniu prawa i ma na celu ułatwić podmiotom wzajemne układanie
stosunków prawnych zgodnie z ich interesem i sposobem funkcjonowania.
Szczególne znaczenie mają zwyczaje w obrocie gospodarczym. Przyjmuje się, Ŝe
profesjonalni uczestnicy obrotu gospodarczego znają ustalone w nim zwyczaje. W razie sporu
o tym, czy dany zwyczaj istnieje i czy wiąŜe on określone strony stosunku prawnego,
decyduje sąd, najczęściej na podstawie opinii biegłego.
Przykład. Ojciec Rysia, prezes P.H.U. Tęcza zawodowo zajmuje się m.in. handlem metalami
nieŜelaznymi. Pewnego razu zawarł z przedsiębiorcą rosyjskim Aleksiejem Iwanowiczem z
Nowosybirska transakcję, na podstawie której nabył 150 ton cyny standardowej z dostawą do
magazynu P.H.U. Tęcza w Sosnowcu. Umowa sprzedaŜy nie precyzowała dokładnie w jakiej
formie powinna być przewoŜona cyna z Nowosybirska do Sosnowca. Zgodnie z przyjętym w
handlu międzynarodowym zwyczajem cyna powinna być przewoŜona w formie "gąsek"
(podłuŜnych sztabek),na paletach, ofoliowana, a następnie powiązana bandówką (specjalną
taśmą). PoniewaŜ Aleksiej Iwanowicz nie miał na składzie drewnianych palet, postanowił
wrzucić "gąski" cyny bezpośrednio na przyczepy i przykryć plandeką. Podczas podróŜy
"gąski" cyny co jakiś czas się rozsypywały i obijały o przyczepy, powodując znaczne szkody.
Co więcej, na miejscu w Sosnowcu powstał problem z rozładunkiem rzuconego luzem
towaru. Zwiększyło to znacznie koszty odbioru towaru. W związku z powyŜszym ojciec
Rysia zgłosił Aleksiejowi Iwanowiczowi reklamację i zaŜądał od niego zwrotu dodatkowych
kosztów, jakie poniósł w związku z załadowaniem i przetransportowaniem cyny wbrew
powszechnie panującym w handlu metalami zwyczajom.

Orzeczenia sądów

Z ogółu przepisów Konstytucji RP z 1997 r. wynika koncepcja trójpodziału władzy, zgodnie z
którą władza w państwie podzielona jest między władzę ustawodawczą (Sejm i Senat),
wykonawczą (rząd, prezydent) i sądową (sądy powszechne wraz z Sądem NajwyŜszym, sądy
administracyjne, sądy wojskowe, trybunały). Stąd wynika, Ŝe orzeczenia sądów w Polsce nie
mogą stanowić źródła obowiązującego prawa. Mają one natomiast zasadniczą rolę w
wykładni (interpretacji) poszczególnych norm prawnych. Działalność sądów w szczególności
Sądu NajwyŜszego, będącego naczelnym organem sądowym w Rzeczypospolitej Polskiej,
niejednokrotnie przypomina de facto działalność ustawodawczą, w szczególności gdy sąd
stwierdzi istnienie luki w prawie i dokona twórczej interpretacji przepisów w celu jej
usunięcia. Formalnie, uchwały interpretacyjne Sądu NajwyŜszego, a jeŜeli zostały podjęte w
poszerzonym składzie tzw. zasady prawa, wiąŜą jedynie składy orzekające tego sądu w
odniesieniu do określonego typu spraw. Wyroki Sądu NajwyŜszego, rozstrzygające konkretną
sprawę, wiąŜą sądy powszechne tylko w stosunku do tej jednej sprawy. W rzeczywistości
jednak, z uwagi na szczególny autorytet Sądu NajwyŜszego, rozwiązania i wskazówki
interpretacyjne norm prawnych zawarte w poszczególnych wyrokach i uchwałach są
przyjmowane przez sądy niŜszej rangi. Wynika to częściowo z obawy, Ŝeby orzeczenia tych
sądów nie były następnie uchylane lub zmieniane w trybie odwoławczym. Z tego punktu
widzenia orzecznictwo i działalność Sądu NajwyŜszego wywiera doniosły wpływ na kształt
obowiązującego prawa.

Nauka prawa

Dorobek doktryny prawa, obejmujący liczne opinie, analizy i opracowania dotyczące

poszczególnych instytucji lub unormowań prawa cywilnego, w Ŝadnym razie nie moŜe być
uznany za źródło obowiązującego prawa. Nauka prawa ma jednakŜe niepodwaŜalne znaczenie
w procesie tworzenia i stosowania prawa, w szczególności jego interpretacji.

czy wiesz, Ŝe...

Zasada autonomii woli podmiotów, czy teŜ swobody umów swe źródło znajduje w Kodeksie
Napoleona, który w art. 1134 stanowi: "umowy legalnie zawarte stają się prawem dla tych,
którzy je zawarli".

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Odpowiedz na poniŜsze pytania.

1. Jakie są trzy podstawowe kryteria wyróŜniające prawo cywilne spośród innych gałęzi
prawa?
2. Czym róŜni się prawo cywilne od prawa karnego i administracyjnego?
3. Na czym polega autonomia podmiotów prawa cywilnego?
4. Na jakich trzech płaszczyznach przejawia się autonomia stron?
5. Jaka jest definicja prawa cywilnego?
6. Na czym polega zasada jedności prawa cywilnego?
7. Jakie znasz działy prawa cywilnego?
8. Na czym polega szczególna rola części ogólnej prawa cywilnego?
9. Które działy prawa cywilnego uregulowano poza kodeksem?
10. Jaki jest związek pomiędzy prawem cywilnym a prawem handlowym?
Ii 11. Jakie są podstawowe akty prawne regulujące stosunki cywilnoprawne?
12. Czym są klauzule generalne i zasady współŜycia społecznego?
13. Na czym polega rola zwyczaju i rola orzeczeń sądowych w prawie cywilnym?
14. Czym są zasady prawa uchwalone przez Sąd NajwyŜszy?

10.

Systematyka prawa cywilnego

1.2. STRUKTURA I ZAKRES PRAWA CYWILNEGO
ś

adne z wyŜej przedstawionych kryteriów nie stwarza moŜliwości przeprowadzenia ścisłej

granicy pomiędzy poszczególnymi gałęziami prawa. Co więcej, w róŜnych działach
poszczególnych gałęzi prawa (prawo rodzinne, prawo zobowiązań, prawo handlowe, prawo
finansowe, prawo bankowe itd.) ma zastosowanie jednocześnie kilka metod regulacji
stosunków społecznych; Przyporządkowanie określonego działu prawa do wybranej gałęzi
prawa odbywa się najczęściej poprzez wskazanie, która z metod regulacji jest w danym dziale
przewaŜająca Niektóre działy prawa wyodrębniają się ze swoich macierzystych gałęzi i z
czasem albo stają się wyspecjalizowanymi działami dotychczasowych gałęzi, albo nowymi
samodzielnymi gałęziami prawa.
Proces wyodrębniania się nowych gałęzi prawnych jest sprzeczny z zasadą jedności prawa
cywilnego. Przewiduje ona istnienie wspólnych dla całego systemu prawa cywilnego
przepisów ogólnych oraz wspólne instytucje prawa dla wszelkich kategorii podmiotów.
Takim zbiorem przepisów ogólnych jest Księga l Kodeksu cywilnego, która zawsze ma
zastosowanie w stosunku do pozostałych działów prawa cywilnego (prawo zobowiązań,
prawo spadkowe, prawo rodzinne), o ile przepisy szczególne (lex specialis) nie stanowią
inaczej. Zgodny zatem, z zasadą jedności prawa cywilnego jest proces kształtowania się
wyspecjalizowanych działów w ramach tej samej gałęzi prawa. Do nowych gałęzi prawa
naleŜy prawo pracy, zaś do wyspecjalizowanych działów prawa cywilnego naleŜą
niewątpliwie: prawo handlowe, rodzinne, autorskie, spółdzielcze i morskie.

•

Struktura polskiego prawa cywilnego

U podstaw systematyki polskiego prawa cywilnego leŜy nieznacznie zmodyfikowany system
pandektowy, opracowany przez niemiecką naukę prawa w drugiej połowie XIX w.
System ten odzwierciedla niŜej przedstawiona struktura prawa cywilnego, tworzona przez
następujące działy:
- cześć ogólną, która jak wyŜej wspomniano, zawiera regulacje wspólne dla wszystkich
działów prawa cywilnego. Regulacje te mają zastosowanie ilekroć poszczególne działy nie
posiadają własnych, odmiennych unormowań tych samych kwestii. Rozwiązanie to pozwala
uniknąć powtarzania tych samych przepisów przy regulowaniu instytucji cywilnoprawnych.
W literaturze przedmiotu, część ogólną często określa się mianem "klamry", która spina w
jedną całość normy prawa cywilnego rozsiane po licznych aktach prawnych, znajdujących się
poza Kodeksem cywilnym,
- prawo rzeczowe, które reguluje formy korzystania z dóbr majątkowych. Przedmiotem
korzystania są rzeczy w ścisłym tego słowa znaczeniu tj. wyodrębnione przedmioty
materialne. Natomiast forma korzystania z rzeczy ujęta została w postaci tzw. praw
podmiotowych bezwzględnych tzn. skutecznych wobec wszystkich. Oznacza to, Ŝe prawo
rzeczowe reguluje tylko to, co właściciel lub inny uprawniony moŜe z rzeczą robić. Wszyscy
inni muszą się z tym pogodzić i nie ingerować w wykonywane przez podmiot prawo
względem rzeczy. Prawo rzeczowe reguluje m.in. najbardziej podstawową instytucję prawa
cywilnego, jaką jest prawo własności,
- prawo dóbr niematerialnych, obejmujące prawo autorskie i wynalazcze podobnie jak prawo
rzeczowe charakteryzuje się bezwzględnym (wobec wszystkich) unormowaniem sytuacji
podmiotów uprawnionych np. autora i wynalazcy. Przedmiotem praw na dobrach
niematerialnych są wytwory umysłu ludzkiego. Są to m.in. utwory muzyczne, literackie,
naukowe, plastyczne, a takŜe wszelkiego rodzaju wynalazki, wzory uŜytkowe i zdobnicze.
Istotne jest, Ŝeby wyróŜnić produkt ludzkiego intelektu od przedmiotu materialnego (rzeczy),

w którym został ucieleśniony. Przykładowo prawo autorskie do utworu literackiego
przysługuje autorowi, niezaleŜnie od tego, kto jest właścicielem ksiąŜki. Prawo autorskie do
oprogramowania komputerowego przysługuje np. spółce informatycznej, niezaleŜnie od tego,
kto jest właścicielem dysku. Prawa na dobrach niematerialnych często określa się mianem
własności intelektualnej (kiedy dotyczą utworów literackich, muzycznych, artystycznych,
architektonicznych oraz innych wytworów ludzkiego intelektu) lub własności przemysłowej
(kiedy zdobycze umysłowe dotyczą działalności przemysłowej np. wynalazków, wzorów
zdobniczych i znaków towarowych). NaleŜy zauwaŜyć, Ŝe pojęcie własności, uŜyte powyŜej
nie jest toŜsame z terminem własność, którym posługuje się prawo rzeczowe. Przedmiotem
tego ostatniego mogą być tylko rzeczy.
Prawo na dobrach niematerialnych nie zostało objęte Kodeksem cywilnym. Reguluje je
szereg ustaw pozakodeksowych takich jak ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i
prawach pokrewnych oraz ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. o własności przemysłowej,
- prawo zobowiązań reguluje szeroko rozumianą wymianę dóbr i usług między
poszczególnymi podmiotami cywilnoprawnymi. Z uwagi na swój charakter jest to
najobszerniejszy dział prawa cywilnego. Prawu zobowiązań poświęcona została Księga III
Kodeksu cywilnego, która składa się z dwóch części: ogólnej i szczegółowej. Pierwsza
zawiera przepisy dotyczące wszystkich stosunków zobowiązaniowych, niezaleŜnie od źródła
ich powstania (np. przepisy dotyczące odpowiedzialności za czyny zabronione lub za
niewykonanie zobowiązania). Druga zawiera szczegółowe unormowanie poszczególnych
ź

ródeł zobowiązań tj. uregulowano najwaŜniejsze i najczęściej spotykane w obrocie umowy

(tzw. umowy nazwane),
- prawo spadkowe reguluje przejście praw i obowiązków majątkowych osoby zmarłej na inne
podmioty. Obejmuje m.in. zagadnienie dziedziczenia testamentowego, ustawowego,
instytucję zachowku, przyjęcia i odrzucenia spadku, jak równieŜ odpowiedzialność za długi
spadkowe. Niniejszy dział prawa cywilnego unormowany został w Księdze IV Kodeksu
cywilnego.

•

Wyspecjalizowane działy prawa cywilnego

Ponadto naleŜy wyróŜnić wyspecjalizowane działy prawa cywilnego, które z uwagi na
swoisty charakter przedmiotu regulacji, podmiotów stosunków prawnych i przedmiotu praw
podmiotowych zostały wyłączone poza nawias Kodeksu cywilnego. Wyspecjalizowanym
działem prawa cywilnego jest m.in. prawo na dobrach niematerialnych, które z uwagi na
zachowanie poprawnej systematyki umieszczone zostało za prawem rzeczowym. Do
wyspecjalizowanych działów zalicza się równieŜ:
- prawo rodzinne, które normuje kwestię stosunków majątkowych i niemajątkowych
wynikających z więzi rodzinnych między rodzicami i dziećmi i między małŜonkami.
Charakteryzuje się przewagą elementów osobowych nad majątkowymi oraz znacznym
zaangaŜowaniem i ingerencją państwa w stosunki rodzinne np. sąd moŜe uniewaŜnić
małŜeństwo, pozbawić władzy rodzicielskiej{jedynie na mocy orzeczenia sądu moŜe dojść do
adopcji. Z uwagi na specyfikę prawa rodzinnego, przez długi czas część doktryny głosiła, Ŝe
stanowi ono odrębną gałąź prawa. Idea ta znalazła odzwierciedlenie w uchwaleniu odrębnego
Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. NaleŜy jednak zauwaŜyć, Ŝe Kodeks nie posiada swej
części ogólnej, a więc zastosowanie mają przepisy Księgi I Kodeksu cywilnego,
- prawo handlowe w rozumieniu szerszym, krzyŜuje się swoim zakresem w znacznej mierze z
prawem zobowiązań, lecz dotyczy tylko tzw. czynności handlowych rozumianych jako
czynności dokonywane przez podmioty uznawane przez prawo za przedsiębiorców.
Przedsiębiorcą - w świetle prawa cywilnego - jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka
organizacyjna (niebędąca osobą prawną, lecz której ustawa przyznaje zdolność prawną),
prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową, Obecnie większość
regulacji prawa handlowego zawiera kodeks cywilny. Natomiast prawo handlowe w

znaczeniu węŜszym, określane mianem prawa korporacyjnego spółek handlowych reguluje
Kodeks spółek handlowych (k.s.h.) z 2000 r. Obejmuje on problematykę tworzenia,
organizacji, funkcjonowania, rozwiązywania, łączenia, podziału i przekształcania spółek
handlowych. Oznacza to, Ŝe przedmiotem prawa handlowego w wąskim znaczeniu są normy
dotyczące jedynie wąskiej grupy podmiotów stosunków cywilnoprawnych. Podsumowując
prawo handlowe w rozumieniu szerszym reguluje czynności handlowe, prawo spółek, prawo
wekslowe i czekowe jak równieŜ prawo upadłościowe (dotyczące niewypłacalnych dłuŜników
- przedsiębiorców),
- prawo spółdzielcze, które jest częścią tzw. prawa korporacyjnego, naleŜącego do prawa
cywilnego. W stosunkach między spółdzielnią i jej członkami nie występuje element
podrzędności. Są to równorzędne podmioty. Uchwały spółdzielni mają charakter czynności
prawnej, która moŜe być zaskarŜona przez kaŜdego jej członka. Prawo spółdzielcze ma cechy
regulacji kompleksowej, poniewaŜ poza zastosowaniem metody regulacji cywilnoprawnej
moŜna zaobserwować regulacje charakterystyczne dla innych gałęzi prawa, przede wszystkim
prawa administracyjnego,
- prawo morskie, naleŜy zaliczyć do wyspecjalizowanych działów prawa cywilnego,
zwłaszcza jeśli chodzi o regulację kwestii własności oraz stosunków prawnych powstających
w dziedzinie morskiej Ŝeglugi handlowej (np. umowy przewozu). Kodeks morski z 2001 r.
reguluje stosunki miedzy równorzędnymi podmiotami.

11.

Zdolność prawna a zdolność do czynności prawnych

•

Zdolność prawna

Zdolność prawna, czyli moŜliwość bycia podmiotem praw i obowiązków, jak juŜ wielokrotnie
zostało to zaznaczone, posiada kaŜdy człowiek od chwili urodzenia.
Pewne kontrowersje w doktrynie prawnej budzi zagadnienie zdolności prawnej nasciturusa,
czyli dziecka nie urodzonego. W latach 1993-1996 na mocy ustawy o planowaniu rodziny,
ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąŜy, do art. 8 k.c.
dodano § 2, który stanowił wprost, Ŝe zdolność prawną posiada równieŜ dziecko
nienarodzone. W obecnym kształcie regulacji brak jest wzmianki o nasciturusie, a kwestię
zdolności prawnej człowieka w okresie prenatalnym pozostawiono do rozstrzygnięcia
judykaturze i doktrynie. Wydaje się, Ŝe przewaŜającym jest pogląd traktujący dziecko poczęte
tak jakby było osobą fizyczną ilekroć chodzi o jego korzyść. Stanowisko to wyraŜa tzw.
koncepcję warunkowej zdolności prawnej nasciturusa. Warunkiem jest urodzenie się dziecka
Ŝ

ywego, bez względu na to czy jest ono zdolne do Ŝycia. PowyŜszą interpretacje uzasadnia

równieŜ szereg przepisów szczegółowych prawa cywilnego m.in. art. 727 § 2 k.c., który
stanowi, Ŝe "dziecko w chwili otwarcia spadku juŜ poczęte moŜe być spadkobiercą, jeŜeli
urodzi się Ŝywe". Urodzenie się dziecka stanowi podstawę sporządzenia przez urząd stanu
cywilnego tzw. aktu urodzenia.
Przykład. Major lotnictwa Henryk Nowak, był pilotem eksperymentalnym. Zginął testując
najnowszy wynalazek polskiego przemysłu zbrojeniowego. Pozostawił po sobie Ŝonę i trójkę
dzieci. Cztery miesiące po tragicznej śmierci mjr Nowaka, na świat przyszło czwarte jego
dziecko. Zgodnie z obowiązującym prawem, osobami uprawnionymi do dziedziczenia
majątku po zmarłym pilocie są Ŝona i cała czwórka dzieci, chociaŜ to ostatnie urodziło się juŜ
po śmierci mjr Nowaka.
KaŜdemu człowiekowi, co do zasady przysługuje zdolność prawna w takim samym zakresie.
Pewne ograniczenia tej zdolności wynikają z przepisów Kodeksu karnego, które jako karę
dodatkową, poza np. pozbawieniem wolności, przewidują pozbawienie praw rodzicielskich
lub opiekuńczych.
Ponadto, pewne ograniczenia wynikać mogą z przepisów samego prawa cywilnego (np.
opiekunem moŜe być tylko osoba pełnoletnia) oraz innych ustaw takich .luk ustawa z dnia 24
marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców. Zgodnie z brzmieniem art. 1
ust. 1 powyŜszej ustawy "nabycie nieruchomości przez cudzoziemca wymaga zezwolenia".
Zdolność prawna człowieka ustaje z chwilą jego śmierci. Na skutek śmierci wygasają
wszelkie prawa i obowiązki niemajątkowe osoby, natomiast prawa i obowiązki majątkowe
przechodzą na spadkobierców. Fakt zgonu człowieka stwierdza się poprzez sporządzenie w
urzędzie stanu cywilnego aktu zgonu. Najczęściej dokonuje się togo na podstawie karty zgonu
wystawionej przez lekarza. Istnieją jednak sytuacje, kiedy sporządzenie aktu zgonu w
zwyczajnym trybie nie jest moŜliwe. Wówczas kierownik urzędu stanu cywilnego dokonuje
formalności na podstawie dwóch rodzajów orzeczeń sądowych: o stwierdzeniu zgonu i o
uznaniu za zmarłego.
Postanowienie o stwierdzeniu zgonu osoby wydaje sąd, po przeprowadzeniu szczególnego
postępowania. W świetle obowiązujących przepisów Kodeksu postępowania cywilnego
orzeczenie takie jest moŜliwe, jeŜeli śmierć osoby mimo nie sporządzenia aktu zgonu (w
zwykłym trybie) jest niewątpliwa. W postanowieniu stwierdzającym zgon, sąd ściśle oznacza
chwilę śmierci, a jeŜeli ustalenie dokładnej chwili śmierci nie jest moŜliwe, sąd przyjmuje
chwilę najbardziej prawdopodobną.
Przykład. W przypadku wybuchu promu kosmicznego, śmierć załogi jest niewątpliwa,
chociaŜby nie znaleziono ciał astronautów.
W przeciwieństwie do sądowego stwierdzenia zgonu, które z uwagi na to, Ŝe potwierdza
istniejący stan rzeczy ma charakter deklaratoryjny, postanowienie o uznaniu za zmarłego ma
charakter konstytutywny. Tworzy ono nowy stan prawny polegający na tym, Ŝe określoną
osobę traktuje się tak jak zmarłą. Instytucja uznania za zmarłego słuŜy usunięciu nadmiernie

przeciągającej się niepewności prawnej spowodowanej faktem zaginięcia osoby fizycznej.
Pojęcie osoby zaginionej w prawie ma nieco inne znaczenie niŜ w powszechnym uŜyciu.
Zaginioną jest bowiem osoba, o której niewiadomo czy Ŝyje, czy zmarła, nie zaś osoba, której
miejsce przebywania jest nieznane. Istnieją dwie zasadnicze przesłanki uznania osoby za
zmarłą przez sąd: fakt zaginięcia osoby i upływ określonego w ustawie czasu od chwili
zaginięcia osoby, róŜnego w zaleŜności od okoliczności, w jakich zaginięcie nastąpiło.
Zasadą jest, Ŝe zaginiony moŜe być uznany za zmarłego, jeŜeli od końca roku
kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze Ŝył, upłynęło lat 10, np.
2 stycznia 2002 r. 50-letni pan wyszedł z domu po papierosy i ślad po nim zaginął. Zgodnie z
kodeksem cywilnym 10-letni termin rozpoczyna bieg 31 grudnia 2002 r. Oznacza to, Ŝe
zaginiony pan moŜe zostać uznany za zmarłego najwcześniej 1 stycznia 2013 r. Termin ten
ulega skróceniu do lat 5 w przypadku gdyby zaginiony skończył 70 lat w chwili uznania za
zmarłego. JednakŜe w Ŝadnym wypadku uznanie za zmarłego nie moŜe nastąpić przed
końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby 23 lata np. zaginionego
noworodka sąd moŜe uznać za zmarłego dopiero po upływie 23 lat.
Kodeks cywilny przewiduje równieŜ szereg wypadków, które ze względu na swój szczególny
charakter uzasadniają wyŜsze prawdopodobieństwo śmierci zaginionego. Terminy
oczekiwania ulegają wówczas znacznemu skróceniu. Do takich wypadków naleŜą:
- katastrofa statku lub okrętu w czasie podróŜy powietrznej lub morskiej. Termin, po upływie
którego dopuszczalne jest uznanie za zmarłego, wynosi 6 miesięcy od dnia nastąpienia
katastrofy, np. 14 kwietnia 1973 r. nastąpiła jedna z największych tragedii w historii polskiej
Ŝ

eglugi morskiej w wanu1kach pokoju. Prom kolejowo-samochodowy na skutek rzadko

spotykanego na Bałtyku sztormu przewrócił się stępką do góry, a następnie zatonął. W
wyniku katastrofy spośród kilkudziesięciu osób obecnych na pokładzie uratowano zaledwie
kilka. Ciał kilku osób nie znaleziono. W stosunku do tych ostatnich sąd mógł orzec o uznaniu
za zaginionych dopiero po 14 października 1973 r.,
-"zaginięcie" statku lub okrętu. Bieg 6 miesięcznego terminu rozpoczyna się z upływem roku
od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a w sytuacji braku
takiego portu - z upływem lat dwóch od dnia, w którym była ostatnia o nim wiadomość,
- inne bezpośrednie niebezpieczeństwo dla Ŝycia. Uznanie za zmarłego dopuszczalne jest po
upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno
było ustać.
Przykład. W dniu 1 maja 1996 r. pilot jednego z aeroklubów znajdującego się przy granicy
państwa X postanowił przelecieć się awionetką do państwa Y przez państwo X. Pilot
zapomniał jednak, Ŝe na taki lot potrzebna jest zgoda właściwych władz państwa X i Y. Kiedy
sobie przypomniał, nie chciało mu się zawracać i postanowił lecieć dalej licząc na to Ŝe
radary nie wykryją jego samolotu lecącego na niskim pułapie. Pech chciał, Ŝe o godzinie
14:00 tegoŜ dnia stracił kontakt radiowy z lotniskiem aeroklubu I ślad po nim zaginął. Władze
z Ŝadnego z Państw - X ani Y nie przyznały się do zestrzelenia lub zatrzymania pilota. Wobec
powyŜszego sąd mógł wydać postanowienie o uznaniu za zmarłego pilota najwcześniej po
upływie dwóch lat od dnia startu samolotu tj. 1 maja 1998 r.

•

Zdolność do czynności prawnych

Od zdolności prawnej, o czym wspomniano wyŜej, naleŜy odróŜnić zdolność tło czynności
prawnych' rozumianej jako zdolność do nabywania praw i obowiązków w zakresie prawa
cywilnego przez własne i świadome czyny, zwane oświadczeniami woli.
Posiadanie i zakres zdolności do czynności prawnych osób fizycznych jest zróŜnicowany w
zaleŜności od wieku oraz faktu ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego.
W świetle przepisów prawa cywilnego osoba fizyczna moŜe:
- być w ogóle pozbawiona zdolności do czynności prawnych,
- mieć ograniczoną zdolność do czynności prawnych,

- mieć pełną zdolność do czynności prawnych.
Brak zdolności do czynności prawnych dotyczy osób, które nie ukończyły lat 13 oraz są
ubezwłasnowolnione całkowicie.

Ubezwłasnowolnienie jest to urzędowo potwierdzone wyrokiem sądu pozbawienie lub

ograniczenie zdolności do czynności prawnych osoby fizycznej.
Ubezwłasnowolniona całkowicie moŜe być tylko osoba, która ukończyła lat 13, jeŜeli
wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń
psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanic kontrolować
swego postępowania. Za osoby ubezwłasnowolnione całkowicie działa ich przedstawiciel
ustawowy, rodzic lub opiekun.
Osoba pozbawiona zdolności do czynności prawnych nie moŜe zawierać umów ani
dokonywać innych czynności prawnych. Umowa zawarta przez osobę pozbawioną zdolności
do czynności prawnych jest niewaŜna i traktuje się ją tak jakby nigdy nie istniała. Wyjątek
stanowią umowy zawierane w drobnych bieŜących sprawach Ŝycia codziennego, które stają
się waŜne z chwilą ich wykonania, chyba Ŝe pociągają za sobą raŜące pokrzywdzenie osoby
niezdolnej do czynności prawnych.
Ograniczona zdolność do czynności prawnych dotyczy osób małoletnich, i które ukończyły
13 lat oraz ubezwłasnowolnionych częściowo, a takŜe tych dla których sąd ustalił doradcę
tymczasowego.
Ubezwłasnowolnioną częściowo moŜe być osoba pełnoletnia, jeŜeli z powodu choroby
psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w
szczególności pijaństwa lub narkomanii, o ile jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia
całkowitego, potrzebna jest pomoc w prowadzeniu spraw tej osoby. Dla osób
ubezwłasnowolnionych częściowo ustanawia się kuratelę. W postępowaniu o
ubezwłasnowolnienie osoby dorosłej sąd moŜe ustanowić dla tej osoby doradcę
tymczasowego, co skutkuje ograniczeniem jej zdolności do czynności prawnych.
Przykład. Dziadek Jurka jest nałogowym hazardzistą. W ciągu ostatnich pięciu lat roztrwonił
w kasynie cały swój majątek, a obecnie zaciąga długi, które następnie muszą spłacać rodzice
Jurka. Stan psychiczny dziadka uzasadnia częściowe ubezwłasnowolnienie.
Co do zasady, do zawarcia umowy lub dokonanie innej czynności prawnej uszczuplającej
majątek (poprzez rozporządzenie prawem lub zaciągnięcie zobowiązania) osoby posiadającej
ograniczoną zdolność do czynności prawnych potrzebna jest zgoda przedstawiciela
ustawowego - rodzica lub kuratora. W przypadku braku takiej zgody czynność prawna, o ile
nie zostanie potwierdzona przez przedstawiciela ustawowego, względnie przez samą osobę,
która jej dokonała, po uzyskaniu pełnej zdolności do czynności prawnej, moŜe zostać uznana
za niewaŜną, Strona, która zawarła umowę z osobą ograniczoną do czynności prawnych, za-
interesowana w jej waŜności moŜe wyznaczyć przedstawicielowi ustawowemu termin na
potwierdzenie umowy podopiecznego. Po bezskutecznym upływie tego terminu, umowa staje
się niewaŜna. PowyŜszy wymóg ma na celu przede wszystkim ochronę interesu słabszego
podmiotu stosunku cywilnoprawnego, który ze względu na brak doświadczenia Ŝyciowego
lub naiwność moŜe zostać pokrzywdzony.
W związku z tym obowiązek uzyskania zgody nie dotyczy:
- czynności prawnych niemających charakteru czynności zobowiązujących lub
rozporządzających. Osoba mająca ograniczoną zdolność do czynności prawnych moŜe zatem
przyjąć darowiznę;
- umów powszechnie zawieranych w drobnych bieŜących sprawach Ŝycia codziennego, np.
Włodek uczeń 7 klasy szkoły podstawowej, w osiedlowym sklepie spoŜywczym kupił na
ś

niadanie bułki. Umowa sprzedaŜy bułek jest waŜna, poniewaŜ stanowi ona umowę

powszechnie zawieraną w drobnych bieŜących sprawach Ŝycia codziennego;

- rozporządzania przez osobę ograniczoną do czynności prawnych swoim zarobkiem, o ile sąd
opiekuńczy z waŜnych powodów postanowi inaczej, np. Kazik na swoje 17 urodziny
postanowił pojechać do Szwecji na zbieranie truskawek. Po powrocie za zarobione pieniądze
kupił sobie motorynkę marki Romet. Kazik pomimo braku zgody rodziców mógł zawrzeć
transakcję kupna motorynki, poniewaŜ rozporządził zarobionymi przez siebie pieniędzmi;
- rozporządzania określonymi przedmiotami majątkowymi oddanymi do swobodnego uŜytku,
np. Mariola uczennica 2 klasy technikum otrzymuje od rodziców co miesiąc "kieszonkowe" w
wysokości 150 zł. Kupuje za nie ubrania i chodzi na dyskoteki. MoŜe to czynić, poniewaŜ
"kieszonkowe" powszechnie uznaje się za środki pienięŜne oddane do swobodnego uŜytku.
Nie wydaje się natomiast, Ŝeby Mariola mogła sprzedać złoty zegarek, który podarował jej
ojciec na komunię, poniewaŜ został on oddany do określonego, a nie swobodnego uŜytku;
- nawiązania stosunku pracy oraz dokonywania czynności prawnych z pracą związanych. W
przypadku jednak gdy stosunek pracy sprzeciwia się dobru osoby ograniczonej w
czynnościach prawnych, przedstawiciel ustawowy za zezwoleniem sądu moŜe stosunek pracy
rozwiązać.

W powyŜszych przypadkach ograniczony w zdolności do czynności prawnych jest

traktowany jak osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
Pełną zdolność do czynności prawnych posiadają osoby pełnoletnie tj. po ukończeniu 18 lat
albo wcześniej w przypadku kobiet, którym sąd wyraził zgodę na zawarcie małŜeństwa po
ukończeniu lat 16.

Czy wiesz, Ŝe...
Kodeks Napoleona z 1804 r. przewidywał instytucję tzw. śmierci cywilnej. Polegała ona na
pozbawieniu osoby fizycznej prawa do bycia podmiotem jakichkolwiek praw i obowiązków
w stosunkach cywilnoprawnych. W chwili ogłoszenia śmierci cywilnej osoba traciła wszelkie
prawa majątkowe i osobiste. Oznaczało to m.in. otwarcie spadku po skazanym oraz
rozwiązanie małŜeństwa. Człowiek w ten sposób ukarany stawał się umarłym za Ŝycia,
całkowicie wyeliminowanym ze społeczeństwa. Instytucja śmierci cywilnej została zniesiona
we Francji dopiero w 1854 r.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz....
Ć

wiczenie. Odpowiedz na poniŜsze pytania.

1. Jakie są podmioty stosunków cywilnoprawnych?
2. Jaka jest róŜnica pomiędzy obrotem profesjonalnym a obrotem konsumenckim?
3. Na czym polega róŜnica pomiędzy zdolnością prawną a zdolnością do czynności
prawnych?
4. Na czym polega indywidualizacja jednostki ludzkiej?
5. Co to jest toŜsamość człowieka?
6. W jakich okolicznościach moŜna zmienić imię lub nazwisko?
7. Co to jest stan osobisty człowieka?
8. Na czym polega zjawisko transseksualizmu? Czy moŜliwa jest zmiana płci w świetle
polskiego prawa?
9. Czym są akta stanu cywilnego?

12.

Osoby fizyczne i osoby prawne

PODMIOTY STOSUNKÓW CYWILNOPRAWNYCH

Kto jest podmiotem prawa cywilnego? Sprawa tylko z pozoru wydaje się prosta. To prawda,
Ŝ

e podmiotami prawa cywilnego jesteś Ty, Twój kolega, rodzice, nauczyciel, a więc osoby,

które powszechnie uwaŜane są za podmioty. Ale czy podmiotem jest Twoja szkoła?
A instytucja, w której pracują Twoi rodzice? A gmina, do której naleŜysz? Instytucje,
przedsiębiorstwa czy spółki teŜ mają prawa i obowiązki cywilnoprawne - są właścicielami
mienia, zaciągają kredyty, muszą wywiązywać się ze swoich zobowiązań. Problem w tym, Ŝe
nie wszystkie te jednostki organizacyjne są podmiotami prawa cywilnego. Musimy zatem
wyjaśnić, które jednostki są, a które nie są podmiotami prawa cywilnego, co o tym decyduje i
jakie to pociąga za sobą skutki.

2.1. PODSTAWOWE POJĘCIA Z ZAKRESU STOSUNKÓW CYWILNOPRAWNYCH
Podmiotami stosunków cywilnoprawnych .- tak jak wyŜej wspomniano – są osoby fizyczne i
osoby prawne. W związku z postępującą komercjalizacją Kodeksu cywilnego, mającą na celu
dokładniejszą synchronizację jego unormowań z regulacją Kodeksu spółek handlowych,
stosunkowo niedawno wprowadzono przepis art., który stanowi, Ŝe "jednostki organizacyjne
nie będące osobami prawnymi

Oznacza to, Ŝe obok dwóch tradycyjnych rodzajów podmiotów stosunków cywilnoprawnych,
pojawił się kolejny.
Jednostkami organizacyjnymi nie będącymi osobami prawnymi są przede wszystkim
osobowe spółki handlowe takie jak spółka jawna, spółka komandytowa, spółka partnerska i
komandytowo-akcyjna, których organizację i sposób funkcjonowania szczegółowo reguluje
Kodeks spółek handlowych.
NiezaleŜnie od powyŜszej klasyfikacji, Kodeks cywilny wyróŜnia dwie grupy podmiotów
stosunków cywilnoprawnych, tj. konsumentów i przedsiębiorców.
Definicję przedsiębiorcy zawiera art. 431 k.c., który stanowi, Ŝe jest nim osoba fizyczna,
osoba prawna i jednostka organizacyjna, niebędąca osobą prawna lecz posiadająca zdolność
prawną, prowadząca we własnym imieniu działalność gospodarczą lub zawodową.
Konsument z kolei to wyłącznie osoba fizyczna, dokonująca czynności prawnej niezwiązanej
bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.
PowyŜszy podział ma doniosłe znaczenie dla całokształtu prawa cywilnego z uwagi na coraz
wyraźniej rysujące się róŜnice w regulacji tzw. obrotu gospodarczego, inaczej nazywanego
obrotem profesjonalnym, który zachodzi między zawodowcami, a obrotem konsumenckim,
mającym miejsce między podmiotami profesjonalnymi a konsumentami.

Konsument

Ogólną definicję pojęcia konsumenta wprowadzono do Kodeksu cywilnego stosunkowo
niedawno na fali coraz wyraźniej rysującego się podziału stosunków cywilnoprawnych na te
zachodzące w obrocie konsumenckim i w obrocie profesjonalnym. W świetle art. 22' k.c.
konsumentem jest osoba fizyczna, dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio
z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Przepis ten ma kluczowe znaczenie dla
uporządkowania na przyszłość w ramach prawa cywilnego tzw. prawa konsumenckiego,
dotyczącego stosunków, w których jedną stroną jest podmiot niedoświadczony, drugą zaś
profesjonalista, fachowiec na co dzień trudniący się określoną działalnością. Z uwagi właśnie
na powyŜszą dysproporcję, ustawodawca postanowił wprowadzić szereg przepisów
chroniących interes strony słabszej, czyli konsumenta. Zdefiniowanie pojęcia konsument w
części ogólnej Kodeksu cywilnego pozwoli na spójne konstruowanie systemu prawa ochrony
konsumenta. W obecnym stanie prawnym, właściwie kaŜdy akt normatywny z tej dziedziny
posiada "własne" ujęcie konsumenta.
Kluczowymi pojęciami dla wszelkiego rodzaju podmiotów prawa cywilnego są zdolność
prawna i zdolność do czynności prawnych.
Jak to wielokrotnie będzie jeszcze powtarzane w poniŜszych podrozdziałach, zdolność
prawna jest toŜsama z posiadaniem podmiotowości prawnej w zakresie stosunków
cywilnoprawnych. Oznacza to, Ŝe określona jednostka jest zdolna do bycia podmiotem praw i
obowiązków o charakterze cywilnoprawnym. Zdolność do czynności prawnych polega z kolei
na moŜliwości nabycia przez taki podmiot praw i obowiązków w zakresie prawa cywilnego
przez własne świadome czyny.

2.2. OSOBY FIZYCZNE I ICH CECHY
KaŜdy człowiek, niezaleŜnie od płci, narodowości, wyznania, pochodzenia
i obywatelstwa (pewne ograniczenia mogą wynikać z przepisów szczególnych), w świetle
polskiego prawa cywilnego posiada zdolność prawną, a więc jak to wyŜej zostało określone,

zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków wynikających ze stosunków
cywilnoprawnych.
Ten atrybut posiada kaŜdy podmiot prawa cywilnego.
W odróŜnieniu jednak do osób prawnych i niektórych rodzajów jednostek organizacyjnych
niemających osobowości prawnej, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, człowiek moŜe
mieć pełną, ograniczoną lub w ogóle nie mieć zdolności do czynności prawnych, o czym
szerzej w dalszej części podrozdziału.
Osoba fizyczna występuje w obrocie cywilnoprawnym jako ściśle oznaczona,
zindywidualizowana jednostka ludzka. KaŜdy człowiek posiada szereg cech pozwalających
na odróŜnienie go od innych osób. Cechy te powszechnie określa się mianem toŜsamości
osoby fizycznej. Do nich zaliczają się przede wszystkim dane personalne, takie jak imię i
nazwisko, które kaŜdy człowiek musi mieć, choć Ŝaden przepis wprost nie ustanowił takiego
wymogu. Obowiązek ten wynika z całokształtu obowiązującego prawa. Imię nadają dziecku
rodzice. Nazwisko, z kolei, co do zasady dziecko otrzymuje ojca. W szczególnych
przypadkach istnieje moŜliwość zmiany imienia lub nazwiska w drodze decyzji
administracyjnej Szczególny przypadek zachodzi, gdy osoba nosi nazwisko lub imię
ośmieszające albo nie licujące z godnością człowieka, ma brzmienie niepolskie lub gdy
nazwisko posiada formę imienia.
Do innych danych personalnych naleŜą m.in. data i miejsce urodzenia, imiona rodziców oraz
nazwisko rodowe matki.
W stosunkach cywilnoprawnych, osobę fizyczną indywidualizuje równieŜ stan cywilny, który
określa sytuację prawną człowieka w rodzinie. Stan cywilny wskazuje na więzy najbliŜszego
pokrewieństwa, zachodzące między rodzicami a dziećmi oraz między małŜonkami. Poza ww.
więzami znajdują się dalsze więzy pokrewieństwa zachodzące m.in. pomiędzy dziadkami a
wnukami.
Kolejną kategorią oznaczającą sytuację prawną człowieka w systemie obowiązującego prawa
jest stan osobisty. Pojecie to obejmuje cechy w sposób najściślejszy związane z daną osobą.
Są to przede wszystkim: płeć, wiek oraz stan zdrowia człowieka.
W świetle obowiązujących przepisów prawa polskiego wyróŜnia się wyłącznie płeć męską i
Ŝ

eńską. W przypadku obojnactwa decydują cechy przewaŜające. Natomiast w obliczu braku

stosownych regulacji ustawowych, pewne kontrowersje budzi zjawisko wspomnianego wyŜej
transseksualizmu tj. psychicznego poczucia przynaleŜności do płci odmiennej aniŜeli płeć
biologiczna, wynikająca z cech zewnętrznych. Obecnie judykatura, czyli orzecznictwo sądów
oraz doktryna opowiadają się za uznaniem poczucia przynaleŜności do danej płci za dobro
osobiste i jako takie podlegające ochronie w drodze powództwa o ustalenie.
W praktyce oznacza to moŜliwość zmiany płci w akcie urodzenia w drodze sprostowania lub
wzmianki dodatkowej.
Z uwagi na szczególne znaczenie stanu cywilnego człowieka nie tylko w sferze stosunków
cywilnoprawnych, ale takŜe innych stosunków społecznych, jest on chroniony przez tzw. akta
stanu cywilnego. Jest to specjalny rejestr, do którego wpisani są wszyscy obywatele kraju.
Dokumentuje się w nim zdarzenia istotne dla stanu cywilnego tj. fakt urodzenia, małŜeństwa i
zgonu wraz z miejscem i datą zdarzenia. Ponadto rejestruje się równieŜ dane personalne
osoby (imię i nazwisko, fakt przysposobienia tzw. adopcji, imiona rodziców) jak równieŜ
niektóre cechy stanu osobistego takie jak płeć. Akta stanu cywilnego podlegają ciągłej
aktualizacji i prowadzone są w szczególny sposób mający zapewnić optymalną pewność i
wiarygodność zawartych w nich wpisów. Z punktu widzenia ochrony stanu cywilnego istotne
znaczenie ma moc dowodowa aktów stanu cywilnego. Akty stanowią wyłączny dowód na
okoliczność zdarzeń w nich stwierdzonych. Ich niezgodność z prawdą moŜe być jedynie
udowodniona w szczególnym postępowaniu sądowym zwanym dochodzeniem stanu
cywilnego. Akta stanu cywilnego prowadzi kierownik urzędu stanu cywilnego, który jest

funkcjonariuszem samorządowym. W praktyce stanowisko to piastuje odpowiednio wójt,
burmistrz lub prezydent miasta.

•

Miejsce zamieszkania

Kolejnym obok danych personalnych istotnym elementem indywidualizacji człowieka

w obrocie cywilnym jest miejsce jego zamieszkania. Ponadto jest to czynnik o doniosłym
znaczeniu z punktu widzenia prawnego np. co do zasady powództwo wnosi się do sądu, w
którego właściwości miejscowej pozwany ma miejsce zamieszkania.
W rozumieniu przepisów prawa cywilnego miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której
dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Nie jest nim zatem, adres domu lub
mieszkania.
Określa się je biorąc łącznie pod uwagę dwa czynniki: obiektywny tj. faktyczne przebywanie
w określonej miejscowości i subiektywny tj. zamiar stałego tam pobytu. Nawet długotrwała
nieobecność fizyczna osoby w miejscu zamieszkania, nie powoduje zmiany tego miejsca,
jeŜeli zmianie nie towarzyszy odpowiedni zamiar. Osoba fizyczna moŜe mieć tylko jedno
miejsce zamieszkania.
Kodeks cywilny przewiduje równieŜ szczególne zasady określania miejsca zamieszkania
osób, których interesy w stosunkach cywilnoprawnych reprezentują rodzice lub opiekunowie.
W pierwszym przypadku miejscem zamieszkania dziecka jest miejsce zamieszkania:
- jego rodziców albo,
- tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska,
- lub tego z rodziców, któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej,
- tego z rodziców, u którego dziecko stale przebywa, jeŜeli władza rodzicielska przysługuje na
równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsca zamieszkania,
- określone przez sąd opiekuńczy, jeŜeli dziecko nie przebywa wcale u Ŝadnego z rodziców.
JeŜeli osoba pozostaje pod opieką jej miejsce zamieszkania jest miejscem zamieszkania
opiekuna.

Przykład. Pan Jan Kowalski od dziecka mieszkał z rodzicami na warszawskiej Woli.

Tam teŜ jest zameldowany. Po studiach wyjechał do pracy do Nowego Jorku gdzie mieszkał
ponad dwa lata (wizę otrzymał na 5 lat). Co najmniej trzy razy w roku przyjeŜdŜał do kraju, a
następnie wrócił i przez miesiąc mieszkał w Łodzi, gdzie następnie kupił mieszkanie, nie
zmieniając jednak meldunku.
Z opisu stanu faktycznego w powyŜszym przykładzie wynika, Ŝe na początku miejscem
zamieszkania pana Kowalskiego była Warszawa. Nawet w Nowym Jorku jego miejsce
zamieszkania nie uległo zmianie, poniewaŜ jak naleŜy sądzić pan Kowalski nie przebywał w
Nowym Jorku z zamiarem stałego pobytu. Po powrocie do Polski jego miejscem
zamieszkania stała się Łódź.

Uwaga! Od miejsca zamieszkania, które stanowi kategorię prawa cywilnego naleŜy odróŜnić
miejsce zameldowania będące tworem prawa administracyjnego. O ile o pierwszym decydują
przesłanki faktyczne, to o drugim przesądza dokonanie określonej formalności

2.3. OSOBY PRAWNE I ICH CECHY
Podmiotami praw i obowiązków - jak wyŜej wspomniano - obok osób fizycznych są równieŜ
jednostki organizacyjne, które w obrocie cywilnoprawnym występują jako samodzielne
podmioty, mające własny interes, prawa i obowiązki, wyodrębniony majątek, a takŜe same
ponoszą odpowiedzialność za swoje działania. O tym czy dana jednostka organizacyjna
posiada osobowość prawną decyduje norma prawna. Mówi się przeto, Ŝe osobowość prawna
jest kategorią normatywną. Ustawa moŜe wskazać osobę prawną imiennie np. Narodowy
Bank Polski, Polska Akademia Nauk, Polskie Koleje Państwowe albo zbiorczo pewną

kategorię jednostek organizacyjnych np. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki
akcyjne, fundacje, spółdzielnie, szkoły wyŜsze, gminy, przedsiębiorstwa państwowe.
Jednostki organizacyjne posiadające osobowość prawną zostały z punktu widzenia prawa
cywilnego skonstruowane w taki sposób, Ŝeby jak najbardziej przypomina
ły w obrocie osoby fizyczne. Zjawisko przyznania jednostkom osobowości prawnej określa
się często w literaturze mianem "personifikacji" jednostek organizacyjnych. W konsekwencji
zaobserwować moŜna szereg analogii w regulacji osób fizycznych i prawnych. Do
indywidualizacji osoby prawnej w obrocie cywilnoprawnym słuŜy jej nazwa, będąca
odpowiednikiem imienia i nazwiska osoby fizycznej. Nazwa osoby prawnej ujawniona jest
we właściwym rejestrze i podobnie jak imię i nazwisko podlega ochronie jako dobro osobiste.
Osobę prawną identyfikuje równieŜ siedziba, która pełni funkcję analogiczną do miejsca
zamieszkania osoby fizycznej. Siedzibą jest miejscowość, w której ma swą siedzibę organ
zarządzający osoby prawnej.

•

Zdolność prawna

Z uwagi na fakt, Ŝe osoba prawna stanowi jedynie "fikcyjną" konstrukcję prawną, nie moŜe
być podmiotem praw i obowiązków, które ze swej istoty odnoszą się tylko do człowieka np.
praw i obowiązków w zakresie spraw rodzinnych. W pozostałych sprawach osoby fizyczne i
prawne mają identyczny status prawny.
Jednostka nabywa osobowość prawną, a zatem i zdolność prawną, co do zasady z chwilą jej
wpisu do właściwego rejestru. UmoŜliwia to kontrolę nad prawidłowym tworzeniem osób
prawnych. Rejestry prowadzone przez organy rejestrowe, mają charakter ewidencyjno -
informacyjny, a dane w nich zawarte są aktualizowane na bieŜąco. W pewnym zakresie,
stanowią swoisty odpowiednik aktów stanu cywilnego prowadzonych dla osób fizycznych.
Urzędowym rejestrem przedsiębiorców w Polsce jest Krajowy Rejestr Sądowy, prowadzony
w systemie informatycznym przez właściwy wydział gospodarczy sadu rejonowego. KRS
składa się w zasadzie z rejestru przedsiębiorców (poza osobami fizycznymi prowadzącymi
działalność gospodarczą, które to ewidencjonuje urząd właściwej gminy) oraz rejestru
stowarzyszeń, fundacji, publicznych zakładów opieki zdrowotnej i innych organizacji
społecznych i zawodowych. Do rejestru wpisywane są najwaŜniejsze dane i wiadomości
dotyczące organizacji i funkcjonowania powyŜszych podmiotów. Rejestr jest jawny jak
równieŜ akta zawierające dokumenty dotyczące podmiotów na podstawie których dokonuje
się wpisu do rejestru. KaŜdy podmiot ma własny numer KRS. Podając numer KRS podmiotu
moŜemy uzyskać wszystkie dane jego dotyczące w postaci odpisu aktualnego, zawierającego
dane obowiązujące w dniu wydania odpisu lub odpisu pełnego, obejmującego całą historię
podmiotu tj. wykaz wszystkich aktualnych i zmienionych danych. MoŜna dowiedzieć się
więcej o Krajowym Rejestrze Sądowym na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości
www.ms.gov.pl
Ustanie bytu osoby prawnej moŜe wiązać się z róŜnymi rodzajami zdarzeń prawnych takich
jak akt powołanego do tego organu państwa (ustawodawcy lub decyzja organu
administracyjnego), orzeczenie właściwego sądu, decyzja organu osoby prawnej (uchwała o
jej rozwiązaniu) lub wreszcie na skutek zaistnienia okoliczności obiektywnych (upływ czasu
na który osoba prawna została powołana). Z utratą osobowości prawnej wiąŜe się likwidacja
działalności i majątku. W zaleŜności od typu osoby prawnej róŜne są sposoby
przeprowadzenia likwidacji. Celem likwidacji jest zakończenie bieŜącej działalności osoby
prawnej, w szczególności zaspokojenie jej wierzycieli i rozdysponowanie pozostałym
majątkiem osoby prawnej. Po zakończeniu likwidacji następuje wykreślenie osoby prawnej z
rejestru.
Przykład. Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością rozwiązuje się po przeprowadzeniu
likwidacji. Otwarcie likwidacji następuje co do zasady z dniem uprawomocnienia się
orzeczenia sądu o rozwiązaniu spółki lub powzięcia przez wspólników uchwały ojej roz-

wiązaniu. W czasie likwidacji spółka zachowuje osobowość prawną. Likwidatorami spółki są
z reguły członkowie zarządu spółki, choć moŜe ich wyznaczyć sąd lub wspólnicy. Pod-
stawowym ich zadaniem jest przeprowadzenie czynności likwidacyjnych tj. zakończenie
bieŜących interesów spółki, Ściągnięcie wierzytelności od dłuŜników np. niezapłacone
naleŜności za świadczone przed likwidacją usługi, wypełnienie zobowiązań i uzupełnienie
majątku spółki. Jedną z najistotniejszych czynności likwidatorów jest ogłoszenie w Monitorze
Sądowym i Gospodarczym (urzędowym piśmie, w którym ujawniane są do powszechnej
wiadomości najwaŜniejsze zmiany i wydarzenia dotyczące organizacji i funkcjonowania
spółek prawa handlowego) o rozwiązaniu spółki i otwarciu likwidacji. Jednocześnie wzywa
się wierzycieli tj. osoby, w stosunku do których spółka zobowiązana jest wykonać
ś

wiadczenie (najczęściej pienięŜne), do zgłoszenia ich wierzytelności w terminie trzech

miesięcy od dnia ogłoszenia. Po spłaceniu wierzycieli lub zaspokojeniu innych uzasadnionych
Ŝą

dań, likwidatorzy dokonują podziału majątku spółki między jej wspólnik6w. Podział ten nie

moŜe nastąpić wcześniej niŜ przed upływem sześciu miesięcy od daty ogłoszenia o otwarciu
likwidacji i wezwania wierzycieli. Po zakończeniu likwidacji, likwidatorzy składają wniosek
do sądu rejestrowego o wykreślenie spółki z KRS.
Inną postacią zakończenia bytu osoby prawnej jest jej reorganizacja. Reorganizacja moŜe
nastąpić w drodze połączenia dwóch lub więcej osób prawnych w jedną lub podziału jednej
osoby na kilka nowych osób prawnych. Wówczas utrata osobowości prawnej następuje bez
konieczności przeprowadzenia likwidacji.

•

Zdolność do czynności prawnych

KaŜda osoba prawna z chwilą jej powstania nabywa automatycznie pełną zdolność do

czynności prawnych. Osoba prawna działa poprzez swoje organy. Jest to tzw. teoria organów
osoby prawnej. Organ osoby prawnej składa się z osób fizycznych, powołanych do pełnienia
funkcji organu danej osoby prawnej w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej
statucie. Osoby będące organem, jeŜeli występują w konkretnej sprawie jako organ i działają
w granicach kompetencji tegoŜ organu, nie są traktowane jako osoby fizyczne lecz jako organ
osoby prawnej. Z kolei działanie organu traktuje się jako działanie samej osoby prawnej.
Przykład. Bracia Lech i Oktawian Zimni są wspólnikami spółki Bracia Zimni Sp. z o.o.
Jednocześnie dwaj bracia są członkami zarządu spółki, prokurentem (specjalnym
pełnomocnikiem) zaś ich dobry znajomy Maksymilian Cisek. Zgodnie z § 7 umowy spółki
Bracia Zimni Sp. z o.o. w przypadku zarządu wieloosobowego w imieniu spółki moŜe działać
dwóch członków zarządu łącznie lub jeden członek zarządu wraz z prokurentem. Oznacza to,
Ŝ

e do zawarcia waŜnego kontraktu przez spółkę Bracia Zimni Sp. z o.o., konieczne jest

wspólne działanie (np. podpisanie kontraktu) Lecha i Oktawiana Zimnych lub Lecha albo
Oktawiana Zimnego i Maksymiliana Ciska.
Najczęściej spotykana struktura organów osoby prawnej obejmuje: organ stanowiący, organ
nadzorujący i organ zarządzający. W spółce z ograniczoną odpowiedzialnością są to
odpowiednio: zgromadzenie wspólników, rada nadzorcza lub komisja rewizyjna (organy
fakultatywne, chyba Ŝe kapitał zakładowy spółki przekroczy 500.000 zł, a wspólników jest
więcej niŜ 25) i zarząd. W spółce akcyjnej: walne zgromadzenie akcjonariuszy, rada
nadzorcza (obligatoryjnie) i zarząd. W spółdzielni: walne zgromadzenie lub zebranie
przedstawicieli, rada nadzorcza i zarząd. W gminie: rada gminy, wójt, burmistrz lub
prezydent miasta.
Uwaga! W spółkach kapitałowych (spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i spółce
akcyjnej) organem powołanym do reprezentowania spółki w stosunkach z innymi
uczestnikami obrotu cywilnoprawnego jest zarząd. W skład zarządu przewaŜnie wchodzi
kilka osób, przeto waŜne jest określenie w jaki sposób mogą oni dokonywać w imieniu spółki
czynności prawnych. Stanowi o tym umowa spółki w przypadku spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością lub statut w spółce akcyjnej. Najczęściej spotykanym sposobem

reprezentacji spółek kapitałowych jest "zalecane" przez Kodeks spółek handlowych łączne
działanie dwóch członków zarządu lub jednego członka zarządu wspólnie z prokurentem,
czyli specjalnym pełnomocnikiem spółki. Oznacza to, Ŝe umowa zawarta przez spółkę Ŝeby
móc być skuteczną musi zostać podpisana przez dwóch członków zarządu lub jednego
członka i prokurenta. Sposób reprezentacji poszczególnych spółek kapitałowych jest
powszechnie dostępny i ujawniony w dziale trzecim Krajowego Rejestru Sądowego spółki.
Ma to celu zabezpieczenie uczestnik6w obrotu cywilnoprawnego przed zawieraniem
nieskutecznych umów.
NiezaleŜnie od danych ujawnianych we właściwych rejestrach, Kodeks cywilny przewiduje
mechanizm zabezpieczający interes osób trzecich, zawierających umowę z osobą lub osobami
występującymi w charakterze organu osoby prawnej. Art. 39 k.c. stanowi, Ŝe kto jako organ
osoby prawnej zawarł umowę w jej imieniu nie będąc jej organem albo przekraczając zakres
swego umocowania (kompetencji) wynikającego z właściwych przepisów prawa bądź statutu,
obowiązany jest do zwrotu tego co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy oraz do
naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, Ŝe zawarła umowę nie wiedząc o
braku umocowania.
Przykład. Spółka M wyraziła chęć nabycia od spółki J działki budowlanej w centrum miasta
K. Po kilkutygodniowych negocjacjach, do których spółka M zaangaŜowała renomowaną
firmę konsultingową (doradczą) doszło do zawarcia umowy sprzedaŜy. Umowę ze strony
spółki J podpisał pan Mieczysław Głowa, który zgodnie z aktualnym odpisem KRS spółki J
był jej prezesem upowaŜnionym do reprezentacji. Jak się po czasie okazało, pan Głowa
jeszcze na dwa tygodnie przed zawarciem umowy został odwołany z funkcji prezesa zarządu
spółki J, czego nie zdąŜył zarejestrować sąd rejestrowy. Oznacza to, Ŝe umowa została
zawarta przez osobę nie będącą organem spółki i jako taka jest bezskuteczna. Wobec
powyŜszego spółka M moŜe się zwrócić do pana Głowy z Ŝądaniem pokrycia kosztów, jakie
poniosła w związku z zawarciem bezskutecznej umowy, w szczególności kosztów firmy
doradczej.

W przypadku zaistnienia sytuacji, w której osoba prawna nie mogłaby prowadzić swych
spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora. Podstawowym
jego zadaniem jest doprowadzenie do niezwłocznego powołania właściwego organu lub w
razie potrzeby przeprowadzenie likwidacji osoby prawnej.

13.

Rodzaje, formy i przesłanki waŜności czynności prawnych oraz skutków
prawnych niezachowania właściwej formy czynności prawnej

CZYNNOŚCI PRAWNE'

Wcześniej powiedzieliśmy, Ŝe osoby fizyczne i osoby prawne posiadają zdolność do
czynności prawnych. Nie wyjaśnialiśmy jednak szerzej, co stanowi istotę czynności
prawnych, jaki jest ich nieodzowny element i rodzaje.

ISTOTA CZYNNOŚCI PRAWNYCH
W literaturze przedmiotu, czynności prawne przedstawiane są jako instrument, za pomocą
którego podmioty stosunków prawnych mogą według własnej woli - w ramach
obowiązującego porządku prawnego - kształtować te stosunki, doprowadzając do ich
powstania, zmiany lub ustania.
Najczęściej definiuje się czynność prawną jako zdarzenie prawne, polegające na świadomym
zachowaniu się określonego podmiotu, mające na celu wywołanie skutków w zakresie prawa
cywilnego. Skutki tego zachowania nie wynikają jednak wyłącznie z samej jego treści, lecz
równieŜ z ustawy, zasad współŜycia społecznego i ustalonych zwyczajów.
Czynnością prawną nie jest zachowanie, rodzące stosunki pozaprawne o charakterze
grzecznościowym, poniewaŜ nie wiąŜe się z nią zamiar wywołania skutków prawnych, np.
Natalia obiecała starszej pani, Ŝe pomoŜe jej przejść przez ruchliwą ulicę, Felek obiecał
choremu sąsiadowi, Ŝe codziennie będzie wychodził na spacer z jego psem.
Powszechnie dokonywaną czynnością prawną jest umowa - czynność dwustronna. Poza
czynnościami dwustronnymi spotykamy równieŜ czynności prawne jednostronne, np.
testament, uchwala - kolektywna decyzja, podjęta w głosowaniu osób tworzących właściwy
organ osoby prawnej.

OŚWIADCZENIE WOLI
Nieodzownym elementem czynności prawnej jest oświadczenie woli.

Stanowi jego rdzeń, lecz nie jest z pojęciem czynności prawnej toŜsame. Zgodnie z definicją
przyjętą w Kodeksie cywilnym, oświadczenie woli jest to kaŜde zachowanie się osoby, z
którego wynika - przy uwzględnieniu towarzyszących okoliczności, zasad słuszności i
ustalonych zwyczajów - zamiar przejawienia woli wywołania skutków prawnych określonych
w normie prawnej. Nie jest zatem konieczne zachowanie szczególnej formy dla skuteczności
oświadczenia woli.
W drodze wyjątku szczególna forma oświadczenia woli, moŜe zostać przewidziana
przepisami ustawy. Zasadą jest, Ŝe milczenia, czyli biernego zachowania się podmiotu, nie
traktuje się jako oświadczenia woli. Natomiast przepisy szczególne prawa cywilnego mogą
przewidywać wyjątkowe sytuacji, kiedy milczeniu przypisuje się określony sens np. art. 736
k.c. stanowi, Ŝe kto zawodowo trudni się załatwianiem czynności dla drugich, powinien, jeŜeli
nie chce zlecenia przyjąć, zawiadomić o tym niezwłocznie dającego zlecenie. Podobny
obowiązek spoczywa na osobie, która dającemu zlecenie oświadczyła gotowość załatwiania
czynności danego rodzaju. Kolejnym przykładem jest przepis art. 682 k.c., który stanowi, Ŝe
jeŜeli przedsiębiorca otrzymał od osoby, z którą pozostaje w stałych stosunkach gospo-
darczych ofertę zawarcia umowy w ramach swej działalności brak niezwłocznej odpowiedzi
poczytuje się za przyjęcie oferty.
Przykład. Paweł jest początkującym inwestorem giełdowym. ZałoŜył w biurze maklerskim
rachunek inwestycyjny, umoŜliwiający składanie zleceń telefonicznie. Pewnego dnia, kiedy
akcje upatrzonej przez niego spółki były szczególnie nisko notowane, Paweł postanowił kupić
kolejny pakiet akcji spółki. Zatelefonował do biura maklerskiego, podał hasło i przekazał
maklerowi zlecenie. Ten, poniewaŜ podczas rozmowy telefonicznej dotkliwie rozciął sobie
rękę, po oświadczeniu gotowości przyjęcia zlecenia odłoŜył słuchawkę. Paweł był
przekonany, Ŝe przekazane zlecenie zostanie zrealizowane, pomimo, Ŝe makler po wstępnym
powitaniu zamilkł. Jak się później okazało pakiet akcji nie został nabyty. W związku z
powyŜszym, Paweł zaŜądał odsłuchania przeprowadzonej z maklerem rozmowy telefonicznej,
a następnie odszkodowania za niezrealizowane zlecenie.
Przykład. Pan Józef przed wyjazdem na urlop poszedł do sklepu kupić krem do opalania.
Będąc juŜ w sklepie z kosmetykami mając na myśli krem do opalania poprosił o tzw.
"samoopalacz". Pomimo, Ŝe krem do samoistnego opalania słuŜy zupełnie czemuś innemu niŜ
krem do opalania, transakcja, którą zawarł pan Józef jest waŜna. Kupiłem to, o co prosił
(przejaw woli), choć nie to, co chciał (wola).
ś

eby oświadczenie woli mogło wywołać skutki prawne musi zostać zakomunikowane innej

osobie, np. Spółka Rollmopps International sp. z o.o. złoŜyła ofertę handlową spółce Polmięs
sp. z o.o. na dostawę 5 ton mielonego mięsa wołowego za cenę 17.000 zł na dotychczasowych
zasadach; kilku osobom lub publiczności tzw. przyrzeczenie publiczne, np. w "Kurierze
Porannym" ukazało się ogłoszenie, obiecujące pierwszym trzem osobom, które zadzwonią na
numer redakcji darmowe bilety na koncert jazzowy; czy teŜ oferta ad incertas personas -
skierowana do ogółu, np. wystawienie pralki z naklejoną ceną w salonie sklepowym AGD.
W związku z koniecznością przekazania adresatowi treści oświadczenia woli, powstaje
kwestia, od kiedy jest ono skuteczne.
Kodeks cywilny wprowadza zasadę, Ŝe oświadczenie woli złoŜone innej osobie jest złoŜone z
chwilą, gdy doszło do niej w sposób, umoŜliwiający jej zapoznanie się z jego treścią. Podobna
zasada obowiązuje, jeŜeli oświadczenie woli zostało wyraŜone w postaci elektronicznej.
Wówczas chwilą jego złoŜenia jest chwili wprowadzenia oświadczenia woli do środka
komunikacji elektronicznej w taki Mpos6b, Ŝeby adresat mógł zapoznać się z treścią.
Prawidłowe ustalenie chwili złoŜenia oświadczenia woli ma doniosłe znaczenie prawne,
poniewaŜ z tą chwilą osoba je składająca jest związana jego treścią. Odwołanie oświadczenia
woli jest skuteczne, jeŜeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej.

Przykład. Hani spodobała się w katalogu letnia sukienka. W związku z tym wysłała pocztą
stosowne zamówienie z potwierdzeniem przelewu określonej kwoty tytułem zapłaty ceny za
sukienkę. Następnego dnia po wysłaniu zamówienia, Hania identyczną sukienkę otrzymała od
taty w prezencie. Hania natychmiast zadzwoniła do firmy sprzedającej ubrania z katalogu,
Ŝ

eby odwołać niepotrzebne zlecenie i ustalić warunki zwrotu zapłaconych pieniędzy. Zanim

zatem zlecenie nadeszło pocztą, zostało ono skutecznie odwołane.

FORMA CZYNNOŚCI PRAWNYCH
Oświadczenie woli moŜe być złoŜone w formie dowolnej, nawet przez podniesienie ręki czy
skinienie głową. Są natomiast wyjątki, kiedy ustawa wymaga zachowania formy szczególnej.
W polskim prawie cywilnym wyróŜnia się cztery zasadnicze rodzaje form szczególnych:
- zwykła forma pisemna,
- pismo z datą pewną,
- akt notarialny,
- pismo z poświadczonym podpisem.
Zwykła forma pisemna wymagana jest np. dla takich czynności jak udzielenie
pełnomocnictwa ogólnego. Do jej zachowania wystarczy złoŜenie własnoręcznego podpisu na
dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Nie ma zatem znaczenia, czy sam
dokument został sporządzony własnoręcznie czy na maszynie bądź jest wydrukiem z
komputera. Istotne jest Ŝeby, co do zasady pod treścią oświadczenia woli figurował ręczny
podpis osoby je składającej. PoniewaŜ Kodeks cywilny nic stanowi wprost, co naleŜy
rozumieć pod pojęciem podpisu, przyjmuje się, Ŝe skoro ma on identyfikować konkretną
osobę powinien wskazywać imię i nazwisko tej osoby. Dopuszczalne jest jednak podpisanie
się samym nazwiskiem, gdy osobę moŜna zidentyfikować w inny sposób np. jej dane
wynikają z treści dokumentu.
NaleŜy równieŜ zaznaczyć, Ŝe zgodnie z art. 78 § 2 k.c. oświadczenie woli złoŜone w postaci
elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, weryfikowanym przy
pomocy waŜnego kwalifikowanego certyfikatu jest równowaŜne z oświadczenie.p1 woli
złoŜonym w formie pisemnej.
Data oświadczenia woli jest pewna, gdy poświadczy ją na dokumencie notariusz lub gdy
notariusz lub organ państwowy, zarówno rządowy lub samorządowy umieści na nim
jakąkolwiek wzmiankę. Tak poświadczona data jest skuteczna takŜe względem osób nie
uczestniczących w dokonaniu określonej czynności prawnej.
Czynność prawna ma datę pewną takŜe w dwóch innych przypadkach:
- w razie stwierdzenia dokonania czynności w jakimkolwiek dokumencie urzędowym - od
daty dokumentu urzędowego,
- w razie śmierci jednej z osób podpisanych na dokumencie datę złoŜenia przez tę osobę
podpisu na dokumencie uwaŜa się za pewną od daty śmierci tej osoby.
Przykład. Przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące sprzedaŜy przewidują moŜliwość
zastrzeŜenia przez sprzedawcę prawa własności sprzedanej rzeczy do chwili uiszczenia ceny
przez kupującego. W przypadku, gdy rzecz zostanie kupującemu wydana zastrzeŜenie
powinno być stwierdzone pismem. Jest ono skuteczne względem wierzycieli (osób w
stosunku do których kupujący jest dłuŜnikiem), jeŜeli pismo ma datę pewną. W razie braku
daty pewnej sprzedana rzecz jest traktowana przez osoby trzecie (m.in. wierzycieli
kupującego) jak własność kupującego.
Akt notarialny zawiera spisaną przez notariusza treść oświadczeń woli stron. Dokument
podpisywany jest przez strony i notariusza. Jego oryginał pozostaje, w kancelarii notarialnej,
stronom natomiast wydaje się wypis aktu. Forma aktu notarialnego wymagana jest m.in. dla
umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości i umowy przenoszącej tą

własność, umowy załoŜenia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, umowy o zrzeczenie
się dziedziczenia zawartej między przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym.
Pismo z poświadczonym podpisem jest to dokument z pisemnym oświadczeniem woli osoby
je składającej, zaopatrzony w klauzulę notarialną lub innego upowaŜnionego organu,
stwierdzającą własnoręczność podpisu tejŜe osoby. Oczywistym celem powyŜszej formy jest
zminimalizowanie groźby fałszerstwa podpisu.
Przykład. Formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi wymaga zbycie lub
wydzierŜawienie przedsiębiorstwa albo ustanowienie na nim uŜyłkowania.

W zaleŜności od skutków niezachowania formy szczególnej, wyróŜnić moŜna trzy rodzaje
formy czynności prawnej:
- forma ad solemnitatem, czyli pod rygorem niewaŜności,
- forma ad probationem, czyli dla celów dowodowych,
- forma ad eventum, czyli dla wywołania określonych skutków prawnych
Zgodnie z art. 73 § 2 k.c., jeŜeli ustawa zastrzega dla czynności prawnej formę szczególną
(inną niŜ pisemną), czynność dokonana bez zachowania tej formy jest bezwzględnie
niewaŜna, chyba Ŝe jej zachowanie zastrzeŜone jest dla wywołania określonych skutków
prawnych (forma ad eventum).
Niezachowanie formy pisemnej czynności prawnej, tam gdzie jest ona wymagana bez rygoru
niewaŜności, nie pociąga za sobą niewaŜności czynności prawnej, lecz ogranicza moŜliwość
skorzystania z niektórych środków dowodowych w razie sporu. Ograniczenie to dotyczy
dowodu ze świadków i przesłuchania stron. Osoba, która zaniedbała dochowania takiej formy
najprawdopodobniej przegra spór przed sądem, poniewaŜ nie będzie mogła udowodnić faktu
dokonania czynności prawnej.
WyŜej wymienione dowody są jednak dopuszczalne w przypadku gdy:
- obie strony wyraŜą na to zgodę,
- Ŝąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą,
- fakt dokonania czynności prawnej jest uprawdopodobniony za pomocą pisma. W praktyce
sąd dopuszcza dowód ze świadków lub przesłuchania stron gdy uzna, Ŝe ze względu na
szczególne okoliczności sprawy jest to konieczne. Forma czynności prawnej ad probationem
moŜe w przypadkach nieprzewidzianych w ustawie zostać zastrzeŜona przez strony w drodze
porozumienia.
Z formą ad eventum mamy do czynienia, gdy ustawa wiąŜe wywołanie przez czynność
prawną określonych skutków prawnych od zachowania formy szczególnej. Niezachowanie
wspomnianej formy nie powoduje zatem jej niewaŜności lecz ogranicza jej zakres tj.
wywołuje jedynie część z zamierzonych skutków prawnych.

14.

Terminy w prawie cywilnym. Przedawnienie roszczeń

Termin jest elementem dodatkowym czynności prawnej, który ogranicza jej skutek w czasie.
Upływ czasu moŜe powodować powstanie, zmianę lub ustanie określonego stosunku
prawnego. Zasadniczą róŜnicą pomiędzy terminem, a wyŜej omówionym warunkiem jest brak
w terminie elementu niepewności. Termin zatem jest to zdarzenie przyszłe i pewne.
Terminy dzieli się na:
- terminy początkowe, z nadejściem których ma nastąpić skutek czynności prawnej, np. z
dniem 1 lipca 2006 r. rozpocznie się czteroletni okres najmu mieszkania przy ulicy
Marszałkowskiej 7 w Warszawie przez pana Kowalskiego.
- terminy końcowe, wraz z którymi skutek danej czynności prawnej ustaje, np. umowa
uŜyczenia wygasa po upływie 8 miesięcy od dnia jej zawarcia.

Do terminu początkowego stosuje się odpowiednio przepisy o warunku zawieszającym, a do
terminu końcowego o warunku rozwiązującym. ZastrzeŜenie terminu nie zawsze musi
określać, kiedy zdarzenie przyszłe i pewne dokładnie nastąpi, np. letnie obozy harcerskie
rozpoczną się w pierwszym tygodniu lata.
Najczęściej jednak termin oznaczony jest poprzez wskazanie daty lub okresu. Kodeks
cywilny określa zasady obliczania terminów w sposób następujący:
- jeŜeli termin został oznaczony w dniach, kończy się on z upływem ostatniego dnia tj. o
północy. Obliczając termin nie liczy się dnia, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące
początek terminu, np. Ludwik wynajął Ŝaglówkę na Mazurach. Umowę najmu zawarto l lipca
na 7 dni. Termin najmu zatem upływa 8 lipca o północy,
- jeŜeli termin został oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się z upływem
dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu np. termin 4 miesięcy,
liczony od dnia 7 grudnia kończy się z upływem 7 czerwca, a gdyby dnia takiego nie było w
danym roku np. 29 lutego, termin upływa w ostatnim dniu tego miesiąca (28 lutego). Przy
obliczaniu wieku osoby fizycznej termin upływa z początkiem ostatniego dnia, np. osoba
urodzona 14 kwietnia 1978 roku uzyskała pełnoletność juŜ w dniu swoich urodzin - o
godzinie 0:

, 14 kwietnia 1996 roku,

- jeŜeli termin oznaczono na początek, środek lub koniec miesiąca, rozumie się przez to
odpowiednio pierwszy, piętnasty lub ostatni dzień miesiąca. Termin półmiesięczny jest
zawsze równy piętnastu dniom, takŜe w lutym,
- jeŜeli termin oznaczony jest w miesiącach lub latach, a ciągłość terminu nie jest wymagana,
miesiąc liczy się za trzydzieści dni, a rok za trzysta sześćdziesiąt pięć dni,
- jeŜeli koniec terminu przypada na dzień ustawowo uznany za wolny od pracy, termin
upływa dnia następnego.

15.

Rodzaje – przedstawicielstwa. Prokura, istota i umocowanie

PRZEDSTAWICIELSTWO
Z zastrzeŜeniem wyjątków przewidzianych prawem lub wynikających z charakteru określonej
czynności prawnej, Kodeks cywilny dopuszcza moŜliwość dokonania czynności prawnej
przez przedstawiciela. Oznacza to, Ŝe czynność prawna dokonana przez naleŜycie
upowaŜnioną osobę trzecią, wywiera bezpośredni skutek dla reprezentowanego.
Od instytucji przedstawicielstwa naleŜy odróŜnić:
- organ osoby prawnej, który jest jej częścią, przedstawiciel jest natomiast podmiotem
odrębnym od podmiotu w imieniu i na rzecz którego działa,
- posłańca, który stanowi jedynie medium "przedłuŜenie ręki" osoby dokonującej czynności
prawnej,
- zastępcę pośredniego, działającego we własnym imieniu ale na cudzy rachunek np.
komisanta, który w odróŜnieniu od pełnomocnika, sam nabywa prawa i obowiązki w wyniku
dokonanej czynności prawnej, lecz obowiązany jest następnie przenieść je na osobę, na której
rzecz działał,
- negotiorum gestor, czyli prowadzącego cudze sprawy bez zlecenia, tj. we własnym imieniu
lecz na cudzą rzecz bez wyraźnego umocowania,
- powiernika, który podobnie jak zastępca pośredni działa na zewnątrz we własnym imieniu i
na swoją rzecz, lecz na podstawie wewnętrznej umowy między nim a powierzającym,
nakazane jest mu działać w ściśle określony sposób w zakresie spraw objętych taką umową.
Umocowanie, tj. uprawnienie do działania na rzecz i w imieniu określonego podmiotu, moŜe
wynikać z ustawy, wówczas mamy do czynienia z przedstawicielstwem ustawowym albo z
pełnomocnictwa.
Pełnomocnictwo jest to jednostronna czynność prawna dokonana przez reprezentowanego,
zwanego mocodawcą. Do udzielenia pełnomocnictwa nie jest potrzebna zgoda pełnomocnika,
jednakŜe powinien on być o tym powiadomiony.

Pełnomocnictwo moŜe być udzielone w dowolnej formie. Ustnie pisemnie lub w

formie szczególnej np. aktu notarialnego.
Kodeks cywilny przewidują dwa odstępstwa od powyŜszej reguły:
- jeŜeli do waŜności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, to pełnomocnictwo
do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie,
- pełnomocnictwo ogólne (patrz poniŜej) powinno być pod rygorem niewaŜności udzielone na
piśmie, tj. własnoręcznie podpisane przez mocodawcę.
Przykład. Dariusz Leski i Leszek Podhorecki chcą zawiązać spółkę z ograniczoną
odpowiedzialnością zajmującą się sprzedaŜą systemów alarmowych. JednakŜe pan Leski na
podstawie umowy o zakazie konkurencji zawartej z poprzednim pracodawcą nie moŜe
załoŜyć spółki działającej w przedmiotowej branŜy. Umowa wygasa dopiero za kilka
miesięcy. W tym jednak czasie pana Leskiego nie będzie w kraju, z uwagi na waŜne powody
rodzinne. Wobec powyŜszego pan Leski postanowił udzielić swojemu szwagrowi
pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego, do zawarcia z panem Podhoreckim umowy
spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w dniu wygaśnięcia umowy o zakazie konkurencji.
Umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością bowiem, na podstawie właściwego przepisu
Kodeksu spółek handlowych wymaga formy aktu notarialnego.
Pełnomocnictwo, moŜe dotyczyć wyłącznie czynności prawnych, do podjęcia których jest
uprawniony sam mocodawca. Wyjątek stanowią czynności, które mają ściśle osobisty
charakter i muszą być podjęte wyłącznie przez określoną osobę.
WyróŜnia się następujące rodzaje pełnomocnictw:
- ogólne, które obejmuje upowaŜnienie do czynności zwykłego zarządu, tj. normalnego,
codziennego zarządu majątkiem,

- rodzajowe, wskazujące określoną kategorię czynności prawnych, do których umocowany
jest pełnomocnik np. do zawierania umów o pracę w imieniu pracodawcy. Są to najczęściej
czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem, w stosunku do których ustawa nie
wymaga pełnomocnictwa szczególnego,
-szczególne, które upowaŜnia do dokonania indywidualnie określonej czynności prawnej.
Uwaga! JeŜeli pełnomocnictwo udzielane jest przez osobę prawną to dla waŜności
pełnomocnictwa muszą być zachowane zasady dotyczące reprezentacji osoby prawnej.

WZÓR PEŁNOMOCNICTWA

Oświadczenie z dnia 14 grudnia 2004

o udzieleniu prokury samoistnej

Zarząd spółki Cysternapol Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością wpisanej do rejestru
przedsiębiorców prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla m. ST. Warszawy, XX Wydział
Gospodarczy KRS pod numerem KRS XXXXXX ("Spółka"), udziela niniejszym prokury
samoistnej:
Panu Mieczysławowi Sławie, synowi Matyldy i Roberta, zamieszkałemu w Lidzbarku przy
ul. Paproci 6/7, legitymującemu się dowodem osobistym serii XXX numer XXXXXX
Prokura zostaje udzielona celu podejmowania przez pana Mieczysława Sławę wszelkich
czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa
Spółki oraz składania wszelkich oświadczeń w imieniu Spółki.

Zarząd:

•

Prokura

Szczególnym rodzajem pełnomocnictwa jest prokura. Udzielić ją moŜe wyłącznie
przedsiębiorca podlegający obowiązkowi wpisu do rejestru przedsiębiorców. Prokura jest to
pełnomocnictwo o wyjątkowo szerokim zakresie umocowania, upowaŜnia bowiem
przedstawiciela, zwanego prokurentem do dokonywania wszelkich czynności sądowych i
pozasądowych, jakie związane są z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Wyjątek stanowi jedynie
zbycie lub oddanie do czasowego korzystania przedsiębiorstwa oraz zbycie i obciąŜenie
nieruchomości. Do powyŜszych czynności prawnych wymagane jest pełnomocnictwo
szczególne. Ponadto prokury nie moŜna ograniczyć ze skutkiem wobec osób trzecich, chyba
Ŝ

e przepis szczeij61ny stanowi inaczej. Wewnętrzne porozumienie zawarte pomiędzy

przedsiębiorcą a prokurentem np. wymagające od prokurenta, Ŝeby ten kaŜdą umowę poŜycz-
ki powyŜej 50.000 zł. uzgadniał z przedsiębiorcą, nie ma wpływu na waŜność umowy w
przypadku gdy prokurent podpisze ją bez stosownej zgody. Przedsiębiorca będzie mógł
jedynie dochodzić od prokurenta odszkodowania za szkodę, którą poniósł w wyniku działania
prokurenta wbrew wewnętrznemu porozumieniu.
Prokurentem moŜe być tylko osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, a
prokura pod rygorem niewaŜności powinna być udzielona na piśmie. W zaleŜności od ilości
osób upowaŜnionych do dokonywania czynności prawnych W imieniu przedsiębiorcy,
wyróŜnia się prokurę łączną i oddzielną. Prokurę łączną udziela się kilku osobom, które
jedynie działając razem mogą reprezentować przedsiębiorcę. W praktyce często występuje
prokura łączna, uzaleŜniająca waŜność czynności prawnej dokonanej przez prokurenta od
jego współdziałania z osobą wchodzącą w skład organu osoby prawnej. Oddzielna zaś
upowaŜnia prokurenta do działania samodzielnie za przedsiębiorcę.

Prokura podlega ujawnieniu w rejestrze przedsiębiorców wraz ze wskazaniem jej rodzaju
(łączna czy samoistna/oddzielna). W Krajowym Rejestrze Sądowym informację tą wpisuje się
w Dziale 2 Rubryce 3.
Prokura nie moŜe być przeniesiona na inną osobę. Prokurent natomiast moŜe ustanowić
pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności. Prokura wygasa
wskutek:
- wykreślenia przedsiębiorcy z rejestru;
- ogłoszenia upadłości przedsiębiorcy;
- otwarcia likwidacji przedsiębiorcy (patrz ustanie bytu osoby prawnej);
- przekształcenia przedsiębiorcy (patrz ustanie bytu osoby prawnej);
- śmierci prokurenta.
Ponadto prokura moŜe być w kaŜdym czasie odwołana.

WZÓR PROKURY

Warszawa, dnia 24 grudnia 2004 r.

PEŁNOMOCNICTWO

My, niŜej podpisani Magdalena Leska, jako Prezes Zarządu, Anna Rogalska, Członek
Zarządu, działający łącznie w imieniu i na rzeczy spółki Elektronika Wielkopolska SA, z
siedzibą w Poznaniu przy ul. Krochmalnej 5, wpisanej do rejestru przedsiębiorców
prowadzonego przez Sąd Rejonowy w Poznaniu, Wydział Gospodarczy KRS pod numerem
KRS XXXXXX ("Spółka") niniejszym udzielamy pełnomocnictwa:
Panu Wojciechowi Dębskiemu, zamieszkałemu w śninie przy ul. Bydgoskiej 4,
legitymującemu się dowodem osobistym serii XX numer XXXXXX, do składania ofert,
wyjaśnień z nimi związanych, negocjowania i zawierania w imieniu Spółki umów
licencyjnych dotyczących systemu Zeta, w stosunku do którego Spółka ma wyłączne
autorskie prawa majątkowe.

Innym szczególnym rodzajem pełnomocnictwa uregulowanego w Kodeksie cywilnym jest
tzw. pełnomocnictwo domniemane. W świetle art. 97 k.c. osobę urzędującą w lokalu
przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługiwania publiczności (klientów) poczytuje się w
razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności prawnych, które zazwyczaj
bywają dokonywane z osobami korzystającymi z usług tego przedsiębiorstwa.
Przykład. Pani Mieczysława zatrudniona jest jako ekspedientka w osiedlowym Samie.
Sprzedaje w imieniu i na rzecz swojego pracodawcy produkty spoŜywcze okolicznym
mieszkańcom.
Ponadto naleŜy zaznaczyć, Ŝe pełnomocnik moŜe ustanowić dla mocodawcy innych
pełnomocników, gdy wynika to z treści pełnomocnictwa, ustawy lub stosunku prawnego
będącego podstawą pełnomocnictwa. Pełnomocnictwo to nazywa się substytucją, a osobę
upowaŜnioną substytutem. Substytucja najczęściej udzielana jest przez adwokatów lub
radców prawnych innym adwokatom lub radcom na podstawie pełnomocnictwa procesowego.
MoŜliwość ta wynika bezpośrednio z ustawy.
Fa/sus prokurator, czyli tzw. pełnomocnik rzekomy jest osobą, która działa w imieniu
określonej osoby bez stosownego umocowania lub z przekroczeniem jego granic.
Działanie takiej osoby, co do zasady nie rodzi skutków dla reprezentowanego. WaŜność
zawartej przez rzekomego pełnomocnika umowy zaleŜy wówczas od potwierdzenia jej przez
osobę, w imieniu której została zawarta. W tym celu druga strona umowy moŜe wyznaczyć
reprezentowanemu odpowiedni termin do zatwierdzenia umowy. Po bezskutecznym upływie

tego terminu umowa staje się niewaŜna. Inaczej jest w przypadku, gdy pełnomocnik po
wygaśnięciu pełnomocnictwa dokona w imieniu byłego mocodawcy czynności prawnej, do
której był wcześniej upowaŜniony, to wówczas czynność ta (umowa) zachowuje swą waŜność
i wiąŜe reprezentowanego. Wyjątek stanowi sytuacja, w której druga strona umowy o wyga-
ś

nięciu pełnomocnictwa wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć.

Pełnomocnictwo wygasa wskutek:
- upływu terminu na jaki go udzielono,
- śmierci reprezentowanego,
- odwołania pełnomocnictwa przez mocodawcę.

Czy wiesz, Ŝe...

W świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z waŜnych powodów do-
puszczalne jest zawarcie małŜeństwa przez pełnomocnika. Pełnomocnictwo takie powinno
być udzielone na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym i wymieniać osobę z którą ma
być zawarte.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia lub odpowiedz na pytania.

1. Co znaczy, Ŝe osobowość prawna jest kategorią normatywną?
2. Na czym polega indywidualizacja osoby prawnej?
3. Zdefiniuj pojęcie siedziby osoby prawnej.
4. Które osoby prawne mają zdolność prawną i w którym momencie ją nabywają? 5. Kiedy
ustaje byt osoby prawnej?
6. Na czym polega likwidacja osoby prawnej?

16.

Rodzaje i zakres poszczególnych praw rzeczowych

PRAWO RZECZOWE

Przedmiotem stosunków cywilnoprawnych jest zawsze zachowanie się osoby, które moŜe
polegać na działaniu bądź na zaniechaniu określonego działania. PrzewaŜnie zachowanie to
dotyczy określonego obiektu materialnego lub niematerialnego.
NaleŜy zatem stwierdzić z pewnym uproszczeniem, Ŝe przedmiotem stosunków
cywilnoprawnych są następujące dobra, takie jak: rzeczy, róŜne postacie energii, dobra
niematerialne i zorganizowane kompleksy majątkowe.

POJĘCIE RZECZY ORAZ POJĘCIA ZWIĄZANE Z RZECZĄ
W świetle Kodeksu cywilnego rzeczami są tylko przedmioty materialne. Mają dwie
zasadnicze właściwości, tj. są materialnymi częściami przyrody, wyodrębnionymi na tyle,
Ŝ

eby mogły funkcjonować w obrocie cywilnoprawnym.

Rzeczami nie są, właśnie z uwagi na brak wyodrębnienia np. złoŜa minerałów, czy teŜ tzw.
res omnium communes, czyli woda płynąca, powietrze atmosferyczne, morze a takŜe dzikie
zwierzęta Ŝyjące na wolności.
NajwaŜniejszym podziałem z punktu widzenia prawa cywilnego jest podział rzeczy na
ruchome (ruchomości) i nieruchome (nieruchomości).
Pojęcie nieruchomości definiuje Kodeks cywilny jako część-powierzchni ziemskiej,
stanowiącą odrębny przedmiot własności, czyli grunty, jak równieŜ wszystko, co jest z nimi
trwale związane (budynki, urządzenia, rośliny) lub części budynków, stanowiące odrębny
przedmiot własności (lokale). O ile jednak grunty stanowią przedmiot odrębnej własności z
mocy z mocy samego przepisu definiującego nieruchomości, lokale i poszczególne budynki,
tylko jeŜeli przepis szczególny tak stanowi.

PoniewaŜ kodeks cywilny nie definiuje pojęcia rzeczy ruchomych, przyjmuje się, Ŝe

są nimi wszystkie rzeczy nie będące nieruchomościami.
Zakwalifikowanie rzeczy jako nieruchomości wiąŜe się w poddaniu jej i stosunku prawnego,
którego jest przedmiotem szczególnemu reŜimowi prawnemu. Przejawia się to m.in. w:
- zasadzie supeifides solo cedit , co oznacza, Ŝe to co na trwale z gruntem jest złączone, staje
się własnością właściciela gruntu,
- prowadzeniu tylko dla nieruchomości ksiąg wieczystych,
- ustanawianiu tylko na nieruchomościach niektórych ograniczonych praw rzeczowych takich
jak uŜytkowanie wieczyste, słuŜebności, hipoteki. Niektórych z kolei nie moŜna ustanowić na
nieruchomości np.: zastawu,
- przeniesieniu własności nieruchomości tylko w formie aktu notarialnego.

Innym doniosłym dla prawa cywilnego podziałem rzeczy jest ich podział na oznaczone co do
toŜsamości i oznaczone co do gatunku.
Oparty jest on na kryterium subiektywnym, poniewaŜ o tym czy dana rzecz w konkretnym
stosunku prawnym jest oznaczona co do toŜsamości czy do gatunku decyduje przede
wszystkim wola stron. Podział ten ma znaczenie zwłaszcza przy przenoszeniu własności
rzeczy. Zgodnie z art. 155 k.c. umowa sprzedaŜy, zamiany, darowizny lub inna umowa
zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co do toŜsamości, z reguły
przenosi ją na nabywcę. Z kolei umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy
oznaczonej tylko co do gatunku, przenosi jej własności na nabywcę dopiero po wydaniu
(przeniesieniu posiadania) tej rzeczy.
Przykład. Krzysztof urządza sobie nowe mieszkanie. W tym celu udał się na ul. Bartycką w
Warszawie, gdzie kupił 12 m

szarych kafelków do kuchni. Umówił się na ich odbiór za 5

dni. PoniewaŜ w tym przypadku naleŜy uznać kafelki za rzecz oznaczoną tylko co do
gatunku, Krzysztof stanie się ich właścicielem dopiero w chwili odbioru kafelków z
magazynu.
Przykład. Marian jest bogatym ekscentrykiem i do swojej kuchni postanowił kupić
XVII wieczne, holenderskie kafelki malowane ręcznie przez jednego z najznakomitszych
mistrzów. Stosowną umowę sprzedaŜy podpisał w antykwariacie w Amsterdamie. Kafelki
miały zostać mu dostarczone bezpośrednio do domu. Marian stał się ich właścicielem od razu
po podpisaniu umowy, poniewaŜ ze stosunku prawnego jednoznacznie wynika, Ŝe XVII
wieczne kafelki holenderskie są rzeczą oznaczoną co do toŜsamości.
Ponadto waŜnym kryterium podziału rzeczy wydaje się być moŜliwość ich podziału.
WyróŜnia się zatem rzeczy podzielne i niepodzielne. Ma to istotne znaczenie z punktu
widzenia m.in. podziału rzeczy, przy zniesieniu współwłasności, decyduje o moŜliwości
wykonania zobowiązania częściami.

Części składowe rzeczy

Kodeks cywilny częścią składową rzeczy określa wszystko, co nie moŜe być

od niej odłączone bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub
istotnej zmiany przedmiotu odłączonego.
Zgodnie ze wspomnianą wyŜej zasadą, superficies solo cedit częścią składową gruntu są w
szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane. Nie jest zatem, częścią
składową gruntu szałas, namiot, czy kiosk. Nie są nimi równieŜ: nieruchomości budynkowe i
lokalowe, stanowiące na podstawie przepisów szczególnych odrębny przedmiot własności,
ani urządzenia słuŜące do doprowadzania wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz inne
urządzenia podobne, jeŜeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu.
Natomiast za części składowe nieruchomości uwaŜa się prawa związane z jej własnością. Do
nich zaliczają się przede wszystkim słuŜebności gruntowe, o których będzie mowa w dalszej
części niniejszego rozdziału. Istota wyróŜnienia części składowych rzeczy w Kodeksie
polega, na tym, Ŝe nie mogą stanowić one odrębnego przedmiotu własności i innych praw
rzeczowych. Tworzą, bowiem z rzeczą jedną całość w sensie gospodarczym i fizycznym,

Przykład. Częścią składową długopisu jest wkład i skuwka. Telefonu - słuchawka, kabel.
Pistoletu - cyngiel, magazynek, lufa, iglica itd. Lokalu mieszkaniowego - kuchnia, łazienka,
pokoje.
PowyŜszy zakaz nie obejmuje podejmowania zobowiązań w stosunku do części rzeczy, jak
równieŜ ich posiadania, czy nawet oznaczenia szczególnego sposobu wykonywania praw
rzeczowych na określonych częściach rzeczy (patrz rozdział 5 tej części).

PrzynaleŜności

Od części składowych rzeczy naleŜy odróŜnić ich przynaleŜności, które są samoistnymi
rzeczami ruchomymi pozostającymi w związku z inną rzeczą, zwaną

główną.

Zgodnie z art. 51 k.c. przynaleŜnością jest rzecz:
- potrzebna do korzystania z rzeczy głównej wedle jej przeznaczenia,
- pozostająca z rzeczą główną w faktycznym związku odpowiadającemu temu celowi, przy
czym przemijający brak tego związku nie powoduje utraty charakteru przynaleŜności,
- będąca własnością właściciela rzeczy głównej.
Wszystkie trzy powyŜsze cechy powinny występować jednocześnie. Przykład.
PrzynaleŜnością roweru często jest bidon, lub pompka; samochodu - koło zapasowe;
walkmana - słuchawki.
Prawną konsekwencją uznania rzeczy za przynaleŜność jest to, Ŝe co do zasady czynność
prawna mająca za przedmiot rzecz główną odnosi skutek takŜe względem przynaleŜności.

PoniewaŜ jednak przynaleŜność stanowi samoistną rzecz moŜliwe jest odmienne
uregulowanie stosunku prawnego.
Przykład. Kupując w sklepie lampkę na biurko jednocześnie kupujemy Ŝarówkę. Nie oznacza
to, Ŝe Ŝarówki nie moŜna kupić oddzielnie jako samoistnej rzeczy. Często zdarza się, Ŝe
maszynkę do golenia lub radio kupuje się od razu z bateriami. Niegdyś radio samochodowe
traktowano jako rzecz odrębną lub jak przynaleŜność. Co do zasady nowy samochód nie
posiadał radia. Obecnie wydaje się, Ŝe radio samochodowe stanowi część składową
samochodu, gdyŜ naleŜy do standardowego wyposaŜenia samochodu, montowanego
fabrycznie.

PoŜytki

Przedmiotem stosunków cywilnoprawnych są równieŜ poŜytki. Dzielą się one na poŜytki:
- rzeczy, które z kolei dzielą się na poŜytki naturalne i poŜytki cywilne,
- poŜytki prawa.
PoŜytkami naturalnymi rzeczy w świetle prawa cywilnego są jej rzeczy płody np. zboŜe,
owoce, warzywa itp., jak równieŜ inne odłączone od niej części składowe np. węgiel, piach
lub inne kopaliny wyodrębnione w procesie eksploatacji gruntu, o ile według zasad
prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód z rzeczy.

Przykład. Typowym przykładem poŜytku naturalnego rzeczy są drzewa wycinane w ramach
ekonomicznej eksploatacji lasu. Z kolei nie są poŜytkami naturalnymi drzewa wycięte w
procesie karczowania lasu i zmiany gruntu leśnego na grunt orny. Te ostatnie bowiem nie
stanowią normalnego dochodu z rzeczy uzyskanego w ramach prawidłowej gospodarki.
PoŜytkami cywilnymi rzeczy są dochody, które rzecz ta przynosi na podstawie stosunku
prawnego.
Przykład. PoŜytkiem cywilnym lokalu mieszkaniowego stanowiącego odrębny przedmiot
własności jest miesięczny czynsz otrzymywany przez właściciela na podstawie umowy
najmu. PoŜytkiem cywilnym jest czynsz, który otrzymuje właściciel maszyny do produkcji
lodów od przedsiębiorcy dzierŜawiącego maszynę.

PoŜytkami prawa są dochody, które prawo to przynosi zgodnie ze swym przeznaczeniem
społeczno-gospodarczym. Pojęcie to obejmuje wszelkie prawa, które nie dotyczą rzeczy lub
innych dóbr materialnych.

Przykład. PoŜytkami wierzytelności pienięŜnej, czyli wymagalnego świadczenia

pienięŜnego ze strony innego podmiotu, są odsetki ustawowe lub umowne.

W stosunku do poŜytków Kodeks cywilny ustanowił dwie zasady natury ogólnej

dotyczące prawa do pobierania poŜytków.

Pierwsza reguła głosi, Ŝe uprawnionemu do pobierania poŜytków przypadają poŜytki

naturalne odłączone od rzeczy w czasie trwania jego uprawnienia.
Przykład. JeŜeli rolnik dzierŜawi ziemię pod uprawę buraków cukrowych, to jest on
uprawniony do wszystkich zbiorów uzyskanych w czasie trwania umowy dzierŜawy. JeŜeli
zatem umowa wygasa w maju to nie przysługuje mu prawo do zbiorów za ten rok. Buraki
cukrowe zbiera się bowiem we wrześniu, a zatem nie mogły zostać fizycznie odłączone przez
rolnika od nieruchomości gruntowej.

PoŜytki cywilne z kolei przypadają uprawnionemu w stosunku do czasu trwania tego

uprawnienia, a więc niezaleŜnie od tego, czy faktycznie zostały pobrane.
Przykład. W przypadku zbycia maszyny do produkcji lodów, jej dotychczasowemu
właścicielowi przysługuje czynsz za okres, w którym maszyna była dzierŜawiona do chwili
jej zbycia niezaleŜnie od tego, czy czynsz był regularnie płacony przez dzierŜawcę.

Druga reguła stanowi, Ŝe jeŜeli uprawniony do' pobierania poŜytków poczynił nakłady w celu
uzyskania poŜytków, które przypadły innej osobie, naleŜy mu się od niej wynagrodzenie za te
nakłady, jednakŜe tylko do wysokości wartości poŜytków.
Przykład. Rolnik, który posadził buraki cukrowe tuŜ przed końcem umowy dzierŜawy ziemi,
nie jest uprawniony do ich zbioru Nie zostały one bowiem fizycznie odłączone od gruntu w
czasie trwania umowy dzierŜawy (zobacz przykład 42). Rolnik jednak moŜe zwrócić się do
właściciela ziemi, o zwrot nakładów jakie poczynił w związku z posadzeniem buraków
cukrowych na polu.

Inne przedmioty materialne niebędąca rzeczami

Z uwagi na brak dostatecznego wyodrębnienia z przyrody rzeczami nie są przedmioty
materialne, takie jak ciecze, gazy, kopaliny, zwierzęta w stanie dzikim.
Sposób korzystania, ich eksploatacji oraz uprawnień do tych przedmiotów regulują
szczegółowo przepisy znajdujące się poza Kodeksem cywilnym oraz systemem prawa
cywilnego. NaleŜą do nich m.in. prawo wodne, górnicze, prawo łowieckie, o rybołówstwie
itp.
o Przedmioty niematerialne
Wśród przedmiotów niematerialnych naleŜy wyróŜnić róŜnego rodzaju energie, dobra
intelektualne, dobra osobiste, pieniądze i papiery wartościowe.
RóŜne rodzaje energii nie są przedmiotami materialnymi, przeto nie moŜna ich zaliczyć do
rzeczy. PoniewaŜ jednak ich przepływ moŜna zmierzyć za pomocą specjalistycznych
urządzeń np. liczników prądu, energie stanowią przedmiot obrotu cywilnoprawnego. Do ich
sprzedaŜy stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaŜy rzeczy.
Dobra o charakterze intelektualnym, czyli wytwory umysłu ludzkiego do których naleŜą m.in.
utwory literackie, naukowe, muzyczne, wynalazki, programy komputerowe, wzory
przemysłowe, zdobnicze, znaki towarowe, nie mają postaci materialnej. Nie moŜna ich mylić
z rzeczami, w których utwory są technicznie ucieleśnione i stanowią jedynie nośnik
produktów myśli ludzkiej np. ksiąŜka, płyta, dyskietka itp. (patrz przykład 8). Sposób
ochrony i prawo rozporządzania tymi dobrami szczegółowo regulują przepisy znajdujące się
poza Kodeksem cywilnym,
w szczególności wspomniana juŜ ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach
pokrewnych oraz ustawa z 30 czerwca o własności przemysłowej.
Dobra osobiste niejednokrotnie splatają się z dobrami intelektualnymi, o czym była juŜ
mowa.
Pieniądze występują w postaci określonych znaków pienięŜnych. Z tego punktu widzenia
mają charakter swoistej rzeczy ruchomej. Ich wartość zaleŜy jednak nie od ich właściwości
fizycznych, tylko od tego, czy państwo nada im moc umarzania zobowiązań, a więc zaleŜy od
gwarancji państwa.
Często w obrocie cywilnym zdarza się, Ŝe pewne prawa majątkowe są wyraŜone w postaci
papieru wartościowego. Jest to dokument, z którym ściśle związane jest prawo majątkowe,
najczęściej wierzytelność. Jego posiadanie stanowi niezbędną przesłankę wykonywania praw
wynikających z treści dokumentu. Typowymi papierami wartościowymi są obligacje, które
naleŜą do tzw. grupy papierów na okaziciela. Osoba uprawniona nie jest imiennie wskazana
na dokumencie, uprawnionym jest kaŜdoczesny jego właściciel. Problematykę papierów
wartościowych reguluje Kodeks cywilny w części poświęconej zobowiązaniom.

•

Przedsiębiorstwo

W obrocie cywilnoprawnym niejednokrotnie przedmiotem jest zorganizowany i

usystematyzowany zbiór rzeczy. MoŜe nim być np. kolekcja obrazów słynnego malarza lub

księgozbiór średniowiecznych manuskryptów, którego wartość jako całości przekracza łączną
cenę poszczególnych ksiąg.
Taką funkcjonalną całość stanowi równieŜ przedsiębiorstwo, które Kodeks cywilny definiuje
jako zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do
prowadzenia działalności gospodarczej. Obejmuje ono w szczególności:
- oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa
przedsiębiorstwa),
- własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów lub
wyrobów oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości i ruchomości,
- prawa wynikające z umów najmu i dzierŜawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do
korzystania z nieruchomości i ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych,
- wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pienięŜne,
- koncesje, licencje i zezwolenia,
- patenty i inne prawa własności przemysłowej,
- majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne,
- tajemnice przedsiębiorstwa (m.in. tzw. know-how),
- księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

PowyŜsza lista składników przedsiębiorstwa nie jest wyczerpująca, choć

odzwierciedla najwaŜniejsze cechy przedsiębiorstwa jako wyodrębnionego kompleksu
składników materialnych i niematerialnych, zespolonych wspólną funkcją, którą jest
realizacja określonych zadań gospodarczych.
Konsekwencją uznania przedsiębiorstwa za funkcjonalną całość jest, Ŝe co do zasady
czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo, obejmuje wszystko, co wchodzi w
skład przedsiębiorstwa.
Uwaga! Przedsiębiorstwo naleŜy odróŜnić od spółek prawa handlowego lub innych osób
prawnych. Te ostatnie bowiem stanowią formę prawną prowadzenia przedsiębiorstwa np.
osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą kieruje przedsiębiorstwem, podobnie jak
spółka jawna, która zgodnie z definicją zawartą w art. 22 § 1 k.s.h. prowadzi przedsiębiorstwo
pod własną firmą a nie jest inną spółką handlową.

•

Gospodarstwo rolne

Innym typem przedmiotu zbiorowego jest gospodarstwo rolne, które stanowi

odpowiednik przedsiębiorstwa w dziedzinie stosunków rolnych. Zgodnie z art. 55

k.c. za

gospodarstwo rolne uwaŜa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich
częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeŜeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną
całość gospodarczą, oraz prawami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

•

Mienie i majątek

Kodeks cywilny definiuje mienie jako własność i inne prawa majątkowo. Jest to zatem

zbiorcza nazwa dla wszystkich typów praw majątkowych przysługujących danej osobie. Z
ekonomicznego punktu widzenia mienie osoby moŜna określić jako jej aktywa. Pasywa, czyli
zobowiązania (wszelkie obowiązki - długi) danej osoby nie wchodzą w skład tak
zdefiniowanego pojęcia.
Majątek z kolei moŜe być rozumiany w dwóch znaczeniach: węŜszym i szerszym. W
znaczeniu węŜszym odpowiada definicji mienia, tzn. obejmuje wyłącznie aktywa majątkowe
określonego podmiotu. Majątek w rozumieniu szerszym dotyczy natomiast nie tylko
aktywów, lecz równieŜ ogółu pasywów danego podmiotu. W doktrynie prawa cywilnego
popularny jest postulat posługiwania się wyłącznie węŜszym pojęciem majątku. Stąd często w
literaturze przedmiotu pojawia się twierdzenie, Ŝe kodeks cywilny na określenie tego samego
pojęcia posługuje się dwoma terminami: mienia i majątku.

Zasadą jest, Ŝe kaŜdy podmiot posiada tylko jeden majątek. Podlega on ciągłym zmianom.
Podczas gdy jedne elementy do niego wchodzą, inne wychodzą. Tak rozumiany majątek
stanowi podstawę odpowiedzialności podmiotu za jego długi.
Niejednokrotnie szczególne przepisy prawne wyodrębniają niektóre składniki ogólnego
majątku osoby tworząc tzw. majątek odrębny np. majątek spółki cywilnej, czy majątek
odrębny małŜonków. Wydzielona w ten sposób masa majątkowa podlega szczególnemu
reŜimowi prawnemu, określonemu przez tworzące ją przepisy.
Pojęcie majątku słuŜy m.in. do uregulowania kwestii:
- sukcesji uniwersalnej,
- zarządu majątkiem,
- odpowiedzialności za zobowiązania,
- surogacji.
Sukcesja uniwersalna, zwana takŜe sukcesją pod tytułem ogólnym polega na wstąpieniu przez
nabywcę, w następstwie określonego zdarzenia prawnego (zdarzenia, z którym norma prawna
łączy powstanie, zmianę lub ustanie stosunku prawnego) w ogół praw stanowiących majątek
lub odrębny majątek poprzednika. Konstrukcja sukcesji uniwersalnej w prawie cywilnym
występuje wyjątkowo i jest dopuszczalna tylko w wypadkach wyraźnie przewidzianych w
ustawie. Przewidującą m.in. przepisy prawa spadkowego dotyczące dziedziczenia, czy
nabycia spadku na skutek umowy.
Określenie kwestii zarządzania majątkiem osoby prawnej stanowi istotny element regulacji
sposobu ich funkcjonowania. W przypadku osób fizycznych, przepisy dotyczące zarządzania
majątkiem występują wyjątkowo rzadko np. gdy chodzi o zarządzanie majątkiem dziecka
przez rodziców lub w odniesieniu do zarządzania wyodrębnioną masą majątkową (wspólny
majątek małŜonków).
Odpowiedzialność za zobowiązania z reguły obejmuje wszystkie aktywa zobowiązanego, a
więc cały jego majątek. W niektórych sytuacjach odpowiedzialność ta moŜe być ograniczona
tylko do pewnej masy majątkowej np. zgodnie z art.
1030 k.c. do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi
spadkowe tylko ze spadku.
Pojęcie surogacji co do zasady związane jest z instytucją majątku odrębnego. SłuŜy jego
utrzymaniu mimo zachodzących zmian w zestawie składników, które go stanowią. Istota
surogacji polega na tym, Ŝe w miejsce prawa, które z odrębnego majątku wyszło, wchodzi
prawo uzyskane w zamian.

Przykład. Pani Jadwiga Klej, zanim wyszła ponownie za mąŜ zawarła z nowym wybrankiem
intercyzę majątkową na mocy której majątek do niej naleŜący nie został objęty małŜeńską
wspólnością majątkową. Za pieniądze wchodzące do tak wyodrębnionego majątku kupiła
samochód. Samochód zatem wszedł do majątku odrębnego pani Klej na miejsce zapłaconych
za niego pieniędzy, nie zaś do wspólnego majątku nowych małŜonków.

Czy wiesz, Ŝe...

Rzeczami są zwłoki ludzkie i ich części, jeŜeli są przeznaczone do celów badawczych lub
leczniczych.
Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia lub odpowiedz na pytania.

1. Wymień dobra będące przedmiotem stosunków cywilnoprawnych.
2. Czym są rzeczy w rozumieniu prawa cywilnego?

3. Jakie znasz podziały rzeczy? Jakie mają one znaczenie z punktu widzenia prawa
cywilnego?
4. Na czym polega zasada superficies solo cedit?
5. Wyjaśnij pojęcie części składowej rzeczy.
6. Czy część składowa moŜe być przedmiotem stosunku cywilnoprawnego?
7. Wyjaśnij pojęcie przynaleŜności.
8. Czy przynaleŜność moŜe stanowić samodzielny przedmiot stosunku cywilnoprawnego?
9. Jakie znasz rodzaje poŜytków? Omów kaŜdy z nich.
10. Jakie znasz ogólne reguły prawa cywilnego dotyczące prawa osób do pobierania
poŜytków?

ISTOTA I PODZIAŁ PRAW RZECZOWYCH
Do praw rzeczowych Kodeks cywilny zalicza własność, współwłasność, uŜytkowanie
wieczyste, uŜytkowanie, słuŜebność, zastaw, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu
mieszkalnego, własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu uŜytkowego, prawo do domu
jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej oraz hipotekę.
Postawmy teraz pytanie, co stanowi istotę praw rzeczowych i jaki mają one charakter. Z treści
podrozdziału 1.2. wiadomo, Ŝe prawo rzeczowe jest działem prawa cywilnego. Normuje ono
prawa rzeczowe, czyli prawa podmiotowe do rzeczy o charakterze bezwzględnym. Oznacza
to, Ŝe posiadacz tego prawa moŜe Ŝądać jego respektowania od wszystkich osób (od kaŜdego).
JeŜeli ktoś bezprawnie włada jego rzeczą, moŜe od niego dochodzić swych praw przed sądem.
Inaczej jest z prawami do rzeczy o charakterze względnym, takimi jak np. prawo najmu czy
dzierŜawy. Posiadacz tego prawa moŜe Ŝądać jego respektowania jedynie od drugiej strony
stosunku prawnego. Najemca rzeczy moŜe Ŝądać respektowania swego prawa jedynie od
wynajmującego - nie ma natomiast takiego uprawnienia wobec innych osób.
JeŜeli ktoś bezprawnie zawładnie rzeczą najętą, najemca nie będzie mógł wytoczyć przeciwko
sprawcy powództwa o wydanie rzeczy.
Podsumowując, naleŜy podkreślić, Ŝe prawo rzeczowe w znaczeniu podmiotowym jest to
prawo cywilne, które odpowiada łącznie dwóm cechom:
- dotyczy rzeczy materialnej,
- jest prawem bezwzględnym.
Natomiast prawo rzeczowe w znaczeniu przedmiotowym jest to zespół przepisów prawa
cywilnego, które normują powstanie, treść i ustanie prawa własności oraz innych form
korzystania z rzeczy, czyli praw rzeczowych w znaczeniu podmiotowym.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Kto moŜe, a kto nie moŜe wytoczyć powództwa o wydanie rzeczy

przeciwko osobie, która bezprawnie włada cudzą rzeczą w podanych przykładach? Dlaczego?
1. Marek sprzedał Jackowi snopowiązałkę. W umowie zastrzeŜono, Ŝe jeszcze przez dwa
miesiące będzie ona w posiadaniu Marka celem dokończenia prac polowych. Przed wydaniem
snopowiązałki, Jacek zabrał ją z zagrody Marka i nie chce jej zwrócić.
2. Jacek dzierŜawi samochód Marka. Celem dokonania naprawy Jacek oddał samochód do
warsztatu. Po odebraniu samochodu z naprawy Jacek stwierdził, Ŝe właściciel warsztatu
podmienił w samochodzie opony.
3. Marek jest posiadaczem mieszkania, do którego ma spółdzielcze własnościowe prawo. W
czasie jego dłuŜszej nieobecności Jacek bezprawnie zajął jego mieszkanie.

WŁASNOŚĆ
NajwaŜniejszym prawem rzeczowym jest prawo własności, zwane krótko własnością. Jest to
prawo do rzeczy własnej, dające najszersze moŜliwości korzystania z rzeczy. Jakie

zagadnienia obejmuje problem własności? NaleŜy zobaczyć, jakie działy występują w tytule I
Księgi drugiej Kodeksu cywilnego, zatytułowanym Własność. Przepisy działu I zostały
skreślone. Pozostają więc:
- dział II Treść i wykonywanie własności,
- dział III Nabycie i utrata własności,
- dział IV Współwłasność,
- dział V Ochrona własności.

TREŚĆ WŁASNOŚCI
Analizując treść własności w nauce prawa cywilnego wymienia się trzy główne uprawnienia
właściciela:
- uprawnienie do posiadania rzeczy,
- uprawnienie do korzystania z rzeczy,
- uprawnienie do rozporządzania rzeczą, tj. sprzedania, darowania, zapisania w testamencie,
obciąŜenia cudzym prawem np. prawem zastawu.
Z art. 140 k.c. wynika, Ŝe własność, choć jest prawem najszerszym, nie jest prawem
nieograniczonym. Ograniczają go bowiem ustawy, zasady współŜycia społecznego oraz
społeczno-gospodarcze przeznaczenie tego prawa.

Zasadnicze znaczenie mają granice wyznaczane własności przez ustawy, w tym Kodeks
cywilny tj. przepisy działu II tytułu I księgi II. A oto przykłady innych ustaw, w których
znajdują się przepisy ograniczające prawo własności: ustawa Prawo budowlane, ustawa o
gospodarce nieruchomościami, ustawa o własności lokali, ustawa o ochronie przyrody,
ustawa o ochronie gruntów rolnych i leśnych, ustawa o ochronie dóbr kultury, ustawa o
ochronie i kształtowaniu środowiska, ustawa o utrzymaniu czystości i porządku w gminach,
ustawa o zagospodarowaniu przestrzennym.

NABYCIE WŁASNOŚCI
Własność moŜna nabyć w róŜny sposób.
Najczęstszym sposobem jest kupno rzeczy, czyli zawarcie umowy sprzedaŜy. Kilka innych
umów takŜe prowadzi do nabycia własności, np. umowa darowizny, umowa zamiany.
Kolejnymi sposobami nabycia własności są dziedziczenie oraz zasiedzenie.
Nabycie własności drogą umowy nazywa się przeniesieniem własności. K.c. rozstrzyga, w
której chwili następuje przeniesienie własności. ZaleŜy od tego, jak rzecz jest oznaczona w
umowie. Nabycie własności przez zasiedzenie następuje w wyniku długotrwałego posiadania
rzeczy. Muszą przy tym być spełnione określone warunki - inne dla nieruchomości; inne dla
rzeczy ruchomej.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie 1. WskaŜ w Kodeksie cywilnym (przepisy działu II tytułu I księgi II) i w innych

ustawach po jednym przepisie ograniczającym prawo własności.
Ć

wiczenie 2. Sprawdź w odpowiednich przepisach k.c., czy do przeniesienia własności rzeczy

wystarczy samo zawarcie umowy, czy będzie potrzebne przeniesienie posiadania rzeczy?
Rzecz w umowie była określona następująco:
1. Maszyna do szycia Singer PRO.
2. Maszyna do szycia Singer PRO, nr fabryczny 345278.
3. Lokal mieszkalny w Łowiczu, ul. Ułańska 1/50.
4. Cegły "MAX" - 10000 szt..
5.150 litrów benzyny V-power 99+.

6. Samochód Renault Megane 1,4/16V, rok produkcji 2001, wersja Autentique, 70 000 km
przebiegu, serwisowany w ASO.

OCHRONA WŁASNOŚCI
Własność podlega ochronie prawnej. Jej podstawę tworzy Konstytucja w art. 64. Ponadto
ochronę własności realizują przepisy róŜnych gałęzi prawa w sposób dla nich właściwy, np.
przepisy prawa karnego chronią własność przewidując kary za przestępstwa przeciwko
mieniu. Szerzej o tym w części IX tego poradnika.

Natomiast ochrona własności w prawie cywilnym polega na tym, Ŝe właściciel moŜe wystąpić
z roszczeniem przeciwko osobie, która naruszyła jego własność. W zaleŜności od rodzaju
naruszenia, przysługuje właścicielowi bądź roszczenie negatoryjne bądź windykacyjne

17.

Skarga windykacyjna i skarga negatoryjna, wniosek o stwierdzenie zasiedzenia
własności i wzory pełnomocnictw

ZWYKŁE ŚRODKI ODWOŁAWCZE (APELACJA I ZAśALENIE)

Obowiązujący w naszym kraju system trójinstancyjny (I instancja, apelacja i skarga

kasacyjna) powoduje, Ŝe od wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji przysługuje
ś

rodek odwoławczy w postaci apelacji.

U podstaw konstrukcji apelacji leŜy pojęcie gravamen, oznaczające w istocie rzeczy to, Ŝe

strona niezadowolona z rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji albo pokrzywdzona tym
rozstrzygnięciem zwraca się do sądu wyŜszej instancji o kontrolę orzeczenia, które takie
rozstrzygnięcie zawiera.

Wyrok ogłoszony po zamknięciu rozprawy przed sądem pierwszej instancji nie jest zatem

wyrokiem  prawomocnym,  to  znaczy  nie  moŜe  być  jeszcze  wykonany  w  drodze  wszczęcia
postępowania  egzekucyjnego  z  uwagi  na  przysługujące  stronom  postępowania  środki
odwoławcze. Nieprawomocny wyrok podlega zaskarŜeniu do sądu drugiej instancji. Apelacja
naleŜy  do  suspensywnych  środków  zaskarŜenia  tzn.  takich,  które  wstrzymują
uprawomocnienie  się  orzeczenia.  Obok  innych  suspensywnych  środków  zaskarŜenia  jak
zaŜalenie  apelacja  jest  środkiem  odwoławczym.  Środki  odwoławcze  pozwalają  na  konty-
nuację merytorycznego postępowania przed sądem drugiej instancji.

Apelacja przysługuje nie tylko od wyroków ale równieŜ postanowień zapadłych w

postępowaniu nieprocesowym, jeŜeli zawierają one rozstrzygnięcia co do istoty sprawy.
Apelacja jest zwyczajnym środkiem odwoławczym o charakterze dewolutywnym, tzn. jest
rozpoznawana przez sądy wyŜszej instancji.

JeŜeli sądem pierwszej instancji był sąd rejonowy apelację wnosi się do wydziału

odwoławczego sądu okręgowego. JeŜeli sprawę w pierwszej instancji rozpatrywał sąd
okręgowy właściwym do rozpatrzenia apelacji jest sąd apelacyjny.

JeŜeli Ŝadna ze stron nie wystąpi z apelacją, po upływie oznaczonego okresu wyrok sądu

pierwszej instancji stanie się prawomocny i podlegać będzie wykonaniu w drodze wszczęcia
postępowania egzekucyjnego. Orzeczenie prawomocne wiąŜe nie tylko strony i sąd, który je
wydał lecz równieŜ inne sądy i inne organy publiczne, a w wypadkach w ustawie
przewidzianych takŜe inne osoby. Wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej (łac. res
iudicata), co oznacza między innymi, Ŝe to, co stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia tym
wyrokiem nie moŜe być ponownie rozstrzygane przez inny sąd w ramach sporu między tymi
samymi stronami.

Sąd ogłaszając wyrok podaje treść sentencji oraz w sposób uproszczony i zwięzły ustne

motywy rozstrzygnięcia. JeŜeli Ŝadna ze stron nie wystąpi do sądu w terminie tygodniowym z
wnioskiem o doręczenie jej uzasadnienia wyroku na piśmie, termin na wniesienie apelacji
wynosi trzy tygodnie od ogłoszenia sentencji. Jeśli natomiast jedna ze stron złoŜy wniosek o
pisemne sporządzenie uzasadnienia wyroku, termin na wniesienie apelacji dla strony, która
taki wniosek złoŜyła wynosi dwa tygodnie od dnia doręczenia tej stronie wyroku z pisemnym
uzasadnieniem. Mimo, Ŝe termin na przygotowanie przez sąd pisemnego uzasadnienia wynosi
tylko siedem dni, w praktyce przygotowywanie uzasadnienia na piśmie zajmuje sądom często
kilka miesięcy. W tym czasie termin na złoŜenie apelacji nie biegnie.

Apelacja powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, tj.

podobne jak w przypadku sporządzania pozwu czy wniosku.

Apelacja powinna ponadto zawierać:

- oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona ze wskazaniem, czy jest on zaskarŜony w

całości czy w części,
- zwięzłe przedstawienie zarzutów,
- uzasadnienie zarzutów,
- powołanie w razie potrzeby nowych faktów i dowodów oraz wskazanie, Ŝe ich powołani e w
postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie było moŜliwe albo Ŝe potrzeba powołania
się na nie wynikła później,
- wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
z zaznaczeniem zakresu Ŝądanej zmiany lub uchylenia,
- w sprawach o prawa majątkowe naleŜy oznaczyć wartość przedmiotu zaskarŜenia.

Apelacja moŜe być cofnięta aŜ do zamknięcia rozprawy w drugiej instancji, tak jak w

kaŜdej chwili cofnięty moŜe być pozew. W przypadku cofnięcia apelacji uprawomocni się
wyrok sądu pierwszej instancji. Apelacja przysługuje od sentencji wyroku, lecz nie od jego
uzasadnienia.

K.p.c. nakłada na składającego apelację (zwanego skarŜącym) obowiązek zwięzłego

przedstawienia zarzutów oraz ich uzasadnienia. Zarzuty to ogólnie rzecz ujmując przesłanki,
na  których  oparte  jest  Ŝądanie  skarŜącego  zmiany  lub  uchylenia  zaskarŜanego  orzeczenia.
Zarzutami mogą być wszystkie twierdzenia oraz argumenty, które w opinii skarŜącego miały
negatywny  wpływ  na  treść  orzeczenia.  Do  podstawowych  zarzutów  zaliczyć  naleŜy  błędne
albo  dowolne  zastosowanie  przepisów  prawa,  nieprawidłową  wykładnię  oświadczeń  woli  i
interpretację  postanowień  umowy,  której  dotyczy  spór,  mylne  ustalenie  faktów,  wadliwą
ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz niewaŜność postępowania  (art. 379
k.p.c.).

Sąd odwoławczy rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, co nie oznacza, Ŝe jest

związany wnioskiem dotyczącym rodzaju rozstrzygnięcia. JeŜeli skarŜący wnosi np. o
uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a sąd odwoławczy uzna,
Ŝ

e materiał dowodowy zebrany przez sąd pierwszej instancji wystarcza do wydania

orzeczenia merytorycznego, moŜe wbrew Ŝądaniu strony zmienić wyrok.

Sąd odwoławczy nie moŜe zmienić lub uchylić wyroku na niekorzyść strony wnoszącej

apelację, chyba Ŝe strona przeciwna takŜe wniosła apelację tzw. zakaz. Wyrok jest zmieniony
lub  uchylony  na  niekorzyść  strony  wtedy,  gdy  rozstrzygnięcie  sądu  drugiej  instancji
powoduje pogorszenie sytuacji prawnej skarŜącego, a wyrok apelacyjny jest dla niego mniej
korzystny  niŜ  był  wyrok  zaskarŜony,  np.  sąd  odwoławczy  nie  moŜe  zmienić  wyroku
uwzględniającego  powództwo  na  wyrok  to  powództwo  oddalający,  jeŜeli  apelację  wniósł
tylko powód.

Apelację wnosi się wprawdzie do sądu drugiej instancji ale przesyła się ją na adres bądź

składa  w  siedzibie  sądu,  który  wydał  zaskarŜone  orzeczenie.  Składanie  apelacji  za
pośrednictwem  sądu  pierwszej  instancji,  który  wydał  zaskarŜony  wyrok  jest  konieczne
dlatego,  Ŝe  sąd  pierwszej  instancji  upowaŜniony  jest  do  badania  istnienia  formalnych
przesłanek  złoŜenia  apelacji.  Sąd  ten  odrzuca  apelację  wniesioną  po  upływie  terminu  lub  z
innych powodów niedopuszczalną, jak równieŜ apelację, której braków skarŜący nie uzupełnił
w wyznaczonym terminie.

Druga strona moŜe wnieść odpowiedź na apelację w terminie dwóch tygodni od

doręczenia jej odpisu wprost do sądu drugiej instancji.

Wyrok merytoryczny przed sądem odwoławczym zapada po przeprowadzeniu

podstawie  materiału  dowodowego  zebranego  w  postępowaniu  pierwszoinstancyjnym  oraz  w
postępowaniu apelacyjnym. Poza tym do postępowania przed sądem drugiej instancji stosuje
się  odpowiednie  przepisy  o  postępowaniu  przed  sądem  pierwszej  instancji,  chyba  Ŝe  ustawa
przewiduje  w  tym  względzie  reguły  szczególne  postępowania  przed  sądem  odwoławczym.
Sąd  moŜe  uchylić  zaskarŜony  wyrok  i  przekazać  sprawę  sądowi  pierwszej  instancji  do
ponownego rozpoznania tylko w razie nie rozpoznania przez ten sąd istoty sprawy, albo gdy
wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

W pozostałych przypadkach moŜe apelację uwzględnić i zmienić wyrok, np. wyrok

oddalający  powództwo  zmienić  w  ten  sposób,  Ŝe  powództwo  uwzględnić  i  zasądzić  Ŝądane
przez  skarŜącego  świadczenie  albo  oddalić  apelację  i  w  ten  sposób  zaskarŜony  wyrok
utrzymać  w  mocy.  Sąd  na  Ŝądanie  skarŜącego  orzeka  takŜe  o  kosztach  sądowych  za  drugą
instancję oraz kosztów zastępstwa procesowego.

W przypadku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez

sąd pierwszej instancji, sąd ten rozpoznaje ją w innym składzie. Ocena prawna i wskazania co
do dalszego toku postępowania wskazane w wyroku sądu drugiej in, stancji wiąŜą sąd,
któremu sprawa przekazana została do ponownego rozpoznania oraz, sąd drugiej instancji w
przypadku gdyby takŜe i ten nowy wyrok został zaskarŜony.

Sąd drugiej instancji uzasadnia wyrok z urzędu. JednakŜe gdy strona niezadowolona z

wyroku zapadłego przed sądem odwoławczym zamierza złoŜyć od niego skargę kasacyjną
powinna wystąpić do sądu o doręczenie pisemnego uzasadnienia wyroku, poniewaŜ
miesięczny termin na złoŜenie skargi kasacyjnej biegnie od daty doręczenia orzeczenia stronie
skarŜącej. Wyrok drugiej instancji jest natychmiast wykonalny z mocy ustawy, chyba Ŝe z
ustawy wynika co innego. Natychmiastowa wykonalność wyroku sądu odwoławczego odnosi
się do tego, co powodowi zasądzono bądź wskutek utrzymania w mocy wyroku sądu
pierwszej instancji, bądź teŜ wskutek zmiany tego wyroku na korzyść powoda. JeŜeli przy
rozpatrywaniu apelacji powstanie zagadnienie prawne budzące powaŜne wątpliwości, sąd
odwoławczy moŜe zwrócić się do Sądu NajwyŜszego z prośbą o rozstrzygnięcie wątpliwości.
Sąd NajwyŜszy władny jest przejąć sprawę do rozpoznania. Uchwała Sądu NajwyŜszego
rozstrzygająca zagadnienie prawne wiąŜe w danej sprawie. ZaŜalenie jest drugim obok
apelacji zwyczajnym środkiem zaskarŜenia, środkiem odwoławczym o charakterze
dewolutywnym (wyjątek określono w art. 395 § 2 k.p.c.) i suspensywnym.

W odróŜnieniu od apelacji zaŜalenie nie jest środkiem zaskarŜenia orzeczeń

rozstrzygających  sprawę  co  do  istoty  lecz  słuŜy  do  zaskarŜania  czynności  decyzyjnych  sądu
pierwszej  instancji  dotyczących  kwestii  czysto  procesowych.  Jest  ono  dopuszczalne
wyłącznie  w  tych  przypadkach,  w  których  k.p.c.  wyraźnie  to  przewiduje.  Ponadto  zaŜalenie
moŜe  przysługiwać  nie  tylko  powodowi,  pozwanemu,  czy  uczestnikom  postępowania
nieprocesowego, ale takŜe innym osobom np. świadkom albo biegłym. Kodeks postępowania
cywilnego  zawiera  w  art.  394  listę  czynności  decyzyjnych  sądu,  na  które  przysługuje
zaŜalenie.  Nie  jest  to  lista  zamknięta.  Niektóre  przepisy  regulujące  konkretną  instytucję
postępowania  cywilnego  zawierają  bezpośrednie  wskazanie  moŜliwości  złoŜenia  zaŜalenia,
np.  art.  741  k.p.c.  Wśród  kwestii  procesowych,  w  których  decyzje  sądu  podlegają  zaŜaleniu
wymienić  naleŜy  przede  wszystkim  postanowienia  sądu  pierwszej  instancji,  kończące
postępowanie  w  sprawie  (np.  postanowienia  odrzucające  pozew  lub  umarzające  postę-
powanie), postanowienia sądu pierwszej instancji oraz zarządzenia przewodniczącego (chodzi
o sędziego, który pełni funkcję przewodniczącego wydziału sądu), których przedmiotem jest
m.in.  zwrot  pozwu,  przekazanie  sprawy  sądowi  równoległemu,  odmowa  zwolnienia  od
kosztów sądowych, odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu, zawieszenie postępowania
i  odmowa  wszczęcia  zawieszonego  postępowania,  odmowa  uzasadnienia  orzeczenia,
oddalenie wniosku o wyłączenie sędziego oraz odrzucenie zaŜalenia. ZaŜalenie powinno być
wniesione  w  terminie  tygodniowym,  liczonym  od  ogłoszenia  postanowienia  lub  zarządzenia

przewodniczącego, a gdy strona zaŜądała doręczenia ich na piśmie, od dnia doręczenia.

ZaŜalenie powinno czynić zadość wymaganiom pisma procesowego, tj. wymaganiom

analogicznym jak w przypadku sporządzania pozwu, a nadto powinno zawierać:
- wskazanie zaskarŜonego postanowienia,
- wniosek o jego zmianę lub uchylenie,
- zwięzłe uzasadnienie zaŜalenia ze wskazaniem w miarę potrzeby nowych faktów i
dowodów.

ZaŜalenie składa się do sądu, który wydał zaskarŜone orzeczenie. Sąd przedstawia

następnie akta sprawy wraz z zaŜaleniem sądowi drugiej instancji, po doręczeniu zaŜalenia
stronie przeciwnej. W przeciwieństwie do apelacji, która rozpoznana być musi na rozprawie,
sąd drugiej instancji rozpoznaje zaŜalenie na posiedzeniu niejawnym, a rozprawa zarządzana
jest zupełnie wyjątkowo. Rozstrzygnięcie sądu w sprawie zaŜalenia zapada zawsze w postaci
postanowienia. Poza tym do postępowania toczącego się na skutek zaŜalenia stosuje się
odpowiednio przepisy o postępowaniu apelacyjnym.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenia dotyczące omawianej problematyki zamieszczone są w: Serwisach FK - Edukacja

www.difin.pl

NADZWYCZAJNE ŚRODKI ZASKARśENIA
Skarga kasacyjna (art. 398

- 398

k.p.c.) oraz skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia (art. 424

-424

k.p.c.) są nadzwyczajnymi środkami zaskarŜenia

prawomocnych orzeczeń. W naszym kraju przyjęto mieszany system kasacyjny zw. systemem
kasacyjno-rewizyjnym. Oznacza to, Ŝe sąd kasacyjny jest władny nie tylko kontrolować sądy
niŜszej instancji, uchylając (kasując) wydane przez nie orzeczenia i przekazując tym sądom
sprawę do ponownego rozpoznania lecz równieŜ ma prawo zmieniać (rewidować) te
orzeczenia wydając orzeczenie merytoryczne, które ma charakter ostateczny.

Skarga kasacyjna przysługuj e od prawomocnych wyroków lub postanowień sądu drugiej

instancji kończących postępowanie w sprawie w ściśle wskazanym w k.p.c. zakresie
przedmiotowym (art. 398

k.p.c.). Niedopuszczalna jest na przykład skarga kasacyjna w

sprawach o prawa majątkowe, których wartość jest niŜsza niŜ 50 tysięcy złotych (w sprawach
gospodarczych 75 tysięcy złotych). Natomiast skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem
prawomocnego  orzeczenia  przysługuje  od  prawomocnego  orzeczenia  sądu  drugiej  instancji
kończącego  postępowanie  w  sprawie,  gdy  przez  jego  wydanie  stronie  została  wyrządzona
szkoda,  a  zmiana  lub  uchylenie  tego  orzeczenia  w  drodze  innych  środków  zaskarŜenia  nie
było  i  nie  jest  moŜliwe.  JeŜeli  strona  wniosła  juŜ  od  prawomocnego  orzeczenia  skargę
kasacyjną, to skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem tego orzeczenia nie przysługuje.
Skarga  ta  nie  przysługuje  teŜ  od  orzeczeń  Sądu  NajwyŜszego.  W  takich  przypadkach  orze-
czenie  Sądu  NajwyŜszego  traktuje  się  jak  orzeczenie  wydane  w  postępowaniu  wywołanym
wniesieniem skargi o stwierdzenie jego niezgodności z prawem.

Skargę kasacyjną wnosi się do Sądu NajwyŜszego za pośrednictwem sądu II instancji,

który wydał zaskarŜone orzeczenie w terminie dwóch miesięcy od dnia doręczenia stronie
skarŜącej tego orzeczenia z uzasadnieniem. Jedynie Rzecznik Praw Obywatelskich i
prokurator mogą co prawda wnieść skargę kasacyjną w terminie sześciu miesięcy, ale termin
ten liczony jest od dnia uprawomocnienia się zaskarŜanego orzeczenia. Skargę o stwierdzenie
niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia wnosi się natomiast w terminie lat dwóch
od dnia jego uprawomocnienia się.

Skargę kasacyjną albo skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia wnosi się do Sądu NajwyŜszego za pośrednictwem sądu, który je wydał. Sąd ten

moŜe  skargę  kasacyjną  odrzucić  tylko  wtedy,  gdy  nie  spełnia  ona  wymagań  formalnych
stawianych wnioskom kasacyjnym. Sąd drugiej instancji odrzuci skargę kasacyjną wniesioną
po  upływie  terminu  lub  z  innych  powodów  niedopuszczalną,  jak  równieŜ  skargę  kasacyjną,
której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie. Sąd ten nie jest uprawniony do
poddawania  swojemu  osądowi  merytorycznej  zasadności  skargi.  Na  postanowienie  sądu
drugiej  instancji  o  odrzuceniu  skargi  kasacyjnej  przysługuje  zaŜalenie  do  Sądu
NajwyŜszego.

Zarówno skargę kasacyjną jak i skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia nie moŜe wnieść bezpośrednio strona, ale reprezentujący ją
pełnomocnik mający uprawnienia adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego tzw.
przymus adwokacko-radcowski (art. 871 § l k.p.c.).

Obie skargi powinny, podobnie jak apelacja, spełniać wymagania pisma procesowego

oraz  zawierać  oznaczenie  zaskarŜonego  orzeczenia,  przytoczenie  podstaw  kasacyjnych  i  ich
uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę wyroku w całości lub w części, a w sprawach o
roszczenia  majątkowe  -  takŜe  wartość  przedmiotu  zaskarŜenia.  W  skardze  o  stwierdzenie
niezgodności  z  prawem  prawomocnego  orzeczenia  naleŜy  podać  ponadto  przepis  prawa,  z
którym  zaskarŜone  orzeczenie  jest  niezgodne,  uprawdopodobnić  fakt  wyrządzenia  szkody
spowodowanej  wydaniem  tego  orzeczenia  jak  teŜ  wykazać,  Ŝe  wzruszenie  orzeczenia  w
drodze innych środków prawnych nie było i nie jest moŜliwe. Skargę kasacyjną moŜna oprzeć
na  następujących  podstawach:  naruszeniu  prawa  materialnego  przez  błędną  jego  wykładnię
lub  niewłaściwe  zastosowanie  oraz  naruszeniu  przepisów  postępowania,  jeŜeli  uchybienie  to
mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Bardzo waŜnym składnikiem skargi kasacyjnej i skargi o stwierdzenie niezgodności z

prawem  prawomocnego  orzeczenia  jest  uzasadnienie  wskazanych  podstaw  kasacyjnych.
JeŜeli  pełnomocnik  zaniecha  lub  pominie  przedstawienie  prawnych  motywów  zarzutów
naruszenia prawa materialnego albo nie poprze zarzutu uchybienia w zaskarŜonym orzeczeniu
prawu  procesowemu  wskazaniem  naruszonych  przepisów,  Sąd  NajwyŜszy  skargę  kasacyjną
oddali.  Zarzuty  kasacyjne  mogą  dotyczyć  wyłącznie  naruszenia  prawa  materialnego  lub
formalnego przez sąd drugiej instancji i nie mogą odnosić się do trafności dokonanych ustaleń
faktycznych poczynionych przez ten sąd chyba, Ŝe w związku z dokonywaniem tych ustaleń
dopuszczono się obrazy przepisów proceduralnych, która mogła rzutować w istotny sposób na
ostateczne  rozstrzygnięcie.  JeŜeli  w  skardze  kasacyjnej  zawarto  tylko  polemikę  z  dokonaną
przez  sąd  oceną  dowodów,  Sąd  NajwyŜszy  nie  weźmie  jej  pod  uwagę.  Ze  skargą  kasacyjną
związana jest interesująca instytucja tzw. przed sądu (art. 393 k.p.c.

Sąd NajwyŜszy moŜe odmówić przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, jeŜeli w

sprawie  nie  występuje  istotne  zagadnienie  prawne  albo  gdy  nie  istnieje  potrzeba  wykładni
przepisów  prawnych  budzących  powaŜne  wątpliwości  lub  wywołujących  rozbieŜności  w
orzecznictwie sądów, albo gdy skarga kasacyjna jest oczywiście bezzasadna. Na orzeczenie w
kwestii  odmowy  przyjęcia  skargi  kasacyjnej  do  rozpoznania  nie  przysługuje  Ŝaden  środek
zaskarŜenia.  Sąd,  któremu  sprawa  została  przekazana  jest  związany  wykładnią  prawa
dokonaną przez Sąd NajwyŜszy. Wykładnia ta pozostaje wiąŜąca takŜe w sytuacji ponownego
złoŜenia skargi kasacyjnej od orzeczenia, które zapadło po ponownym rozpoznaniu sprawy.

Sąd NajwyŜszy odmówi przyjęcia do rozpoznania skargi o stwierdzenie niezgodności z

prawem  prawomocnego  orzeczenia  jeŜeli  jest  bezzasadna.  W  przeciwieństwie  do  skargi
kasacyjnej  skarga  ta  rozpoznawana  jest  z  zasady  na  posiedzeniu  niejawnym  a  więc  poza
rozprawą  (art.  424

k.p.c.) i zostanie oddalona w razie braku podstawy do stwierdzenia, Ŝe

zaskarŜone orzeczenie jest niezgodne z prawem. JeŜeli Sąd NajwyŜszy stwierdzi niezgodność
z prawem orzeczenia w zaskarŜonym zakresie, to podobnie jak w przypadku uwzględnienia
skargi kasacyjnej uchyli to orzeczenie (art. 424

k.p.c.).

18.

Charakterystyka róŜnych źródeł zobowiązań

PRAWO ZOBOWIĄZAŃ

PRZEDMIOT PRAWA ZOBOWIĄZAŃ I PODSTAWOWE POJĘCIA
Prawo zobowiązań jest tą częścią prawa cywilnego, które reguluje (metodą cywilnoprawną)
społeczne formy wymiany dóbr i usług o wartości majątkowej oraz ochronę dóbr
majątkowych. Prawo zobowiązań normuje więc obrót majątkowy między podmiotami prawa
cywilnego.
Przypomnijmy, Ŝe metoda cywilnoprawna charakteryzuje się pełną autonomicznością
podmiotów, brakiem bezpośredniego przymusu ze strony państwa i równym połoŜeniem stron
stosunku cywilnoprawnego.
W prawie zobowiązań zasada autonomii podmiotów to zasada swobody umów. Normy
dotyczące określonych typów umów mogą być zawarte w wielu' ustawach szczególnych, np.
ustawy z zakresu prawa autorskiego i wynalazczego, wekslowego i czekowego,
przewozowego i morskiego, wodnego, górniczego, spółdzielczego.
Według art. 353 § 1 k.c. zobowiązanie jest stosunkiem prawnym, w którym jedna osoba
(wierzyciel) moŜe Ŝądać od drugiej (dłuŜnik) świadczenia, a ta ostatnia powinna to
ś

wiadczenie spełnić. Istotą zobowiązania jest powstanie stosunku obligacyjnego. Warto

dodać, Ŝe zobowiązania to stosunki prawne, z których wynikają prawa podmiotowe o
charakterze względnym. Przypomnijmy jaszcze, Ŝe prawo podmiotowe o charakterze
względnym to prawo, którego posiadacz moŜe Ŝądać jego respektowania od oznaczonej
osoby, będącej drugą stroną stosunku prawnego.

Wyjaśnimy teraz kolejne pojęcia związane z pojęciem zobowiązania. Są to:

wiadczenie, wierzyciel, dłuŜnik, wierzytelność i dług.

Podmiotami zobowiązania są wierzyciel (uprawniony) i dłuŜnik (zobowiązany). Przedmiotem
zobowiązania jest świadczenie (art. 353 § 2 kc.), które moŜe polegać na działaniu bądź
zaniechaniu
Treść zobowiązania stanowią uprawnienia wierzyciela i obowiązki dłuŜniku Świadczeniem
jest zachowanie się dłuŜnika zgodne z treścią zobowiązania i polegające na zadośćuczynieniu
roszczenia wierzyciela i postępowaniu zgodnie z jego interesem. Przedmiotem świadczenia
jest przedmiot do którego świadczenie moŜe się odnosić, np. moŜe być nim rzecz, dobro
materialne, dzieło literackie, zachowanie się.
Cel zobowiązania to cel ekonomiczny. Skutki czynności prawnej powinny realizować wolę
stron w zakresie istotnych elementów wyniku społeczno-gospodarczego, który strony chciały
osiągnąć. Na ogół uczestnikom obrotu prawnego brak jest w rzeczywistości woli wywołania
skutków prawnych. Mają oni natomiast wolę wywołania określonego skutku społeczno-
gospodarczego. Nie myślą oni o tym, Ŝe wskutek ich działania mają powstać skutki prawne i
nawet nie zdają sobie sprawy z powstania takich skutków prawnych.
Wierzytelność jest to prawo podmiotowe względne. Rodzi liczne uprawnienia, które niekiedy
przekształcają się w roszczenia.
Dług jest to wyraz powinności, obowiązku dłuŜnika świadczenia na rzecz wierzyciela. Dług
rodzi odpowiedzialność, dotyczącą obowiązku pokrycia długu i związaną z przymusową
realizacją świadczenia. Istnieje dopuszczalność zastosowania przymusu. Dług zaleŜy od woli
dłuŜnika, odpowiedzialność od jego woli nie zaleŜy.

19.

Analiza odpowiedzialności cywilnoprawnej

Rodzaje odpowiedzialności są następujące:

•

odpowiedzialność osobista, która ma charakter majątkowy i jest
nieograniczona (całym majątkiem teraźniejszym i przyszłym). Wierzycielowi
słuŜy:

- wybór przymusowego sposobu zaspokojenia,
- wybór pomiędzy przedmiotami majątku,

•

odpowiedzialność rzeczowa np. zastaw (art. 306 k.c.) i hipoteka.

Aby poznać prawne skutki niewykonania zobowiązań naleŜy zapoznać się z

przepisami działu II i III tytułu VII księgi trzeciej k.c. Przepisy te regulują trzy skutki:
- obowiązek naprawienia szkody,
- prawo Ŝądania odsetek,
- prawo Ŝądania kary umownej.

Naprawienie szkody jest to szczególny rodzaj świadczenia (inaczej świadczenie

odszkodowawcze). Świadczenie to polega albo na przywróceniu stanu sprzed wyrządzenia
szkody albo na daniu rekompensaty w postaci sumy pienięŜnej. NaleŜy podkreślić, Ŝe szkoda
powoduje uszczerbek majątkowy, a z tego tytułu przysługuje odszkodowanie. MoŜna
wyróŜnić sytuacje, gdy przedmiotem świadczenia jest naprawienie szkody:
- popełnienie czynu niedozwolonego i wyrządzenie szkody deliktowej,
- niewykonanie bądź nienaleŜyte wykonanie zobowiązania i wyrządzenie szkody
kontraktowej. Odszkodowanie zastępuje tutaj główne świadczenie bądź je uzupełnia,
- umowne zobowiązanie do naprawienia szkody, jeŜeli taka będzie miała miejsce.
Ś

wiadczenie odszkodowawcze jest głównym świadczeniem, np. umowy gwarancyjne, czy

umowy ubezpieczenia.

Inne sytuacje rodzące obowiązek naprawienia szkody są określone w art. 142 i 132

k.c., art. 438 k.c., art. 161 k.p.c.

Prawo Ŝądania kary umownej określają przepisy art. 483 § 1 i art. 483 § 1 k.c.

Natomiast prawo Ŝądania odsetek określają przepisy art. 471 i art. 473 § 1 k.c.

Ponadto w ramach regulacji umowy sprzedaŜy unormowano względne prawa podmiotowe
związane ściśle z umową sprzedaŜy. Zaliczono do nich prawo odkupu (art. 593 do art. 595
k.c.) oraz prawo pierwokupu (art. 596 do 602 k.c.).

20.

Najczęściej występujące umowy cywilnoprawne: umowa kupna sprzedaŜy,
najmu, dzierŜawy, umowa bankowa

UMOWY ZOBOWIĄZUJĄCE
W odróŜnieniu od prawa francuskiego, szwajcarskiego, czy angielskiego law of contract,
polski Kodeks cywilny nie reguluje całokształtu problematyki umów. Nasz ustawodawca
przyjął w tym zakresie model regulacji prawnej opierający się na ukształtowanym w XIX
wieku przez prawników niemieckich szerokim pojęciu czynności prawnej. Prawne
uregulowanie kontraktów mieści się w prawie cywilnym. Przy czym pierwszoplanową dla
polskiego prawa nie jest instytucja umowy, lecz konstrukcja czynności prawnej.
Stosownie do tego załoŜenia, w księdze pierwszej kodeksu Część ogólna zamieszczono
przede wszystkim przepisy odnoszące się do wszystkich kategorii czynności prawnych, a
dopiero w dalszej kolejności przepisy dotyczące zawarcia wszystkich postaci umów (tj.
przepisy księgi pierwszej działu II tytułu IV Zawarcie umowy art. 66-721). Przepisy Części
ogólnej kodeksu odnoszą się do wszystkich umów cywilnoprawnych, a zatem nie tylko do
umów zobowiązujących, lecz takŜe do umów rozporządzających oraz majątkowo-
małŜeńskich.
Przedmiotem naszego szczególnego zainteresowania są umowy zobowiązujące nazywane
niekiedy kontraktami, a zatem zajmiemy się przede wszystkim przepisami kodeksu
dotyczącymi kontraktów.
Przepisy te zostały ulokowane w księdze trzeciej Kodeksu cywilnego Zobowiązania. Księga
trzecia podzielona jest funkcjonalnie na dwie części. Pierwsza część tej księgi składająca się z
Tytułów od I do X (art. 353 do art. 534) określana jest mianem części ogólnej zobowiązań.
Zawiera ona przepisy dotyczące instytucji wspólnych wszystkim typom umów, w tym
równieŜ umów zobowiązujących.
Druga, na którą składają się Tytuły od Xl do XXXVI (art. 535 do art. 921) nazywana jest
częścią szczegółową zobowiązań. W części szczegółowej zobowiązań zamieszczono przepisy
szczególne dotyczące prawnie wyodrębnionych typów kontraktów.

Z racji ich uregulowania w Kodeksie kontrakty te noszą miano kontraktów nazwanych, w
przeciwieństwie do tych typów umów, których regulacja kodeksowa bądź szerzej ustawowa
nie obejmuje. Umowy nieuregulowane w ustawie, określane są jako "nienazwane".

POJĘCIE UMOWY ZOBOWIAZUJĄCEJ (KONTRAKTU)
Umowa stanowi jedną z podstawowych instytucji prawa cywilnego. Szczególnym wyrazem
autonomii woli stron jest moŜność powoływania do Ŝycia stosunków cywilnoprawnych za
pośrednictwem umowy.
Umowy zobowiązujące (zwane inaczej kontraktami), stanowią zasadniczy sposób wymiany
dóbr i usług oraz stosunków kredytowych. Wśród róŜnego rodzajów umów cywilnoprawnych
umowy zobowiązujące odgrywają niezmiernie istotną rolę w kształtowaniu i rozwoju obrotu
gospodarczego i konsumenckiego.
Przepisy Kodeksu cywilnego nie określają pojęcia umowy, ani teŜ nie wskazują przesłanek
ogólnych wymaganych do jej zawarcia. Przyjmuje się, Ŝe do zawarcia umowy dochodzi w
drodze złoŜenia przez kontrahentów zgodnych oświadczeń woli, których treść i okoliczności
towarzyszące wskazują na zamiar wywołania określonych skutków prawnych.
To uzgodnienie oświadczeń woli stron określa się mianem konsensu (łac. consensus). Wynika
stąd, Ŝe prawo wiąŜe z umową określone skutki prawne tylko dlatego, iŜ strony uzgodniły w
oświadczeniach woli zamiar ich wywołania. Umowa wywołuje skutki prawne jedynie w
zakresie wzajemnych uzgodnień składających oświadczenia kontrahentów. W pewnych
przypadkach umowa moŜe wywołać skutki nie objęte wolą stron lub mimo woli ich

wywołania skutki takie mogą nie nastąpić. Umowa nie moŜe być sprzeczna z ustawą lub
zasadami współŜycia społecznego (zasadami słuszności, dobrych obyczajów i uczciwego
obrotu). Nie moŜe takŜe mieć na celu obejścia prawa (art. 58 k.c.). Ponadto umowa wywołuje
nie tylko skutki w niej wyraŜone, lecz takŜe te, które wynikają z ustawy, z zasad współŜyciu
społecznego i z ustalonych zwyczajów (art. 56 k.c.). Rola prawa, w tym zwłaszcza Kodeksu
cywilnego, ogranicza się do wyraŜania woli kontrahentów, poniewaŜ przepisom prawa
przypisuje się wyłącznie funkcję wyraŜania, czy teŜ uzupełniania woli stron i zapewnienia
ochrony praw, które powstały mocą ich woli.

PODZIAŁ UMÓW CYWILNOPRAWNYCH
Jak juŜ była o tym mowa, umowy cywilnoprawne dzielą się na trzy zasadnicze grupy: umowy
zobowiązujące (kontrakty), umowy rozporządzające i umowy majątkowe małŜeńskie.

Podział na umowy zobowiązujące i rozporządzające wynika w głównej mierze z

odmienności skutków, jakie umowy cywilnoprawne wywołują.
Umowa zobowiązująca polega na tym, Ŝe jedna strona (wierzyciel) moŜe Ŝądać od drugiej
(dłuŜnika) określonego zachowania się (świadczenia). Konstrukcja umowy zobowiązującej
jest więc zbieŜna z pojęciem zobowiązania określonym w art. 353 k.c. Umowami
zobowiązującymi są kontrakty sprzedaŜy, komisu, zamiany, darowizny, przechowania,
agencji, poŜyczki itd. Stanowią one zdecydowaną większość umów zawieranych w obrocie
gospodarczym i konsumenckim. Zawarcie umowy zobowiązującej powoduje powiększenie
się pasywów w majątku zobowiązującego się (dłuŜnika) oraz aktywów w majątku jego
kontrahenta (wierzyciela), który nabywa wierzytelność. Umowa rozporządzająca natomiast
polega na rozporządzeniu własnym prawem, czyli na jego przeniesieniu lub obciąŜeniu na
rzecz innej osoby albo na jego ograniczeniu lub zniesieniu. Do umów rozporządzających
naleŜą umowy przenoszące własność i inne prawa majątkowe (autorskie, wynalazcze, itp.),
ustanawiające ograniczone prawa rzeczowe (np. uŜytkowania, słuŜebności, hipoteki lub
zastawu), a takŜe zmierzające do zniesienia istniejących juŜ praw majątkowych (np.
zrzeczenie się słuŜebności gruntowej lub osobistej, hipoteki, zastawu, zwolnienie z długu).
Umowa rozporządzająca prowadzi do zmniejszenia aktywów rozporządzającego (jego
majątek zostaje zmniejszony na skutek wyzbycia się określonych praw majątkowych) oraz do
powiększenia aktywów jego kontrahenta (którego majątek zostaje powiększony wskutek
nabycia praw majątkowych lub zniesienia praw, jakie go obciąŜały).
PowyŜsze rozróŜnienie umów cywilnoprawnych oraz podane przykłady mogą rodzić
wątpliwości. Wydaje się, Ŝe skoro w wyniku zawarcia umowy sprzedaŜy sprzedawca
zobowiązuje się do przeniesienia własności rzeczy na kupującego, to umowa ta
kwalifikowana być powinna jako umowa rozporządzająca (przeniesienie własności mieści się
bowiem w kategorii rozporządzenia prawem). JednakŜe umowa sprzedaŜy została przez nas
określona jako umowa zobowiązująca. Powstaje zatem pytanie, czy dla wywołania skutku
rozporządzającego potrzebne jest dokonanie odrębnej czynności rozporządzającej. Nie ma w
tym sprzeczności. Nasze prawo, wzorem uregulowań francuskiego prawa cywilnego, przyjęło
w odniesieniu do niektórych umów zobowiązujących strony lub jedną z nich do dokonania
rozporządzeń prawami majątkowymi koncepcję podwójnych skutków zobowiązująco -
rozporządzających. WyraŜają art. 155 § l kc., stanowiąc, Ŝe umowa sprzedaŜy, zamiany,
darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co
do toŜsamości przenosi własność na nabywcę, chyba Ŝe przepis szczególny stanowi inaczej
albo strony inaczej postanowiły.
Zasada ta obejmuje takŜe umowy zobowiązujące do przeniesienia innych praw majątkowych
(uŜytkowania wieczystego patrz art. 234 i 237 kc., ograniczonych praw rzeczowych art. 245 §
1 k.c., zastawu art. 307 kc.). Podobnie umowa sprzedaŜy, zamiany, darowizny lub inna
umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności przenosi wierzytelność na nabywcę,

chyba Ŝe przepis szczególny stanowi inaczej albo, Ŝe strony inaczej postanowiły (art. 510 § 1
kc.).
Oznacza to, Ŝe we wszystkich wyŜej wymienionych przypadkach umowa zobowiązująca do
rozporządzenia wywołuje równocześnie skutki rozporządzające, bez potrzeby dokonywania
odrębnej czynności rozporządzającej.
Umowy majątkowe małŜeńskie (zwane potocznie intercyzą) uregulowane zostały w Kodeksie
rodzinnym i opiekuńczym. Odrębny charakter prawny tych umów wynika ze specyfiki
instytucji małŜeństwa. Umowy te regulują stosunki majątkowe małŜeńskie odmiennie niŜ to
wynika z ustawy (ustawowy ustrój wspólności majątkowej małŜeńskiej), a zatem rozstrzygają
wprawdzie o rodzaju relacji majątkowej przede wszystkim między samymi małŜonkami
(ustrój pełnej rozdzielności, ustrój ograniczonej wspólności lub rozszerzonej wspólności
majątkowej małŜeńskiej), ale skutki takiej umowy nie mają względnego charakteru i są
wiąŜące takŜe dla osób trzecich (np. wierzycieli obojga małŜonków).
Umowa majątkowa małŜeńska nie moŜe być zaliczana do kategorii umów zobowiązujących
takŜe dlatego, Ŝe nie czyni Ŝadnego z małŜonków wierzycielem uprf1wnionym do domagania
się spełnienia określonego świadczenia ani teŜ dłuŜnikiem, który byłby zobowiązany do
zaspokojenia roszczeń. Umowa majątkowa małŜeńska moŜe wprawdzie obejmować określone
rozporządzenia prawem na rzecz majątku wspólnego, jeŜeli prawo to wchodzi z mocy ustawy
do majątku odrębnego, albo na rzecz majątku odrębnego, jeŜeli prawo to wchodzi z mocy
ustawy
do majątku wspólnego, ale często zawierana jest takŜe przed zawarciem małŜeństwa, a więc
zanim powstanie ustawowa wspólność małŜeńska albo zanim jakiekolwiek prawo majątkowe
będzie mogło zostać przedmiotem rozporządzenia. Ma zatem raczej charakter umowy
organizacyjnej, której celem jest uporządkowaniu wzajemnych relacji majątkowych między
małŜonkami.

WYBRANE RODZAJE UMÓW ZOBOWIĄZUJĄCYCH (KONTRAKTÓW)
Podział na umowy nazwane i nienazwane wprowadza się w oparciu o kryterium właściwej
regulacji prawnej, która znajdzie zastosowanie do wybranego przez strony kontraktu.
Ź

ródłem regulacji kaŜdej umowy jest przede wszystkim sama umowa. JednakŜe w kwestiach

nieuregulowanych przez kontrahentów zastosowanie mogą mieć odpowiednie przepisy
ustawy.
Umowa nazwana jest to kaŜdy typ kontraktu mniej lub bardziej szczegółowo uregulowany w
ustawie. Przyjmuje się, Ŝe umowa nazwana to umowa o ustawowo określonych cechach.
przepisy ustawy zawierają pojęcie i istotne elementy takiej umowy (składniki przedmiotowo
istotne - łac. essentialia negotii) oraz nadają im odrębne nazwy jak sprzedaŜ, najem,
darowizna, zlecenie, umowa o dzieło, itd.
WyróŜnienie normatywne umów nazwanych ma na celu wskazanie na właściwą dla nich
regulację prawną.
Najczęściej tego rodzaju regulacja zawarta jest w zespole przepisów stosowanych do danej
umowy, wyodrębnionym w systematyce danego aktu normatywnego. W taki sposób
uregulowano umowy nazwane we wspomnianej juŜ części szczególnej tytuły XI- XXXVI
księgi III k.c. KaŜdy z tytułów składa się z przepisów regulujących wskazaną w nim umowę
nazwaną. Np. Tytuł XI zawiera przepisy o umowie sprzedaŜy (art. 535 do 602), tytuł XVII
przepisy o umowie najmu i dzierŜawy (art. 659 do 709), tytuł XXI o umowie zlecenia (art.
734 do 751), a tytuł XXXI o umowie spółki (art. 860 do 875) itd.
Przyporządkowanie danego kontraktu do określonego typu umowy nazwanej powoduje, Ŝe
stosuje się do niej zespół przepisów właściwych dla tego typu umowy. JeŜeli więc zawarto
umowę, na podstawie której przyjmujący zamówienie zobowiązał się do wyposaŜenia i
urządzenia lokalu mieszkalnego, a: zamawiający do zapłaty wynagrodzenia, to do tej umowy

stosuje się przepisy o umowie o dzieło zawarte w tytule XV (art. 627 do 646). JeŜeli
natomiast właściciel domu zobowiązał się oddać go drugiej stronie do uŜywania, a ta zgodziła
się płacić w zamian miesięczny czynsz, to do takiej umowy stosujemy odpowiednio przepisy
o najmie (art. 659 do 692 k.c.).
Fakt uregulowania umowy w ustawie zdecydowanie ułatwia kontrahentowi zarówno
zawarcie, jak i kształtowanie treści kontraktu. Przede wszystkim obrót kontraktowy staje się
dzięki temu odformalizowany, co oznacza m.in., Ŝe umowy nazwane mogą być skutecznie
zawierane w postaci uproszczonej. Wystarczy więc, gdy kontrahenci, zawierając kontrakt,
ograniczą się jedynie do uzgodnienia jednego z charakterystycznych (typowych) świadczeń
wzajemnych i podania nazwy umowy, jeŜeli przepisy ją regulujące wskazują sposób ustalenia
drugiego świadczenia wzajemnego. Pozostałą treść zawartego kontraktu wypełnią wówczas
przepisy ogólne Kodeksu oraz przepisy szczegółowe dotyczące danego typu umowy.
Na przykład zawierając umowę o dzieło, strony nie muszą określić wysokości wynagrodzenia
przyjmującego zamówienie (naleŜy mu się wówczas, zgodnie z art. 628 § l k.c.,
wynagrodzenie odpowiadające uzasadnionemu nakładowi pracy). Zawierając umowę
sprzedaŜy, strony mogą się ograniczyć do określenia typowych elementów, jak przedmiot
sprzedaŜy (z dokładnym jego opisem), którego własność sprzedawca zobowiązuje się
przenieść na kupującego. JeŜeli strony umowy sprzedaŜy nie określą ceny ani nie wskaŜą
podstaw do jej ustalenia a z okoliczności wynika, Ŝe miały na myśli cenę przyjętą w
stosunkach danego rodzaju, to poczytuje się w razie wątpliwości, Ŝe chodziło o cenę w
miejscu i czasie, w którym przedmiot umowy miał być kupującemu wydany.
Zgodnie z zasadą swobody umów (art. 3531 k.c.) kontrahenci mogą zawierać takŜe innego
rodzaju umowy, dla których brak szczególnych regulacji prawnych. Określa się je mianem
umów nienazwanych. Strony mogą wówczas swobodnie stworzyć całą ich treść i uzgodnić
indywidualnie wszystkie ich postanowienia. Rozwój umów tego rodzaju w praktyce
kontraktowej prowadzi do ukształtowania się i utrwalenia pewnych niezmiennych cech
charakterystycznych dla takiej umowy. Proces ten powoduje, Ŝe praktyka kontraktowa lub
judykatura umowę nienazwaną zaczyna w obrocie identyfikować pod ogólnie akceptowaną
nazwą. NaleŜą do tej kategorii np. umowy know-how, franchisingu, forfeitingu czy
factoringu.
Kiedy umowa nienazwana nabiera duŜej doniosłości gospodarczej, przycierając
zuniformizowaną i og61nie akceptowaną treść, wówczas moŜe zostać włączona do systemu
prawa poprzez stworzenie dla niej odpowiedniej szczególnej regulacji prawnej, uzyskując tym
samym miejsce wśród umów nazwanych. Tak stało się między innymi z umową leasingu,
która została prawnie wyodrębniona w nowym tytule XVII

księgi III kc. (art. 709

do 709

Pośrednią kategorię między umowami nazwanymi i nienazwanymi stanowią tzw. umowy
mieszane. Są to kontrakty, których nie da się w całości przyporządkować do któregoś z typów
umów nazwanych, poniewaŜ w swojej treści zawierają elementy dwu lub więcej umów
nazwanych, względnie elementy umowy (lub umów) nazwanej i umowy nienazwanej.
Elementy tych umów są jednak w taki sposób powiązane, Ŝe tworzą nową oryginalną i
zorganizowaną całość. Doktryna zalicza to umów mieszanych m.in. umowę o oddanie
przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania.
Umowa jest jednostronnie zobowiązująca, jeŜeli po jednej stronie umowy jest tylko
obowiązek świadczenia a po drugiej wyłącznie uprawnienie, a zatem jedna strona moŜe być
tylko dłuŜnikiem albo tylko wierzycielem. Charakter umowy jednostronnie zobowiązującej
ma np. darowizna i uŜyczenie.
Umowa jest dwustronnie zobowiązująca, gdy strony są równocześnie zobowiązane i
uprawnione do Ŝądania świadczenia od siebie nawzajem. KaŜda z nich występuje zatem, jako
wierzyciel w stosunku do jednego i jako dłuŜnik w stosunku do drugiego świadczenia.

W obrocie gospodarczym zawierane są z reguły umowy dwustronnie zobowiązujące. Taki
charakter ma większość umów nazwanych. Np. w umowie sprzedaŜy sprzedawca jest
dłuŜnikiem kupującego, jeśli chodzi o wydanie mu przedmiotu sprzedaŜy, ale jednocześnie
jest jego wierzycielem, gdy chodzi o zapłatę ceny.
Umowy dochodzą zazwyczaj do skutku juŜ w chwili złoŜenia przez strony zgodnych
oświadczeń woli, czyli w drodze konsensu (łac. solo consensu). Stąd wywodzi się ich
określenie jako umów konsensualnych. Zasada konsensualizmu stanowi fundament prawa
kontraktów. Do skutecznego zawarcia znakomitej większości umów nazwanych i powstania
wiąŜących zobowiązań wystarczy złoŜenie oświadczeń woli, bez potrzeby wydania ich
przedmiotu.
Do zawarcia niektórych umów przepisy wymagają jednak poza złoŜeniem oświadczeń woli
wydania, czy wręczenia rzeczy (lub innego przedmiotu materialnego), której objęcie w
posiadanie stanowi warunek wejścia umowy w Ŝycie. Umowy takie określane są mianem
umów realnych. Umowa uŜyczenia, przez którą uŜyczający zobowiązuje się zezwolić
biorącemu przez czas oznaczony lub nie oznaczony na bezpłatne uŜywanie oddanej mu w tym
celu rzeczy (art. 710 kc.), dochodzi do skutku dopiero po oddaniu biorącemu przedmiotu
uŜyczenia. Podobnie skonstruowane zostały umowy przechowania (art. 835 kc.) i składu (art.
853 k.c.). Kontrahenci mogą uzgodnić w umowie, Ŝe dojdzie ona do skutku dopiero w chwili
oddania drugiej stronie przedmiotu umowy, a więc mogą przekształcić umowę konsensualną
w umowę realną. Nie mogą jednak zmienić nazwanej umowy realnej w konsensualną.
Niektóre przepisy uzaleŜniają określone skutki prawne umowy od tego, czy ma ona odpłatny
czy teŜ nieodpłatny charakter. Najogólniej rzecz ujmując, przewidują one zazwyczaj szerszy
zakres ochrony praw osoby dokonującej świadczenia nieodpłatnie oraz węŜszy zakres jej
obowiązków względem drugiej strony aniŜeli w przypadku świadczenia odpłatnego.
Umowa jest odpłatna, gdy kaŜda ze stron ma uzyskać z zawieranej transakcji określoną
korzyść majątkową. W zamian za świadczenie jednej strony (np. w umowie sprzedaŜy -
przeniesienie prawa własności rzeczy), druga otrzymuje wynagrodzenie, zapłatę (np. w
umowie sprzedaŜy - cenę). W obrocie konsumenckim i gospodarczym większość umów
regulowanych przepisami Kodeksu cywilnego ma odpłatny charakter. Nazwanymi umowami
zawsze odpłatnymi są m.in. umowa sprzedaŜy, umowa o dzieło, najem i dzierŜawa, leasing.
Umowy nieodpłatne polegają na dokonywaniu przysporzenia na rzecz kontrahenta pod
tytułem darmowym (nieodpłatnym). Korzyść majątkową odnosi wówczas tylko strona, na
której rzecz przysporzenie następuje. Umowy nieodpłatne mogą mieć charakter umów
jednostronnie lub dwustronnie zobowiązujących. Umowami zawsze nieodpłatnymi są umowa
uŜyczenia i darowizny. W zaleŜności od woli stron niektóre kontrakty mogą mieć charakter
odpłatny lub nieodpłatny (np. zlecenie czy przechowanie moŜe być odpłatne, tj. za
wynagrodzeniem, albo nieodpłatne, tj. bez wynagrodzenia, poŜyczka moŜe być
oprocentowana lub nie oprocentowana).
Szczególny rodzaj umów odpłatnych stanowią umowy wzajemne. Stosownie do art. 487 § 2
k.c. umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowiązują się w taki sposób, Ŝe świadczenie
jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej. Świadczenia stron charakteryzuje
zatem swoista, bo zaleŜna od subiektywnej oceny stron równowaga (ekwiwalentność,
zamienność, paliatywność). Kontrahenci zawierają kontrakt dlatego, Ŝe ich świadczenia
wydają się im być wzajemnie wymienne i równowartościowe. Celem świadczenia kaŜdej
strony jest uzyskanie odpowiadającego mu świadczenia kontrahenta. Sprzedawca
zobowiązuje się do przeniesienia własności sprzedawanego towaru, poniewaŜ kupujący
zobowiązuje się do zapłacenia za ten towar ceny odpowiadającej jego wartości. Podobnie
kupujący zobowiązuje się do zapłacenia ceny dlatego, Ŝe sprzedawca zobowiązuje się do
przeniesienia na niego własności towaru odpowiedniego do płaconej kwoty.

Wyrazem zasady swobody umów jest wolność wyboru kontrahenta oraz dowolnego i w pełni
autonomicznego kształtowania treści zawieranego kontraktu. Pełna realizacja tej swobody
następuje w toku negocjacji prowadzonych między równorzędnymi partnerami. Kontrakt
stanowi wówczas rezultat dojścia stron do kompromisu i wspólnego uzgodnienia postanowień
umownych.
Umowy swobodnie negocjowane zawierane są nadal w tradycyjnym obrocie gospodarczym,
w którym Ŝadna ze stron nie jest w stanie narzucić kontrahentowi rozwiązań korzystnych
wyłącznie dla niej.
Jednak stałe dąŜenie do uproszczenia procedury nawiązywania stosunków kontraktowych, a
zwłaszcza funkcjonalizacja masowego obrotu z udziałem konsumentów prowadzi do
upowszechnienia praktyki wielokrotnego powielania zuniformizowanych kontraktów o
identycznej treści. Tendencje te wzmacnia dodatkowo rozwój elektronicznych systemów
porozumiewania się na odległość, w szczególności Internetu. Korzystanie przez
przedsiębiorców z wcześniej opracowanych, jednolitych formularzy kontraktowych lub
standardowych ogólnych warunków umów, które są udostępniane szerokim kręgom
odbiorców i wypełniane następnie przez klientów bez moŜliwości uprzedniego negocjowania
ich postanowień nazywamy praktyką zawierania umów adhezyjnych (od łac. adhesio
przystąpić). Praktyka ta rozwinęła się zwłaszcza w obrocie elektronicznym, ale jest takŜe sil-
nie obecna w obrocie tradycyjnym, np. w dziedzinie umów o dostawę nośników energii
(elektrycznej, gazowej, cieplnej) i wody, odprowadzania ścieków, a takŜe umów
ubezpieczeniowych, bankowych, przewozowych (dot. przewozu osób i towarów drogą
lądową, powietrzną i morską, komunikacji miejskiej itp.).
Z uwagi na to, Ŝe treść umów adhezyjnych kształtowana jest jednostronnie przez
przedsiębiorcę, który jest kontrahentem ekonomicznie silniejszym (zw. proponentem), istnieje
ryzyko naduŜywania tej przewagi ekonomicznej i forsowania treści wzorców wyłącznie na
jego korzyść kosztem kontrahenta przystępującego do umowy (zw. adherentem). Dlatego
ustawodawca szczególną troską otacza adherentów wprowadzając restrykcyjne rozwiązania
ustawowe zapewniające im odpowiednią ochronę i gwarantujące przywrócenie między
stronami równowagi we wzajemnych świadczeniach (por. m.in. art. 384 i 385

kc.).

WYBRANE TYPY NAZWANYCH UMÓW ZOBOWIĄZUJĄCYCH

Umowa sprzedaŜy

Jest to najwaŜniejsza i najczęściej spotykana w praktyce kontraktowej umowa nazwana.
Ogólne przepisy o sprzedaŜy zawarte są w Tytule XI, działach I-III księgi trzeciej Kodeksu
cywilnego (art. 535 do 582).
Do elementów przedmiotowo istotnych umowy sprzedaŜy (art. 535 kc.) zaliczyć naleŜy:
- zobowiązanie jednej strony (zw. sprzedawcą) do przeniesienia na drugą stronę (zw.
kupującym) własności rzeczy (art. 45 kc.). Przedmiotem umowy sprzedaŜy mogą być
równieŜ, stosownie do art. 555 kc., takŜe energia (np. elektryczna, cieplna) oraz prawa (np.
wierzytelność, ograniczone prawa rzeczowe, prawa do spadku),
- zobowiązanie kupującego do zapłaty ceny, tj. oznaczonej sumy pienięŜnej. Cenę określa się
najczęściej kwotą pieniędzy ale cenę moŜna takŜe określić w drodze wskazania podstaw do
jej ustalenia (np. cena średnia za dany towar w oznaczonym okresie, cena giełdowa, rynkowa,
czy ustalona, w oparciu o wzór czy oznaczone kryteria). JeŜeli strony nie wskazały ceny w
powyŜszy sposób, moŜliwe jest jej ustalenie w oparciu o obiektywne okoliczności, z których
wynika, Ŝe strony miały na względzie cenę przyjętą w stosunkach danego rodzaju. Wtedy
poczytuje się, Ŝe chodziło o cenę w miejscu i czasie, w którym rzecz ma być kupującemu
wydana,

•

kupujący zobowiązany jest do odbioru przedmiotu sprzedaŜy od sprzedawcy, który z
kolei obowiązany jest do jego wydania, a czasem do jego dostarczenia drugiej stronie
lub wskazanej przez nią osobie trzeciej. Sposób wydania i odebrania rzeczy
sprzedanej powinien zapewnić jej całość i nienaruszalność. W szczególności sposób
opakowania i przewozu powinien odpowiadać właściwościom rzeczy (art. 545 § l kc.)
JeŜeli inaczej nie ustalono, koszty wydania oraz przesłania rzeczy do miejsca, które
nie jest miejscem spełnienia świadczenia obciąŜają sprzedawcę a koszty odebrania po-
nosi kupujący (art. 547 kc.). Z chwilą wydania rzeczy sprzedanej przechodzą na
kupującego korzyści i cięŜary związane z rzeczą (np. poŜytki, koszty napraw,
obowiązek podatkowy) oraz niebezpieczeństwo przypadkowej utraty lub uszkodzenia
rzeczy (art. 548 kc.) JeŜeli kupujący dopuścił się zwłoki z odebraniem rzeczy
sprzedanej, sprzedawca moŜe oddać rzecz na przechowanie na koszt i ryzyko
kupującego (art. 551 § 1 k.c.);

Poza tym sprzedawca obowiązany jest udzielić kupującemu potrzebnych wyjaśnień o
stosunkach prawnych i faktycznych dotyczących rzeczy sprzedanej oraz wydać posiadane
przez siebie dokumenty, które jej dotyczą (np. instrukcję obsługi, kartę gwarancyjną, dowód
rejestracyjny w przypadku pojazdu mechanicznego - art. 546 kc.). Razem z rzeczą sprzedaną
sprzedawca powinien wydać kupującemu wszystkie przynaleŜności (art. 51 kc.).
Umowa sprzedaŜy jest umową wzajemną. Strony sprzedaŜy zobowiązują się bowiem w
stosunku do siebie w taki sposób, Ŝe świadczenie jednej z nich (np. płacona cena) jest
odpowiednikiem świadczenia drugiej (np. wartości sprzedawanej rzeczy). Umowa sprzedaŜy
jest takŜe umową zobowiązującą i konsensualną.
Kodeksowe przepisy o sprzedaŜy nie zastrzegają dla tej umowy Ŝadnej formy szczególnej (np.
pisemnej, czy aktu notarialnego). Niekiedy jednak z innych przepisów wynika obowiązek
zachowania przez umowę, w tym równieŜ umowę sprzedaŜy, formy szczególnej pod rygorem
niewaŜności. Rygor ten nie dotyczy jednak samego zobowiązania, ale z reguły skutku prawno
rzeczowego, jaki umowa sprzedaŜy jednocześnie ma wywołać (np. przeniesienia własności
nieruchomości - art. 158 kc., uŜytkowania wieczystego - art. 237 k.c., spadku - art. 1052 kc.,
zbycia przedsiębiorstwa - art. 75

kc.).

Umowę sprzedaŜy moŜna zawrzeć w drodze zastosowania dowolnego trybu, tj.

przez ofertę i jej przyjęcie (art. 66 i nast. k.c.), w toku negocjacji (art. 72 k.c.), czy przez
aukcję bądź przetarg (art. 70

do 70

k.c.). Często spotykanym sposobem zawierania umów

sprzedaŜy jest posługiwanie się przez jedną ze stron (z reguły jest to oferent) wzorcem
kontraktowym lub regulaminem, czy teŜ ogólnymi warunkami (art. 384 do 385

k.c.).

Roszczenia z tytułu sprzedaŜy przedawniają się zgodnie z zasadami ogólnymi (art. 117 i nast.
k.c.). Wyjątkiem jest np. termin przedawnienia roszczeń z tytułu sprzedaŜy dokonanej w
zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy. Wynosi on jedynie dwa lata (art. 554
k.c.). Oznacza to, Ŝe kupujący będący konsumentem swych roszczeń moŜe dochodzić w
terminie lat dziesięciu, zaś sprzedawca prowadzący sklep w terminie lat dwóch.
W kodeksie uregulowano trzy szczególne postacie umowy sprzedaŜy. NaleŜą do nich
sprzedaŜ na raty (art. 583 do 588 k.c.), sprzedaŜ z zastrzeŜeniem prawa własności (art. 589 do
591 k.c.), sprzedaŜ na próbę (art. 592 k.c.).

Umowa najmu i dzierŜawy

Wspólnym elementem zarówno umowy najmu jak i umowy dzierŜawy jest ich konstrukcja
normatywna oparta na wierzytelności jednej ze stron (najemcy, dzierŜawcy) do okresowego
uŜywania cudzej rzeczy albo, w przypadku dzierŜawy, korzystania z cudzego prawa.
Umowa najmu i dzierŜawy uregulowane zostały w tytule XVII księgi trzeciej kc., umowa
najmu w dziale I (art. 659 do 692) i umowa dzierŜawy w dziale II (art. 693 do 709). W
ramach działu I wyróŜniono odrębne zasady najmu lokali (art. 680 do 692 kc.). Oba typy

umowy mają charakter wzajemny, a o ich podobieństwie świadczy treść art. 694 kc., zgodnie
z którym do dzierŜawy stosuje się odpowiednio przepisy o najmie.
Przez umowę najmu wynajmujący zobowiązuje się oddać rzecz najemcy do uŜywania na czas
oznaczony lub nieoznaczony, a najemca zobowiązuje się płacić wynajmującemu umówiony
czynsz (art. 659 § l kc.). Z najmu wynika dla najemcy jedynie uprawnienie do korzystania z
rzeczy (rzeczy ruchomej i nieruchomości albo ich części) w ograniczonym zakresie, tj. do jej
uŜywania.
Wyklucza to zatem moŜliwość zuŜycia rzeczy przez najemcę, a takŜe pobierania z niej
poŜytków i innych dochodów (art. 53 do 55 kc.).
Ten ograniczony zakres uprawnień najemcy roŜni umowę najmu od umowy dzierŜawy, w
której dzierŜawca uprawniony jest nie tylko do korzystania z rzeczy ale równieŜ do pobierania
z niej poŜytków (art. 693 § l kc.). Przedmiotem dzierŜawy moŜe być tylko rzecz, która
przynosi poŜytki (w praktyce jest to najczęściej nieruchomość rolna, gospodarstwo rolne (art.
55

kc.) albo przedsiębiorstwo (art. 55

kc.)]. Ponadto dzierŜawa ma szerszy zakres

przedmiotowy, poniewaŜ jej przedmiotem mogą być nie tylko rzeczy lecz równieŜ prawa
majątkowe i niemajątkowe (art. 709 kc.).
Zarówno umowa najmu, jak i umowa dzierŜawy mają charakter zobowiązujący,
konsensualny, wzajemny i odpłatny. Najemca i dzierŜawca zobowiązani są do zapłaty
czynszu uzgodnionego w umowie. W umowie najmu czynsz moŜe być oznaczony w
pieniądzu lub w świadczeniach innego rodzaju, np. czynsz moŜe być odpracowywany przez
najemcę.
W umowie dzierŜawy natomiast czynsz oprócz pienięŜnego moŜe mieć równieŜ postać
ułamkowej części poŜytków pobieranych z wydzierŜawionej rzeczy lub prawa. Czynsz najmu
lub czynsz dzierŜawny jest z reguły świadczeniem okresowym, tj. płatnym w określonych
odstępach czasu. MoŜe mieć jednak charakter świadczenia spełnionego jednorazowo.
PoniewaŜ umowa najmu i dzierŜawy ma charakter zobowiązujący, wynajmującym oraz
wydzierŜawiającym moŜe być kaŜdy, kto włada rzeczą zarówno na podstawie prawa
własności, tj. jako właściciel, jak teŜ jedynie na podstawie faktycznej, tj. jako posiadacz
samoistny.
Ś

wiadczenie wynajmującego i wydzierŜawiającego polega na oddaniu rzeczy do uŜywania na

czas określony lub nieokreślony. W tym czasie wynajmujący oraz wydzierŜawiający ma
obowiązek tolerować uprawnienie najemcy i dzierŜawcy do władania rzeczą. Ich świadczenie
ma zatem charakter ciągły w tym sensie, Ŝe zobowiązani są przez czas trwania umowy do
stałego zachowania się polegającego na zaniechaniu (nie czynieniu przeszkód i nie
przeszkadzaniu w korzystaniu z rzeczy przez najemcę bądź dzierŜawcę).
Umowa zawarta na czas nieoznaczony (zobowiązanie bezterminowe o charakterze ciągłym)
moŜe być w kaŜdym czasie rozwiązana w drodze wypowiedzenia (art. 365

kc., art. 673 § l

kc.). Terminy wypowiedzenia mogą zostać określone w umowie. W braku ich umownego
uzgodnienia stosuje się terminy ustawowe (art. 673 § 2 kc.). JeŜeli czynsz płatny jest w
odstępach czasu dłuŜszych niŜ miesiąc, umowę moŜna wypowiedzieć najpóźniej na trzy
miesiące naprzód na koniec kwartału kalendarzowego. Gdy czynsz płatny jest miesięcznie, to
na miesiąc naprzód na koniec miesiąca kalendarzowego, a gdy czynsz płatny jest w okresach
krótszych niŜ miesiąc, to na trzy dni naprzód. Gdy czas trwania umowy wynosi jeden dzień-
na jeden dzień naprzód. JeŜeli rzecz oddana została do uŜywania na czas oznaczony, strony
nie mogą zakończyć umowy w drodze wypowiedzenia. W sposób dowolny, bez waŜnej
przyczyny.
Przyczyny te mogą wynikać z ustawy (np. art. 667 § 2 kc., art. 672 kc., art. 687 kc., art. 698 §
2 kc., art. 703 kc.) albo z umowy (art. 673 § 3 kc.). Umowa zawarta na czas oznaczony
powinna dokładnie wskazywać okoliczności, w których strony mogą ją wypowiedzieć.

Maksymalnym okresem oznaczonym, na który umowa najmu moŜe być zawarta wynosi lat
dziesięć. Umowa najmu zawarta na czas dłuŜszy niŜ dziesięć lat uwaŜana jest po upływie tego
terminu za zawartą na czas nieoznaczony (art. 661kc.). W przypadku dzierŜawy termin ten
jest znacznie dłuŜszy i wynosi trzydzieści lat (art. 695 § l kc.).
W umowach występują obowiązki stron. Umowa najmu nakłada na wynajmującego
obowiązki w większym rozmiarze niŜ to czyni w przypadku wydzierŜawiającego. Wynika to
z tego, Ŝe dzierŜawca ma szerszy zakres swobody w korzystaniu z rzeczy niŜ najemca.
Wynajmujący obowiązany jest przede wszystkim wydać rzecz najemcy w stanie przydatnym
do umówionego uŜytku i utrzymywać rzecz w takim stanie w czasie trwania umowy. Ponadto
wynajmujący ma obowiązek zapewnić najemcy nieskrępowane i spokojne uŜywanie rzeczy,
w tym równieŜ udzielić najemcy ochrony w razie zakłócenia uŜywania przez osoby trzecie..
Wynajmujący ponosi odpowiedzialność za wady rzeczy najętej.
Najemca z kolei zobowiązany jest do świadczenia wzajemnego w postaci czynszu. Ma takŜe
obowiązek uŜywać rzeczy w sposób w umowie określony i odpowiadający jej przeznaczeniu.
Na najemcy ciąŜy obowiązek ponoszenia drobnych nakładów połączonych ze zwykłym
uŜywaniem rzeczy. Najemca moŜe rzecz oddać w dalszy najem (tzw. podnajem) chyba, Ŝe
zabrania mu tego umowa.
DzierŜawca zobowiązany jest wykonywać swe uprawnienie pobierania poŜytków zgodnie z
wymaganiami prawidłowej gospodarki i nie moŜe zmienić przeznaczenia przedmiotu
dzierŜawy bez zgody wydzierŜawiającego. W odróŜnieniu od najemcy dzierŜawca ponosi
koszty wszelkich napraw niezbędnych do zachowania przedmiotu dzierŜawy w stanie
niepogorszonym. Nie moŜe teŜ bez zgody wydzierŜawiającego oddać przedmiotu dzierŜawy
w poddzierŜawę.

•

Umowa zlecenia

Umowa zlecenia uregulowana została w tytule XXI księgi trzeciej Kodeksu cywilnego (art.
734 do 751). W umowie tej stronami są dający zlecenie (zleceniodawca) oraz przyjmujący
zlecenie (zleceniobiorca).
Do elementów typowych tej umowy nazwanej naleŜy zobowiązanie zleceniobiorcy do
dokonania określonej czynności prawnej dla zleceniodawcy (art. 734 § 1 k.c.).
Przedmiotem zlecenia w ścisłym tego słowa znaczeniu nie moŜe być natomiast spełnienie
usługi w postaci czynności faktycznej, której elementem nie jest oświadczenie woli. JednakŜe
do świadczenia czynności faktycznych (np. usług turystycznych, udzielania prywatnych lekcji
i korepetycji, nauki języków obcych, gry na instrumentach, pośrednictwa przy zawieraniu
umowy, leczenia, opieki) przepisy o zleceniu stosuje się odpowiednio (art. 750 k.c.).
Szereg umów o świadczenie usług mających zazwyczaj cechy czynności faktycznych zostało
odrębnie uregulowanych w Kodeksie cywilnym (np. umowa agencyjna - art. 758 do 764

;

umowa komisu - art. 765 do 773; umowa przewozu - art. 774 do 793; umowa spedycji - art.
794 do 804; umowa ubezpieczenia - art. 805 do 834; umowa przechowania - art. 835 do 845
oraz umowa składu - art. 853 do 859

). Do umów tych wskazane przepisy szczególne znajdą

zastosowanie w pierwszej kolejności.
Przyjmujący zlecenie wykonuje czynność prawną w pełni samodzielnie i nie podlega przy
tym ogólnemu kierownictwu zleceniodawcy. Tą właśnie cechą umowa zlecenia róŜni się od
umowy o pracę szczegółowo uregulowanej w Kodeksie pracy.
Zleceniobiorca zobowiązuje się jedynie do dokonania umówionych czynności prawnych, ale
nie odpowiada natomiast za to, Ŝe poŜądany przez dającego zlecenie rezultat nie został
osiągnięty (np. biorący zlecenie poprowadzenia sprawy sądowej adwokat nie wygrał jej w
zakresie oczekiwanym przez zleceniodawcę). Umowa zlecenia ma zatem charakter umowy
starannego działania. Zleceniobiorca ponosi zatem odpowiedzialność kontraktową, jeŜeli
zleceniodawca wykaŜe, iŜ wykonując zlecenie nie zachował on naleŜytej staranności (np.
zleceniodawca przegrał sprawę sądową, poniewaŜ jego adwokat nie złoŜył we właściwym

terminie apelacji). Z tych względów umowa zlecenia opiera się w duŜym stopniu na zaufaniu
dającego zlecenie do przyjmującego zlecenie.
Zleceniodawca wykonuje czynność prawną dla dającego zlecenie. Oznacza to, Ŝe nic działa
on na swoją rzecz, ale na rachunek dającego zlecenie. MoŜe zatem działać w charakterze
pełnomocnika, tj. w imieniu i na rzecz zleceniodawcy. Udzielenie odrębnego pełnomocnictwa
nie jest konieczne, poniewaŜ zlecenie z mocy ustawy (art. 734 § 2 kc.) obejmuje umocowanie
do dokonania czynności prawnej w imieniu dającego zlecenie.
Zleceniobiorca moŜe teŜ działać, co prawda, na rachunek zleceniodawcy, ale w imieniu
własnym, tj. w charakterze zastępcy pośredniego. Dokonuje on zatem czynności prawnej na
swoje nazwisko (np. nabywa nieruchomość dla siebie, nie ujawniając przed sprzedawcą, Ŝe
działa w imieniu zleceniodawcy), ale ma obowiązek przenieść potem na zleceniodawcę
wszystko co w wyniku czynności prawnej uzyskał (art. 734 § 2 kc., art. 740). Umowa
zlecenie moŜe być w zaleŜności od woli stron umową odpłatną albo nieodpłatną. Zazwyczaj
jednak w stosunkach gospodarki rynkowej, gdzie rządzą prawa ekonomii z prawem wartości
oraz prawem popytu i podaŜy umowy zlecenia mają charakter odpłatny i wzajemny. Zlecenie
jest umową konsensualną i zobowiązującą.
Z umowy wynikają obowiązki stron. Podstawowym obowiązkiem przyjmującego zlecenie
jest dokonanie czynności prawnej z naleŜytą starannością. Zachowuje on zatem duŜą swobodę
i samodzielność, gdy chodzi o ustalenie sposobu wykonania zleconej czynności i dobór
ś

rodków działania. Zleceniodawca ma prawo udzielić mu jednak wiąŜących wskazówek, czy

instrukcji postępowania zwłaszcza, gdy wymagają tego okoliczności. Zleceniobiorca
powinien wykonać zlecenie osobiście, ale nie jest to wymaganie bezwzględne.
MoŜe on przy jego wykonywaniu posłuŜyć się pomocnikiem lub zastępcą, zawiadamiając o
tym zlecającego. Ponosi on za nich odpowiedzialność tylko za winę w wyborze (art. 738 § 1
kc.). W pozostałych przypadkach odpowiada za ich zawinione działania na zasadzie ryzyka
(art. 738 § 2 zd. 2 kc., 474 kc.). Przyjmujący zlecenie obowiązany jest na bieŜąco informować
zleceniodawcę o przebiegu sprawy i złoŜyć mu sprawozdanie z wykonania zlecenia. Ma takŜe
obowiązek wydać zleceniodawcy wszystko co w ramach wykonywania zlecenia dla niego
uzyskał.

Po stronie dającego zlecenie istnieje obowiązek pokrycia wydatków przyjmującego

zlecenie związanych z naleŜytym jego wykonywaniem oraz zwolnienia go z zaciągniętych w
celu tym zobowiązań (art. 742, 743 kc.).
JeŜeli zlecenie jest odpłatne zleceniodawca ma obowiązek dać zleceniobiorcy wynagrodzenie.
NaleŜy się ono zleceniobiorcy dopiero po wykonaniu zlecenia, tj. z dołu (art. 744 kc.) i bez
względu na osiągnięty rezultat. JeŜeli nie ma obowiązującej taryfy, a nie umówiono się o
wysokość wynagrodzenia, naleŜy się wynagrodzenie odpowiadające wykonanej pracy.
Dający zlecenie oraz przyjmujący zlecenie ma prawo w dowolnym czasie wypowiedzieć
stosunek zlecenia ze skutkiem natychmiastowym (art. 746 kc.). Strony mogą jednak w
umowie określić terminy, sposób oraz powody wypowiedzenia.

•

U mowa o dzieło

Umowa o dzieło została uregulowana w tytule XV księgi trzeciej Kodeksu cywilnego (art.
627 do 646). W umowie tej stronami są przyjmujący zamówienie i zamawiający.
Do elementów typowych tej umowy nazwanej naleŜy zobowiązanie przyjmującego
zamówienie do wykonania oznaczonego dzieła, a zamawiającego do zapłaty wynagrodzenia
(art. 627 k.c.).
Umowa o dzieło ma zatem wzajemny charakter. Jest umową zobowiązującą i konsensualną.
Pojęciem wyróŜniającym tę umowę spośród innych umów nazwanych, zwłaszcza o
ś

wiadczenie usług jest jej przedmiot. Dzieło stanowi rezultat indywidualnej działalności

przyjmującego zamówienie. Rezultat ten moŜe mieć charakter materialny (np. namalowanie
obrazu, remont domu, sprzątanie, wykonanie naprawy), jak teŜ niematerialny.

W tym drugim przypadku rezultat musi być utrwalony (ucieleśniony) w przedmiocie
materialnym, aby mógł być uznany za przedmiot umowy o dzieło. Wszelkie przejawy
działalności intelektualnej człowieka (pomysły, koncepcje, zamierzenia, rozwiązania), aby
być przedmiotem umowy o dzieło muszą zostać utrwalone w taki sposób, aby ich rezultat
dawał się obiektywnie sprawdzić i ocenić. Dlatego np. koncepcja architektoniczna, czy
pomysł na napisanie rozprawy naukowej, dopóki pozostają jedynie wizją architekta lub
naukowca nie mogą być traktowane jako dzieło. Dopiero ostateczny rezultat rozwaŜań w
postaci opracowanego na papierze lub na nośniku elektronicznym planu, projektu, obliczenia,
modelu albo treści ksiąŜki moŜe być uznany za dzieło. Podobnie wykłady prowadzone na
uczelni, czy zajęcia w szkole, jeŜeli są jedynie wynikiem kreatywnych umiejętności i
spontanicznie formułowanych przemyśleń wykładowcy czy nauczyciela nie będą stanowić
dzieła w ujęciu Kodeksu cywilnego, ale przedmiot umowy w rozumieniu omówionego wyŜej
art. 750 k.c., tj. umowy o świadczenie usług podobnych do zlecenia.
Natomiast, jeŜeli treść takich wykładów zostanie utrwalona w postaci planu zajęć, opisu
tematyki, zbioru lektur, czy podstawowych tez i zestawów niezbędnych informacji, to mamy
do czynienia z utrwaleniem rezultatu intelektualnego mającym cechy przedmiotu umowy o
dzieło.
Biorąc powyŜsze pod uwagę moŜna uznać, Ŝe w odróŜnieniu od umowy zlecenia i umowy o
pracę wykonanie dzieła polega nie na samym tylko starannym działaniu, ale takŜe na
doprowadzeniu do osiągnięcia z góry określonego rezultatu.
Brak rezultatu oznacza niewykonanie umowy przez przyjmującego zamówienie. Umowa o
dzieło jest zatem typową umową rezultatu. Ponadto w odróŜnieniu od pracownika
podlegającego kierownictwu pracodawcy, przyjmujący zamówienie samodzielnie organizuje
swoją działalność i w wykonywaniu dzieła nie podlega nadzorowi zamawiającego.
W przeciwieństwie do umowy sprzedaŜy, której przedmiotem jest z reguły rzecz gotowa,
dzieło jest zawsze wytworem działania przyjmującego zamówienie. Podobieństwo między
tymi dwiema umowami polegać moŜe na tym, Ŝe zarówno sprzedawca, jak i przyjmujący
zamówienie przenosi prawo własności rzeczy na drugą stronę.
Z umowy wynikają obowiązki stron. Sposób wykonania dzieła określa umowa. Przyjmujący
zamówienie nie ma obowiązku stosować się do wskazówek udzielanych przez
zamawiającego. Przyjmujący zamówienie obowiązany jest dostarczyć odpowiednie materiały
potrzebne do wykonania dzieła. MoŜliwe jest jednak, aby materiały te dostarczył
zamawiający. W takim przypadku przyjmujący zamówienie nie odpowiada za wady dzieła,
jeśli wynikają one z niewłaściwych lub wadliwych materiałów dostarczonych mu przez
zamawiającego.
W razie pojawienia się przeszkód w wykonaniu dzieła (np. wyŜszy niŜ sądzono koszt
materiałów lub nakład pracy, dłuŜszy czas wykonania), przyjmujący zamówienie powinien
zawiadomić zamawiającego o trudnościach dla uzyskania jego pozwolenia na wykonanie prac
dodatkowych czy przedłuŜenie terminu. Zamawiający ma prawo kontrolować jedynie
terminowość, jakość oraz prawidłowość wykonawstwa zamówionego dzieła.
W przypadku opóźnienia albo wadliwości w jego wykonaniu zamawiający moŜe natychmiast
od umowy odstąpić. Odstąpienie od umowy róŜni się tym od wypowiedzenia, Ŝe wskutek
wykonania tego prawa kształtującego umowa ulega uniewaŜnieniu, tak jakby nigdy nie
została zawarta.
Zamawiający niejednokrotnie obowiązany jest do współdziałania z przyjmującym
zamówienie (np. wzięcie miary i dalsze przymiarki u krawca, udostępnienie lokalu przed
remontem, wydanie rzeczy w celu naprawy). Brak współdziałania pozwala przyjmującemu
zamówienie od umowy odstąpić.

Za wady dzieła - zarówno fizyczne jak i prawne - przyjmujący zamówienie odpowiada

według omówionych wyŜej przepisów o rękojmii przy sprzedaŜy.

W odróŜnieniu jednak od rękojmii przy sprzedaŜy waŜnym czynnikiem kształtującym

odpowiedzialność przyjmującego zamówienie jest moŜliwość usunięcia wad.

JeŜeli wady dają się usunąć, zamawiający moŜe Ŝądać naprawy dzieła w wy-

znaczonym terminie.

Przyjmujący zamówienie moŜe odmówić naprawy tylko wtedy, gdyby naprawa ta

wymagała od niego nadmiernych kosztów (art. 637 § l kc.).
Jeśli natomiast wady usunąć się nie dają albo przyjmujący zamówienie nie naprawi dzieła w
wyznaczonym terminie, zamawiający moŜe od umowy odstąpić tylko wówczas, jeŜeli wady
są istotne, tj. np. gdy uniemoŜliwiają prawidłowe korzystanie z dzieła.

W przypadku wad nieistotnych zamawiający moŜe domagać się jedynie obniŜenia

wynagrodzenia w odpowiednim stosunku (art. 637 § 2 kc.).

Umowa o dzieło jest umową zawsze odpłatną. Wynagrodzenie powinno być

zapłacone przez zamawiającego w chwili wydania mu dzieła, chyba Ŝe umowa inaczej
stanowi (art. 642 kc.). Mimo niewykonania dzieła przyjmującemu zamówienie naleŜy się
wynagrodzenie wtedy, gdy, wykonanie dzieła doznało przeszkody z przyczyn leŜących po
stronie zamawiającego (art. 639 k.c.), dzieło uległo uszkodzeniu lub zniszczeniu wskutek
wadliwych materiałów dostarczonych przez zamawiającego (art. 641 kc.) oraz jeŜeli
zamawiający bez uzasadnionej przyczyny odstępuje od umowy (art. 644 k.c.).
Wynagrodzenie moŜe być określone stałą, z góry oznaczoną kwotą (tzw. wynagrodzenie
ryczałtowe). W razie ustalenia w umowie wynagrodzenia ryczałtowego, przyjmujący nie
moŜe domagać się jego podwyŜszenia nawet wówczas, gdyby koszty wykonania dzieła
okazały się wyŜsze (art. 632 § l kc.) chyba, Ŝe zmiana ta spowodowana została przez czynniki
od przyjmującego niezaleŜne, których nie moŜna było przewidzieć, a wykonanie dzieła na
warunkach dotychczasowych groziłoby mu raŜącą stratą. Wtedy sąd moŜe na Ŝądanie
przyjmującego podwyŜszyć ryczałt a nawet rozwiązać umowę (art. 632 § 2 kc.).
Innym sposobem ustalenia wynagrodzenia jest zestawienie (kosztorys) potrzebnych
materiałów i planowanych prac z podaniem cen jednostkowych (tzw. wynagrodzenie
kosztorysowe). KaŜda zmiana cen materiałów lub robocizny moŜe być w ramach
wynagrodzenia kosztorysowego na bieŜąco uwzględniana, a plan zamierzonych prac moŜe
ulec zmianie (art. 629-630 kc.).

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie 1. Mając na uwadze wymienione istotne elementy umowy sprzedaŜy, spróbuj

napisać umowę sprzedaŜy uŜywanego samochodu osobowego za cenę 35 tysięcy złotych. W
umowie naleŜy wskazać dane stron takiej umowy oraz opis pojazdu stosownie do treści
dowodu rejestracyjnego pojazdu.
Ć

wiczenie 2. (dotyczy umowy i gwarancji)

1. Andrzej W. kupił na giełdzie uŜywany komputer dla swojej córki na urodziny. Po instalacji
komputera w domu nie dało się go uruchomić z uwagi na brak odpowiednich części. Ponadto
wydana wraz z komputerem instrukcja okazała się być instrukcją do innego modelu
komputera. WskaŜ, jakie roszczenia (z tytułu rękojmii, gwarancji, albo z tytułu sprzedaŜy
konsumpcyjnej) przysługują Andrzejowi W. wobec sprzedawcy.
2. Kancelaria prawnicza kupiła na swoje potrzeby meble jako wyposaŜenie sali kon-
ferencyjnej. Po ich umieszczeniu w pomieszczeniu okazało się, Ŝe nie pasują one do stołu
wcześniej zamówionego w tej samej firmie meblowej. Ustal, czy kancelaria będzie mogła
wystąpić z roszczeniami wobec sprzedawcy, a jeŜeli tak, to z jakiej podstawy prawnej.

21.

Ustalanie terminów gwarancji i rękojmi

Rękojmia jest szczególnym w stosunku do zasad odpowiedzialności kontraktowej (art. 471 i
nast.) reŜimem odpowiedzialności sprzedawcy za fizyczne i prawne wady rzeczy sprzedanej
(zarówno rzeczy ruchomej jak i nieruchomości oraz energii) uregulowanym w Kodeksie
cywilnym (art. 556 do 581).
Przepisów o rękojmii nie stosuje się do umów sprzedaŜy zawieranych z udziałem
konsumentów, dla których ustawa z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach
sprzedaŜy konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. nr 141, poz. 1176)
przewiduje odrębny tryb ochrony.
Przepisy o rękojmii nie mają wyłącznie zastosowania do umów sprzedaŜy, lecz równieŜ do
innych umów, jak umowa zamiany (art. 604 k.c.), umowa kontraktacji (art. 621 k.c.), umowa
o dzieło (art. 638 k.c.), umowa o roboty budowlane (art. 656 k.c.), czy umowa komisu (art.
770 k.c.).
Odpowiedzialność z tytułu rękojmii ma charakter bezwzględny i opiera się na zasadzie ryzyka
samego sprzedawcy. Dla jej powstania wystarcza bowiem istnienie wady rzeczy sprzedanej.
Znamionują ją zaostrzone przesłanki odpowiedzialności oraz szerszy zakres uprawnień
przysługujących kupującemu w porównaniu z odpowiedzialnością na zasadach ogólnych (np.
prawo odstąpienia, czy Ŝądania zmniejszenia ceny).
Strony mogą odpowiedzialność z tytułu rękojmii wyłączyć, ograniczyć, albo rozszerzyć.
JednakŜe ustawodawca nie dopuszcza do całkowitego wyłączenia odpowiedzialności za wady
przedmiotu sprzedaŜy, jeŜeli w ten sposób miałoby dojść do naruszenia interesów
kupującego. Ustawodawca określa kryteria słusznościowe, których spełnienie powoduje, Ŝe
wyłączenie rękojmii jest bezskuteczne, np. gdy sprzedawca podstępnie zataił wadę przed
kupującym (art. 558 § 2 k.c.) albo gdy kupujący działał w złej wierze tzn. wiedział o
wadliwości w chwili zawarcia umowy (art. 557 § 1 kc.) albo wydania rzeczy (art. 557 § 2
kc.). Sprzedawca nie jest odpowiedzialny z tytułu rękojmii za wady fizyczne, które powstały
po przejściu niebezpieczeństwa na kupującego, tj. z reguły po chwili wydania rzeczy
kupującemu, chyba Ŝe wady wynikły z przyczyny tkwiącej juŜ poprzednio w rzeczy
sprzedanej.
Wady rzeczy sprzedanej dzielimy na wady fizyczne i wady prawne. Wadami mogą być
dotknięte zarówno rzeczy nowe, jak teŜ uŜywane.

Wada fizyczna (art. 556 § 1 kc.) polega na tym, Ŝe:

- rzecz ma cechy zmniejszające jej wartość lub uŜyteczność ze względu na cel w umowie
oznaczony albo wynikający z okoliczności lub z przeznaczenia rzeczy,
- rzecz nie ma właściwości, o których istnieniu sprzedawca zapewnił kupującego, np.
deklarowanej jakości, określonego gatunku, specyficznych cech, na których szczególnie
zaleŜało kupującemu, okresu trwałości czy przydatności,
- rzecz została kupującemu wydana w stanie niezupełnym (np. bez niezbędnej instrukcji
obsługi).
Wada prawna (art. 556 § 2 k.c.) istnieje wówczas, gdy:
- stanowi własność osoby trzeciej,
- jest obciąŜona prawem osoby trzeciej (np. ustanowione zostało na niej ograniczone prawo
rzeczowe takie jak słuŜebność czy zastaw albo obligacyjne takie jak np. najem, dzierŜawa,
uŜyczenie).
Pojęcie wady prawnej odnosi się takŜe do sprzedaŜy praw (art. 555 kc.). Wykazanie, tj.
udowodnienie przed sądem zarówno wady fizycznej jak i prawnej obciąŜa kupującego. W
celu skorzystania z ochrony z tytułu rękojmii kupujący obowiązany jest dopełnić wobec
sprzedawcy ściśle prawem określonych aktów staranności.

Do aktów tych zaliczyć naleŜy obowiązek zawiadomienia sprzedawcy o wadzie (art. 563 kc.).
W odniesieniu do wady fizycznej zawiadomienie to musi nastąpić w ciągu miesiąca od jej
wykrycia, a gdy zbadanie rzeczy jest w danych stosunkach przyjęte - w ciągu miesiąca po
upływie czasu, w którym kupujący przy zachowaniu naleŜytej staranności mógł ją wykryć.
W obrocie profesjonalnym, tj. między przedsiębiorcami na kupującym spoczywa obowiązek
zbadania rzeczy sprzedanej. Kupujący traci uprawnienia z tytułu rękojmii, jeŜeli nie zbadał
rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach danego rodzaju i niezwłocznie nie
zawiadomił sprzedawcy o dostrzeŜonych wadach (art. 563 § 2 kc.). Kupujący nie ma
obowiązku dopełnić aktów naleŜytej staranności, jeŜeli sprzedawca wady podstępnie zataił
lub zapewnił kupującego, Ŝe rzecz jest od tych wad wolna.
W przypadku wykrycia wad prawnych rzeczy sprzedanej kupujący ma obowiązek
niezwłocznie zawiadomić o tym sprzedawcę (art. 573 kc.). JednakŜe brak takiego
zawiadomienia nie spowoduje utraty przez kupującego uprawniel1 z tytułu rękojmii.
W przypadku wykrycia wady fizycznej rzeczy i po dopełnieniu aktów staranności
kupującemu przysługują następujące uprawnienia z tytułu rękojmii:
- prawo odstąpienia od umowy, chyba Ŝe sprzedawca niezwłocznie wymieni rzecz wadliwą na
wolną od wad albo niezwłocznie wadę usunie (art. 560 § l i § 2 kc.),
- Ŝądanie obniŜenia ceny w stosunku odpowiednim np. do utraty przez rzecz wadliwą
wartości lub uŜyteczności - art. 560 § l i § 3 kc,
- Ŝądanie zamiennego dostarczenia rzeczy oznaczonych co do gatunku wolnych od wad oraz
naprawienia szkody wynikłej z opóźnienia (art. 561 § l kc.),
- Ŝądanie usunięcia wady rzeczy oznaczonej co do toŜsamości (art. 561 § 2 kc.).
Uprawnienia z tytułu rękojmii za wady fizyczne mogą być wykonywane niezaleŜnie od
uprawnień przysługujących kupującemu z tytułu otrzymanej gwarancji jakości (art. 579 kc.).
Oznacza to przede wszystkim, Ŝe kupujący zachowuje prawo wyboru skorzystania z ochrony
gwarancyjnej lub z tytułu rękojmii. W razie uprzedniego skorzystania z ochrony gwarancyjnej
przy wykryciu kolejnej wady kupujący moŜe skorzystać z ochrony z tytułu rękojmii, chyba Ŝe
wada dotyczy znów tego samego elementu rzeczy lub jest to ta sama wada, co poprzednio
(np. w przypadku awarii silnika wybór ochrony gwarancyjnej powoduje, Ŝe przy kolejnych
awariach tej części samochodu kupujący będzie obowiązany korzystać juŜ tylko z gwarancji).
Natomiast gdy kolejna wada wystąpi w innej części pojazdu np. uszkodzeniu ulegną drzwi
czy skrzynia biegów, kupujący znów będzie mógł wybrać między ochroną gwarancyjną i
rękojmianą).
W przypadku wykrycia wady prawnej rzeczy uprawnieniami, z których kupujący najczęściej
korzysta to odstąpienie od umowy i Ŝądanie obniŜenia ceny. Nie jest jednak wykluczone
korzystanie takŜe z innych uprawnień, jaki przysługują kupującemu w przypadku wykrycia
wady fizycznej.
Uprawnienia z tytułu rękojmii za wady fizyczne wygasają po upływie roku, a gdy chodzi o
wady budynku - po upływie trzech lat, licząc od dnia, kiedy rzecz została kupującemu
wydana (art. 568 k.c.). Terminy te nie ograniczają kupującego w dochodzeniu praw i roszczeń
z tytułu rękojmii, jeŜeli sprzedawca wadę podstępnie zataił. W przypadku wad prawnych
roczny termin biegnie od dnia, w którym kupujący dowiedział się o istnieniu wady prawnej.
Podstępne zatajenie wady prawnej przez sprzedawcę takŜe znosi ograniczenie czasowe
wykonywania uprawnień z tytułu rękojmii (art. 576 kc.).
Gwarancja jakości udzielana jest kupującemu, co do jakości rzeczy sprzedanej i polega na
zobowiązaniu się gwaranta do spełnienia odpowiednich świadczeń na wypadek, gdyby w
oznaczonym terminie (zw. okresem gwarancyjnym) ujawniły się wady fizyczne rzeczy
sprzedanej (art. 577 kc.), przy czym odpowiedzialność z tytułu gwarancji obejmuje tylko
wady powstałe z przyczyn tkwiących w rzeczy sprzedanej (art. 578 k.c.).

Najczęściej więc chodzi o wady ukryte. Oznacza to, Ŝe gwarancja jakości jest rodzajem
zapewnienia, iŜ rzecz jest dobrej jakości i nadaje się do uŜytku zgodnie z przeznaczeniem.
Gwarancja pozwala zatem na kontrolę i weryfikacje jakości rzeczy aŜ do uzyskania stanu jej
prawidłowego funkcjonowania.
Gwarantem moŜe być zarówno sprzedawca, jak równieŜ producent (wytwórca) rzeczy.
Gwarancja jakości dotyczy wyłącznie wad fizycznych i w odróŜnieniu od rękojmii nie ma
charakteru ustawowego ale kontraktowy. Do zawarcia umowy gwarancji dochodzi przez
wydanie dokumentu gwarancyjnego. Wydaje się w związku z tym, Ŝe do waŜności tej umowy
wymagana jest forma pisemna. Natomiast do skorzystania z uprawnień gwarancyjnych nie
jest wymagane, aby kupujący dopełnił jakichkolwiek aktów staranności, jak ma to miejsce w
przypadku rękojmii.
Gwarant zobowiązany jest do usunięcia wady fizycznej rzeczy lub do dostarczenia rzeczy
wolnej od wad.
JeŜeli w gwarancji inaczej nie zastrzeŜono, okres gwarancyjny wynosi jeden rok liczony od
dnia wydania rzeczy. Ponadto gwarant powinien wykonać powyŜsze obowiązki w
odpowiednim terminie i dostarczyć rzecz na swój koszt uprawnionemu do wskazanego
miejsca. W trakcie posiadania rzeczy przez gwaranta, tj. np. wymiany rzeczy albo jej naprawy
ponosi on niebezpieczeństwo jej utraty bądź uszkodzenia (art. 580 § 2 kc.).
. JeŜeli w wykonaniu swoich obowiązków gwarant dostarczył uprawnionemu z gwarancji
zamiast rzeczy wadliwej rzecz wolną od wad albo dokonał istotnych napraw rzeczy objętej
gwarancją, termin gwarancji biegnie od nowa od chwili dostarczenia rzeczy wolnej od wad
lub zwrotu rzeczy naprawionej. W innych przypadkach termin gwarancji ulega przedłuŜeniu o
czas, w ciągu którego wskutek wady rzeczy objętej gwarancją uprawniony z gwarancji nie
mógł korzystać z tej rzeczy (art. 581 kc.).
W Polsce istnieje szczególna ochrona konsumenta w umowach zawieranych z j ego udziałem.
W odniesieniu do odpowiedzialności z tytułu rękojmii i gwarancji jakości przy sprzedaŜy z
udziałem konsumentów bardzo daleko idące zmiany wprowadza wspomniana juŜ ustawa z
dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaŜy konsumenckiej oraz o zmianie
Kodeksu cywilnego (Dz. U. nr 141, poz. 1176).
Ustawę tę stosuje się nie tylko do dokonywanej w zakresie działalności przedsiębiorstwa
umowy sprzedaŜy, lecz równieŜ do umów zamiany, o dzieło albo komisu, jeŜeli ich
przedmiotem jest rzecz ruchoma (zw. towarem konsumpcyjnym) a drugą stroną osoba
fizyczna, która nabywa lub zamawia tę rzecz w celu niezwiązanym z działalnością zawodową
lub gospodarczą (por. art. 1 ust. 1 ustawy oraz art. 605

kc., art. 627

k.c., art. 770

k.c.).

Cechy takiej osoby fizycznej spełnia konsument (art. 22

kc.). Sprzedawcą moŜe być jedynie

osoba, która sprzedaje towary konsumentom w ramach prowadzonej przez siebie działalności
(np. sklepu czy akwizycji lub rzemieślniczej, drobnej wytwórczości, albo teŜ produkcji na
skale przemysłową). Do umów takich nie mają zastosowania omówione wyŜej przepisy
Kodeksu cywilnego o rękojmii i gwarancji jakości.
Przedmiotem ww. umów moŜe być wyłącznie rzecz ruchoma oznaczona co do gatunku albo
toŜsamości. Nie moŜe być nią na przykład energia elektryczna, jak teŜ gaz i woda, chyba Ŝe
sprzedawane są w ograniczonej ilości lub w określonej objętości (np. woda mineralna
butelkowana, gaz sprzedawany w butlach, czy jako paliwo samochodowe). Sprzedawca jest
obowiązany podać do wiadomości kupującego cenę oferowanego towaru konsumpcyjnego
oraz, jeśli to moŜliwe, jego cenę jednostkową, tj. cenę za jednostkę miary.
Taki sam sposób podawania cen powinien być stosowany w reklamie. Ponadto sprzedawca
zobowiązany jest udzielić kupującemu jasnych, zrozumiałych i nie wprowadzających w błąd
informacji w języku polskim, wystarczających do prawidłowego i pełnego korzystania ze
sprzedanego towaru konsumpcyjnego (art. 2 i art. 3 ustawy).

W odróŜnieniu od rękojmii czy gwarancji uregulowanych w Kodeksie cywilnym
przedmiotowy zakres odpowiedzialności sprzedawcy jest odmiennie określony w ustawie z
27 lipca 2002 r. Stosownie do art. 4 ustawy sprzedawca odpowiada wobec kupującego, jeŜeli
towar konsumpcyjny w chwili jego wydania jest niezgodny z umową. Oznacza to, Ŝe zakres
ten jest szerszy. Nie wskazuje się tu bowiem wad fizycznych czy prawnych ale wszelką i
jakąkolwiek niezgodność towaru z umową. Przyjmuje się, Ŝe towar konsumpcyjny jest
zgodny z umową, jeŜeli nadaje się do celu, do jakiego tego rodzaju towar jest zwykle
uŜywany, oraz gdy jego właściwości odpowiadają właściwościom cechującym towar tego
rodzaju, a takŜe gdy odpowiada oczekiwaniom dotyczącym towaru tego rodzaju, opartym na
składanych publicznie zapewnieniach sprzedawcy, producenta lub jego przedstawiciela,
importera i osobę podającą się za producenta (np. na opakowaniu towaru, w reklamie).
Za niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową uwaŜa się równieŜ nieprawidłowość w
jego zamontowaniu i uruchomieniu, jeŜeli czynności te zostały wykonane w ramach umowy
sprzedaŜy przez sprzedawcę albo kupującego według instrukcji otrzymanej przy sprzedaŜy
(art. 5 ustawy).
Podobnie jak przy rękojmii, sprzedawca nie odpowiada za niezgodność towaru
konsumpcyjnego z umową, jeŜeli kupujący działał w złej wierze, tj. o niezgodności tej
wiedział lub, oceniając rozsądnie, powinien był wiedzieć.
Ustawa z 27 lipca 2002 r. nakłada na kupującego obowiązek dopełnienia aktu staranności w
postaci zawiadomienia sprzedawcy o stwierdzeniu niezgodności towaru z umową (art. 9).
Termin ten został określony precyzyjnie. Wynosi dwa miesiące i biegnie od stwierdzenia
niezgodności. NiezaleŜnie od powyŜszego sprzedawca ponosi odpowiedzialność za
niezgodność towaru konsumpcyjnego z umową określoną w ustawie z 27 lipca 2002 r.
jedynie w przypadku jej stwierdzenia przed upływem dwóch lat od wydania towaru
kupującemu, albo daty wymiany towaru na nowy. W umowie termin dwuletni moŜna skrócić
jeŜeli przedmiotem umowy jest towar uŜywany (art. 10 ustawy).

Roszczenia kupującego w razie stwierdzenia niezgodności towaru konsumpcyjnego z

umową są następujące:
- moŜe on Ŝądać doprowadzenia go do stanu zgodnego z umową przez nieodpłatną naprawę
albo wymianę na nowy albo,
- moŜe domagać się stosownego obniŜenia ceny a nawet moŜe od umowy odstąpić, jeŜeli
naprawa albo wymiana towaru nie jest moŜliwa lub wymaga ze strony sprzedawcy
nadmiernych kosztów, a takŜe wtedy, gdy sprzedawca nie zdoła uczynić zadość naprawie lub
wymianie w odpowiednim czasie lub gdy naprawa czy wymiana naraŜałaby kupującego na
znaczne niedogodności. Przy określaniu odpowiedniego czasu naprawy lub wymiany
uwzględnia się rodzaj towaru i cel jego nabycia.

Kupujący od umowy nie moŜe odstąpić, jeŜeli niezgodność towaru konsumpcyjnego z

umową jest nieistotna (art. 8 ustawy).

Roszczenia kupującego przedawniają się z upływem roku od stwierdzenia przez

kupującego niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową (art. 10 ust. 2 ustawy).
W odróŜnieniu od odpowiedzialności z tytułu rękojmii (art. 558 k.c.) uprawnień
unormowanych ustawą z 27 lipca 2002 r. nie moŜna wyłączyć ani ograniczyć w drodze
umowy zawartej przed zawiadomieniem sprzedawcy o niezgodności towaru konsumpcyjnego
z umową. W szczególności nie moŜna tego dokonać przez oświadczenie kupującego, Ŝe wie o
wszelkich niezgodnościach towaru z umową lub przez wybór prawa obcego, które przewiduje
mniej rygorystyczny dla sprzedawcy reŜim ochrony lub nie przewiduje go wcale (art. 11
ustawy).
TakŜe gwarancja została w ustawie z 27 lipca 2002 r. ukształtowana odmiennie niŜ to ma
miejsce w Kodeksie cywilnym. W art. 13 ustawy wprowadzono do naszego prawa tzw.
gwarancję komercyjną (zwana teŜ "gwarancją europejską").

Ustawa wprowadza co do zasady swobodę gwaranta kształtowania treści gwarancji.
Gwarancji udziela się bezpłatnie na wypadek, gdyby właściwość sprzedanego towaru nie
odpowiadała właściwości wskazanej w dokumencie gwarancyjnym. Gwarancja musi określać
przede wszystkim obowiązki gwaranta. Regulacja uprawnień kupującego towar
konsumpcyjny nie jest natomiast obligatoryjna. Podobnie jak w przypadku kodeksowej
gwarancji jakości sprzedający udzielający gwarancji wydaje kupującemu dokument
gwarancyjny. Dokument ten powinien określać podstawowe informacje potrzebne do
dochodzenia roszczeń z gwarancji, a w szczególności nazwę i adres gwaranta lub jego
przedstawiciela w Polsce, czas trwania i terytorialny zasięg ochrony gwarancyjnej, tj. w
których krajach ochrona ta obowiązuje.
Uprawnienia z tytułu udzielonej gwarancji na sprzedany towar konsumpcyjny nie mogą
wyłączać, ograniczać, ani teŜ nie mogą zawieszać uprawnień kupującego wynikających z
niezgodności towaru z umową uregulowanych w przepisach art. 1-12 ustawy.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie.1. Określ wszystkie elementy zobowiązania w zobowiązaniu z umowy uŜyczenia

(art. 710 k.c.).
Ć

wiczenie 2. Czy i jakie skutki wywołuje niewykonanie zobowiązania w opisanej sytuacji?

WskaŜ odnośne przepisy k.c. Uwzględnij dodatkowo przepisy artykułów 477 i 479 k.c. Kara
umowna nie była zastrzeŜona.
1. Dostawca nie dostarczył zamówionego surowca. Powodem była awaria samochodu, którym
miał dostarczyć surowiec. Wskutek nieotrzymania surowca odbiorca poniósł straty
spowodowane przestojem w produkcji.
2. Dostawca dostarczył zamówiony surowiec z 10 dniową zwłoką. Nie spowodowało to strat
u odbiorcy, gdyŜ dysponował wystarczającymi zapasami tego surowca.
3. Znany krakowski aktor zgodził się wystąpić w sztuce wystawianej przez krakowski teatr.
Do premiery jednak nie doszło, gdyŜ aktor zachorował. Teatr poniósł straty związane z
przygotowaniem sztuki.
4. Zwłoka w załoŜeniu instalacji elektrycznej w lokalu przez firmę elektryczną spowodowała
konieczność przesunięcia otwarcia sklepu o miesiąc.

22.

Pojęcie i zakres prawa gospodarczego. Źródła prawa gospodarczego.

PODSTAWOWE POJĘCIA Z ZAKRESU PRAWA GOSPODARCZEGO

Za jedną z gałęzi bywa uznawane prawo gospodarcze. Pogląd ten nie jest jednak

powszechny,  prawo  to  skupia  bowiem  normy  prawne  naleŜące  do  róŜnych  gałęzi  prawa:
cywilnego,  administracyjnego,  finansowego,  a  nawet  karnego.  Z  tego  powodu  część
prawników  wyraŜa  pogląd,  Ŝe  nie  ma  podstaw  do  wyodrębnienia  tej  gałęzi  prawa.  Nie
wnikając  bliŜej  w  spory  naukowe  przyjmiemy,  Ŝe  prawo  gospodarcze  jest  gałęzią
wyodrębnioną  na  cele  dydaktyczne.  Jako  odrębna  dyscyplina  dydaktyczna  (przedmiot
kształcenia) jest wykładane na wielu uczelniach wyŜszych, w szkołach ponadgimnazjalnych i
policealnych.

ZAKRES I ŹRÓDLA PRAWA GOSPODARCZEGO

Przedmiotem prawa gospodarczego jest regulacja prawna stosunków gospodarczych, a

więc określenie podmiotów prowadzących działalność gospodarczą oraz regulacja stosunków
powstających w toku prowadzenia działalności gospodarczej. Ponadto w jego zakres wchodzą
przepisy regulujące organizację i działalność giełd, a takŜe określające pojęcie i rodzaje
papierów wartościowych oraz zasady publicznego obrotu nimi.

Szeroki zakres, ogromne zróŜnicowanie i róŜnorodny charakter stosunków gospodarczych

powodują, iŜ brak jest ogólnej kodyfikacji tej gałęzi prawa. ToteŜ źródła prawa
gospodarczego są rozproszone i znajdują się w innych gałęziach prawa.

Regulacja prawna podmiotów występujących w stosunkach gospodarczych jest zawarta

np. w przepisach Kodeksu cywilnego z dnia 23.04. 1964 roku (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn.
zm.),  Kodeksu  spółek  handlowych  z  dnia  15.09.2000  roku  (Dz.U.  nr  94,  poz.  1097  z  późn.
zm.),  oraz  w  licznych  aktach  szczególnych,  m.in.  w  ustawie  o  przedsiębiorstwach
państwowych  i  w  ustawie  Prawo  spółdzielcze.  Umowy,  z  których  wynikają  stosunki
gospodarcze, unormowane są w kc. lub przepisach szczególnych.

PODMIOTOWY CHARAKTER DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w art. 20 gwarantuje wolność w podejmowaniu

działalności gospodarczej. Podstawowym aktem prawnym regulującym prowadzenie
działalności gospodarczej jest ustawa z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności
gospodarczej (Dz.U. nr 173, poz. 1807), która zastąpiła ustawę z 19 listopada 1999 roku
Prawo działalności gospodarczej.

Działalność gospodarcza jest zdefiniowana w art. 2 tej ustawy. Zgodnie z tym przepisem

przez działalność gospodarczą rozumie się zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną,
handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóŜ, a
takŜe działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły.

Według przepisu art. 6.1. tej ustawy podejmowanie i wykonywanie działalności

gospodarczej jest wolne dla kaŜdego na równych prawach, z zachowaniem warunków
określonych przepisami prawa.

Przepisy ustawy nie mają zastosowania do działalności wytwórczej w rolnictwie w

zakresie  upraw  rolnych  oraz  chowu  i  hodowli  zwierząt,  ogrodnictwa,  warzywnictwa,
leśnictwa  i  rybactwa  śródlądowego,  a  takŜe  do  wynajmowania  przez  rolników  pokoi,
sprzedaŜy  posiłków  domowych  i  świadczenia  w  gospodarstwach  rolnych  innych  usług
związanych z pobytem turystów. Reguluje to art. 3 ustawy.

Ustawa o swobodzie działalności gospodarczej utrzymuje właściwy dla polskiego

porządku prawnego podmiotowy system regulacji spraw związanych z prowadzeniem

działalności gospodarczej.

Zgodnie z powyŜszym, podmiotem takim jest przedsiębiorca.
Definicja przedsiębiorcy jest określona w art. 4.1. Zgodnie z tym przepisem przedsiębiorcą
jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której
odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność
gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się takŜe wspólników spółki cywilnej w zakresie
wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.

Wskazana powyŜej definicja przedsiębiorcy jest zgodna z definicją przedstawioną w art.

431 Kodeksu cywilnego.

23.

Podmioty prowadzące działalność gospodarczą i ich rodzaje. Klasyfikacja spółek

OSOBA FIZYCZNA JAKO PRZEDSIĘBIORCA

Indywidualny przedsiębiorca, jako osoba fizyczna uczestniczy w obrocie gospodarczym,

prowadząc działalność we własnym imieniu i na własny rachunek. MoŜe nim być kaŜdy
człowiek, który ma zdolność prawną oraz posiada tzw. zdolność do czynności prawnych.

Przypomnijmy pokrótce, Ŝe zdolność prawna oznacza zdolność do tego, aby być

podmiotem  praw  i  obowiązków  z  zakresu  prawa  cywilnego.  Zdolność  prawną  ma  kaŜdy
człowiek od chwili urodzenia do momentu śmierci. Zdolność do czynności prawnych oznacza
moŜliwość  zaciągania  zobowiązań,  nabywania  praw  i  rozporządzania  nimi  przez  własne
działanie,  czyli  zdolność  do  wywoływania  swoim  postępowaniem  i  zachowaniem  skutków
prawnych i zaciąganie zobowiązań. Pełną zdolność do czynności prawnej nabywa się z chwilą
uzyskania pełnoletności.

Cechą charakterystyczną osoby fizycznej występującej w roli przedsiębiorcy jest to, Ŝe:

występuje ona w obrocie gospodarczym w sposób jawny, tzn. wyszczególniony z imienia i

nazwiska, z uwzględnieniem miejsca zamieszkania, miejsca prowadzenia działalności
gospodarczej i innych właściwości (np. Jan Kowalski, właściciel firmy handlowej
"KOWALSKI" w Warszawie, numer wpisu do rejestru, numer identyfikacji podatkowej NIP
itp.,

−

składniki majątku przedsiębiorstwa, które prowadzi, wchodzą w ogół praw
majątkowych tej osoby,

−

ponosi ona pełną odpowiedzialność całym swoim majątkiem osobistym za wszystkie
zobowiązania, które zaciąga jako przedsiębiorca.

OSOBY PRAWNE JAKO PRZEDSIĘBIORCY
Jak juŜ wiadomo, osobą prawną jest jednostka organizacyjna, której na mocy przepisów
szczegółowych, po spełnieniu określonych w nich warunków przyznano osobowość prawną.

Osobowość prawna to cecha wyodrębnionej jednostki organizacyjnej (osoby prawnej),

która pozwala jej występować jako samodzielnemu podmiotowi prawa. Osoby prawne
tradycyjnie dzieli się na osoby prawne typu:

−

korporacyjnego, do których zalicza się spółki kapitałowe, stowarzyszenia,
spółdzielnie, związki zawodowe i partie polityczne,

−

fundacyjnego, do których zalicza się przedsiębiorstwa państwowe, fundacje, szkoły
wyŜsze, jednostki badawczo-rozwojowe.

W dalszych rozwaŜaniach scharakteryzujemy większość tych osób prawnych jako

przedsiębiorców.

JEDNOSTKI ORGANIZACYJNE NIEMAJĄCE OSOBOWOŚCI PRAWNEJ
Na podkreślenie zasługuje fakt, Ŝe rozróŜnienie pomiędzy osobami prawnymi a innymi
jednostkami organizacyjnymi, które nie posiadają osobowości prawnej, oparte jest na
kryterium normatywnym. Przypomnijmy, Ŝe osobą prawną jest jednostka organizacyjna
(wyodrębniona organizacyjnie struktura osobowo - majątkowa realizująca pewne cele), której
ustawy przyznają osobowość prawną.

Cokolwiek rewolucyjne rozwiązanie w tym zakresie wprowadziła nowela z dnia 14 lutego

2003 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 49, poz.
408). Znajduje ono wyraz w dodanym art. 33

k.c., który stanowi, Ŝe do jednostek

niebędących osobami prawnymi stosuje się przepisy o osobach prawnych, jeŜeli przepisy
prawa pozwalają samodzielnie uczestniczyć tym osobom w obrocie prawnym (takŜe obrocie

gospodarczym). Tym, co przemawia za przyjęciem takiej regulacji, jest specyficzne
ukształtowanie niektórych jednostek organizacyjnych w prawie handlowym.

Art. 8 Kodeksu spółek handlowych stanowi, Ŝe spółka osobowa (handlowa) moŜe we

własnym  imieniu  nabywać  prawa  i  obowiązki,  pozywać  i  być  pozywaną.  Ten  przepis  to
klasyczny  przykład  unormowania  statusu  niepełnej  osoby  prawnej  (tzw.  ułomnej  osoby
prawnej),  tj.  jednostki,  która  składa  się  z  podmiotów  prawa  (osób  fizycznych)  i  dla
uproszczenia obrotu prawnego stosuje się wobec niej fikcję, Ŝe działa ona w obrocie prawnym
we  własnym  imieniu.  Zastosowanie  takiej  reguły  upraszcza  realizację  praw  i  obowiązków,
które przysługują takiej jednostce.

Tego mechanizmu jednak nie moŜna przenosić, wprost na wszystkie jednostki

organizacyjne, w tym państwowe i samorządowe.

Uregulowane w art. 33 k.c. zagadnienie staje się jeszcze bardziej wątpliwe, jeŜeli odnieść

je  do  treści  zawartej  w  §  2  tego  przepisu,  który  stwierdza,  Ŝe  jeŜeli  przepis  odrębny  nie
stanowi  inaczej,  to  za  zobowiązania  jednostek  organizacyjnych  niebędących  osobami
prawnymi,  którym  ustawa  przyznaje  zdolność  prawną,  odpowiedzialność  subsydiarną
ponoszą  jej  członkowie.  Dzieje  się  tak  za  chwilą,  gdy  jednostka  organizacyjna  stała  się
niewypłacalna.

Taka treść przepisu wyraźnie sugeruje, Ŝe artykuł 33 § 2 k.c. nie ma zastosowania do

wszystkich  jednostek  organizacyjnych,  ale  tylko  do  tych,  w  których  istnieje  stosunek
członkostwa  (np.  spółki  osobowe).  Do  tej  kategorii  jednostek  będą  naleŜały  osobowe  spółki
handlowe,  wspólnoty  mieszkaniowe  załoŜone  przez  właścicieli  wyodrębnionych  lokali  w
spółdzielni  oraz  stowarzyszenia  niezarejestrowane.  Natomiast  do  jednostek  takich  nie  są
zaliczane  spółki  cywilne,  poniewaŜ  nic  są  to  jednostki,  którym  ustawa  przyznaje  odrębną
zdolność  prawną.  Poza  zasięgiem  działania  tej  regulacji  pozostają  równieŜ  inne  jednostki
organizacyjne, zwłaszcza Skarbu Państwa i samorządowe.

PRZEDSIĘBIORCY I ICH OZNACZENIA
Nowela dodanego działu III w księdze I tytule II k.c. porządkuje pojęcie przedsiębiorcy i
wprowadza zasady oznaczenia przedsiębiorców.

Przypomnijmy, Ŝe zgodnie z artykułem 43

kc., przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba

prawna i jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, ale mogąca uczestniczyć w
obrocie prawnym, jeŜeli prowadzi we własnym imieniu działalność gospodarczą lub
zawodową.

Zawarte w noweli kc. pojęcie przedsiębiorcy nawiązuje do dwóch kryteriów:

podmiotowego i funkcjonalnego.

Pierwsze ogranicza zakres przedsiębiorcy do osób fizycznych, osób prawnych i jednostek

organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej (ułomnych osób prawnych),
wyłączając z tego zakresu spółki cywilne.

Z kolei kryterium funkcjonalne odnosi się do wskazania cech, które charakteryzują

działalność prowadzoną przez przedsiębiorcę. Cechami tymi jest prowadzenie stałej,
zarobkowej działalności wytwórczej, usługowej lub handlowej we własnym imieniu, czyli
osobistej działalności nastawionej na osiąganie zysku. Poza tym pojęciem pozostaje wszelka
działalność wykonywana w cudzym imieniu.

Zgodnie z brzmieniem artykułu 431 k.c., przedsiębiorcą jest podmiot, który prowadzi

działalność gospodarczą lub zawodową. RozróŜnienie działalności gospodarczej i zawodowej
jest  bardzo  istotne,  zrywa  bowiem  ze  złymi  przykładami  z  przeszłości,  gdzie  kaŜda
działalność,  która  przynosiła  określony  dochód  osobie  prowadzącej,  była  traktowana  jako
gospodarcza. Było to nonsensem w tych wszystkich przypadkach, gdy efektem prowadzonej
działalności  był  wytwór  intelektualny,  czyli  dzieło,  w  którego  powstaniu  udział  osobisty

wytwórcy był bardzo istotny. Tak więc trudno było się zgodzić z poglądem, Ŝe adwokaci,
radcowie prawni, lekarze itp. prowadzą działalność gospodarczą.

W tym znaczeniu artykuł 43

kc. jest rozwiązaniem właściwym, gdyŜ wyraźnie zauwaŜa,

e pewne rodzaje aktywności podmiotów prawa mogą być działalnością gospodarczą, a inne

muszą być działalnością zawodową. Istotne jest równieŜ to, Ŝe te pojęcia są niesprowadzalne
do wspólnego mianownika.

Generalnie uregulowanie pojęcia przedsiębiorcy wiąŜe się z tym, Ŝe nowela k.c.

wprowadza szczegółowe zasady oznaczania przedsiębiorców w obrocie prawnym. Stosownie
do artykułu 43

kc., przedsiębiorca działa pod firmą, a firma, co do zasady, podlega

ujawnieniu w stosownym rejestrze.

Przyjęcie zasady jawności firmy przedsiębiorcy jest spełnieniem podstawowego wymogu

związanego z bezpieczeństwem osób trzecich, uczestników obrotu prawnego.

Nieujawnienie firmy, pod którą działa przedsiębiorca, musi znajdować wyraźne oparcie w

przepisach ustawy. Wprawdzie artykuł 43

§ 2 kc. wskazuje nie na przepisy ustawy, ale

"przepisy odrębne", jednak standardy prawne wymagają, aby ograniczenia wynikały z ustaw,
a nie z przepisów niŜszej rangi.

Firma przedsiębiorcy musi odróŜniać się dostatecznie od firm innych przedsiębiorców

funkcjonujących na tym samym rynku. Taki sposób ujęcia artykuh143

§ l kc. ma zapobiegać

nieuczciwym działaniom na rynku.

Wprowadzono szczególny sposób ochrony dla przedsiębiorców, których firma zostaje

naduŜyta  w  ten  sposób,  Ŝe  inni  działają  pod  nazwą,  która  nie  róŜni  się  dostatecznie  od  ich
firmy.  W  tych  wszystkich  przypadkach  przedsiębiorcy  mogą  korzystać  z  ochrony,  jaką
gwarantują im zasady ogólne kc. w zakresie naruszenia dóbr osobistych, bo takim dobrem jest
dla  przedsiębiorcy  firma,  pod  którą  działa,  oraz  przepisy  o  zwalczaniu  nieuczciwej
konkurencji, gdyŜ posłuŜenie się podobną firmą w obrocie prawnym moŜe być takim czynem.
Szczególny tryb ochrony przewidziano w artykule 43

kc., zgodnie z którym przedsiębiorca

moŜe Ŝądać zaniechania bezprawnych naruszeń firmy oraz usunięcia skutków tych naruszeń,
zwłaszcza złoŜenia stosownych oświadczeń i naprawienia szkody.

Firma (oznaczenie) przedsiębiorcy nie moŜe wprowadzać osób trzecich w błąd, zwłaszcza

co do osoby przedsiębiorcy, przedmiotu działania, miejsca działalności czy źródeł
zaopatrzenia.

Konsekwencją tego jest konieczność takiego tworzenia filmy, aby powyŜsze warunki były

spełnione, a celem przepisu jest zagwarantowanie, Ŝe firma ma być nośnikiem podstawowych
informacji o przedsiębiorcy, jako potencjalnym uczestniku umowy. Takie ukształtowanie
wymogów co do firmy jest równieŜ pochodną ogólniejszych reguł, zakładających, Ŝe często
drugą stroną umowy z przedsiębiorcą jest konsument, a więc podmiot, który wymaga
zwiększonej ochrony ze względu na swoją pozycję ekonomiczną.

Nowela jednoznacznie określa zasady tworzenia firmy przedsiębiorcy w zaleŜności od

formy organizacyjno-prawnej, w której on działa. Firmą osoby fizycznej jest imię i nazwisko
tej osoby. Nowela w tym miejscu nie pozostawia Ŝadnych wątpliwości, wskazując, Ŝe osoba
fizyczna ma działać pod firmą, a nie nazwą, jak to miało miejsce do wejścia w Ŝycie noweli.
Obok  imienia  i  nazwiska  prawo  dopuszcza  dla  firmy  osoby  fizycznej  włączenie  do  niej
pseudonimu  lub  określel1  wskazujących  na  przedmiot  działalności  przedsiębiorcy,  miejsce
prowadzenia  oraz  innych  dowolnie  obranych  określeń  przez  przedsiębiorcę.  A  zatem  moŜna
stwierdzić,  Ŝe  minimalnymi  składnikami  firmy  przedsiębiorcy  będącego  osobą  fizyczną  jest
określenie w niej imienia i nazwiska tego przedsiębiorcy.

Firmą osoby prawnej jest jej nazwa. Firma zawiera określenie formy prawnej osoby

prawnej, które moŜe być podane w skrócie, oraz moŜe wskazywać na przedmiot działalności,
siedzibę osoby prawnej oraz inne określenia dowolnie obrane.

W przypadku osoby prawnej, firma moŜe zawierać nazwisko lub pseudonim osoby

fizycznej,  jeŜeli  ma  to  słuŜyć  ukazaniu  związków  tej  osoby  z  powstaniem  lub  działalnością
przedsiębiorcy.  Jednak  umieszczenie  w  firmie  osoby  prawnej  nazwiska  lub  pseudonimu
osoby  fizycznej  wymaga  zgody  tej  osoby,  a  w  przypadku  śmierci  osoby  fizycznej  wymaga
zgody małŜonka i dzieci.

Osoba prawna moŜe prowadzić wydzieloną działalność gospodarczą poza miejscem

swojej siedziby. W takich przypadkach działalność ta powinna być oznaczona pełną nazwą
osoby prawnej przez podanie jej firmy, przy czym w treści firmy musi być dodane określenie
"oddział" ze wskazaniem miejscowości, w której oddział ma siedzibę.

Zmiana firmy przez przedsiębiorcę wymaga ujawnienia w rejestrze, w którym wpisany

jest przedsiębiorca, tj. w Krajowym Rejestrze Sądowym, a w stosunku do osób fizycznych
działających jednoosobowo i w formie spółki cywilnej w Ewidencji Działalności
Gospodarczej prowadzonej przez gminę.

Nowela przewiduje procedurę przekształcenia firmy na wypadek zmian formy prawnej

prowadzonej działalności. W razie przekształcenia osoby prawnej zgodnie z przepisami
szczególnymi np. o komercjalizacji czy prywatyzacji lub określonych w k.s.h., osoba prawna
moŜe działać pod dotychczasową firmą, z wyjątkiem określenia wskazującego na formę
organizacyjno-prawną

prowadzonej

działalności.

Oznacza

to,

jeŜeli

przed

przekształceniem  osoba  prawna  działa  np.  pod  firmą  Xenix  spółka  akcyjna  i  na  skutek
przekształcenia  przedsiębiorca  ten  wybrał  formę  prawną  spółki  z  ograniczoną
odpowiedzialnością,  to  w  firmie  moŜe  pozostać  termin  Xenix,  z  tym  tylko,  Ŝe  będzie  z  niej
musiało  być  usunięte  określenie  "spółka  akcyjna"  i  w  to  miejsce  zostanie  wprowadzone
określenie "spółka z ograniczoną odpowiedzialnością".

Oczywiście w opisanym przypadku moŜna posłuŜyć się skrótami dla oznaczenia formy

prawnej (tzn. SA w pierwszym przypadku i sp. z o.o. w drugim). Taką samą regułę
wprowadza k.c. dla przekształceń spółek osobowych i zmian ich firmy związanych z tym
postępowaniem.

Szczególną regulację przewidziano dla sytuacji, gdy w firmie przedsiębiorcy znajduje się

nazwisko wspólnika, a na skutek prawem określonych zdarzeń wspólnik wychodzi ze składu
osób  tworzących  przedsiębiorcę.  JeŜeli  wyjście  wspólnika  związane  jest  z  utratą  jego
członkostwa,  wówczas  spółka  moŜe  zachować  jego  nazwisko  umieszczone  w  firmie  za  jego
zgodą  wyraŜoną  na  piśmie,  a  w  przypadku  gdyby  wspólnik  zmarł,  zgodę  taką  mają  wyrazić
małŜonek i dzieci wspólnika.

Podobną regułę wybrano dla zmian zachodzących w obrębie przedsiębiorców będących

osobami fizycznymi. Wtedy następca prawny przedsiębiorcy musi równieŜ uzyskać zgodę na
pozostawienie w firmie przejętego przedsiębiorstwa imienia i nazwiska swojego poprzednika.

Nieco zmodyfikowaną zasadę przyjęto w sytuacji zbycia przedsiębiorstwa, a więc w

chwili  gdy  przedsiębiorca  w  drodze  umowy  o  zbycie  przedsiębiorstwa,  przenosi  je  na
nabywcę. Wówczas nabywca moŜe prowadzić przedsiębiorstwo pod dotychczasową firmą, z
tym  tylko  Ŝe  powinien  umieścić  dodatek  wskazujący  firmę  lub  nazwisko  nabywcy,  o  ile  w
umowie  nie  postanowiono  inaczej.  Taki  sposób  ujęcia  (artykuł  438  §  3  k.c.)  wskazuje  na
regułę  i  wyjątek.  Zasadą  jest,  Ŝe  umowa  przenosząca  przedsiębiorstwo  skutkuje  zawsze
uprawnieniem  nabywcy  do  prowadzenia  go  pod  dotychczasową  nazwą,  a  obowiązkiem
nabywcy  jest  dodanie  jego  firmy  lub  nazwiska  do  nazwy  nabytego  przedsiębiorstwa.
Wyjątkiem jest odstępstwo od tych reguł w sytuacji, gdy w umowie zbycia przedsiębiorstwa
strony przyjmują inny sposób uregulowania tej kwestii.
Nowe uregulowania wprowadzają generalną regułę, Ŝe firma nie moŜe zostać zbyta.

PRZEDSIĘBIORCA A PRZEDSIĘBIORSTWO

W obrocie cywilnoprawnym, niejednokrotnie przedmiotem obrotu jest zorganizowany

i usystematyzowany zbiór rzeczy. MoŜe nim być np. kolekcja obrazów słynnego malarza lub

księgozbiór średniowiecznych manuskryptów, którego wartość jako całość przekracza łączną
cenę poszczególnych ksiąg, a takŜe przedsiębiorstwo, które Kodeks cywilny definiuje jako
zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do
prowadzenia działalności gospodarczej.
Przypomnijmy, Ŝe obejmuje ono w szczególności:
-

oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa
przedsiębiorstwa),

własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów lub
wyrobów oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości,

prawa wynikające z umów najmu i dzierŜawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa
do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków
prawnych,

wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pienięŜne,

koncesje, licencje i zezwolenia,

patenty i inne prawa własności przemysłowej,

majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne,

tajemnice przedsiębiorstwa m.in. tzw. know-how,

księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Przedsiębiorstwo naleŜy odróŜnić od przedsiębiorcy, czyli spółek prawa handlowego lub
innych osób prawnych. To ostatnio bowiem stanowią formę, prawną prowadzenia
przedsiębiorstwa np. osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą kieruje
przedsiębiorstwem, podobnie jak spółka jawna, która zgodnie z definicją zawartą w art. 22 §
k.s.h. prowadzi przedsiębiorstwo pod własna firmą a nie jest inną spółką handlową.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...
Ć

wiczenie 1. Wykonaj poniŜsze polecenia.

1. Wyjaśnij pojęcie działalności gospodarczej.
2. Porównaj definicje przedsiębiorcy zawarte w ustawie o swobodzie działalności
gospodarczej i w Kodeksie cywilnym. Czy są ze sobą zgodne?
3. Wyjaśnij pojęcie osoby fizycznej, osoby prawnej i "ułomnej osoby prawnej".
4. Scharakteryzuj zasady oznaczenia przedsiębiorców, zawarte w Kodeksie cywilnym.
5. Uzasadnij, dlaczego pojęcia firmy i przedsiębiorstwa nie są synonimami.
6. Wyjaśnij relacje między przedsiębiorcą i przedsiębiorstwem.

SPÓŁKI PRAWA HANDLOWEGO

Dynamiczny rozwój obrotu gospodarczego w Polsce oraz perspektywa członkostwa w

Unii Europejskiej wymusiły konieczność zmiany przepisów prawnych dotyczących
zawiązywania spółek prawa handlowego i prowadzenia przez nie działalności gospodarczej.

Ustawą z dnia 15 września 2000 roku Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz.

1097) zmieniono zasady funkcjonowania spółek prawa handlowego. Kodeks spółek
handlowych (k.s.h.) reguluje tworzenie, organizację, funkcjonowanie, rozwiązywanie,
łączenie, podział i przekształcanie spółek prawa handlowego.

ISTOTA I RODZAJE SPÓŁEK
Art. 3 k.s.h. mówi, Ŝe "przez umowę spółki handlowej wspólnicy albo akcjonariusze
zobowiązują się dąŜyć do osiągnięcia wspólnego celu przez wniesienie wkładów oraz, jeŜeli
umowa albo statut spółki tak stanowi, przez współdziałanie w inny określony sposób".

Zgodnie z k.s.h. spółki dzielą się na spółki osobowe i spółki kapitałowe.
Spółki osobowe nie posiadają osobowości prawnej i podlegają wpisowi do Krajowego
Rejestru Sądowego. Znowelizowany Kodeks cywilny przyznaje im status tzw. ułomnej osoby
prawnej.

Natomiast spółki kapitałowe to spółki posiadające osobowość prawną. Wymagają wpisu

do Krajowego Rejestru Sądowego.

Spółki kapitałowe mogą występować jako spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

organizacji,  spółki  z  ograniczoną  odpowiedzialnością,  spółki  akcyjne  w  organizacji  oraz
spółki akcyjne. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji  albo spółka akcyjna
w  organizacji  z  chwilą  wpisu  do  rejestru  staje  się  spółką  z  ograniczoną  odpowiedzialnością
albo spółką akcyjną i uzyskuje osobowość prawną.
Przedmiotem wkładu do spółki kapitałowej nie moŜe być prawo niezbywalne lub świadczenie
pracy lub usług.
Scharakteryzujemy kolejno poszczególne formy spółek prawa handlowego.

SPÓŁKA JAWNA

Pan Jan Technikowski posiada wykształcenie techniczne. Jego hobby stanowią mechanizmy w

samochodach.  Posiada  duŜą  nieruchomość  i  ma  moŜliwości  finansowe  wybudowania  hali,  która
mogłaby  słuŜyć  jako  warsztat  samochodowy.  Jego  dorosły  syn  skończył  właśnie  technikum
mechaniczne  i  posiada  podobne  zainteresowania.  Zaczęli  zastanawiać  się,  czy  mogliby  wspólnie
załoŜyć  spółkę  pod  firmą  "Sp.j.  Jan  Technikowski  i  syn  -  mechanika  pojazdowa".  Jakie  warunki
musieliby spełnić i z jakimi konsekwencjami powinni się liczyć?
Odpowiedź na powyŜsze pytania uzyskasz w tym podrozdziale.

Spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a

nie jest inną spółką handlową. Jest to najprostsza forma spółki dla osób rozpoczynających
działalność.

Powstaje jako umowa co najmniej dwóch wspólników, którymi mogą być zarówno osoby

fizyczne, osoby prawne, jak i inne handlowe spółki osobowe.

Firma spółki jawnej powinna zawierać nazwiska lub firmy (nazwy) wszystkich

wspólników, albo nazwisko albo firmę (nazwę jednego albo kilku wspólników) oraz
dodatkowe oznaczenie "spółka jawna", przy czym w obrocie gospodarczym dopuszcza się
uŜywanie skrótu "sp. j.".

U mowa spółki jawnej powinna być zawarta na piśmie pod rygorem niewaŜności i

zawierać elementy określone w art. 25 k.s.h.

Spółka powstaje z chwilą wpisu do rejestru na mocy złoŜonego wniosku o jej

zarejestrowanie  w  sądzie  rejestrowym,  np.  Sąd  Rejonowy  w  Bielsku  Białej  VIII  Wydział
Gospodarczy  Krajowego  Rejestru  Sądowego,  ul.  Bogusławskiego  24,  43-300  Bielsko-Biała.
Prawo  i  obowiązek  zgłoszenia  spółki  do  rejestru  dotyczy  kaŜdego  wspólnika.  We  wniosku
zgłoszeniowym naleŜy określić kwestie wymagane przez art. 26 k.s.h.

KaŜdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym majątkiem

solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, przy czym wierzyciel spółki moŜe
prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki
okaŜe się bezskuteczna.

Majątek spółki jawnej stanowi wszelkie mienie wniesione jako wkład lub nabyte przez

spółkę w czasie jej istnienia. Wkład wspólnika moŜe polegać na wniesieniu do spółki
własności lub innych praw, na dozwoleniu uŜywania rzeczy lub praw albo na wykonywaniu
pracy.

Udział kapitałowy wspólnika jest równy wartości wkładu, określonej w umowie spółki.

KaŜdy wspólnik ma prawo do równego udziału w zyskach i uczestniczy w stratach w tym
samym stosunku bez względu na rodzaj i wartość wkładu.

Wspólnik spółki jawnej moŜe Ŝądać podziału i wypłaty całości zysku z końcem kaŜdego

roku obrotowego. Ma prawo Ŝądać corocznie wypłacania odsetek w wysokości 5% od
swojego udziału kapitałowego, nawet gdy spółka poniosła stratę.

KaŜdy wspólnik ma prawo reprezentować spółkę. To prawo obejmuje wszystkie

czynności sądowe i pozasądowe spółki. KaŜdy wspólnik ma prawo i obowiązek prowadzenia
spraw spółki, za co nie otrzymuje wynagrodzenia. Wspólnicy mogą jednomyślną uchwałą
ustanowić prokurę.
Nie moŜna powierzyć prowadzenia spółki osobom trzecim.
Spółka jawna moŜe być rozwiązana z przyczyn przewidzianych w umowie spółki, za
jednomyślną uchwałą wszystkich wspólników, w przypadku ogłoszenia upadłości spółki, w
razie śmierci wspólnika lub ogłoszenia jego upadłości, w sytuacji wypowiedzenia umowy
spółki przez wspólnika lub wierzyciela wspólnika, a takŜe na mocy prawomocnego
orzeczenia sądu.

W przypadkach wyŜej wymienionych naleŜy przeprowadzić likwidację firmy,

chyba Ŝe wspólnicy uzgodnili inny sposób działalności spółki.

Postępowanie likwidacyjne spółki jawnej jest określone w art. 67 do 85 k.s.h.

Rozwiązanie spółki następuje z chwilą wykreślenia jej z rejestru.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1. Wspólnikami spółki jawnej zajmującej się świadczeniem usług w zakresie

mechaniki pojazdowej są Jan Technikowski i jego syn Wojtek oraz Jan Kowalczyk. Spółka
prowadzi działalność w Twoje

miejscowości.

1. Zaprojektuj róŜne warianty firmy tej spółki.
2. Przygotuj takŜe zgłoszenie do sądu rejestrowego i umowę spółki.
Ć

wiczenie 2. Przeczytaj uwaŜnie poniŜszy opis przypadków a następnie wykonaj zawarte w

nich polecenia. Uzasadnij swoją odpowiedź.

1. Wspólnikami spółki "B. Glas- Spółka Jawna" z siedzibą w Kaliszu, ul. Błotnista 44 są:

Bogdan  Glas,  zamieszkały  w  Kaliszu,  ul.  Stanisławskiego  2  i  Józef  Ospały  zamieszkały  w
Turku, ul. Leśna 22. Spółka sprzedała Janowi Wodnikowi zam. w Łodzi, ul. Padniewska 10,
samochód  dostawczy  Renault  Master  za  cenę  30  000  zł.  Kupiony  samochód  okazał  się
niesprawny.  Jan  Wodnik  zawiadamia  spółkę,  Ŝe  odstępuje  od  umowy  i  Ŝąda  zwrotu  ceny
samochodu.  PoniewaŜ  spółka  nie  chce

zwrócić pieniędzy, Jan Wodnik wytacza przeciwko

spółce powództwo z Ŝądaniem zapłaty 30 000 zł. Oznacz powoda i pozwanego w pozwie
skierowanym do sądu przez Jana Wodnika.

2. W wyniku powództwa wytoczonego w powyŜszej sprawie sąd zasądził od spółki na rzecz

Jana Wodnika kwotę 30 000 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania. Przeciwko komu
Jan Wodnik powinien skierować wniosek do sądu o nadanie wyrokowi klauzuli
wykonalności, a potem wniosek do komornika o wszczęcie egzekucji?

SPÓŁKA PARTNERSKA
Pani Ania ma wyŜsze wykształcenie ekonomiczne i od wielu lat pracuje jako samodzielny
księgowy. Spełnia ponadto wymogi wynikające z ustawy o biegłym rewidencie dotyczące
wpisu do rejestru biegłych rewidentów. Czy moŜe ze swoją znajomą o podobnych
kwalifikacjach zawiązać spółkę partnerską? Jaka jest procedura utworzenia takiej spółki i
jakie są jej cechy?

Spółka partnerska jest to spółka osobowa utworzona przez wspólników (partnerów) w

celu wykonywania wolnego zawodu w spółce prowadzącej przedsiębiorstwo pod własną
firmą. Spółka moŜe być zawiązana w celu wykonywania więcej niŜ jednego wolnego zawodu,
chyba Ŝe odrębna ustawa stanowi inaczej.

Partnerami w spółce mogą być wyłącznie osoby fizyczne uprawnione do wykonywania

wolnych zawodów tzn. adwokata, aptekarza, architekta, biegłego rewidenta, brokera
ubezpieczeniowego, doradcy podatkowego, księgowego, lekarza, lekarza stomatologa, lekarza
weterynarii, notariusza, pielęgniarki, połoŜnej, radcy prawnego, rzecznika patentowego,
rzeczoznawcy majątkowego, tłumacza przysięgłego, a od 15 stycznia 2004 roku inŜynierowie
budownictwa.

Wolny zawód w spółce partnerskiej moŜe być wykonywany tylko przez osoby posiadające

szczególne uprawnienia wynikające z ustaw stanowiących podstawy prawne dla danej grupy
zawodowej np. ustawa o biegłych rewidentach.

Firma spółki partnerskiej powinna zawierać nazwisko przynajmniej jednego partnera,

dodatkowe oznaczenie "i partner" bądź "i partnerzy" albo "spółka partnerska" oraz określenie
wolnego zawodu wykonywanego w spółce. Dopuszcza się uŜywanie skrótu "sp. p".

Umowa spółki powinna być zawarta na piśmie w formie aktu notarialnego, a jej

obligatoryjne elementy określa art. 91 k.s.h.

Zgłoszenia spółki do sądu rejestrowego odpowiedniego dla siedziby spółki naleŜy

dokonać na odpowiednim formularzu. Zgłoszenie powinno zawierać elementy wymagane
przepisami art. 93 k.s.h.

Ponadto do zgłoszenia naleŜy dołączyć dokumenty potwierdzające uprawnienia

kaŜdego partnera do wykonywania wolnego zawodu.

Powstanie, stosunek do osób trzecich, zarząd spółki i rozwiązanie spółki określają

przepisy art. 86 do 101 Kodeksu spółek handlowych.

Sprawd

czy juŜ potrafisz....

wiczenie 1. Po uwaŜnej analizie przepisów art. 86 do 101 Kodeksu spółek

han

dlowych

określ, czy poniŜsze zdania są prawdziwe (wstaw P w wykropkowane miejsce), czy fałszywe
(wstaw F w wykropkowane miejsce). Następnie zamień zdania fałszywe na prawdziwe.
... 1. Sp.p. nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do KRS.
... 2. KaŜdy partner ma prawo reprezentować spółkę samodzielnie, umowa spółki nie moŜe
stanowić inaczej.
... 3. Umowa moŜe przewidywać, Ŝe prowadzenie spraw i reprezentowanie spółki

powierza się zarządowi lub prokurentowi.

...4. Sp.p. moŜe być rozwiązana jedynie z przyczyn przewidzianych w umowie spółki.

wiczenie 2. Czy partner ponosi odpowiedzialność za zobowiązania spółki partnerskiej

powstałe w związku z wykonywaniem przez pozostałych partnerów wolnego zawodu w
spółce. Sprawdź art. 95. Kodeksu spółek handlowych.

SPÓŁKA KOMANDYTOWA
Rodzice Maćka mają oszczędności w banku w wysokości 10000 PLN. Za kaŜdym razem, po
otrzymaniu wyciągu z rachunku bankowego dyskutują, Ŝe trzeba te oszczędności
zainwestować.

Maciek

doradza im, Ŝe mogliby zostać wspólnikami w spółce komandytowej.

Ale rodzice pracują i nie chcą zrezygnować z umowy o pracę na czas nieokreślony. Czy
Maciek doradza dobrze swoim rodzicom? Czy jego rodzice mogą zostać wspólnikami spółki
komandytowej bez konieczności rozwiązania umowy o pracę?

Odpowiedzi na powyŜsze pytania zostaną udzielone w tym podrozdziale. Spółka
komandytowa jest spółką osobową mającą na celu prowadzenie przedsiębiorstwa pod własną
firmą, w której wobec wierzycieli za jej zobowiązania odpowiada co najmniej jeden wspólnik
bez ograniczenia (komplementariusz),a odpowiedzialność co najmniej jednego wspólnika
(komandytariusza) jest ograniczona.

Firma spółki komandytowej powinna zawierać nazwisko jednego lub kilku

komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie "spółka komandytowa". Dopuszcza się
uŜywanie w obrocie skrótu "sp.k.".

Umowa spółki powinna być zawarta na piśmie w formie aktu notarialnego i zawierać

elementy określone wart. 105 k.s.h.

Suma komandytowa stanowi liczbową granicę odpowiedzialności komandytariusza z

majątku osobistego za zobowiązania spółki.

JeŜeli wkładem komandytariusza jest w całości lub w części świadczenie niepienięŜne, to

umowa  określa  przedmiot  tego  świadczenia,  jego  wartość  jak  równieŜ  osobę  wspólnika
wnoszącego  takie  świadczenie.  Świadczeniem  niepienięŜnym  moŜe  być  na  przykład  prawo
uŜywania znaku firmowego, prawo do patentu, prawo wieczystego uŜytkowania.
Wkład komandytariusza moŜe być wniesiony w wartości niŜszej niŜ suma komandytowa. Im
wyŜsza wartość części sumy komandytowej, tym mniejsza jego odpowiedzialność z majątku
osobistego.  Wniesienie  wkładu  w  całości  lub  odpowiedniej  części  nie  jest  warunkiem
rejestracji  spółki,  a  o  istnieniu  bądź  nie  istnieniu  odpowiedzialności  komandytariusza  z
majątku osobistego decyduje rozmiar wkładu w relacji do sumy komandytowej.  .

Spółka powstaje z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Zgłoszenia naleŜy

dokonać na odpowiednim formularzu zgodnie z art. 110 k.s.h.

Powstanie spółki komandytowej, stosunek do osób trzecich i stosunki wewnętrzne spółki

regulują przepisy artykułów 102 do 124 Kodeksu spółek handlowych.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1. Po uwaŜnej analizie przepisów art. 102 do 124 Kodeksu spółek handlowych

określ, czy poniŜsze zdania są prawdziwe (wstaw P w wykropkowane miejsce), czy fałszywe
(wstaw F w wykropkowane miejsce). Następnie zamień zdania fałszywe na prawdziwe.
... 1. W nazwie spółki obowiązkowo umieszcza się nazwisko komandytariusza.
... 2. Spółkę reprezentuje komandytariusz, natomiast komplementariusz moŜe reprezentować
spółkę jedynie jako pełnomocnik.
... 3. Komandytariusz uczestniczy w podziale zysku spółki na równych zasadach z
komplementariuszem.
...4. Zysk przypadający komandytariuszowi jest przeznaczony w pierwszej kolejności na jego
cele osobiste.
...5. Sp.k. nabywa osobowość prawną z chwilą wpisu do KRS.
... 6. Śmierć komandytariusza

stanowi

przyczynę rozwiązania spółki komandytowej.

wiczenie 2. Rodzice Maćka zdecydowali się na przystąpienie do sp.k. W umowie spółki

ustalono, Ŝe wspólnik X i Y jako komplementariusze wnoszą do spółki po 3 000 zł, zaś ojciec
Maćka jako komandytariusz wnosi do spółki 15 000 zł i odpowiada wobec wierzycieli do tej
wysokości tzw. suma komandytowa. Określ konsekwencje tej umowy w zakresie
odpowiedzialności kaŜdego wspólnika za zobowiązania spółki: kto odpowiada, w jaki sposób,
do jakiej wysokości.

SPÓŁKA KOMANDYTOWO-AKCY.JNA
Pan Cezary jest udziałowcem dobrze prosperującej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Coraz
bardziej interesują go dodatkowe formy inwestowania zarobionych pieniędzy. Realizując swoje
zainteresowania brał udział w seminarium, na którym spotkał swojego przyjaciela ze studiów. Okazało
się, Ŝe Krzysiek, przyjaciel pana Cezarego ma nieruchomość wartą 40 000 zł oraz prowadzi spółkę
jawną o charakterze rodzinnym. Spółka mogłaby się rozwijać, ale wymaga dodatkowych inwestycji. Czy
pan Cezary mógłby przystąpić do tej spółki wnosząc 25 000 zł? Jaką spółkę naleŜy utworzyć i jaka
będzie pozycja pana Cezarego i pana Krzysia w tej spółce?

Panowie Cezary i Krzyś mogą utworzyć spółkę komandytowo-akcyjną, która jest spółką

osobową  mającą  na  celu  prowadzenie  przedsiębiorstwa  pod  własną  firmą,  w  której  wobec
wierzycieli  za  zobowiązania  spółki  co  najmniej  jeden  wspólnik  odpowiada  bez  ograniczenia
(komplementariusz),  a  co  najmniej  jeden  wspólnik  jest  akcjonariuszem.  Minimalny  kapitał
zakładowy spółki wynosi 50 000 zł.

Spółka stanowi połączenie elementów spółki osobowej ze spółką kapitałową. Elementem

spółki osobowej jest wyróŜnienie komplementariusza, natomiast w zakresie spółek
kapitałowych istnienie akcjonariusza. Ponadto w sytuacjach, które nie zostały precyzyjnie
uregulowane przepisami w zakresie spółek komandytowych stosuje się postanowienia
dotyczące funkcjonowania spółek jawnych.

Firma spółki komandytowo-akcyjnej powinna zawierać nazwiska jednego lub kilku

komplementariuszy oraz dodatkowe oznaczenie "spółka komandytowo akcyjna". Dopuszcza
się urywanie w obrocie skrótu "s.k.a.".

JeŜeli komplemetariuszem jest osoba prawna, firma spółki komandytowo akcyjnej

powinna zawierać pełne brzmienie firmy (nazwy) tej osoby prawnej z dodatkowym
oznaczeniem "spółka komandytowo-akcyjna".

W przypadku zamieszczenia nazwiska albo firmy (nazwy) akcjonariusza w firmie spółki,

akcjonariusz ten odpowiada wobec osób trzecich tak jak komplementariusz.

Akcjonariusz jest obowiązany do świadczeń wynikających ze statutu spółki. Zasadniczym

jego świadczeniem jest wniesienie wkładu. MoŜe reprezentować spółkę tylko jako
pełnomocnik.

ZałoŜycielami spółki komandytowo-akcyjnej są wspólnicy (komplementariusz i

akcjonariusz) wnoszący kapitał oraz podpisujący statut, który powinien być sporządzony w
formie aktu notarialnego pod rygorem niewaŜności.

Warunkiem prawidłowego funkcjonowania spółki komandytowo-akcyjnej jest precyzyjne

ustalenie w statucie zasad funkcjonowania organów spółki np. ustanowienie rady nadzorczej
oraz relacji pomiędzy nimi, a komplementariuszami.
Statut powinien zawierać elementy wymagane wart. 130 k.s.h.
Spółka powstaje z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego na podstawie zgłoszenia
złoŜonego na odpowiednim formularzu w odpowiednim sądzie rejonowym dla miejsca
prowadzenia działalności gospodarczej.
Zgłoszenie powinno zawierać informacje określone w art.133 k.s.h.

Powstanie, stosunek do osób trzecich, stosunki wewnętrzne spółki, rozwiązanie i

likwidację spółki, wystąpienie wspólnika regulują przepisy Kodeksu spółek handlowych -
artykuły 125 do 150.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz..,

wiczenie. Panowie Cezary i Krzysztof postanowili utworzyć spółkę komandytowo-akcyjną. Pan

Krzysztof będzie komplementariuszem i za zobowiązania będzie odpowiadał bez ograniczeń, zachowa
kompetencje w zakresie zarządzania spółką, którą dotychczas zarządzał, a wkład pana Cezarego w
wysokości 25 000 zł będzie zamieniony na akcje spółki. Pan Cezary będzie akcjonariuszem. Sporządź
zgłoszenie ich spółki na odpowiednim formularzu - symbol KRS-W2, który udostępniany jest w sądzie
rejestrowym oraz na stronie internetowej www.ms.gov.pl.

SPÓŁKI KAPITAŁOWE

Spółki kapitałowe mogą występować jako spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

organizacji, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjne w organizacji oraz
spółki akcyjne.

SPÓŁKA Z OGRANICZONĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ

Pierwsze wakacje po zdanej maturze Zbyszek spędził w Szwajcarii. Udało mu się bowiem uzyskać
pozwolenie na pracę i pracował całe wakacje. Zaoszczędził 8000 PLN. Ponadto rodzice kupili mu
uŜywany samochód wyceniony na 18.000 PLN. Po wakacjach spotkał swojego kolegę Wojtka ze szkoły,
który po raz kolejny wybierał się na rozmowę kwalifikacyjną w ramach poszukiwania pracy. Wojtek był
dobrym uczniem, ale jego rodzice nie mogli wesprzeć go finansowo. Chłopcy - a moŜe juŜ Panowie - w
wyniku długiej rozmowy postanowili załoŜyć spółką z. o.o. Czy podjętą decyzję mogą wcielić w Ŝycie?

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością jest najprostszą formą spółki. MoŜe być utworzona
przez jedną lub więcej osób w kaŜdym celu prawnie dopuszczalnym, tzn. nie tylko w celu
gospodarczym.

Wkłady wnoszone do spółki mogą być pienięŜne i niepienięŜne (aporty). Kapitał

zakładowy powinien wynosić co najmniej 50.000 PLN, a wartość nominalnej jednego udziału
nie moŜe być niŜsza niŜ 50 PLN. JeŜeli wkład jest wniesiony w formie aportu, umowa spółki
powinna szczegółowo określać przedmiot tego wkładu oraz osobę wspólnika, a takŜe liczbę i
wartość nominalną objętych nim udziałów. Wkładem nie moŜe być prawo niezbywalne,
ś

wiadczenie pracy i usług.

Do powstania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wymaga się:
- zawarcia umowy spółki w formie aktu notarialnego,
- wniesienia przez wspólników wkładów na pokrycie całego kapitału zakładowego,
- powołania zarządu,
- ustanowienie rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej, jeŜeli wymaga tego ustawa lub urnowa
spółki,
- wpisu do rejestru,

Firma spółki moŜe być obrana dobrowolnie, powinna jednak zawierać dodatkowe

oznaczenie "spółka z ograniczoną odpowiedzialnością". Dopuszczalne jest uŜywanie w
obrocie skrótu "spółka z o.o." lub "sp. z o.o."

Umowa spółki musi być zawarta w formie aktu notarialnego i powinna zawierać elementy

określone w art. 157 k.s.h.

Zarząd zgłasza zawiązanie spółki do sądu rejestrowego właściwego ze względu na

siedzibę spółki. Do zgłoszenia spółki naleŜy dołączyć dokumenty wyspecyfikowane w art.
167 k.s.h.

Spółka z o.o. powstaje z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego i uzyskuje

osobowość prawną.

Po zarejestrowaniu spółki zarząd powinien w terminie dwóch tygodni złoŜyć we

właściwym urzędzie skarbowym poświadczony przez siebie odpis umowy spółki ze
wskazaniem sądu, w którym spółka została zarejestrowana oraz datę i numer rejestru.

JeŜeli umowa spółki przewiduje udziały o szczególnych uprawnieniach, uprawnienia te

powinny  być  w  umowie  określone.  Są  to  udziały  uprzywilejowane.  Uprzywilejowanie  moŜe
dotyczyć  np.:  prawa  głosu  (nie  więcej  niŜ  trzy  głosy  na  jeden  udział),  prawa  do  dywidendy
lub  sposobu  podziału  majątku  w  przypadku  likwidacji  spółki.  JeŜeli  umowa  nie  stanowi
inaczej zysk przypadający wspólnikom dzieli się w stosunku do udziałów.

Spółkę reprezentuje zarząd, który równieŜ prowadzi sprawy spółki. Składa się z jednego

lub większej liczby członków. Członkami zarządu mogą być osoby spośród wspólników lub
spoza ich grona powołane uchwałą wspólników, chyba, Ŝe umowa spółki stanowi inaczej.
Umowa spółki moŜe ustanowić radę nadzorczą lub komisję rewizyjną albo oba te organy.

W spółkach, w których kapitał przewyŜsza kwotę 500 000 PLN, a wspólników jest więcej

niŜ dwudziestu pięciu, powinna być ustanowiona rada nadzorcza lub komisja rewizyjna.
Organy te składają się co najmniej z trzech członków powoływanych i odwoływanych
uchwałą wspólników.

Rada nadzorcza sprawuje stały nadzór nad działalnością spółki we wszystkich

dziedzinach jej działalności, nie ma jednak prawa wydawania poleceń zarządowi dotyczących
prowadzenia spraw spółki. Do szczególnych obowiązków rady nadzorczej naleŜy ocena
sprawozdm1 zarządu, sprawozdania finansowego (bilansu) i ich zgodności z księgami,
dokumentami i stanem faktycznym.

W miarę potrzeb członkowie mogą Ŝądać wyjaśnień od zarządu i pracowników oraz

dokonywać rewizji stanu majątku spółki. Do obowiązków naleŜy ocena sprawozdal1 i
wniosków zarządu dotyczących podziału zysku lub pokrycia strat, a takŜe składanie
zgromadzeniu wspólników corocznego, pisemnego sprawozdania z wyników tej oceny.

W spółce niemającej rady nadzorczej umowa spółki moŜe rozszerzać obowiązki komisji

rewizyjnej.  NajwaŜniejsze  uchwały  (decyzje)  dotyczące  spraw  spółki  podejmowane  są  na
zgromadzeniu  wspólników.  Zwyczajne  zgromadzenie  powinno  odbyć  się  w  terminie  sześciu
miesięcy po upływie kaŜdego roku obrotowego, a przedmiotem obrad powinno być:
- rozpatrzenie i zatwierdzenie sprawozdania zarządu z działalności spółki oraz sprawozdania
finansowego za ubiegły rok obrotowy,
- podjęcie uchwały o podziale zysków lub pokryciu straty,
-  udzielenie  członkom  organów  spółki  absolutorium  z  wykonania  przez  nich

obowiązków.
Zgromadzenie wspólników zwołuje zarząd. JeŜeli zarząd tego nie dokonał, prawo takie

mają równieŜ rada nadzorcza i komisja rewizyjna. Dotyczy to równieŜ zwołania
nadzwyczajnego zgromadzenia wspólników.

Powstanie spółki, prawa i obowiązki wspólników, organy spółki, zmianę umowy spółki,

wyłączenie wspólnika, rozwiązanie i likwidację spółki oraz odpowiedzialność cywilno-
prawną regulują art. 151 do 300 Kodeksu spółek handlowych.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1. Sprawdź w k.s.h., czy poniŜsze informacje na temat sp. z o.o. są prawdziwe.

Spółkę moŜe załoŜyć jedna osoba i jest ona wówczas jedynym wspólnikiem. Przysługują

jej wszystkie uprawnienia zgromadzenia wspólników. ZałoŜyciel sporządza akt załoŜycielski,
wnosi cały kapitał zakładowy spółki, powołuje jej wybieralne władze oraz zgłasza spółkę
celem wpisania do KRS. Jednoosobowa sp. z o.o. podlega przepisom dotyczącym spółki
wieloosobowej.

wiczenie 2. Po uwaŜnej analizie przepisów art. 151 do 300 Kodeksu spółek handlowych

określ, czy poniŜsze zdania są prawdziwe (wstaw P w wykropkowane miejsce), czy fałszywe
(wstaw F w wykropkowane miejsce). Następnie zamień zdania fałszywe na prawdziwe.
...1. Umowa sp. z. o.o. nie musi być zawarta w formie aktu notarialnego.
...2. Sp. z o.o. nie uzyskuje osobowości prawnej z chwilą wpisania jej do KRS.
... 3. Rejestracja spółki nie jest koniecznym warunkiem jej powstania.
...4. Wkład wspólnika moŜe mieć charakter niepienięŜny, ale nie moŜe nim być praca
wspólnika.
... 5. Powstanie spółki wiąŜe się z utworzeniem podmiotu odrębnego od wspólników
.... 6. Wysokość kapitału załoŜycielskiego nie musi być wyraŜona kwotą pienięŜną i moŜe być
niŜsza od określonego przepisami minimum.
... 7. Wspólnik moŜe rozporządzać swoim udziałem.
... 8. JeŜeli wspólników jest mniej niŜ dwudziestu pięciu, spółka nie musi posiadać organów,
które kierowałyby jej działalnością.
... 9. Egzekucja podjęta przeciwko spółce obejmuje wyłącznie majątek spółki.
...10. Sp. z. o.o. musi utworzyć co najmniej dwóch wspólników.

wiczenie 3. Powołaj organy spółki z.o.o., sporządź imienną listę członków zarządu, rady

nadzorczej, komisji rewizyjnej. Ustal ich kompetencje przy załoŜeniu, Ŝe spółka zatrudnia 72 osoby, a
kapitał zakładowy wynosi 508 000 PLN.

Skorzystaj z Kodeksu spółek handlowych rozdział. 3; art. 201 do 222.

SPÓŁKA AKCYJNA
Pan Leski, który

posiada

mieszkanie własnościowe o wartości rynkowej 120000 PLN, oraz

oszczędności zdeponowane w banku na kwotę 80 000 PLN chciałby samodzielnie zawiązać spółkę
akcyjną. Czy jest to moŜliwe? Jaką wiedzą powinien dysponować, aby załoŜyć i prowadzić spółkę
akcyjną?

ZałoŜenie spółki akcyjnej wymaga szerokiej wiedzy o stosunkach gospodarczych,

profesjonalnego doświadczenia oraz zgromadzenia kapitału w wysokości co najmniej
500000 PLN, który dzieli się na akcje o równej wartości nominalnej nie niŜszej niŜ jeden
grosz.
Do powstania spółki akcyjnej wymaga się:

- zawiązania spółki, w tym podpisania statutu przez załoŜycieli,
- wniesienia przez akcjonariuszy wkładów na pokrycie całego kapitału zakładowego,
- ustanowienia zarządu i rady nadzorczej,
- wpisu do sądu rejestrowego.

Zawiązać  spółkę  moŜe  jedna  lub  więcej  osób  pod  warunkiem,  Ŝe  załoŜycielem  nie  będzie
tylko  jednoosobowa  spółka  z  ograniczoną  odpowiedzialnością.  Miejsce  umowy  wymaganej
przy  powstaniu  innych  spółek  (z  wyjątkiem  s.ka.)  zajmuje  statut,  który  musi  być
sporządzony  w  formie  aktu  notarialnego.  Osoby  podpisujące  statut  są  załoŜycielami  spółki
akcyjnej.
Statut spółki powinien być przygotowany zgodnie z art. 304 k.s.h. Zawiązanie spółki
następuje z chwilą objęcia wszystkich akcji oraz zgłoszenia i dokonania wpisu we
właściwym, ze względu na siedzibę spółki sądzie rejestrowym. Wniosek podpisują wszyscy
członkowie zarządu.

Firma spółki moŜe być obrana dowolnie, powinna jednak zawierać dodatkowe

oznaczenie "spółka akcyjna". Dopuszczalne jest uŜywanie w obrocie skrótu "SA".

Elementy, które powinno zawierać zgłoszenie spółki akcyjnej do sądu rejestrowego są

określone wart. 318 k.s.h. Natomiast art. 320 k.s.h. określa, jakie dokumenty naleŜy dołączyć
do zgłoszenia.

Zawiązanie spółki, prawa i obowiązki akcjonariuszy, organy spółki (w tym zarząd, radę

nadzorczą i kompetencje walnego zgromadzenia), zmianę statutu, podwyŜszenie i obniŜenie
kapitału zakładowego, rozwiązanie i likwidację spółki oraz odpowiedzialność cywilnoprawną
regulują przepisy Kodeksu spółek handlowych artykuły 301 do 490.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

Ćwiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia.
1. Wymień elementy, jakie powinno zawierać zgłoszenie spółki akcyjnej do KRS. W tym celu
wykorzystaj odpowiedni formularz zgłoszenia.
2. Na podstawie statutu dowolnej spółki akcyjnej (pomyśl, jak moŜesz go zdobyć) porównaj jego treść i
elementy z wymaganiami k.s.h.

SPÓŁKA EUROPEJSKA
Walne zgromadzenie akcjonariuszy spółki SA Werburgswelt z siedzibą w Giessen o kapitale akcyjnym
51 000 euro działające na podstawie regulacji prawnych obowiązujących w Niemczech podjęło decyzję

o połączeniu się ze spółką SA Szykte z kapitałem 70 000 PLN z siedzibą w Łodzi działającej na
podstawie regulacji prawnych obowiązujących w RP.

Siedzibą statutową i siedzibą zarządu po połączeniu będzie Łódź. W wyniku łączenia się

spółek moŜe powstać spółka europejska (w skrócie SE).

Swobodzie gospodarczej towarzyszy przepływ towarów, usług, kapitału, ludzi, a

konsekwencją jest moŜliwość inwestowania w róŜnych krajach.

Mali i średni przedsiębiorcy podejmując działalność na rynku lokalnym wierzą w swój

sukces gospodarczy, a kiedy opanują rynek lokalny mają moŜliwość zaplanowania i
przeprowadzenia reorganizacji swojej działalności na szczeblu wspólnotowym. Wymaga to
takich podstaw prawnych, aby przedsiębiorstwa W róŜnych państwach członkowskich miały
moŜliwość połączenia swojego kapitału np. w drodze fuzji.

Wykonywanie działalności gospodarczej przedsiębiorstwa we Wspólnocie oparte jest na

ustawodawstwie krajowym.

Taka sytuacja utrudnia łączenie się spółek w róŜnych pal1stwach członkowskich. Aby

usunąć tę barierę Rada Unii Europejskiej na podstawie traktatu ustanawiającego Wspólnotę
Europejską artykuł 308 wydała w Luksemburgu Rozporządzenie Rady nr 2157/2001 (WE) z
8 października 2001 roku w sprawie statutu spółki europejskiej. Pozwala to na tworzenie i
zarządzanie spółkami na skalę europejską.

Istotą jest taki system prawny, który zapewnia spójność między prawem wspólnotowym i

krajowym.

ZałoŜenia prawne SE to powstawanie, łączenie się spółek z róŜnych państw

członkowskich lub moŜliwość utworzenia spółki holdingowej.

Spółka moŜe zostać załoŜona na terytorium wspólnoty w formie europejskiej spółki

akcyjnej (Socjetas Europa SE) na zasadach wynikających z rozporządzenia Rady Unii
Europejskiej. Spółka musi mieć formę prawną spółki z kapitałem akcyjnym. Minimalna
wysokość kapitału koniecznego do powstania spółki wynosi 120 000 euro, chyba, Ŝe przepisy
państwa członkowskiego w którym znajduje się siedziba statutowa spółki stanowią inaczej.

KaŜde państwo członkowskie (do czasu objęcia go Unią Gospodarczą i Walutową) moŜe

stosować wobec SE, której siedziba statutowa znajduje się na jego terytorium przepisy
obowiązujące spółki akcyjne w zakresie sposobu wyraŜania kapitału.

Przeliczenie waluty krajowej na euro odbywa się według kursu obowiązującego w

ostatnim dniu miesiąca poprzedzającego zawiązanie SE.

Kapitał podzielony jest na akcje. Akcjonariusze odpowiadają za zobowiązania spółki do

wysokości kapitału subskrybowanego. SE nabywa osobowość prawną w dniu wpisania do
rejestru.

Przeniesienie siedziby statutowej SE wymaga ogłoszenia. Ogłoszeniu podlega równieŜ

informacja o nowej rejestracji. Informacje o wpisie, bądź wykreśleniu SE są przekazywane do
Biura Oficjalnych Publikacji Wspólnot Europejskich w ciągu miesiąca od ogłoszenia.
Organami SE są:
- walne zgromadzenie akcjonariuszy,
- organ nadzorczy i organ zarządzający (w systemie dualistycznym) lub
- organ administracyjny (w systemie monistycznym) w zaleŜności od rozwiązania przyjętego
w statucie.
Spółki SE mogą powstać przez łączenie się spółek:
- według procedury łączenia przez przejęcie (spółka przejęta przestaje istnieć),
- według procedury łączenia przez zawiązanie nowej spółki (łączące się spółki przestają
istnieć powstaje SE),

Akcjonariusze spółki przejętej stają się akcjonariuszami spółki przejmującej, natomiast

akcjonariusze łączących się spółek stają się akcjonariuszami SE.

Spółki europejskie SE tworzone są na mocy Rozporządzenia Rady Unii Europejskiej od 8

października 2004 roku, tj. daty wejścia w Ŝycie rozporządzenia.

Czy wiesz, Ŝe....

Na podstawie art. 52 Układu Europejskiego przedsiębiorstwa polskie działające na

obszarze Unii Europejskiej mają prawo do zatrudnienia bezpośredniego lub poprzez oddziały
albo  agendy  pracowników  będących  obywatelami  RP.  Warunkiem  zatrudnienia  jest,  aby  ta
osoba  zatrudniona  była  wcześniej  przez  co  najmniej  rok  w  Polsce  oraz  naleŜała  do  tzw.
personelu  kluczowego.  Pozwolenie  na  pracę  oraz  pobyt  uzyskuje  taki  pracownik  tylko  na
okres  zatrudnienia  w  polskiej  firmie.  Pozostali  pracownicy  muszą  pochodzić  z  krajów
członkowskich  i  zatrudnieni  są  na  zasadach  określonych  przez  prawo  krajowe  (dotyczy  to
równieŜ kwalifikacji i wykształcenia).

Sprawdź, czy juŜ potrafisz....

wiczenie. Spróbuj wykonać poniŜsze polecenia.

1. Poszukaj na stronach internetowych http://ms.gov.pl/ artykułu 20 Rozporządzenia Rady
Unii Europejskiej w sprawie statutu spółki europejskiej (ŚE) i na jego podstawie opracuj
sposoby łączenia się spółek.
2. Sprawdź na www.ms.gov.pl jaki jest los projektu Ustawy o spółkach europejskich.

24.

Podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej. Przekształcenia
własnościowe.

PRZEDSIĘBIORSTWA SEKTORA PUBLICZNEGO I ICH PRYWATYZACJA

Do osób prawnych zalicza takŜe przedsiębiorstwo państwowe, spółdzielnię, fundacje i

stowarzyszenia w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej.

  PRZEDSIĘBIORSTWO PAŃSTWOWE

Zasady  tworzenia  przedsiębiorstw  państwowych  i  prowadzenia  przez  nie  działalności
gospodarczej regulują:
-  ustawa  z  dnia  25  września  1981  roku  o  przedsiębiorstwach  pm1stwowych,  wielokrotnie
nowelizowana (tekst jednolity Dz. U. nr 18 z 1991 r., poz. 80 z późn. zm.),
-  ustawa  z  dnia  13  stycznia  1989  r.  o  gospodarce  finansowej  przedsiębiorstw  państwowych
(tekst jednolity Dz.U. nr 6 z 1992 r., poz. 27 z późn. zm.).

Organami załoŜycielskimi przedsiębiorstwa państwowego mogą być naczelne, centralne

lub  terenowe  (wojewodowie)  organy  administracji  państwowej  oraz  banki  państwowe.  Po
ustaleniu  odrębności  ekonomicznej,  terytorialnej,  organizacyjnej  i  wydzieleniu  funduszu
załoŜycielskiego,  jako  źródła  finansowania  aktywów  przedsiębiorstwa,  następuje  wpis  do
Krajowego Rejestru Sądowego w odpowiednim sądzie gospodarczym. Jest to równoznaczne z
nabyciem  osobowości  prawnej.  Jako  osoba  prawna  moŜe  samodzielnie  nabywać  prawa  i
zaciągać zobowiązania, kieruje się własnym interesem i podejmuje własne decyzje.

Organem zarządzającym przedsiębiorstwem i reprezentującym je wobec władz, urzędów i

instytucji jest dyrektor, którego powołuje rada pracownicza spośród kandydatów wyłonionych
w drodze konkursu. Przedsiębiorstwo państwowe jest:
- samodzielne, czyli samodzielnie decyduje, co, jak, ile wytworzyć, gdzie sprzedać,
- samofinansujące, co oznacza, Ŝe w wyniku prowadzonej działalności powinno osiągać
przychody, które zapewniają pokrycie kosztów i wypracowanie zysku,
- samorządne, czyli ogólne zebranie pracowników (delegatów) uczestniczy w zarządzaniu
przedsiębiorstwem.

W wyniku transformacji naszej gospodarki i tworzenia gospodarki rynkowej, której cechą

jest prywatna własność rzeczowych czynników wytwórczych, dokonywany jest proces
prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

Podstawą prawną przekształceń własnościowych jest m.in. ustawa z dnia 30 sierpnia 1996

roku o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych z późniejszymi
zmianami. Prywatyzacja moŜe być przeprowadzona metodą pośrednią lub bezpośrednią.

W metodzie prywatyzacji pośredniej wyróŜnia się dwa etapy.

Pierwszy polega na przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę
akcyjną Skarbu Państwa. Właścicielem majątku przedsiębiorstwa państwowego staje się
spółka, a pracownicy - pracownikami spółki. Zmienia się podstawa prawna funkcjonowania
przedsiębiorstwa tzn. ustawa o przedsiębiorstwach państwowych zostaje zastąpiona
Kodeksem spółek handlowych. Następuje wykreślenie z rejestru przedsiębiorstw
państwowych, a dokonuje się wpisu w Krajowym Rejestrze Sądowym jako spółka kapitałowa
z o.o. lub SA. Proces ten nazywa się komercjalizacją. Dokonywany jest przez Ministra Skarbu
Państwa na mocy aktu komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego. Drugi etap to zbycie
akcji i udziałów osobom trzecim w drodze przetargu publicznego, ogłoszonej oferty
publicznej lub w drodze rokowań podjętych na podstawie publicznego zaproszenia.
Prywatyzacja bezpośrednia polega natomiast na rozdysponowaniu wszystkimi składnikami
majątku przedsiębiorstwa państwowego w drodze:
- sprzedaŜy przedsiębiorstwa,
- wniesienia przedsiębiorstwa do spółki,

- oddania przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania w drodze umowy zawartej między
Skarbem Państwa, a przejmującym dane przedsiębiorstwo.

Proces prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych został przyśpieszony w wyniku

wejścia  w  Ŝycie  ustawy  z  dnia  30  kwietnia  1993  roku  o  narodowych  funduszach
inwestycyjnych  i  ich  prywatyzacji,  na  mocy  której  wprowadzono  Program  Powszechnej
Prywatyzacji (PPP). Prywatyzacją objęto kilkaset przedsiębiorstw, które  przekształciły się  w
spółki  akcyjne  Skarbu  Państwa.  Akcje  tych  spółek  zostały  wniesione  do  piętnastu
Narodowych  Funduszy  Inwestycyjnych,  np.  Narodowy  Fundusz  Inwestycyjny  im  E.
Kwiatkowskiego  SA,  Pierwszy  Narodowy  Fundusz  Inwestycyjny  SA,  Siódmy  Narodowy
Fundusz Inwestycyjny im. Kazimierza Wielkiego SA.

Celem PPP jest zwiększenie efektywności gospodarowania przedsiębiorstw, pozyskanie

nowych technologii i kredytów. Program ten został zakończony w połowie 2005 roku.

JEDNOOSOBOWE SPÓŁKI GMIN
W sektorze publicznym poza własnością państwową wyróŜniano własność komunalną, czyli
własność mieszkańców zamieszkujących na terytorium np. gminy. Na skutek wprowadzenia
w dniu 20.12. 1996 roku ustawy o gospodarce komunalnej, taka forma organizacyjna, pod
względem prawnym, nie istnieje.

Na mocy tej ustawy wszystkie przedsiębiorstwa komunalne funkcjonujące na podstawie

przepisów ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, dla których rady gmin nie postanowiły
o wyborze innej formy organizacyjno-prawnej lub o ich prywatyzacji, zostały z mocy prawa
przekształcone w jednoosobowe spółki gmin.
Zadaniem  tych  przedsiębiorstw  jest  zapewnienie  ciągłości  i  jakości  usług  w  sferze
uŜyteczności  publicznej.  Przedmiotem  działalności  tych  przedsiębiorstw  jest  np.  oświetlenie
ulic,  usługi  komunikacyjne,  wodociągowe,  ciepłownicze,  usuwanie  i  oczyszczanie  ścieków
komunalnych, utrzymanie terenów zielonych.

Samorządy terytorialne w celu realizacji zadań w sferze uŜyteczności publicznej tworzą

spółki prawa handlowego, bądź przystępują do nich.

Czy wiesz, Ŝe...

Na mocy ustawy z dnia 30.04.1993 roku o narodowych funduszach inwestycyjnych i ich

prywatyzacji wprowadzono świadectwa udziałowe, które były papierami wartościowymi

okaziciela emitowanymi przez Skarb Państwa. Uprawnionymi do otrzymania świadectwa
udziałowego byli wszyscy zamieszkali w kraju obywatele polscy, którzy do końca

1994

roku

ukończyli 18 lat. Opłata za świadectwo udziałowe była stała i wynosiła 20 złotych. Do czasu
wymiany świadectw na akcje NFI były one przedmiotem obrotu. Termin waŜności świadectw
udziałowych upłynął 31 grudnia 1997 roku. Do tego czasu mogły być sprzedane, a od 12 maja
1997 roku wymienione na akcje NFI. Jedno świadectwo umoŜliwiło uzyskanie po jednej akcji
kaŜdego z piętnastu funduszy inwestycyjnych. Skarb Państwa utworzył 15 spółek akcyjnych
NFI i oddał ich zarządzanie krajowo-zagranicznym konsorcjom banków i firm doradczych.
Programem Powszechnej Prywatyzacji objęto 512 przedsiębiorstw. Program zakładał
umoŜliwienie wszystkim obywatelom udziału w prywatyzacji majątku narodowego.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1. Wymień nazwy przedsiębiorstw państwowych prowadzących działalność w

Twoim otoczeniu. Co jest przedmiotem ich działalności? Dlaczego nie zostały objęte
procesem prywatyzacji?

wiczenie 2. Wymień nazwy jednoosobowych spółek gmin prowadzących działalność w

Twojej gminie. Co jest przedmiotem ich działalności?

INNE PODMIOTY PROWADZĄCE DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ

SPÓŁDZIELNIE
Spółdzielnie powstają i działają na mocy ustawy Prawo Spółdzielcze z 16 września 1982 roku
(Dz.U. z 1995 r., nr 54, poz. 224 z późn. zm.).

Zgodnie z art. 1 ww. ustawy spółdzielnia jest dobrowolnym, samorządnym, o

nieograniczonej liczbie członków i o niezmiennym funduszu udziałowym, zrzeszeniem
powołanym do prowadzenia w sposób samodzielny działalności gospodarczej.

Przedmiotem działalności gospodarczej spółdzielni moŜe być:

- zaspokajanie potrzeb gospodarczych członków np. świadczenie usług na rzecz członków
(spółdzielnie uŜytkowników),
- zatrudnianie członków zarobkowo (spółdzielnie pracy).

Spółdzielnię moŜe załoŜyć minimum 10 osób fizycznych lub 3 osoby prawne. ZałoŜyciele

muszą:
-uchwalić statut,
-wybrać organy spółdzielni, tj. radę nadzorczą i zarząd,
- dokonać wpisu w KRS w rejestrze spółdzielni.
Z chwilą zarejestrowania spółdzielnia uzyskuje osobowość prawną, a załoŜyciele stają się
członkami spółdzielni.

Przystąpienie członka do spółdzielni następuje na mocy złoŜenia deklaracji, wniesienia

udziału  i  przyjęcia  go  w  poczet  członków  przez  organ  określony  w  statucie.  NiezaleŜnie  od
liczby  wniesionych  udziałów,  kaŜdy  członek  spółdzielni  ma  tylko  jeden  głos  w  walnym
zgromadzeniu.
Statut spółdzielni określa:
- nazwę, siedzibę, cel i przedmiot działania spółdzielni, wysokość udziału członków,
- prawa i obowiązki członków oraz tryb ich przyjmowania, występowania, wykluczania,
- organy spółdzielni i ich kompetencje,
- zasady podziału nadwyŜki bilansowej oraz pokrywania strat,
- inne postanowienia stosownie do potrzeb np. w zakresie wnoszenia wkładów rzeczowych i
pienięŜnych.
Spółdzielnia jako osoba prawna działa poprzez swoje organy. NajwaŜniejszym organem
spółdzielni jest walne zgromadzenie członków. Decyduje ono o najwaŜniejszych sprawach
spółdzielni np. wybór członków rady nadzorczej, zatwierdzanie sprawozdań finansowych. W
przypadku bardzo duŜej liczby członków moŜe być zwołane tylko zgromadzenie delegatów.
Rada nadzorcza jest organem wybieranym przez walne zgromadzenie członków.

Zarząd, składający się co najmniej z trzech członków (na czele z prezesem) prowadzi

bieŜącą działalność spółdzielni oraz reprezentuje ją na zewnątrz. Natomiast rada nadzorcza
sprawuje kontrolę i nadzór nad działalnością zarządu.

Spółdzielnia moŜe zakończyć swoją działalność w drodze likwidacji - na mocy uchwały

członków spółdzielni lub po ogłoszeniu upadłości albo w przypadku utraty płynności
finansowej.

RZEMIOSŁO
Rzemiosło jest to zawodowe wykonywanie działalności gospodarczej przez osobę fizyczną na
podstawie ustawy Prawo działalności gospodarczej oraz ustawy z dnia 22 marca 1989 roku o
rzemiośle.

Cechą odróŜniającą rzemiosło od innych rodzajów działalności jest wymóg dotyczący

kwalifikacji zawodowych. Rzemiosło mogą uprawiać osoby posiadające dyplom mistrza,
ś

wiadectwo czeladnicze, dyplom albo świadectwo szkoły wyŜszej lub średniej technicznej.

Celem działalności rzemieślniczej jest świadczenie usług np. krawieckich, fryzjerskich,
kaletniczych lub produkcja wyrobów na zamówienie w zakładzie rzemieślniczym.

  STOWARZYSZENIE I FUNDACJA
Poznamy teraz dwa kolejne podmioty, które prowadzą działalność gospodarczą.
Stowarzyszenie  powstaje  na  mocy  ustawy  o  stowarzyszeniach.  Inicjatorami  jego  załoŜenia
musi być co najmniej 15 osób naleŜących do tej samej grupy zawodowej, mających wspólne
zainteresowania,  przekonania  np.  Stowarzyszenie  Księgowych  w  Polsce.  Grupa  wybiera
komitet załoŜycielski oraz uchwala statut.
Statut powinien określać:
- nazwę, teren działania oraz siedzibę stowarzyszenia,
- jego cele i sposoby ich realizacji,
- władze i sposób reprezentacji,
- sposoby pozyskiwania środków finansowych,
- tryb rozwiązywania stowarzyszenia.
Stowarzyszenie posiada osobowość prawną, którą uzyskuje z chwilą uprawomocnienia się
postanowienia sądu o jego zarejestrowaniu.

ródłem pochodzenia majątku stowarzyszenia są: składki członkowskie, darowizny,

spadki i ewentualne dochody z prowadzonej działalności gospodarczej, która jest
działalnością dodatkową np. działalność wydawnicza, szkoleniowa, kulturalna.

Dochody z działalności gospodarczej zwolniono są z opodatkowania, ale muszą być

przeznaczone wyłącznie na cele statutowe stowarzyszenia. Nie mogą być przeznaczone do
podziału między członków. Fundacje powstają i działają na mocy ustawy z 6 kwietnia 1984
roku o fundacjach.

Fundacja ma określony majątek pochodzący od fundatora, którym moŜe być osoba

fizyczna lub prawna, przekazująca go na określone cele w formie aktu notarialnego. Fundacja
moŜe powstać na mocy zapisu w testamencie w którym określony jest cel oraz składniki
majątku np. pieniądze, papiery wartościowe, ruchomości i nieruchomości na realizację celu.
Statut fundacji ustanawia fundator i określa w nim:
- nazwę i siedzibę fundacji,
- strukturę jej majątku,
- cele, zasady i zakres działania,
- strukturę organizacyjną.

Fundacja zostaje wpisana do sądowego rejestru fundacji. Z tą chwilą nabywa osobowość

prawną (wpis konstytutywny). Organem fundacji jest zarząd. Statut fundacji moŜe
przewidywać utworzenie innych organów.

Jak wiadomo, podstawą działania fundacji jest majątek przekazany przez fundatora.

Fundacja moŜe teŜ prowadzić działalność gospodarczą, która powinna słuŜyć pomnaŜaniu jej
majątku, np. wnoszenie udziałów do spółek.

W sytuacji osiągnięcia celów statutowych lub wyczerpania zasobów finansowych albo

działania sprzecznego ze statutem następuje likwidacja fundacji.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1. Odpowiedz na poniŜsze pytania.

1. Jaki jest cel działalności spółdzielni?
2. Jakie korzyści wiąŜą się z podjęciem działalności w tej formie?
3. Co róŜni w tym względzie spółdzielnię od spółek?
Ć

wiczenie 2. Jaka będzie odpowiedź dla stowarzyszenia, a jaka dla fundacji?

1. Czy jest osobą prawną?
2. Czy jest osobą prawną o charakterze korporacyjnym, czy fundacyjnym?

3. Czy załoŜycielami mogą być osoby prawne?
4. Czy załoŜycielami mogą być cudzoziemcy?
5. Czy podlega rejestracji sądowej?
6. Czy podstawowym celem działalności moŜe być dochód?
7. Czy moŜe prowadzić działalność gospodarczą?
8. Czy dochód z działalności gospodarczej moŜe być przeznaczony na dowolny cel?
9. Czy posiada organy?
10. Czy majątek pochodzi ze składek członkowskich?

wiczenie 3. Na podstawie dostępnych źródeł informacji np. ksiąŜka telefoniczna, prasa,

tablice informacyjne na budynkach, czy strony internetowe np. www.batory.org.pl i
www.prawo.lex.pl wymień co najmniej po pięć przykładowych fundacji i stowarzyszeń.

Określ takŜe, co jest ich celem podstawowym oraz, czy prowadzą działalność

gospodarczą. Jeśli tak, to jaki ma ona charakter?
SĄDY GOSPODARCZE W POLSCE I UNII EUROPEJSKIEJ
Na ławeczce w gmachu

Sądu Rejonowego pod pokojem 104 oczekują na swoją kolejkę Pani

Wachowska i pan Zrębowski. Pani Wachowska postanowiła z synem zawiązać spółkę jawną -
właśnie czeka na niego - chcąc dokonać wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego. Pan
Zrębowski prowadzi jednoosobową spółkę z. o.o. i ma kłopoty ze swoim kontrahentem,
wyczerpał juŜ drogę postępowania reklamacyjnego, bezskutecznie/ a teraz chce

złoŜyć w tej

sprawie pozew do sądu. Ci państwo spotkali się w sądzie rejonowym w wydziale
gospodarczym. Ich sprawy są ściśle związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Pani Wachowska z synem chcą być przedsiębiorcami, natomiast drugi petent juŜ jest
przedsiębiorcą.
Na podstawie Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 30 grudnia 1998 roku (Dz.U.
m 117, poz. 1256) (zobacz www.ms.gov.pl) w sądach okręgowych i sądach rejonowych
zostały wydzielone wydziały gospodarcze, których przedmiotem działalności jest
rozpoznawanie spraw gospodarczych oraz prowadzenie Krajowego Rejestru Sądowego.

Sprawami gospodarczymi, w myśl Kodeksu postępowania cywilnego są sprawy

wynikające  ze  stosunków  cywilnoprawnych  między  przedsiębiorcami  w  zakresie
prowadzonej  przez  nich  działalności  gospodarczej.  Jako  przykład  moŜna  wskazać  sprawy
przeciwko  przedsiębiorcom  prowadzącym  działalność  zagraŜającą  środowisku  naturalnemu,
czy  naruszających  przepisy  ustawy  z  dnia  16  kwietnia  1993  roku  o  zwalczaniu  nieuczciwej
konkurencji (Dz. U. m 47, poz. 211).

W celu wspierania międzynarodowej pomocy prawnej, pełniejszego stosowania aktów

prawa wspólnotowego i umów międzynarodowych wiąŜących państwa członkowskie UE, na
podstawie  decyzji  Rady  Unii  Europejskiej  z  dnia  28  maja  2001  roku,  powstała  Europejska
Sieć  Sądownicza  ds.  cywilnych  i  handlowych.  Sieć  opiera  się  na  współdziałaniu  krajowych
Punktów  Kontaktowych  (węzły  sieci)  przez  które  odbywa  się  wymiana  informacji  między
organami krajowymi właściwymi do pomocy prawnej w sprawach cywilnych lub handlowych
włączonych  do  sieci.  W  skład  sieci  wchodzą  wszystkie  państwa  członkowskie  UE  oprócz
Danii. Państwa przystępujące uczestniczą w pracach sieci od grudnia 2002 roku.

W Polsce punkt kontaktowy znajduje się w strukturze Departamentu Współpracy

Międzynarodowej i Prawa Europejskiego Ministerstwa Sprawiedliwości.

czy wiesz, Ŝe...

Aby przeciwdziałać zatorom płatniczym, prowadzącym do upadłości małych i średnich

przedsiębiorstw,  dnia  23  grudnia  2002  roku  Komisja  Europejska  opublikowała  Zieloną
Księgę  wraz  z  zaproszeniem,  m.in.  przedsiębiorców  zainteresowanych  skutecznością
postępowania  w  egzekwowaniu  naleŜności  od  kontrahentów  oraz  uproszczeniem  procedur

dotyczących rozstrzygania sporów w działalności gospodarczej i wysokości opłat. Celem jest
wypracowanie skutecznych przepisów w tym zakresie, które obowiązywałyby we wszystkich
państwach UE. W przypadku ich powstania dochodzenie roszczeń było racjonalne pod
względem ekonomicznym (proste procedury, niskie koszty).

Sprawdź, czy juŜ potrafisz....

wiczenie. Spróbu

wykonać poniŜsze polecenia.

1. Poszukaj terminy: windykacja naleŜności i roszczenie. Zastanów się, co jest przedmiotem
działalności biur

windykacji. Określ ich zadania.

2. Uzasadnij, dlaczego nieterminowość regulowania zobowiązań bądź ich zaniechanie jest
przyczyną upadłości małych i średnich przedsiębiorstw.
3.  Poszukaj  w  literaturze  fachowej  bądź  na  stronach  internetowych  informacji  na  temat
zakresu  usług  świadczonych  przez  wywiadownie  gospodarcze.  Przeprowadź  z  kolegami
debatę na temat konieczności tworzenia wywiadowni gospodarczych.
4.  Znajdź  Informacje  o  powstałym  w  Polsce  sądzie  wspólnotowych  znaków  towarowych  i
wzorów  przemysłowych.  W  tym  celu  sięgnij  do  ustawy  z  dnia  16  kwietnia  2004  roku  o
zmianie ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. nr 130).

25.

Przedmiot i źródła prawa pracy.

WPROWADZENIE DO PRAWA PRACY

W kaŜdej firmie naleŜałoby zainstalować półkę z najbardziej przydatnymi dla

przedsiębiorcy i pracownika lekturami. Niewątpliwie znalazłby się na niej Kodeks pracy.

Kodeks pracy to podstawowy, najwaŜniejszy akt prawny, regulujący relacje między

pracodawcami a pracownikami. Nie sposób przecenić jego wagi, bowiem dla prawa pracy jest
on tym samym, czym konstytucja dla prawnego ustroju kraju.

ŹRÓDŁA PRAWA PRACY

Przepisy prawne z zakresu prawa pracy są zawarte przede wszystkim w Kodeksie pracy z

1974 roku (Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późno zm.), który jest podstawowym i
najwaŜniejszym źródłem prawa pracy.

Kodeks pracy reguluje podstawowe prawa i obowiązki pracownika i pracodawcy, które

wynikają z powstałego stosunku pracy. Stosunek pracy powoduje, Ŝe osoba zatrudniona staje
się pracownikiem i zobowiązuje się do wykonywania określonej pracy, natomiast pracodawca
zatrudnia pracownika za wynagrodzeniem.
Sięgając  do  wydań  Kodeksu  pracy,  naleŜy  wybierać  najnowsze  wydanie,  gdyŜ  był  on
wielokrotnie nowelizowany.
Ale  Kodeks  Pracy  nie  jest  jedynym  źródłem  prawa  pracy.  Odrębne  akty  prawne  regulują
wiele kwestii, dotyczących prawa pracy. NajwaŜniejsze z nich to:
- ustawa z dnia 10 października 2002 roku o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (Dz. U. nr
200, poz. 1679 z późn. zm.),
-  ustawa  z  dnia  20  kwietnia  2004  roku  o  promocji  zatrudnienia  i  instytucjach  rynku  pracy
(Dz.U. nr 99, poz. 1001),
-  Rozporządzenie  Rady  Ministrów  z  dnia  9  września  2003  roku  w  sprawie  wysokości
minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2004 roku (Dz.U. nr 167, poz. 1623).

Oprócz wymienionych źródeł prawa pracy są równieŜ akty wykonawcze, czyli inne

rozporządzenia  Rady  Ministrów  oraz  Ministra  Gospodarki,  Pracy  i  Polityki  Społecznej.
Ponadto  uregulowania  prawno,  dotyczące  pracowników  danej  branŜy  czy  zakładu  pracy,  są
zawarte w układach zbiorowych pracy i regulaminach pracy.
Układy zbiorowe mogą szerzej i korzystniej określać uprawnienia pracowników, regulowane
powszechnie w Kodeksie pracy lub w innych przepisach. Nie mogą jednak być mniej
korzystne niŜ przepisy prawa pracy.

  PODSTAWOWE POJĘCIA PRAWA PRACY
Pracodawca to jednostka organizacyjna lub osoba fizyczna zatrudniająca pracowników.
Pracownik to osoba zatrudniona na podstawie umowy o pracę, powołania, wyboru,
mianowania, spółdzielczej umowy o pracę. Dotyczy to osoby, która ukończyła 18 lat i
posiada zdolność do czynności prawnych.

Stosunek pracy to stosunek prawny, którego treścią jest obowiązek świadczenia przez

pracownika określonej pracy, za którą otrzymuje wynagrodzenie. Młodociany to osoba
między 16 a 18 rokiem Ŝycia, która podejmuje pracę, przede wszystkim w celu nauki zawodu.

NAJWAśNIEJSZE ZASADY PRAWA PRACY
Większość osób czytających Kodeks pracy pomija jego pierwsze rozdziały, wychodząc z
załoŜenia, Ŝe najbardziej potrzebna jest praktyczna wiedza zawarta w jego dalszych częściach.
Szukają w nich informacji o okresach wypowiedzenia umowy o pracę, długości urlopu
wypoczynkowego itp. Jednak na początku znajdują się najwaŜniejsze, wiąŜące wszystkich
(nie tylko pracowników i pracodawców, ule takŜe organy państwa) zasady.

Obowiązują one wszystkich pracujących oraz dotyczą wszystkich rodzajów umów o

pracę. Kierując się nimi naleŜy interpretować (odczytywać) treść pozostałych przepisów. Tak
jak  konstytucja  określa  fundamentalne  zasady  funkcjonowania  państwa,  tak  Kodeks  pracy
opisuje  warunki,  na  jakich  moŜe  być  świadczona  praca  w  Rzeczypospolitej  Polskiej.  JeŜeli
zatem wydawało Ci się, Ŝe wiedza o prawie pracy jest niepotrzebna, to szybko odkryjesz, Ŝe
bez  tej  wiedzy  trudno  jest  dobrze  i  bezkonfliktowo  prowadzić  własną  firmę  lub  być
pracownikiem.

To, co najwaŜniejsze, jeśli pracownik wda się np. w spór ze swoim pracodawcą, to sędzia

poszukujący rozwiązania ich problemów ma obowiązek odwołać się do zasad prawa pracy i w
nich poszukać wskazówek, jak doprowadzić do rozstrzygnięcia zadowalającego obie strony.

W tym momencie zadajesz sobie zapewne pytanie, jakie praktyczne znaczenie mają dla

mnie zasady, które są waŜne dla wymierzania sprawiedliwości? Wbrew pozorom jednak, ich
znajomość ma ogromne znaczenie. Toczenie z pracownikami spraw sądowych nie leŜy w
interesie Ŝadnego pracodawcy. To bardzo kosztowna ostateczność. Aby do tego nie dopuścić,
naleŜy trzymać się obowiązujących zasad.

Nie bez powodu pisząc o zasadach prawa pracy nawiązaliśmy na początku do Konstytucji.

OtóŜ to w niej zawarte są najwaŜniejsze zasady prawa pracy. Właśnie z Konstytucji wynika
prawo kaŜdego obywatela do pracy, prawo do wypoczynku, czy wreszcie zasada
wynagradzania według ilości i jakości wykonywanej pracy.

Jednak najpełniejszy katalog zasad prawa pracy, tych o największym praktycznym

znaczeniu, zawarty został w Kodeksie pracy. Omówimy je po kolei.

♦

Swoboda nawiązywania stosunku pracy

Zawarcie umowy o pracę oraz ustalenie warunków pracy i płacy, wymaga zgodnego

oświadczenia  woli  pracodawcy  i  pracownika.  A  zatem  zarówno  jedna,  jak  i  druga  strona
umowy  muszą  wyrazić  chęć  jej  podpisania  na  określonych  warunkach.  Z  drugiego  działu
Kodeksu  pracy  pt.  "Stosunek  pracy"  dowiesz  się,  jakie  rodzaje  umów  o  pracę  dopuszcza
polskie  prawo,  jak  takie  umowy  zawrzeć  i  jak  rozwiązać.  Przepisy  szczegółowo  regulują
takŜe  warunki  zwolnienia  pracownika  (określają  np.  okres  wypowiedzenia  umowy  o  pracę
oraz to, którzy pracownicy są chronieni przed zwolnieniem).

Niemniej jednak nie moŜna nikogo zmusić do tego, by wykonywał pracę, której

wykonywać nie chce. Choć pracodawcę akurat - o czym powinieneś wiedzieć przepisy mogą
zmuszać do zatrudniania pracownika, którego dłuŜej zatrudniać on nie chce. Ale są to
sytuacje wyjątkowe i podyktowane koniecznością ochrony słabszego. W tym samym miejscu
określono obowiązki pracownika oraz zasady jego wynagradzania. Kwestię wynagrodzeń i
innych świadczeń regulują równieŜ przepisy zawarte w dziale trzecim Kodeksu.

♦

Zakaz dyskryminacji

Jakakolwiek dyskryminacja w zatrudnieniu, bezpośrednia lub pośrednia, w szczególności ze
względu na płeć, wiek, niepełnosprawność, rasę, religię, narodowość, przekonania polityczne,
przynaleŜność związkową, pochodzenie etniczne, wyznanie, orientację seksualną, a takŜe ze
względu na zatrudnienie na czas określony lub nieokreślony albo w pełnym lub w niepełnym
wymiarze czasu pracy jest niedopuszczalna. Zasada ta ma jeszcze dalej idące konsekwencje:
osoby wypełniające te same obowiązki powinny być tak samo wynagradzane. W ten sposób
Kodeks pracy chroni zwłaszcza kobiety, które niekiedy otrzymują niŜsze wynagrodzenie niŜ
męŜczyźni wykonujący taką samą pracę.

♦

Prawo do wypoczynku

Pracownik ma prawo do wypoczynku, który zapewniają przepisy o czasie pracy, dniach
wolnych od pracy oraz o urlopach wypoczynkowych. Nie moŜna więc zmuszać
zatrudnionych ludzi do pracy ponad siły. Zresztą doświadczenie uczy, Ŝe jest to nieefektywne
ekonomicznie. Najwydajniejszy jest przecieŜ pracownik wypoczęty.

♦

Bezpieczeństwo i higiena pracy

NaleŜy o nie dbać szczególnie troskliwie. Urzędnicy mogą to dokładnie skontrolować i jeŜeli
stwierdzą, Ŝe pracodawca nie stosuje tej zasady, konsekwencje mogą być bardzo dotkliwe
(wysokie grzywny). Nie opłaca się oszczędzać na urządzeniach zwiększających
bezpieczeństwo, bo jeden wypadek przy pracy moŜe okazać się ekonomiczną katastrofą

♦

Kodeks waŜniejszy niŜ urnowy

Jak wiesz, istnieje swoboda zawierania umów, ale ich postanowienia, podobnie jak innych
aktów (np. układów zbiorowych pracy), nie mogą być mniej korzystne dla pracownika niŜ
przepisy prawa pracy.

Kodeks pracy jest swego rodzaju gwarancją minimum uprawnień pracowniczych. W

praktyce oznacza to, Ŝe pracodawca i pracownik zawierając umowę o pracę mogą swobodnie
decydować, jakie ustalą warunki, ale tylko wtedy, gdy nie umieszczą w niej postanowień
krzywdzących pracownika (czyli mniej korzystnych aniŜeli określa to k.p.). Nie ma natomiast
przeszkód, by pracodawca z pracownikiem uzgodnili bardziej korzystne warunki pracy, niŜ
przewiduje to Kodeks pracy.

Gdyby jednak okazało się, Ŝe w umowie o pracę zawarte zostały postanowienia łamiące

zasadę wyŜszości Kodeksu nad zapisami umownymi, prawo pracy nakazuje uznać je za
niewaŜne, a w ich miejsce obowiązkowo stosować właściwe przepisy Kodeksu.

Najlepszym przykładem jest postanowienie w umowie odnośnie wysokości

wynagrodzenia  za  pracę.  Nie  moŜe  ono  być  niŜsze  niŜ  określone  ustawowo  minimum.  Jeśli
jednak  pracodawca  przyjmując  pracownika  na  pełny  etat  określi  w  umowie  o  pracę  pensję
niŜszą,  automatycznie  uznaje  się  to  za  błąd,  a  wielkość  wynagrodzenia  określa  się  według
przyjętego  w  ustawie  minimum  (pracodawca  musi  więc  zapłacić  pracownikowi  więcej,  tyle,
ile wynosi płaca minimalna wynikająca z obowiązujących przepisów).

26.

Rodzaje stosunków pracy i umów o pracę

RODZAJE STOSUNKU PRACY
Stosunek pracy powoduje, Ŝe osoba zatrudniona staje się pracownikiem i zobowiązuje się do
wykonywania określonej pracy, natomiast pracodawca zatrudnia pracownika za
wynagrodzeniem. Warto więc znać najczęściej spotykane formy nawiązania stosunku pracy.
Są to:
- powołanie, czyli powierzenie nowych obowiązków pracownikowi juŜ zatrudnionemu, moŜe
być poprzedzone konkursem,
- mianowanie, które występuje w wybranych zawodach, np.: nauczyciele, sędziowie,
prokuratorzy,
- wybór, który następuje poprzez konkurs na stanowisko, np. wykonawca pracy zleconej,

dyrektor jednostki organizacyjnej,
- umowa spółdzielcza, czyli porozumienie spółdzielni z jego członkiem, który podejmuje w
niej pracę,
- umowa o pracę, która jest najczęstszą formą nawiązywania stosunku pracy.

PODSTAWOWE RODZAJE UMÓW O PRACĘ. TREŚĆ UMOWY O PRACĘ
Umowa o pracę jest najczęstszą formą nawiązywania stosunku pracy. Jest zgodnym
oświadczeniem woli pracownika i pracodawcy, na mocy którego pracownik zobowiązuje się
do świadczenia pracy określonego rodzaju, w określonym miejscu i czasie na rzecz
pracodawcy za wynagrodzeniem. Ma ona charakter zobowiązaniowy i wyraŜa równość stron
zawierających stosunek pracy.

Umowa o pracę moŜe być zawarta na róŜne okresy. Rodzaje umów o pracę i ich

podstawowe cechy przedstawia poniŜsza tabela.

Rodzaj umowy o pracę

Treści podstawowe

Umowa na czas określony

♦

zawiera wyraźnie określoną przynajmniej datę

zakończenia pracy,

♦

podpisanie z tym samym pracodawcą trzeciej z

kolei umowy tego typu jest równoznaczne z
zawarciem jej na czas nieokreślony pod
warunkiem, Ŝe okres przerwy między
zawarciem a rozwiązaniem poprzednich
umów nie przekracza jednego miesiąca,

♦

jeŜeli w umowie nie jest podana data

rozpoczęcia pracy, to stosunek pracy
wynikający z tej umowy nawiązuje się w dniu
jej podpisania

Umowa na czas nieokreślony

♦

nie jest podana data ustania stosunku pracy,

♦

traktowana jest przez pracodawców jako tzw.
"praca na stałe” ,

♦

zazwyczaj podawana jest data rozpoczęcia
pracy,

Umowa na czas wykonywania pracy

♦

zawiera datę rozpoczęcia pracy,

♦

stosowana przewaŜnie przy pracach
sezonowych (w budownictwie, w
cukrownictwie).

Umowa na czas określony, czas nieokreślony i na czas wykonania danej pracy moŜe być

poprzedzona umową o pracę na okres próbny, nieprzekraczający trzech miesięcy. Obecnie
często jest stosowana przez pracodawców, gdyŜ słuŜy sprawdzeniu kompetencji zawodowych
pracownika.

27.

Rozwiązywanie umów o pracę

USTANIE STOSUNKU PRACY

Zdarzeniami mogącymi spowodować ustanie stosunku pracy są:
- rozwiązanie umowy o pracę,
- rozwiązanie stosunku zaistniałego z mianowania, powołania lub wyboru,
- wygaśnięcie z mocy prawa.

♦

Rozwiązanie umowy o pracę

Rozwiązanie umowy o pracę, zgodnie z art. 30 k.p. moŜe nastąpić:
- na mocy porozumienia stron,
- przez oświadczenie jednej ze stron z zachowaniem okresu wypowiedzenia (rozwiązanie
umowy o pracę za wypowiedzeniem),
- przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania okresu wypowiedzenia (rozwiązanie
umowy o pracę bez wypowiedzenia),
- z upływem czasu, na który była zawarta,
- z dniem ukończenia pracy, dla wykonania której, była zawarta.

Umowa na okres próbny ulega rozwiązaniu z jego upływem, a przed jego upływem za
wypowiedzeniem.

Okres wypowiedzenia umowy zawartej na okres próbny wynosi:
- 3 dni robocze, jeŜeli okres próbny nie przekracza 2 tygodni,
- 1 tydzień, jeŜeli okres próbny jest dłuŜszy niŜ 2 tygodnie,
- 2 tygodnie, jeŜeli okres próbny wynosi 3 miesiące.
Rozwiązanie  umowy  o  pracę  za  wypowiedzeniem  z  zachowaniem  właściwego  okresu
wypowiedzenia  następuje  na  podstawie  jednostronnego  oświadczenia  woli  pracownika  lub
pracodawcy. Wypowiedzenie musi być w fOill1ie pisemnej z podaniem przyczyn rozwiązania
umowy.
Okres wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony w zaleŜności od okresu
zatrudnienia u danego pracodawcy wynosi:
- 2 tygodnie, jeŜeli pracownik był zatrudniony krócej niŜ 6 miesięcy,
- 1 miesiąc, jeŜeli pracownik był zatrudniony co najmniej 6 miesięcy,
- 3 miesiące, jeŜeli pracownik był zatrudniony co najmniej 3 lata.
Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika uzasadniają:
- cięŜkie naruszenie przez pracownika podstawowych obowiązków pracowniczych,
- popełnienie przez pracownika przestępstwa, które uniemoŜliwia zatrudnienie na
zajmowanym stanowisku i zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem,
-  zawiniona  przez  pracownika  utrata  uprawnień  koniecznych  do  wykonywania  pracy  na
zajmowanym stanowisku.

Rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia bez winy pracownika moŜe nastąpić:

•

wskutek niezdolności pracownika do pracy z powodu choroby trwającej:

- dłuŜej niŜ 3 miesiące, jeŜeli pracownik był zatrudniony u danego pracodawcy krócej niŜ 6
miesięcy,

- dłuŜej niŜ łączny okres pobierania z tytułu choroby wynagrodzenia i zasiłku, jeŜeli pracownik

był zatrudniony u danego pracodawcy co najmniej 6 miesięcy lub niezdolność do pracy
została spowodowana wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową,

•

z powodu usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy i innych przyczyn niŜ
wymienione powyŜej, trwających dłuŜej niŜ jeden miesiąc.

Pracownik moŜe rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia:
- jeŜeli zostanie wydane orzeczenie lekarskie stwierdzające szkodliwy wpływ wykonywanej
pracy na zdrowie pracownika, a pracodawca nie przeniesie go w terminie wskazanym w
orzeczeniu lekarskim do innej pracy, odpowiadającej jego stanowi zdrowia i kwalifikacjom
zawodowym,

- gdy pracodawca dopuści się cięŜkiego naruszenia podstawowych obowiązków wobec

pracownika (pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres
wypowiedzenia).

Rozwiązanie stosunku pracy powstałego na podstawie powołania następuje przez

odwołanie pracownika z zajmowanego stanowiska. MoŜe być dokonane w kaŜdej chwili.

Rozwiązanie stosunku pracy z wyboru następuje z chwilą wygaśnięcia mandatu.

Rozwiązanie stosunku pracy z mianowania regulują odrębne przepisy słuŜbowe i inne

przepisy szczegółowe.

Przepisy Kodeksu pracy i przepisy szczególne dotyczące wypowiedzenia umowy przez

pracodawcę nie mają zastosowania w razie upadłości lub likwidacji pracodawcy.

W związku z rozwiązaniem lub wygaśnięciem stosunku pracy pracodawca jest

zobowiązany do wystawienia pracownikowi świadectwa pracy, które powinno zawierać
następujące elementy:
- okres i rodzaj wykonywanej pracy,
- zajmowane stanowiska,
- tryb rozwiązania lub okoliczności wygaśnięcia stosunku pracy,

- informacje niezbędne do ustalenia uprawnień pracowniczych i uprawnień z ubezpieczenia
społecznego,
- informacje o ewentualnym zajęciu wynagrodzenia za pracę.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1. Podaj poprawną odpowiedź.

1. Kodeks pracy jest:

a) jedynym źródłem prawa pracy,
b) mniej waŜnym źródłem prawa pracy, niŜ Kodeks cywilny,
c) najwaŜniejszym źródłem prawa pracy,
d) jeszcze nie wydany w Polsce.

2. Zbiór podstawowych praw i obowiązków pracowników oraz pracodawców, jakie wynikają ze

stosunku pracy to:
a) układ zbiorowy pracy,
b) Kodeks pracy,
c) regulamin pracy.

3. Potwierdzeniem przez pracodawcę wykonanej przez pracownika pracy z podaniem

informacji o jej rodzaju, czasie trwania, zajmowanym stanowisku oraz sposobie rozwiązania
stosunku pracy jest:
a) list motywacyjny,
b) list intencyjny,
c) świadectwo pracy.

Ćwiczenie 2. Określ, jakich elementów brakuje w poniŜszej umowie o pracę.
…………………….

(miejscowość i data)

..................................

(pieczęć pracodawcy)

…………………………..

(numer REGON - EKD)

UMOWA O PRACĘ

zawarta w dniu .......................................... ..............................................................................

(data zawarcia umowy)

między ................. . ............................................................................... ……………………….

(imię i nazwisko pracodawcy lub osoby reprezentującej pracodawcę)

a ...................................................................................................................................................

(imię i nazwisko pracownika oraz jego miejsce zamieszkania)

na.................................................................................................................................................

(okres próbny, czas nieokreślony, czas określony, czas wykonania określonej pracy)

l. strony ustalają następujące warunki zatrudnienia:
1) rodzaj umówionej pracy ...................................................................................................
………………………………………………………………………………………………..

(stanowisko, funkcja, zawód, specjalności)

2) miejsce wykonywania pracy ............................................................................................
................................................................................................................................................

3) wymiar czasu pracy..................................….................................
4) wynagrodzenie ...... . ......................................................................

....................................................................................................................................

..................................................................................................................................

(składniki wynagrodzenia i ich wysokość oraz podstawa prawna ich ustalania)

5) inne warunki zatrudnienia....................................................………………………….

..................................................................................................................

................................................................................................................................................

6) Dzień rozpoczęcia pracy ..................................................................................................
.................................................................

(data i podpis pracownika)

……..…………………………………..

                                                                                                   (podpis pracodawcy lub osoby reprezentującej
                                                                                                       pracodawcę, upowaŜnionej do składania
                                                                                                        oświadczeń w imieniu pracodawcy)

28.

Podstawowe prawa i obowiązki pracodawcy i pracownika. Rodzaje
odpowiedzialności pracowniczej

PRAWA I OBOWIĄZKI STRON STOSUNKU PRACY

Kwestie te są określone w Kodeksie Pracy, układach zbiorowych pracy i regulaminach

pracy.  Kodeks  pracy  stanowi  zbiór  podstawowych  praw  i  obowiązków  pracowników  oraz
pracodawców,  jakie  wynikają  z  powstałego  stosunku  pracy.  Układ  zbiorowy  pracy  jest
pisemnym  porozumieniem  pomiędzy  pracodawcami  i  pracownikami  (reprezentowanymi
najczęściej  przez  przedstawicieli  związków  zawodowych)  w  zakresie  wzajemnych  praw  i
obowiązków.  Natomiast  regulamin  pracy  stanowi  uszczegółowienie  praw  i  obowiązków
pracodawców  oraz  pracobiorców  w  odniesieniu  do  konkretnego  zakładu  pracy  i
zatrudnionych tam pracowników.

PODSTAWOWE PRAWA I OBOWIĄZKI PRACOWNIKA

Zyskując status pracownika, nabywasz pewne prawa, ale i obowiązki. Tak samo Twój

pracodawca, zatrudniając Cię przyjmuje na siebie pewne zobowiązania. Wynikają one przede
wszystkim z Kodeksu pracy, ale teŜ z Kodeksu cywilnego. Zanim więc podpiszesz umowę o
pracę, poznaj, jakie są tego konsekwencje.

Na początek pracodawca musi zaznajomić Cię z zakresem Twoich obowiązków i

uprawnień oraz ze sposobem wykonywania pracy.

Pracodawca ma równieŜ obowiązek organizować pracę tak, by w pełni wykorzystać jej

czas i jakość. Odpowiada teŜ za bezpieczeństwo i higienę pracy w firmie.

Jeśli warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagroŜenie

dla Twojego zdrowia lub Ŝycia, to masz prawo powstrzymać się od pracy (albo nawet oddalić
się z miejsca zagroŜenia), zawiadamiając o tym przełoŜonego. Za taki czas naleŜy się
normalne wynagrodzenie. Masz teŜ prawo powstrzymać się od pracy wymagającej

szczególnej sprawności psychofizycznej, gdy twój stan psychofizyczny nie zapewnia
bezpiecznego wykonania pracy i zagraŜa innym.

Z kolei do Twoich podstawowych obowiązków jako pracownika naleŜy przede wszystkim

sumienne i staranne wykonywanie przydzielonych Ci zadań. Musisz przestrzegać ustalonego
czasu  pracy,  regulaminu  pracy  oraz  przepisów  i  zasad  bhp.  Masz  teŜ  obowiązek  chronić
mienie (np. dbać o powierzony Ci sprzęt, za który moŜesz być odpowiedzialny materialnie) i
tajemnice  firmy,  a  nawet  przestrzegać:  w  zakładzie  pracy  zasad  współŜycia  społecznego
(chodzi  m.in.  o  to,  byś  współpracował  z  innymi  i  swoją  postawą  nie  wprowadzał  w  firmie
niezdrowej atmosfery).

Jeszcze przed dopuszczeniem Cię do pracy pracodawca powinien uzyskać od I Ciebie

pisemne potwierdzenie, Ŝe zapoznałeś się z treścią regulaminu pracy, prze- I pisami
dotyczącymi bhp i (ewentualnie) tajemnicy słuŜbowej.

Będąc podporządkowany pracodawcy masz teŜ obowiązek wykonywania jego poleceń

(zwykle w dokumencie precyzującym zakres obowiązków jest zapis o "wykonywaniu poleceń
przełoŜonego"). Pamiętaj jednak, Ŝe chodzi wyłącznie o polecenia dotyczące pracy, zgodnie z
umową (rodzajem pracy) i przepisami prawa. PoniŜej omówimy bardziej szczegółowo te
sprawy, z którymi najczęściej będziesz miał w pracy do czynienia.

♦

Prawo do pomocy

Bywa, Ŝe pracodawca nie dopeh1ia swoich obowiązków, nie płaci pensji, zwalnia niesłusznie
albo z naruszeniem prawa. Co wtedy? Jako pracownik moŜesz poprosić o pomoc w ochronie
Twoich praw związki zawodowe (o ile działają w firmie). MoŜesz teŜ zawiadomić o
nieprawidłowościach inspektora Pal1stwowej Inspekcji Pracy (to organ powołany właśnie do
nadzorowania i kontroli przestrzegania prawa pracy oraz do udzielania inforn1acji i porad w
tych sprawach) albo Państwowej Inspekcji Sanitarnej (gdy sprawa dotyczy zakresu jej
nadzoru).

♦

Wstępne badania lekarskie

Obowiązkiem pracodawcy jest skierowanie Cię (na koszt firmy) na wstępne badania
lekarskie. Specjalista od medycyny pracy powinien potwierdzić, Ŝe nie ma przeciwwskazań,
byś wykonywał pracę na określonym stanowisku. Bez takiego zaświadczenia nie moŜesz być
dopuszczony do pracy.

♦

Wynagrodzenie

Zgodnie z Kodeksem pracy, pracodawca musi Ci wypłacać wynagrodzenie terminowo i
prawidłowo, do Twoich rąk. Inaczej (np. na konto lub innej osobie) moŜna to robić tylko za
Twoją pisemną zgodą albo na podstawie postanowień układu zbiorowego pracy. Oprócz praw
pracownik posiada takŜe obowiązki. Pracownik powinien m.in.:

- wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełoŜonych,
-  przestrzegać  czasu  pracy  ustalonego  w  zakładzie  pracy,  czyli  czasu,  w  którym  pracownik
pozostaje  w  dyspozycji  pracodawcy  w  zakładzie  pracy  lub  innym  miejscu  wyznaczonym  do
wykonywania pracy,
- przestrzegać przepisów regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie porządku,
-  przestrzegać  przepisów  oraz  zasad  bezpiecze11stwa  i  higieny  pracy,  a  takŜe  przepisów
przeciwpoŜarowych,
- dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje,
których ujawnienie mogłoby naraŜać pracodawcę na szkodę,
- przestrzegać tajemnicy zawodowej,
- przestrzegać w zakładzie pracy zasad współŜycia społecznego.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Podaj prawidłową odpowiedź.

1. Tygodniowy wymiar czasu pracy zgodnie z Kodeksem pracy wynosi przeciętnie:
a) 40 godzin,
b) 42 godziny,
c) 45 godzin.

29.

BHP oraz instytucje ochrony pracy. Ochrona pracy kobiet i młodocianych

OCHRONA PRACY KOBIET I MŁODOCIANYCH.
OBOWIĄZKI PRACODAWCY W ZAKRESIE BHP

Kobiet w ciąŜy nie wolno zatrudniać w porze nocnej. JeŜeli świadczy ona pracę w nocy,

na okres ciąŜy pracodawca musi zmienić jej rozkład czasu pracy. W sytuacji, kiedy będzie to
niemoŜliwe lub niecelowe, pracodawca powinien przenieść ją do innej pracy.

JeŜeli spowoduje to obniŜenie wynagrodzenia, pracownicy będzie przysługiwał dodatek

wyrównawczy.  Jeśli  jednak  nie  będzie  moŜliwe  przeniesienie  pracownicy  do  pracy,  której
wykonywanie  nie  będzie  wymagało  pracy  w  porze  nocnej,  na  okres  ciąŜy  zostanie  ona
zwolniona  z  obowiązku  świadczenia  pracy.  W  okresie  tego  zwolnienia  pracownicy  będzie
przysługiwało  pełne  dotychczasowe  wynagrodzenie.  Zatrudnianie  młodocianych  regulują
przepisy Kodeksu pracy w dziale dziewiątym. Określają one kwestie dotyczące:
- dopuszczalności zatrudnienia młodocianych,
- obowiązków pracodawcy w zakresie świadczenia im opieki i pomocy,
- zawierania i rozwiązywania umów o pracę w celu przygotowania zawodowego,
- obowiązku dokształcania,
- zatrudniania młodocianych w innym celu niŜ przygotowanie zawodowo,
- szczególnej ochrony zdrowia,
- urlopów wypoczynkowych,
- rzemieślniczego przygotowania zawodowego.
Część przepisów dotyczących bhp obowiązywała od 1 stycznia 2004 roku, część weszła w
Ŝ

ycie po uzyskaniu przez Polskę członkostwa w Unii Europejskiej. Kwestie bhp regulują

przepisy działu dziesiątego Kodeksu pracy.

Pracodawca nie tylko informuje pracowników o ryzyku zawodowym oraz zasadach

ochrony przed zagroŜeniem, ale ocenia i dokumentuje ryzyko zawodowe związane z
wykonywaną pracą oraz stosuje niezbędne środki zmniejszające ryzyko.

Zostały sprecyzowane zasady dotyczące tworzenia słuŜby bezpieczeństwa i higieny pracy.

Ponadto wzmocniono konsultację i uczestnictwo pracowników w działaniach dotyczących
bezpieczeństwa i ochrony zdrowia podczas pracy.

sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Przeprowadź wywiad z dyrektorem Twojej szkoły i inspektorem bhp na

temat przepisów bhp obowiązujących wszystkich pracowników szkoły oraz uczniów.

30.

Wynagrodzenie za pracę i jego ochrona prawna. Regulamin wynagradzania

Wynagrodzenie za pracę

1. Pojęcie wynagrodzenia za pracę

Wynagrodzenie za pracę jest tym dochodem z pracy, który korzysta ze szczególnych

przywilejów. Inne dochody z pracy, takie jak na przykład honoraria autorskie, wynagrodzenie
z umowy o dzieł6, zlecenia z tytułu wykonywania pracy nakładczej są odzwierciedleniem
róŜnorodności form pracy osobistej.

Z prawnego punktu widzenia, zgodnie z art. 80 KP, wynagrodzenie za pracę jest

obowiązkowym świadczeniem pracodawcy za pracę faktycznie wykonaną, zaś za czas
niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia tylko wówczas, gdy
przepisy prawa pracy tak stanowią. Jest to zatem świadczenie:

- za pracę wykonaną, przez którą naleŜy rozumieć pracę, po wykonaniu której następuje moment

wypłaty wynagrodzenia; stąd mówimy, Ŝe wynagrodzenie jest płatne "z dołu" (wyjątki
dotyczą np. nauczycieli, gdzie wynagrodzenie płatne jest "z góry"); wynagrodzenie
przysługuje tylko za pracę naleŜycie wykonaną; zgodnie z art. 82 § 1 KP za wadliwe
wykonanie z winy pracownika produktów lub usług wynagrodzenie nie przysługuje, nato-
miast jeŜeli wskutek wadliwie wykonanej pracy z winy pracownika nastąpiło obniŜenie
jakości produktu lub usługi, wynagrodzenie ulega odpowiedniemu zmniejszeniu; jeŜeli
wadliwość produktu lub usługi została usunięta przez pracownika, przysługuje mu
wynagrodzenie odpowiednie do jakości produktu lub usługi, z tym Ŝe za czas pracy przy
usuwaniu wady wynagrodzenie nie przysługuje; .

- ze stosunku pracy - co oznacza, Ŝe podstawą prawną zobowiązania pracodawcy jest stosunek

pracy,  którego  źródłem  moŜe  być  umowa  o  pracę,  spółdzielcza  umowa  o  pracę,  powołanie,
wybór lub mianowanie;
w  tym  ujęciu  nie  jest  wynagrodzeniem  za  pracę  świadczenie  wynikające  z  umowy  o  dzieło,
zlecenia czy innych umów, na podstawie których wykonana jest praca;
zasada odpłatności ma w odniesieniu do pracy podporządkowanej zastosowanie bezwzględne,
stąd  tam,  gdzie  świadczona  jest  praca  podporządkowana,  tam  musi  nastąpić  świadczenie
wynagrodzenia za pracę;
podkreślić  naleŜy,  Ŝe  pracownikowi  przysługuje  tylko  jedno  wynagrodzenie  za  pracę  (w
ramach  jednego  stosunku  pracy)  niezaleŜnie  od  tego,  ile  i  jaki  rodzaj  pracy  świadczy  on  na
rzecz zakładu pracy;

- okresowe - co oznacza, Ŝe istotne jest tutaj kryterium czasu, nie jest ono jednak wystarczające i

naleŜy je uzupełnić o stwierdzenie, Ŝe dłuŜnik (pracodawca) w ramach jednego i tego samego
stosunku  prawnego  (stosunku  pracy)  ma  spełnić  szereg  świadczeń  jednorodnych,  przy  czym
nie muszą one składać się na z góry określoną całość; istota świadczeń okresowych sprowa-
dza się do ich powtarzalności w z góry ustalonych odstępach czasu;
ta  ostatnia  uwaga  jest  waŜna  m.in.  z  punktu  widzenia  określenia  wymagalności  roszczeń  o
wynagrodzenie i przedawnienia tych roszczeń;
-  pienięŜne  -  co  oznacza,  Ŝe  przedmiotem  świadczenia  pracodawcy  jest  w  istocie  określona
wartość  ekonomiczna  wyraŜona  w  postaci  sumy  pienięŜnej;  częściowe  spełnienie
wynagrodzenia  w  innej  formie  niŜ  pienięŜna  jest  dopuszczalne  tylko  wówczas,  gdy
przewidują to ustawowe przepisy prawa pracy lub układ zbiorowy pracy (art. 86 § 2 KP);
- osobiste - co oznacza, Ŝe przysługuje ono indywidualnie oznaczonemu pracownikowi.

2. Ustalenie wynagrodzenia za pracę

Pracownik ma prawo do godziwego wynagrodzenia za pracę (art. 13 KP), a więc

umoŜliwiającego  pracownikowi  oraz  jego  rodzinie  odpowiednie  utrzymanie.  Konkretyzacja
tej podstawowej zasady prawa pracy następuje wart. 78 KP. Zgodnie z jego treścią wynagro-
dzenie  za  pracę  powinno  być  tak  ustalone,  aby  odpowiadało  w  szczególności  rodzajowi
wykonywanej  pracy  i  kwalifikacjom  wymaganym  przy  jej  wykonywaniu,  a  takŜe
uwzględniało ilość i jakość świadczonej pracy.

Jest to generalna dyrektywa ustalania wynagrodzenia za pracę, zgodnie z którą

kształtowane są systemy wynagrodzeń za pracę, a takŜe ustala się wysokość wynagrodzeń
poszczególnych pracowników.

Warunki wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń ustalają, co do zasady,

układy zbiorowe pracy (art. 771 KP).

PoniewaŜ jednak większość mniejszych zakładów pracy nie jest objęta układami

zbiorowymi  pracy,  ustawodawca  wprowadził  zasadę,  zgodnie  z  którą  pracodawca
zatrudniający  co  najmniej  5  pracowników,  nie  objętych  układem  zbiorowym  pracy  ani
ponadzakładowym układem zbiorowym pracy - ustalającym warunki wynagradzania za pracę
oraz przyznawania innych świadczeń związanych z pracą w takim zakresie, aby moŜna było
na  podstawie  postanowień  tych  układów  określić  indywidualne  warunki  umów  o  pracę-
obowiązany jest opracować regulamin wynagradzania (art. 772 § 1 KP).

Regulamin ten powinien być wprowadzony w Ŝycie w okresie 3 miesięcy od dnia wejścia

w Ŝycie znowelizowanego Kodeksu pracy (art. 9 ust. 3 ustawy nowelizacyjnej).

Tak więc samo istnienie' układu zbiorowego pracy w danym zakładzie (u danego

pracodawcy) nie przesądza jeszcze o braku konieczności opracowania regulaminu
wynagradzania, jeśli zakres po stanowień układowych (podmiotowy lub przedmiotowy) nie
wystarcza na określenie na ich podstawie indywidualnych warunków wynagradzania.

W regulaminie wynagradzania pracodawca powinien określić wysokość stawek

wynagrodzenia za pracę, dodatki do wynagrodzenia za pracę, premie, prowizje i inne
ś

wiadczenia przysługujące pracownikom zatrudnionym u danego pracodawcy, np. nagrody

jubileuszowe, odprawy itp. W regulaminie pracodawca moŜe ustalić takŜe świadczenia
związane z pracą i zasady ich przyznawania (np. urlopy dodatkowe).

Regulamin wynagradzania obowiązuje do czasu objęcia pracowników zakładowym lub

ponadzakładowym  układem  zbiorowym  pracy  (art.  772  §  3  KP).  Korzystniejsze
postanowienia  regulaminu,  z  dniem  wejścia  w  Ŝycie,  zastępują  z  mocy  prawa  wynikające  z
dotychczasowych  przepisów  warunki  umowy  o  pracę  (art.  772  §  5  KP  w  zw.  z  art.  21413
KP).

Tryb ustalania regulaminu pracy uzaleŜniony jest od tego, czy w danym zakładzie pracy

działa organizacja związkowa. Co do zasady regulamin wynagradzania ustala

pracodawca.  Jeśli  u  danego  pracodawcy  działa  zakładowa  organizacja  związkowa,
pracodawca  uzgadnia  z  nią  treść  regulaminu  wynagradzania  (art.  772  §  4  KP).  Pracodawca
jest  obowiązany  zawiadomić  pracowników  o  wejściu  w  Ŝycie  regulaminu  i  na  Ŝądanie
pracowników wyjaśnić jego treść (art. 772 § 5 w związku z art. 24112 § 2 KP).

Regulamin wynagradzania wchodzi w Ŝycie po upływie 2 tygodni od dnia podania go

do wiadomości pracowników, w sposób przyjęty u danego pracodawcy (art. 772 § 6 KP).
MoŜe to nastąpić np. poprzez ogłoszenie na tablicy informacyjnej u danego pracodawcy.

Podkreślić naleŜy, Ŝe ani postanowienia regulaminu wynagradzania, o których była mowa

powyŜej, ani postanowienia układów zbiorowych pracy nie określają wysokości
wynagrodzenia poszczególnych pracowników. Takie ustalenia następują w ramach umowy o
pracę (spółdzielczej umowy o pracę) bądź w innym akcie kreującym stosunek pracy.

Postanowienia umowne, które pogorszyłyby sytuację pracownika w porównaniu z sytuacją

przewidzianą w obowiązujących przepisach, są niewaŜne, a zamiast nich stosuje się
odpowiednie przepisy płacowe (art. 18 § 2 KP).

JeŜeli natomiast w umowie o pracę ustalono wynagrodzenie wyŜsze aniŜeli najwyŜsze

ustalone w przepisach płacowych, umowa (postanowienie) nie jest z tego powodu niewaŜna i
pracownik  ma  prawo  do  umówionego  wynagrodzenia.  ObniŜenie  tak  ustalonego  wyna-
grodzenia  moŜe  nastąpić  bądź  w  drodze  porozumienia  z  pracownikiem  w  kaŜdym  czasie,
bądź  w  drodze  wypowiedzenia  zmieniającego.  Przyznanie  pracownikowi  wyŜszego
wynagrodzenia  jest  jedynie  przejawem  naruszenia  dyscypliny  finansowej  i  w  szczególnych
sytuacjach  moŜe  pociągnąć  za  sobą  odpowiedzialność  słuŜbową  lub  materialną  osoby
reprezentującej  pracodawcę  przy  zawieraniu  umowy.  JeŜeli  w  umowie  nie  ustalono
wysokości  wynagrodzenia,  to  pracownik  ma  roszczenie  o  wypłatę  wynagrodzenia
odpowiedniego  do  rodzaju  pracy  i  jego  kwalifikacji,  które  nie  moŜe  być  niŜsze  od  wyna-
grodzenia ustalonego przez prawo jako minimalne.

Zasady wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla

pracowników zatrudnionych w państwowych jednostkach sfery budŜetowej, jeŜeli nie są oni
objęci  ponadzakładowym  układem  zbiorowym  pracy,  określi  w  drodze  rozporządzenia
Minister  Pracy  i  Polityki  Socjalnej,  na  wniosek  właściwego  ministra  (art.  773  KP).  Przez
uŜyte  wart.  773  KP  określenie  "pracownicy  zatrudnieni  w  państwowych  jednostkach  sfery
budŜetowej"  rozumie  się  pracowników  państwowej  sfery  budŜetowej,  dla  których  środki  na
wynagrodzenia  są  kształtowane  na  podstawie  odrębnej  ustawy  (art.  10  ustawy
nowelizacyjnej). Ponadto Minister Pracy i Polityki Socjalnej określa w drodze rozporządzenia
najniŜsze  wynagrodzenie  za  pracę  przysługujące  pracownikom  zatrudnionym  w  pełnym
wymiarze  czasu  pracy  oraz  przypadki,  w  których  mimo  niewykonywania  pracy  w  takim
wymiarze  pracownikowi  przysługuje  najniŜsze  wynagrodzenie.  Określa  takŜe  zasady  ustala-
nia  i  wysokości  naleŜności  przysługujących  pracownikom  z  tytułu  podróŜy  słuŜbowej  (art.
774 KP).

3. Systemy prawne regulowania wynagrodzenia za pracę

System płac to określony sposób, metoda ustalania wielkości wynagrodzenia

przysługującego  pracownikowi  za  wykonaną  pracę.  W  polskim  prawie  pracy  moŜemy
wyróŜnić następujące systemy płac:
- system wynagrodzenia za czas, który zakłada obliczenie wysokości wynagrodzenia za pracę
na  podstawie  miary  czasu,  w  którym  pracownik  pozostaje  w  dyspozycji  zakładu  pracy  w
danym  okresie  rozliczeniowym;  stąd  moŜna  wyróŜnić:  wynagrodzenie  miesięczne,
tygodniowe, dzienne i  godzinowe; w ramach tego systemu wydajność pracy nie ma wpływu
na wysokość stawek - powinien on więc być uzupełniany innymi składnikami stymulującymi
wydajność  pracy  (premie,  dodatki);  rozróŜnienie  wysokości  wynagrodzenia  moŜe  nastąpić  z

uwagi na rodzaj wykonywanej pracy i kwalifikacje pracownika;

- system wynagrodzenia akordowego uzaleŜnia obliczanie wynagrodzenia od wyników pracy

(wykonanych  jednostek  produktu  w  określonej  jednostce  czasu);  system  ten  zmusza
pracownika do wydajnej pracy, ale w przeciwieństwie do systemu czasowego nie gwarantuje
mu  pewnego  stałego  zarobku  i  moŜe  prowadzić  do  nadmiernego  wysiłku;  aby  zapobiec  tej
ostatniej  ewentualności  prawo  określa  normy  pracy,  stanowiące  miernik  nakładu  pracy,  jej
wydajności  i  jakości  (art.  83  §  1  KP);  dzielą  się  one  na  normy  zakładowe,  branŜowe  i
jednolite;  o  zmianie  normy  pracy  pracownik  powinien  być  zawiadomiony  co  najmniej  2
tygodnie przed wprowadzeniem nowej normy (art. 83 § 4 KP); w akordowym systemie płac
naleŜy wyróŜnić:

- akord prosty ("czysty"), który polega na obliczaniu wynagrodzenia wprost proporcjonalnie do

liczby wykonanych produktów; w ramach tego akordu płaca za jednostkę wytworzonego
produktu jest niezmienna i niezaleŜna od ilości wytworzonych sztuk;

- akord progresywny, który polega na obliczaniu wynagrodzenia za produkty wykonane ponad

określoną normę według podwyŜszonej stawki; płaca za jednostkę wytworzonego produktu
nie jest więc wielkością stałą, lecz wzrasta w zaleŜności od stopnia przekroczenia normy;

- akord zryczałtowany, który polega na ustaleniu z góry wynagrodzenia za wykonanie całości

prac (np. remont urządzeń, budynków);
ze względu na zasięg osobowy moŜemy wyróŜnić akord indywidualny i zespołowy;

- system prowizyjny - stosuje się tam, gdzie do obowiązków pracownika naleŜy zawieranie w

imieniu  pracodawcy  transakcji  (lub  przyczynianie  się  do  ich  zawarcia)  albo  inkasowanie
naleŜności (inkasenci, akwizytorzy, pracownicy handlu); wynagrodzenie prowizyjne stanowi
z  reguły  określony  procent  od  obrotu  dokonanego  lub  osiągniętego  przez  pracownika;  ten
system  wynagrodzeń  zakłada  udział  pracownika  przy  ponoszeniu  ryzyka  gospodarczego  -
stąd  "czysta  prowizja"  w  stosunku  pracy  nie  występuje,  a  moŜe  ona  jedynie  stanowić
uzupełnienie wynagrodzenia obliczanego w ramach systemu czasowego lub akordowego.

4. Składniki wynagrodzenia za pracę

Wynagrodzenie za pracę składa się z reguły z wynagrodzenia zasadniczego

(podstawowego) oraz składników je uzupełniających (ubocznych).
W ramach składników wynagrodzenia wyróŜnić moŜna:

- wynagrodzenie zasadnicze, które jest najwaŜniejszym, samodzielnym, stałym składnikiem

wynagrodzenia; wypłacane jest stale i okresowo; jego wysokość wyznaczana jest bądź
kategorią osobistego zaszeregowania (w systemie czasowym), bądź kategorią zaszeregowania
poszczególnych prac (w systemie akordowym); w wielu przypadkach jest to jedyne
ś

wiadczenie zakładu pracy naleŜne pracownikowi ze stosunku pracy;

- premia - to dodatkowy, niestały i niesamodzielny składnik wynagrodzenia za pracę,

występujący  obok  wynagrodzenia  zasadniczego;  wypłacany  jest  tylko  za  okresy,  w  jakich
zostały  zrealizowane  przesłanki  wypłacania  premii  (miesięczne,  kwartalne,  roczne);
powstanie  roszczenia  o  premię  zaleŜy  zatem  od  spełnienia  się  (lub  braku  spełnienia)
określonych  warunków  -  oznaczonych  zwykle  w  regulaminach  premiowania,  który  ustala
ponadto wysokość i tryb przyznawania tego świadczenia;

- dodatki - to uboczny składnik wynagrodzenia za pracę przysługujący w sytuacji, gdy

wynagrodzenie  zasadnicze  nie  odzwierciedla  wkładu  pracownika  wynikającego  m.in.  z  jego
kwalifikacji, warunków pracy, pełnionej funkcji;
wysokość  dodatku  określona  jest  bądź  procentowo  w  stosunku  do  wynagrodzenia
podstawowego, bądź kwotowo;
moŜna  wyróŜnić  następujące  dodatki:  za  pracę  w  warunkach  szkodliwych,  uciąŜliwych  lub
niebezpiecznych  dla  zdrowia,  za  wysługę  lat,  funkcyjny,  za  znajomość  języków  obcych,  za

pracę w godzinach nadliczbowych i pracę w nocy (art. 134 KP, art. 137 § 2 KP), dodatki
wyrównawcze (art. 179 § 2 KP, art. 230 § 2 KP).

5. Ochrona wynagrodzenia za pracę

Z uwagi na fakt, iŜ wynagrodzenie za pracę pełni funkcję alimentacyjną, sprowadzającą

się do tego, Ŝe stanowi ono główne albo wyłączne źródło utrzymania pracownika i j ego
rodziny, prawo pracy przewiduje szereg środków prawnych mających na celu zabezpieczenie
pracownika przed utratą wynagrodzenia, jego bezpodstawnym obniŜeniem lub nieterminową
wypłatą. Podkreślenia wymaga fakt, Ŝe układy zbiorowe pracy nie mogą określać ochrony
wynagrodzenia za pracę (art. 240 § 3 pkt 5 KP).

Tak więc prawna ochrona wynagrodzenia za pracę obejmuje: - ograniczenie swobody

dysponowania przez pracownika prawem do wynagrodzenia,
- ustalenie kwoty najniŜszego wynagrodzenia,
- szczegółowe określenie zasad wypłaty wynagrodzenia,
- ograniczenie dopuszczalności dokonywania potrąceń z wynagrodzenia za pracę,
- określenie sankcji niedopełnienia przez zakład pracy obowiązku terminowej wypłaty
wynagrodzenia.

Ograniczenie swobody dysponowania przez pracownika prawem do wynagrodzenia

wyraŜa  się  w  zakazie  zrzeczenia  się  prawa  do  wynagrodzenia  (art.  84  KP).  Oświadczenie
złoŜone przez pracownika wbrew temu zakazowi jest z mocy prawa niewaŜne (art.58 § 1 KC
w  zw.  z  art.  300  KP),  a  ponadto  w  odniesieniu  do  wynagrodzeń  za  pracę  nie  będzie  miał
zastosowania  przepis  art.  508  KC,  który  przewiduje  moŜliwość  wygaśnięcia  zobowiązania,
gdy  wierzyciel  zwalnia  dłuŜnika  z  długu,  a  dłuŜnik  zwolnienie  przyjmuje.  Stałoby  to  w
sprzeczności z zasadą odpłatności za pracę. Pracownik nie moŜe bowiem ani zobowiązać się
do  wykonywania  pracy  nieodpłatnie,  ani  teŜ  zwolnić  pracodawcy  z  obowiązku  zapłaty  wy-
nagrodzenia.

Z mocy art. 84 KP niedopuszczalne jest ponadto przeniesienie prawa do wynagrodzenia na

inną osobę.

Swoboda dysponowania przez pracownika naleŜnym mu wynagrodzeniem doznaje

ograniczeń  wynikających  z  KRO.  Zgodnie  z  art.  28  KRO,  sąd  moŜe  nakazać,  aby
wynagrodzenie za pracę przysługujące pracownikowi było wypłacane w całości lub w części
do  rąk  jego  małŜonka,  jeŜeli  pracownik  pozostający  ze  swym  małŜonkiem  we  wspólnym
poŜyciu  nie  spełnia  ciąŜącego  na  nim  obowiązku  przyczyniania  się  do  zaspokojenia  potrzeb
rodziny.  Nakaz  ten  zachowuje  moc  prawną,  mimo  ustania  po  jego  wydaniu  wspólnego
poŜycia małŜonków. Sąd moŜe jednak na wniosek kaŜdego z małŜonków nakaz ten zmienić
lub uchylić.

Z punktu widzenia ochrony wynagrodzenia za pracę istotne jest wprowadzenie kategorii

określającej  poziom  najniŜszego  wynagrodzenia  za  pracę.  Wielkość  tej  kwoty  określa
Minister Pracy i Polityki Socjalnej przewaŜnie raz na kwartał. Podkreślić przy tym naleŜy, Ŝe
od lutego 1998 r. kwota najniŜszego wynagrodzenia ustalona jest z uwzględnieniem podatku
dochodowego  od  osób  fizycznych  (najniŜsze  wynagrodzenie  pracowników  za  pełny  wymiar
czasu pracy, obliczone na podstawie przysługujących im stawek wynagrodzeń zasadniczych i
innych  składników  wynagrodzenia,  w  tym  wartości  deputatów,  z  uwzględnieniem  podatku
dochodowego  od  osób  fizycznych,  wynosi  od  1.2.1998  r.  500  zł  miesięcznie).  Dla
zatrudnionych  w  niepełnym  wymiarze  czasu  pracy,  kwota  najniŜszego  wynagrodzenia  ulega
obniŜeniu proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy.

Przy ustalaniu tego wynagrodzenia wyłącza się zeń nagrody jubileuszowe, odprawy

emerytalno-rentowe, nagrody z zakładowego funduszu nagród, nagrody i premie z zysku,
wypłaty z tytułu nadwyŜki bilansowej w spółdzielniach, a takŜe wynagrodzenie za godziny
nadliczbowe (szczegółowe zasady określa rozporządzenie MPiPS z 29.1.1998 r.).

Podkreślić naleŜy, Ŝe podwyŜszenie kwoty najniŜszego wynagrodzenia powoduje

automatycznie wzrost składników wynagrodzenia, liczonych procentowo w relacji do
najniŜszego wynagrodzenia.

Istotną gwarancją ochrony wynagrodzenia za pracę jest określenie zasad jego wypłacania.

Zgodnie  z  art.  85  §  1  KP  wypłaty  wynagrodzenia  za  pracę  dokonuje  się  co  najmniej  raz  w
miesiącu w stałym i ustalonym z góry terminie (art. 1041 § 1 pkt 5 KP). Wynagrodzenie za
pracę  płatne  raz  w  miesiącu  wypłaca  się  z  dołu,  niezwłocznie  po  ustaleniu  jego  pełnej
wysokości,  nie  później  jednak  niŜ  w  ciągu  pierwszych  10  dni  następnego  miesiąca
kalendarzowego (art. 85 § 2 KP). JeŜeli ustalony dzień wypłaty wynagrodzenia za pracę jest
dniem wolnym od pracy, wynagrodzenie wypłaca się w dniu poprzednim (art. 85 § 3 KP). Za
dni  wolne  od  pracy  uznaje  się  zarówno  dni  świąteczne,  jak  i  dni  uznane  za  takie  przez
przepisy  o  czasie  pracy.  Składniki  wynagrodzenia,  które  przysługują  za  okresy  dłuŜsze  niŜ
jeden  miesiąc  (np.  premie  kwartalne),  wypłaca  się  z  dołu  w  terminach  określonych  w
przepisach prawa pracy (art. 85 § 4 KP).

Ustawodawca przyjął, Ŝe wynagrodzenie miesięczne wypłaca się z dołu, najpóźniej w

ostatnim dniu miesiąca, chyba Ŝe przepisy regulujące w sposób szczególny niektóre prawa i
obowiązki określonej kategorii pracowników stanowią inaczej (art. 85 § 2 KP).

W sytuacji gdy wysokość wynagrodzenia zaleŜy od ilości wykonanej pracy, pracownikowi

moŜna wypłacić co najmniej raz w miesiącu, w z góry ustalonym stałym terminie, zaliczkę na
wynagrodzenie, a po ustaleniu pełnego wynagrodzenia - niezwłocznie pozostałą kwotę
wynagrodzenia (art. 85 § 4 KP).

Ustawodawca przyjął jako zasadę, Ŝe wypłaty wynagrodzenia dokonuje się w formie

pienięŜnej, dopuszczając jednocześnie moŜliwość częściowego spełnienia świadczenia
(wypłaty wynagrodzenia za pracę) w innej formie, pod warunkiem, Ŝe przewidują to usta-
wowe przepisy prawa pracy lub układ zbiorowy pracy (art. 86 § 2 KP).

Przyjęcie zasady, Ŝe wynagrodzenie za pracę wypłacane jest co do zasady w formie

pienięŜnej  moŜe  w  praktyce  nastręczać  trudności.  Kodeks  pracy  nie  zawiera  ustawowej
definicji świadczenia pienięŜnego ani teŜ definicji pieniądza. Takich definicji nie zawiera teŜ
Kodeks  cywilny,  który  moŜna  stosować  w  stosunkach  pracy  z  mocy  art.  300  KP.  Nie
zawierają ich takŜe przepisy pozakodeksowe. Z przepisów art. 7 ust. 2 ustawy z 31.1.1989 r. o
Narodowym  Banku  Polskim  (tekst  jedn.  z  20.7.1992  r.  Dz.U.  z  1992  r.  Nr  72,  poz.  360  ze
zm.) wynika, Ŝe znakami pienięŜnymi są banknoty (bilety NBP) i monety opiewające na złote
i grosze.

ZauwaŜyć jednakŜe naleŜy, Ŝe przepis art. 358 § 2 KC stwierdza ogólnie, Ŝe "spełnienie

wiadczenia pienięŜnego następuje przez zapłatę jego sumy nominalnej". Skoro zatem

spełnienie świadczenia pienięŜnego polega na przekazaniu z majątku dłuŜnika (pracodawcy)
do  majątku  wierzyciela  (pracownika)  określonej  ilości  jednostek  pienięŜnych  (sumy
pienięŜnej),  moŜe  być  ono  dokonane  w  drodze  przeniesienia  własności  i  wydania  znaków
pienięŜnych,  tj.  banknotów  i  monet  emitowanych  przez  Narodowy  Bank  Polski,  albo  w
drodze przelewu bankowego.

Nie są natomiast świadczeniami pienięŜnymi w ścisłym tego słowa znaczeniu - a takie

znaczenie naleŜy nadawać świadczeniom pienięŜnym, gdy mówimy o wypłacaniu
wynagrodzenia za pracę - rozliczenia dokonywane za pomocą róŜnego rodzaju papierów
wartościowych, np. weksli, czeków.

Mówiąc o świadczeniach pienięŜnych naleŜy zwrócić uwagę na fakt, Ŝe zapłata

wynagrodzenia za pracę ma nastąpić zgodnie z zasadą walutowości. W myśl art. 358 § 1 KC
(który moŜe być stosowany z mocy art. 300 KP), zobowiązania pienięŜne na obszarze

Rzeczypospolitej Polskiej dokonywane są wyłącznie w pieniądzu krajowym.

Z problematyką świadczeń pienięŜnych wiąŜe się ściśle problem odsetek za opóźnienie w

spełnianiu  świadczenia  pienięŜnego.  Odsetki  przyczyniają  się  bowiem  do  terminowości
wykonywania zobowiązań. W świetle polskiego prawa nie istnieje ogólny obowiązek płacenia
odsetek w kaŜdym przypadku istnienia zobowiązania pienięŜnego. Źródłem tych powinności
moŜe być tylko szczególny przepis prawny lub postanowienie umowne, orzeczenie sądu albo
decy2ja innego organu. W obszarze stosunków pracy przepisem tym będzie art. 481 KC sto-
sowany  poprzez  art.  300  KP.  JeŜeli  strony  w  umowie  o  pracę  nie  określą  stopy  odsetek
naleŜnych  za  opóźnienie  w  wypłacie  wynagrodzenia  (wyŜsze  niŜ  ustawowe  -  art.  18  KP),
naleŜą  się  odsetki  ustawowe,  które  obecnie,  od  dnia  15.4.1998  r.,  wynoszą  33%  w  stosunku
rocznym.

Pracodawca jest obowiązany wypłacić wynagrodzenie do rąk pracownika, a za jego

uprzednią  pisemną  zgodą  takŜe  w  inny  sposób  -  np.  poprzez  przekazanie  określonej  kwoty
pienięŜnej  na  rachunek  bankowy  (art.  86  §  3  KP).  Nadto  pracownik,  zawierając  umowę
rachunku  bankowego,  z  góry  wyraŜa  zgodę  na  to,  Ŝe  bank  będzie  przyjmował  na  jego
rachunek wpływające wpłaty wynagrodzenia za pracę.

Ochrona wynagrodzenia za pracę przejawia się równieŜ w tym, Ŝe ustawodawca określił

zasady potrącania określonych naleŜności z wynagrodzenia za pracę, po odliczeniu zaliczki
na podatek dochodowy od osób fizycznych.

Zgodnie z art. 87 § 1 KP z wynagrodzenia za pracę podlegają potrąceniu tylko następujące

naleŜności:
- sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń
alimentacyjnych (zgodnie z art. 108

KPC są nimi zasądzone od pracownika alimenty na

rzecz dzieci, małŜonka, rodziców lub innych osób, a takŜe renty mające charakter alimentów).
W razie egzekucji świadczeń alimentacyjnych, samych lub w zbiegu z innymi naleŜnościami,
moŜliwe  jest  potrącenie  do  wysokości  3/5  wynagrodzenia.  Ponadto  na  zaspokojenie  naleŜ-
ności  alimentacyjnych  egzekucji  podlega  w  pełnej  wysokości  "nagroda  z  zakładowego
funduszu  nagród",  naleŜności  przysługujące  pracownikom  z  tytułu  udziału  w  zysku,  a  takŜe
udział  członka  spółdzielni  pracy  w  części  nadwyŜki  bilansowej  przewidzianej  do  podziału
między członków (art. 87 § 3 pkt l i art. 87 § 5 KP);

- sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie naleŜności innych niŜ

wiadczenia alimentacyjne. Przy potrącaniu tych naleŜności wolna: od potrąceń jest kwota

wynagrodzenia  w  wysokości  najniŜszego  wynagrodzenia  za  pracę  przysługującego
pracownikowi  zatrudnionemu  w  pełnym  wymiarze,  ustalonego  na  podstawie  art.  774  pkt  1
KP,  po  odliczeniu  zaliczki  na  podatek  dochodowy  od  osób  fizycznych  (§  l  rozporządzenia
RM z 6.12.1977 r.)

- zaliczki pienięŜne udzielone pracownikowi (obejmują one kwoty, które pracownik pobrał od

zakładu pracy do rozliczenia się w związku z wydatkami poniesionymi np. podczas podróŜy
słuŜbowej, a obciąŜającymi zakład pracy).
Zgodnie z § l pkt 2 rozporządzenia z 6.12.1977 r. wolna od potrąceń przy potrącaniu zaliczek
jest kwota równa 75% najniŜszego wynagrodzenia zasadniczego (określonego tak jak w pkt.
2);

- kary pienięŜne (przewidziane wart. 108 KP za naruszenie porządku). W tym przypadku kwotą

wolną od potrąceń, zgodnie z § l pkt. 3 rozporządzenia RM z 6.12.1977 r., jest 90% najniŜ-
szego dopuszczalnego wynagrodzenia zasadniczego. Karę pienięŜną, podobnie jak zaliczki,
potrąca się z wynagrodzenia za pracę bez zgody pracownika.

Potrącenie naleŜności z wynagrodzenia za pracę moŜe nastąpić w dwojakim trybie: bez
postępowania egzekucyjnego albo w wyniku postępowania egzekucyjnego.

Artykuł 88 KP dopuszcza moŜliwość dokonywania przez pracodawcę potrąceń na

zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych bez postępowania egzekucyjnego na wniosek

wierzyciela  na  podstawie  przedłoŜonego  tytułu  wykonawczego.  Nie  dotyczy  to  jednak
sytuacji:
-  gdy  świadczenia  alimentacyjne  mogą  być  potrącane  na  rzecz  kilku  wierzycieli,  a  łączna
suma,  która  moŜe  być  potrącona,  nie  wystarczy  na  pełne  pokrycie  wszystkich  naleŜności
alimentacyjnych  oraz  -  gdy  wynagrodzenie  za  pracę  zostało  zajęte  w  trybie  egzekucji

sądowej lub administracyjnej.

Zgodnie z art. 282 § 1 KP, kto wbrew obowiązkowi nie wypłaca w ustalonym terminie

wynagrodzenia za pracę przysługującego pracownikowi, wysokość tego wynagrodzenia
bezpodstawnie obniŜa albo dokonuje bezpodstawnych potrąceń, podlega karze grzywny.

II. Inne świadczenia związane z pracą

1. Wypłaty za czas niewykonywania pracy

Wynagrodzenie za pracę przysługuje, co do zasady za pracę wykonaną. Za czas

niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia tylko wówczas, gdy
przepisy prawa pracy tak stanowią (art. 80 KP).

Jedną z przyczyn niewykonywania pracy jest przestój. Z uwagi na róŜne przyczyny

przestoju odmiennie kształtuje się kwestia wynagrodzenia.

Pracownikowi za czas niewykonywania pracy, jeŜeli był gotów do jej wykonywania, a

doznał  przeszkód  z  przyczyn  dotyczących  pracodawcy  (przestój  niezawiniony),  przysługuje
wynagrodzenie wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania (godzinowej, miesięcznej), a
jeŜeli w wynagrodzeniu pracownika taki składnik nie został wyodrębniony, to pracownikowi
przysługuje 60% wynagrodzenia, jednak nie mniej niŜ najniŜsze wynagrodzenie (od 1.2.1998
r. wynagrodzenie najniŜsze wynosi 500 złotych). Jeśli pracodawca na czas przestoju powierzy
pracownikowi  wykonanie  innej  pracy,  wówczas  naleŜy  mu  się  wynagrodzenie  przewidziane
za  tę  pracę,  nie  niŜsze  jednak  niŜ  wynikające  ze  stawki  osobistego  zaszeregowania  lub  60%
wynagrodzenia i nie mniej niŜ najniŜsze (art. 81 § 1 i 3 KP). JeŜeli przestój nastąpił z winy
pracownika, to wynagrodzenie nie

przysługuje, chyba Ŝe pracodawca powierzył pracownikowi inną pracę, wówczas naleŜy

się pracownikowi wynagrodzenie przewidziane za pracę wykonaną (art. 81 § 2 i 3 KP).

Wynagrodzenie za czas przestoju spowodowanego warunkami atmosferycznymi

przysługuje wówczas, gdy przepisy prawa pracy (np. postanowienia układów zbiorowych
pracy, regulaminy wynagradzania) tak stanowią (art. 81 § 4 KP).

Przesłanką wypłaty wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy jest okres urlopu

pracownika, czas pełnienia funkcji społecznych, czas zwolnienia na badania lekarskie w
związku z ciąŜą, czas na poszukiwanie pracy w okresie wypowiedzenia, czas zwolnienia
pracownicy wychowującej dzieci do lat 14 w wymiarze dwóch dni w roku kalendarzowym,
czas zwolnienia z okazji ślubu, urodzenia się dziecka, ślubu dziecka, zgonu lub pogrzebu.

2. Odprawa pośmiertna

Zgodnie z art. 93 KP, w razie śmierci pracownika w czasie trwania stosunku pracy lub w

okresie pobierania po jej rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby
rodzinie przysługuje od pracodawcy odprawa pośmiertna. Przysługuje ona po wszystkich
pracownikach - tak państwowych, spółdzielczych, jak i prywatnych zakładów pracy.

Wysokość odprawy uzaleŜniona jest od okresu zatrudnienia u danego pracodawcy.

Do okresu zatrudnienia, od którego zaleŜy wysokość odprawy pośmiertnej, wlicza się

pracownikowi okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, jeŜeli zmiana pracodawcy
nastąpiła na zasadach określonych wart. 231 KP (przejście, przejęcie zakładu), a takŜe w

innych przypadkach, gdy z mocy odrębnych przepisów nowy pracodawca jest następcą
prawnym w stosunkach pracy nawiązanych przez pracodawcę poprzednio zatrudniającego
tego pracownika (np. w razie śmierci pracodawcy).

Odprawa przysługuje w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, jeŜeli okres

zatrudnienia był krótszy niŜ10 lat, trzymiesięcznego wynagrodzenia, gdy okres zatrudnienia
wynosił, co najmniej 10 lat i sześciomiesięcznego wynagrodzenia, przy co najmniej dwudzie-
stoletnim okresie zatrudnienia.

Odprawę dzieli się w częściach równych pomiędzy wszystkich uprawnionych członków

rodziny, a jeŜeli po zmarłym pracowniku pozostał tylko jeden uprawniony do odprawy,
przysługuje mu ona w wysokości połowy kwoty.

Członkami rodziny uprawnionymi do odprawy pośmiertnej jest małŜonek, a takŜe inni

członkowie rodziny spełniający warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej, w myśl
przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.

Odprawa pośmiertna nie przysługuje, jeŜeli pracodawca ubezpieczył pracowników na

ycie i rodzinie (uprawnionym członkom) przysługuje z tego tytułu od zakładu ubezpieczeń

odszkodowanie w wysokości co najmniej równej tej odprawie (art. 93 § 7 KP).

Odprawę wypłaca się niezaleŜnie od zasiłku pogrzebowego z ubezpieczenia społecznego.

Nie naleŜy zapominać, Ŝe w okresie 3 lat od dnia wejścia w Ŝycie ustawy nowelizującej

Kodeks pracy (tj. do dnia 2.6.1999 r.) stosuje się poprzednio obowiązujące przepisy Kodeksu
pracy (obowiązujące od dnia 2.6.1996 r.) dotyczące odprawy pośmiertnej, jeŜeli są one
korzystniejsze dla osoby uprawnionej (art. 12 ustawy nowelizującej).

3. Wypłaty wyrównawcze

Generalną podstawą do wypłat wyrównawczych (kompensacyjnych) jest bezpodstawne

wzbogacenie (art. 405 i nast. KC w zw. z art. 300 KP). Świadczenia te mają za cel
wyrównanie uszczerbków powstałych bez podstaw prawnych w majątku pracownika na
skutek wydatków obciąŜających pracodawcę.

Zasady przyznawania (pokrywania) przez zakłady pracy wydatków ponoszonych przez

pracowników zawierają określone przepisy szczególne.

wiadczeniami wyrównawczymi są np. zwroty kosztów delegacji i podróŜy słuŜbowych

(por. rozporządzenie MPiPS z 1.6.1998 r. oraz rozporządzenie MPiPS z 3.7.1998 r.), a takŜe
zwroty kosztów związanych z przeniesieniami słuŜbowymi (por. zarządzenie MPiPS z
14.8.1990 r.). Ponadto do świadczeń o tym samym charakterze naleŜą świadczenia wypłacane
pracownikowi w związku z uŜywaniem przez niego własnych narzędzi, świadczenia z tytułu
dojazdów do pracy itp. (por. rozporządzenie MTiGM z 26.3.1998 r.).

4. Świadczenia odszkodowawcze

wiadczenia

odszkodowawcze

stanowią

pokaźną

grupę

wiadczeń

naleŜnych

pracownikowi z róŜnych tytułów. Do najistotniejszych naleŜą:
- odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej,
- odszkodowanie z tytułu nie wydania w ogóle lub nie wydania w określonym terminie
ś

wiadectwa pracy,

- odszkodowanie z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę,
- odprawy z tytułu tzw. zwolnień grupowych,
- odprawy z tytułu przejścia na rentę czy emeryturę.

31.

Czas pracy. Urlopy pracownicze.

Czas pracy

Jednym z podstawowych obowiązków pracownika i pracodawcy jest przestrzeganie czasu
pracy. Nie moŜe on przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w pięciodniowym
tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nie przekraczającym 4 miesięcy (art.
129 § 1 k.p.). Praca wykonywana ponad normy czasu pracy, a takŜe ponad przedłuŜony
dobowy wymiar czasu pracy wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu

czasu pracy, jest pracą w godzinach nadliczbowych. Praca taka jest dopuszczalna tylko w
razie:
- konieczności prowadzenia akcji ratowniczej dla ochrony Ŝycia lub zdrowia ludzkiego albo
dla ochrony mienia lub środowiska bądź usunięcia awarii,
- szczególnych potrzeb pracodawcy.
Za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje Ci czas wolny albo dodatek pienięŜny do
wynagrodzenia w wysokości 50%. Pracodawca powinien zagwarantować pracownikowi w
kaŜdej dobie co najmniej 11 godzin nieprzerwanego wypoczynku oraz co najmniej 35 godzin
nieprzerwanego odpoczynku na tydzień.

Ile urlopu?

Kodeks pracy gwarantuje Ci prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu
wypoczynkowego. Co więcej, nie moŜesz się tego prawa zrzec. Pierwszy urlop moŜesz wziąć
juŜ po miesiącu pracy. Z upływem kaŜdego miesiąca pracy uzyskujesz prawo do urlopu w
wymiarze 1/12 wymiaru, jaki przysługuje Ci po roku.
W kolejnym roku masz prawo do pełnego urlopu wypoczynkowego. Wymiar urlopu wynosi:
- 20 dni, jeśli jesteś zatrudniony krócej niŜ 10 lat,
- 26 dni, jeśli jesteś zatrudniony co najmniej 10 lat.
Liczba dni przysługującego urlopu zaleŜy od Twojego staŜu pracy, do którego liczą się nie
tylko lata przepracowane, ale teŜ te, w czasie których zdobywałeś wykształcenie. Absolwent
zasadniczej szkoły zawodowej zyskuje dzięki temu 2-3 lata pracy, technikum 4 lat, ogólniaka
3 lata, szkoły policealnej 6 lat, a wyŜszej uczelni aŜ 8 lat. Liczy się tylko ostatni etap edukacji,
a więc okresów nauki się nie sumuje. Do staŜu pracy zalicza Ci się wszystkie okresy
zatrudnienia, bez względu na to, jak duŜe były między nimi przerwy i jak zostały rozwiązane
umowy z poprzednimi firmami.

Formy urlopów, jakie Ci przysługują to urlop:
- wypoczynkowy, który stanowi ustawowo zagwarantowaną przerwę w pracy, przyznawaną
pracownikowi kaŜdego roku z zachowaniem prawa do pełnego wynagrodzenia,

- bezpłatny, jest to przerwa w pracy pracownika przyznana na jego wniosek w wyniku waŜnych

przyczyn zawodowych lub osobistych, podczas której nie przysługuje pracownikowi
wynagrodzenie, ale pozostaje on z pracodawcą w stosunku pracy,
- macierzyński, czyli przerwa w pracy kobiety spowodowana urodzeniem dziecka lub jego
adopcją

- okolicznościowy - potoczna nazwa zwolnień pracowników od pracy w związku z waŜnymi

sprawami rodzinnymi i osobistymi (śluby, narodziny dziecka, pogrzeby oraz wezwania
administracyjne), w następstwie których zachowane jest pracownikowi prawo do
wynagrodzenia.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Podaj prawidłową odpowiedź.

2. Z pierwszego w Ŝyciu urlopu pracownik ma prawo skorzystać:
a) po pierwszym miesiącu pierwszej pracy zawodowej,

b) po sześciu miesiącach pierwszej pracy zawodowej,
c) po roku pierwszej pracy zawodowej.
Czas pracy

1. Pojęcie czasu pracy

Definicję czasu pracy zawiera art. 128 KP. Zgodnie z jego treścią czasem pracy jest czas,

w którym pracownik pozostaje w dyspozycji pracodawcy w zakładzie pracy lub innym
miejscu wyznaczonym do wykonywania pracy.

Tak, więc czas pracy to nie tylko czas, w którym pracownik rzeczywiście wykonuje pracę,

ale takŜe czas, w którym pracownik pozostaje w gotowości do pracy, lecz pracy nie świadczy
z przyczyn leŜących po stronie podmiotu zatrudniającego (por. mi. 81 KP).

Gotowość do pracy to przebywanie pracownika w umówionym miejscu i czasie do

dyspozycji zakładu pracy, z zamiarem wykonywania pracy; fizyczna i psychiczna moŜliwość
wykonywania pracy (rozpatrywane łącznie). .

Pozostawanie w dyspozycji pracodawcy moŜe przybierać róŜne formy. Zaliczyć do nich

moŜna:
- pogotowie pracy, które ma miejsce wtedy, gdy pracownik zobowiązuje się do przebywania
w określonym miejscu i czasie, posiadania moŜliwości podjęcia pracy, przyjęcia wezwania i
natychmiastowego stawienia się do pracy;

- dyŜur jest to czas pozostawania przez pracownika poza normalnymi godzinami pracy do

dyspozycji pracodawcy w tymŜe zakładzie lub innym wyznaczonym do tego miejscu; zgodnie
z art. 144 KP czasu dyŜuru pełnionego przez pracownika poza normalnymi godzinami pracy
w  zakładzie  lub  innym  miejscu  wyznaczonym  przez  pracodawcę  nie  wlicza  się  do  czasu
pracy,  jeŜeli  podczas  dyŜuru  pracownik  nie  wykonywał  pracy.  Za  czas  dyŜuru  przysługuje
czas  wolny  od  pracy  w  wymiarze  odpowiadającym  długości  dyŜuru,  w  razie  braku
moŜliwości  udzielenia  czasu  wolnego,  wynagrodzenie  wynikające  z  osobistego  zasze-
regowania  pracownika  określonego  stawką  godzinową  lub  miesięczną,  a  jeśli  taki  składnik
wynagrodzenia  nie  został  wyodrębniony  przy  określaniu  warunków  wynagradzania  -  60%
wynagrodzenia.  Nie  dotyczy  to  dyŜuru  pełnionego  przez  pracownika  w  domu.  DyŜur  tym
róŜni  się  od  pogotowia  pracy,  Ŝe  w  ramach  dyŜuru  pracownik  nie  dysponuje  swobodnie
czasem  i  musi  pozostawać  bądź  to  w  zakładzie  pracy,  bądź  w  miejscu  wskazanym  przez
pracodawcę.  Ekwiwalent  za  dyŜur  jest  podobny  do  tego,  który  przysługuje  za  gotowość  do
pracy.

Wymiar czasu pracy jest to maksymalna liczba jednostek czasu ustalona na dobę, tydzień

lub  inny  okres  (lub  określona  w  inny  sposób),  przez  który  pracownik  jest  obowiązany
pozostawać  w  dyspozycji  zakładu  pracy.  JeŜeli  dobowy  wymiar  czasu  pracy  wynosi,  co
najmniej  6  godzin,  pracodawca  jest  obowiązany  wprowadzić  przerwę  w  pracy  trwającą  15
minut, którą wlicza się do czasu pracy.

Powstaje, zatem pytanie, czy pracodawca moŜe wprowadzić dłuŜsze przerwy w pracy.

Podkreślić naleŜy, Ŝe Ŝaden przepis Kodeksu pracy nie ustanawia generalnej zasady, Ŝe czas
pracy  musi  być  nieprzerwany.  Co  więcej,  art.  240  §  3  KP  nie  wyłącza  moŜliwości
ustanowienia przez U.Z.p. przerw w pracy. Taki stan prawny nie uzasadnia jednak dowolnego
kształtowania  przerw  w  pracy.  UwaŜam,  Ŝe  ta  dowolność  musi  być  ograniczona  przepisami
gwarantującymi prawo do wypoczynku (art. 14 KP). Tak więc poza przerwą obowiązkową, o
której  mowa  wart.  12910  KP,  pracodawca  moŜe  stosować  inne  przerwy  (wliczane  bądź  nie
wliczane do czasu pracy), przestrzegając zasady prawa do wypoczynku.

Na ogół przerywany czas pracy (dłuŜsze przerwy) nie jest dogodny dla pracownika, ale

częstokroć jest to uzasadnione rodzajem wykonywanej pracy (np. obsługa klientów 4 godz.
rano i 4 godz. wieczorem). Nie I

moŜna zatem wykluczyć (w obecnym stanie prawnym) moŜliwości stworzenia przez

pracodawcę dłuŜszych niŜ 15-minutowe przerw, za które nie będzie przysługiwało
wynagrodzenie (za obowiązkową przerwę 15-minutową wynagrodzenie przysługuje).

2. Rozkład czasu pracy

Definiując rozkład czasu pracy naleŜy przyjąć, iŜ jest to ustalony układ godzin, w którym

pracownicy danego zakładu obowiązani są pozostawać do dyspozycji podmiotu
zatrudniającego. Ustalając rozkład czasu pracy naleŜy określić: początek i koniec pracy dzien-
nej lub zmianowej (tryb przesuwania zmian), przerwy w pracy (art. 12910 KP), porę nocną.

Rozkład czasu pracy moŜe obejmować wszystkich pracowników zakładu (ogólny), moŜe

odnosić się do określonych grup pracowniczych (grupowy) lub teŜ moŜe być rozkładem
indywidualnym, dotyczącym pewnych pracowników.

W myśl art. 1041 § l KP rozkład czasu pracy w zakładzie pracy, a w szczególności

początek i koniec pracy, przerwy w pracy oraz tryb przesuwania zmian, ustala regulamin
pracy. Indywidualne rozkłady czasu pracy, zgodnie z art. 131 § 2 KP, ustala pracodawca.
(por. art. 1298 KP).

3. Rodzaje czasu pracy

Kodeks przewiduje następujące rodzaje czasu pracy:

- podstawowy - zgodnie z art. 129 § 1 KP czas pracy nie moŜe przekraczać 8 godzin na dobę i 42

godzin  na  tydzień.  Normy  te  zostały  w  istotny  sposób  zmienione  najpierw  w  drodze  roz-
porządzenia  RM  z  23.12.1988  r.  w  sprawie  czasu  pracy  w  zakładach  pracy,  następnie
nowelizacją  z  dnia  2.02.1996  r.  Dopuszczono  przy  tym  moŜliwość  bardziej  elastycznego
rozkładu  czasu  pracy,  przy  uwzględnieniu  zasady  42-godzinnego  tygodnia  pracy  i  8-
godzinnego  dnia  pracy  (z  zastrzeŜeniem  art.  1292,  1294  i  art.  132  §  2  i  4  KP)  w  przyjętym
okresie rozliczeniowym trwającym nie dłuŜej niŜ 3 miesiące (art. 129 KP).
Przy uwzględnianiu rozkładów czasu pracy, o którym mowa w art. 129 KP, uwzględnia się 39
dodatkowych dni wolnych od pracy w roku kalendarzowym, przy czym konieczne jest zacho-
wanie  zasady,  Ŝe  w  kaŜdym  okresie  obejmującym  kolejne  trzy  miesiące  liczba  tych  dni  nie
moŜe  być  mniejsza  niŜ  9  (art.  1291  §  1  KP).  JeŜeli  u  danego  pracodawcy  wprowadzona
została  większa  liczba  dni  dodatkowo  wolnych  od  pracy,  nie  przekraczająca  jednak  52,  to
dobowy wymiar czasu pracy moŜe być podwyŜszony do 9 godzin dziennie (art. 1292 KP).

- skrócony - zgodnie z art. 130 KP czas pracy pracowników zatrudnionych przy pracach

szczególnie  uciąŜliwych  lub  w  warunkach  szkodliwych  dla  zdrowia  podlega  skróceniu
poniŜej  wymiaru  przewidzianego  wart.  129  KP;  skrócenie  moŜe  polegać  na  zmniejszeniu
dziennego  lub  tygodniowego  wymiaru  czasu  pracy  albo  na  ustanowieniu  przerw  w  pracy
wliczanych do czasu pracy; skrócenie czasu pracy wprowadza się na czas trwania uciąŜliwych
lub  szkodliwych  warunków  pracy;  skrócony  czas  pracy  stosowany  jest  takŜe  w  stosunku  do
pracowników  młodocianych  (art.  202  KP).  Skrócenie  czasu  pracy  pracownikowi  za-
trudnionemu  w  warunkach  szkodliwych  lub  uciąŜliwych  polega  na  zmniejszeniu
podstawowego  wymiaru  czasu  pracy,  ustanowieniu  przerw  w  pracy  wliczanych  do  czasu
pracy,  a  takŜe  moŜliwości  korzystania  z  dodatkowych  dni  wolnych  od  pracy.  Wykaz
stanowisk pracy objętych skróconym czasem pracy  określa się w układzie zbiorowym pracy
lub  regulaminie  pracy  (art.  130  §  2  KP).  W  myśl  art.  19  ustawy  nowelizującej,  przepisy
wykonawcze  wydane  na  podstawie  art.  130  §  2 KP  przed  dniem  wejścia  w  Ŝycie  przepisów
działu VI KP (przed 1.1.1997 r.) w brzmieniu ustalonym ustawą, zachowują moc po wejściu
w  Ŝycie  przepisów  tego  działu,  nie  dłuŜej  jednak  niŜ  do  upływu  3  lat  od  dnia  ich  wejścia  w
Ŝ

ycie, chyba Ŝe wcześniej ustaną warunki uzasadniające stosowanie skróconego czasu pracy

do pracowników dotychczas nim objętych.
Szczególną formą skracania czasu pracy jest moŜliwość wprowadzenia np. czterobrygadowej
organizacji pracy (art. 132 § 4 KP). Organizacja tego czasu polega na odpowiednim
rozkładzie czasu pracy czterech brygad obsługujących ciągle proces pracy. W ciągu doby trzy
zespoły pracują po 8 godzin, a następnie mają dzień wolny. W ten sposób czas pracy jednego
zespołu wynosi przeciętnie 40 godzin tygodniowo w przyjętym okresie rozliczeniowym, nie

dłuŜszym niŜ 4 miesiące;

- przedłuŜony - wprowadzenie tego rodzaju czasu pracy kodeks (art. 1294 KP) uzaleŜnia od

rodzaju  pracy  lub  jej  organizacji;  w  takich  sytuacjach  dopuszcza  się  przedłuŜenie  wymiaru
czasu pracy do 12 godzin na dobę, a w stosunku do kierowców w transporcie samochodowym
i komunikacji samochodowej (ze względu na bezpieczeństwo) do 10 godzin na dobę; w takiej
sytuacji rozkład czasu pracy nie moŜe przekraczać 42 godzin na tydzień w przyjętym okresie
rozliczeniowym  (co  do  zasady  1  miesiąc,  a  za  zgodą  związków  zawodowych  i  po
zawiadomieniu  inspektora  pracy  nie  więcej  niŜ  3  miesiące,  wyjątkowo  6  miesięcy);  zakaz
bezwzględny  stosowania  tych  przepisów  w  stosunku  do  kobiet  w  ciąŜy  i  względny  w
stosunku do pracownic opiekujących się dzieckiem do 4 lat (art. 1295 KP); podkreślić naleŜy,
Ŝ

e zgodnie z art. 18 ustawy nowelizacyjnej w okresie 2 lat od dnia jej wejścia w Ŝycie w

transporcie samochodowym i w komunikacji samochodowej czas pracy kierowców i
pomocników kierowców moŜe być przedłuŜony do 12 godzin na dobę, z zachowaniem
przeciętnie 42 godzin na tydzień w okresie rozliczeniowym nie przekraczającym 3 miesięcy;

- przerywany czas pracy - zgodnie z art. 1296 KP w stosunku do kierowców w transporcie

samochodowym  i  w  komunikacji  samochodowej  w  szczególnie  uzasadnionych  przypadkach
moŜe  być  stosowany  przerywany  czas  pracy,  według  z  góry  ustalonego  rozkładu  pracy  i
przewidujący nie więcej niŜ jedną przerwę w pracy w ciągu doby - trwającą nie dłuŜej niŜ 6
godzin; podkreślić naleŜy, Ŝe przerwy tej nie wlicza się do czasu pracy, ale za czas tej prze-
rwy pracownik ma prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy wynagrodzenia naleŜnego
za czas przestoju (por. art. 81 KP);
- zadaniowy czas pracy - w uzasadnionych przypadkach moŜe być wprowadzony zadaniowy
wymiar czasu pracy (art. 1298 KP); zadania powinny być tak ustalone, aby pracownik mógł je
wykonać  w  ramach  normy  8  godzin  dziennie  i  42  godzin  tygodniowo;  wprowadzenie  tego
czasu  następuje  poprzez  odpowiednie  postanowienie  układu  zbiorowego  pracy  lub
postanowienie  regulaminu  pracy  albo  umowy  o  pracę;  do  pracowników  tych  nie  stosuje  się
dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych (art. 136 KP);

- równowaŜny - przepisy dopuszczają elastyczność rozkładu czasu pracy; elastyczność ta

polega  na  przedłuŜeniu  czasu  pracy  w  poszczególnych  dniach  i  tygodniach  i  na  skracaniu
czasu  pracy  w  innych  dniach  i  tygodniach  w  taki  sposób,  aby  w  przyjętym  okresie
rozliczeniowym  tygodniowa  norma  czasu  pracy  wynosiła  42  godziny;  równowaŜny  czas
pracy  stosuje  się  w  handlu,  usługach,  w  zakładach  o  ruchu  ciągłym,  przy  dozorze  urządzeń
(art. 132 i 142 KP); podkreślić naleŜy, iŜ przedłuŜenie czasu pracy w ramach rozliczeniowej
normy  podstawowej  nie  jest  traktowane  jako  czas  pracy  w  godzinach  nadliczbowych,  a  w
konsekwencji nie daje podstaw do dodatkowego wynagrodzenia.

NaleŜy zwrócić uwagę na tzw. nienormowany czas pracy, który dotyczy w zasadzie

pracowników zarządzających w imieniu pracodawcy zakładem pracy, głównych księgowych,
kierowników  wyodrębnionych  komórek  organizacyjnych  zakładu  pracy,  a  takŜe  zastępców
tych  osób.  Polega  on,  najogólniej  rzecz  ujmując,  na  braku  szczegółowej  reglamentacji
dziennego i tygodniowego wymiaru i rozkładu czasu pracy. Osoby te, zgodnie z art. 135 KP,
w  przypadku  wykonywania  pracy  poza  normalnymi  godzinami  nie  mają  prawa  do
oddzielnego wynagrodzenia za godziny nadliczbowe, jednakŜe gdy praca jest wykonywana w
niedzielę, święto lub dodatkowy dzień wolny od pracy - jeŜeli nie otrzymali za pracę w tym
dniu innego dnia wolnego - przysługuje im prawo do oddzielnego wynagrodzenia za godziny
nadliczbowe (nie dotyczy to osób zarządzających w imieniu pracodawcy).

4. Praca w nocy oraz w niedziele i święta

Praca nocna obejmuje, w myśl art. 137 § 1 KP, 8 godzin pomiędzy godzinami 21.

i 7.

W tych granicach porę nocną określa regulamin pracy, a w zakładzie pracy, w którym nie ma
regulaminu - pracodawca (art. 104 § 2, 104

§ 1 pkt 4 oraz 104

KP).

Pora nocna ustalona w tym trybie nie moŜe być krótsza ani dłuŜsza niŜ 8 godzin. Godziny

jej rozpoczynania się i kończenia powinny być tak ustalone, aby zaczynała się ona nie
wcześniej niŜ o godzinie 21.

, a kończyła nie później niŜ o godzinie 7.

. Nie ma przy tym

przeszkód co do ustalenia w regulaminie pracy (bądź przez pracodawcę) pory nocnej w
róŜnych godzinach dla pracowników róŜnych wydziałów, zespołów, zawodów itp.

Zgodnie z art.137 § 2 KP za pracę w porze nocnej przysługuje pracownikowi zwiększone

wynagrodzenie za kaŜdą godzinę pracy w porze nocnej w wysokości 20% stawki godzinowej
wynikającej z najniŜszego wynagrodzenia, określonego na podstawie art. 774 pkt 1.

Zakaz pracy w nocy obejmuje:

- kobiety w ciąŜy (art. 178 § 1 KP),
- kobiety opiekujące się dzieckiem w wieku do jednego roku (art. 178 § 2 KP),
- młodocianych (art. 203 § 1 KP).

Praca w niedziele i święta oznacza, według art. 138 § 2 KP, pracę wykonywaną pomiędzy

godziną 6.

w tym dniu, a godziną 6.

następnego dnia, chyba Ŝe u danego pracodawcy

została określona inna godzina.

Zgodnie z art. 139 KP jest ona dozwolona w następujących przypadkach:

- w razie konieczności prowadzenia akcji ratowniczej dla ochrony Ŝycia lub zdrowia
ludzkiego albo dla ochrony mienia lub usunięcia awarii,
- przy pracy w ruchu ciągłym,
- w czterobrygadowej lub podobnej organizacji pracy,
- w grupowej organizacji pracy,
- przy niezbędnych remontach,
- w transporcie i komunikacji,
- w zakładowych straŜach poŜarnych,
- w rolnictwie i hodowli,
- przy pilnowaniu mienia,
- w zakładach uŜyteczności publicznej.
- przy wykonywaniu prac koniecznych ze względu na ich uŜyteczność społeczną i codzienne
potrzeby  ludności  (w  szczególności  w  placówkach  handlowych,  zakładach  świadczących
usługi  dla  ludności,  gastronomii,  zakładach  hotelarskich,  komunalnych,  opieki  zdrowotnej,
prowadzących  działalność  w  zakresie  kultury,  oświaty,  turystyki  i  wypoczynku,  a  takŜe  w
domach opieki społecznej).

Pracownikowi zatrudnionemu w niedzielę pracodawca jest obowiązany zapewnić inny

dzień  wolny  od  pracy  w  tygodniu.  Pracodawca  moŜe  udzielić  dnia  wolnego  w  zamian  za
pracę w święta (art. 140 § 1 KP). W zakładach pracy, w których praca odbywa się równieŜ w
niedziele, pracownik powinien korzystać co najmniej raz na 3 tygodnie z niedzieli wolnej od
pracy.  Nie  dotyczy  to  pracowników  zatrudnionych  w  czterobrygadowej  lub  podobnej
organizacji  pracy,  a  takŜe  w  grupowej  organizacji  pracy.  JeŜeli  praca  w  niedzielę  ma
charakter  stały,  wówczas  zgodnie  z  art.  140  §  2  KP  pracownik  powinien  korzystać  co
najmniej  raz  na  3  tygodnie  z  niedzieli  wolnej  od  pracy.  Natomiast  za  pracę  w  dzień
ś

wiąteczny nie będący niedzielą pracodawca moŜe alternatywnie bądź udzielić wolnego dnia

w tygodniu, bądź wypłacić odpowiednie wynagrodzenie, a więc z dodatkiem 100% za
godziny nadliczbowe.

5. Dodatkowe dni wolne od pracy

Jak wynika z art. 138 § l KP, dniami wolnymi są niedziela i święto. Oprócz tego mogą być

wprowadzane dodatkowe dni wolne od pracy. Podkreślić naleŜy, Ŝe dodatkowe dni wolne od

pracy (art. 129

§ l KP) nie są dniami ustawowo wolnymi od pracy w rozumieniu art. 165 § 1

KPC  w  związku  z  art.  115  KC.  Jak  słusznie  podkreśla  się  w  orzecznictwie  SN,  pewność
obrotu prawnego wymaga, aby dni ustawowo wolne od pracy miały charakter ustabilizowany.
Takiego  charakteru  nie  mają  dni  dodatkowo  wolne  od  pracy,  których  terminy  są  ustalone
przez  pracodawcę.  Sposób  wprowadzania  dni  wolnych  od  pracy  określają  postanowienia
układów  zbiorowych  pracy  lub  postanowienia  regulaminu  pracy  (art.  129

KP). Zasadą jest,

e liczba dodatkowych dni wolnych wynosi 39, przy czym w kaŜdym okresie obejmującym

kolejne 3 miesiące liczba tych dni nie moŜe być mniejsza niŜ 9 (art. 129

§ l KP). Przy

wprowadzeniu większej liczby dodatkowych dni wolnych od pracy (nie więcej niŜ 52) moŜe
nastąpić podwyŜszenie dobowego wymiaru czasu pracy do 9 godzin (art. 129

KP). Pracoda-

wca moŜe zatem dowolnie (w granicach wyznaczonych Kodeksem pracy) ustalać daty dni
dodatkowych wolnych od pracy.

Pracownikowi, który na polecenie pracodawcy wykonywał pracę w dniu dla niego

dodatkowo wolnym od pracy, przysługuje w zamian dzień wolny w innym terminie w
okresie rozliczeniowym (wyjątkowo, na wniosek pracownika, takŜe po upływie tego okresu,
najpóźniej jednak do końca następnego okresu rozliczeniowego) - art. 129

§ l i 2 KP.

W razie niewykorzystania dnia wolnego od pracy we wskazanych wyŜej terminach,

pracownikowi przysługuje dzień wolny w innym wyznaczonym w tym celu terminie, a w
przypadku nieudzielenia dnia wolnego - wynagrodzenie z dodatkiem za godziny nadliczbowe,
przewidzianym za pracę w święto (art. 129

§ 3 KP).

6. Praca w godzinach nadliczbowych

Praca w godzinach nadliczbowych oznacza - zgodnie z art. 133 § 1 KP - pracę

wykonywaną ponad normy czasu pracy, ustalone zgodnie z przepisami kodeksu. Praca taka
jest dopuszczalna tylko w razie:
- konieczności prowadzenia akcji ratowniczej dla ochrony Ŝycia lub zdrowia ludzkiego albo
dla ochrony mienia lub usunięcia awarii,

- szczególnych potrzeb pracodawcy (poszczególny pracownik nie moŜe przepracować więcej niŜ

4 godziny na dobę i 150 godzin w roku kalendarzowym - art. 133 § 2 KP).

Art. 133 KP nie ogranicza pracy w godzinach nadliczbowych do zwykłego zakresu

czynności wykonywanych jedynie poza normalnym czasem pracy. Podstawą zlecenia takiej
pracy winny być szczególne potrzeby pracodawcy.

Pracę nadliczbową liczy się oddzielnie dla kaŜdej doby. Za początek doby przyjmuje się

godziny rozpoczęcia pracy na tej zmianie, na której pracownik jest zatrudniony zgodnie z
obowiązującym harmonogramem.
Wykonanie pracy w godzinach nadliczbowych jest obowiązkiem pracownika (art. 100 KP).

Prawo pracy ogranicza stosowanie godzin nadliczbowych wprowadzając zakazy

(bezwzględne i względne) zatrudnienia w takich godzinach.

Zakazy bezwzględne dotyczą:

- młodocianych (art. 203 § 1 KP),
- kobiet w ciąŜy (art. 178 § 1 KP),
- innych osób, jeśli przepisy szczegółowe tak stanowią. Zakazy względne dotyczą kobiet
opiekujących się dzieckiem w wieku do czterech lat (art. 178 § 2 KP).
Nie stanowi pracy w godzinach nadliczbowych:
- praca, w czasie której pracownik odpracowuje zwolnienie od pracy,

- czas dyŜuru pełnionego przez pracownika poza normalnymi godzinami pracy w zakładzie lub

innym miejscu wyznaczonym przez zakład pracy, jeŜeli podczas dyŜuru pracownik nie wyko-
nywał pracy (art. 144 § 1 KP),

- praca pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy, powyŜej umówionego

wymiaru czasu pracy, jeŜeli praca ta nie przekracza 8 godzin dziennie (6 godzin w dniu
wyznaczonym jako sześciogodzinny) i 46 godzin na tydzień,

- praca wykonywana w granicach do 8 godzin na dobę i 42 godzin na tydzień, choćby określoną

grupę pracowników obowiązywał krótszy wymiar czasu pracy, nie wynikający jednak z art.
130 KP.

Za pracę w godzinach nadliczbowych - oprócz normalnego wynagrodzenia - przysługuje,

zgodnie z art. 134 KP, dodatek w wysokości:
- 50% wynagrodzenia za pracę w dwóch pierwszych godzinach nadliczbowych na dobę,

- 100% tego wynagrodzenia za pracę w dalszych godzinach oraz w godzinach nadliczbowych

przypadających w nocy lub niedzielę i święta.

Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania tych dodatków obejmuje wynagrodzenie

pracownika wynikające ze stawki osobistego zaszeregowania, określonego stawką godzinową
lub miesięczną, a jeŜeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu
warunków wynagradzania - 60% wynagrodzenia (art. 134 § 12 KP).

Dodatek ten nie przysługuje za pracę w niedzielę, a takŜe w dniu świątecznym w

normalnym czasie pracy, jeŜeli pracownikowi udzielono innego wolnego dnia od pracy w
tygodniu (art. 140 § l KP).

Podkreślić naleŜy, Ŝe zgodnie z art. 143 KP pracodawca, na wniosek pracownika, moŜe

mu  udzielić  -  w  zamian  za  przepracowane  godziny  nadliczbowe  -  w  tym  samym  wymiarze
dni  wolne  od  pracy.  Przepis  ten  ma  zastosowanie  do  wszystkich  pracowników,  chyba  Ŝe
przepisy  szczególne  stanowią  inaczej.  Wybór  między  dodatkami  pienięŜnymi  a  czasem
wolnym  naleŜy  wyłącznie  do  pracownika.  JeŜeli  zatem  pracownik  wystąpił  z  wnioskiem  o
udzielenie mu czasu wolnego w zamian za czas przepracowany w godzinach nadliczbowych -
dodatek za pracę w tych godzinach nie przysługuje.

Urlopy wypoczynkowe

1. Pojęcie urlopu wypoczynkowego

Zgodnie z art. 152 § 1 KP, urlopem wypoczynkowym jest takie zwolnienie pracownika od

pracy, które przeznaczone jest na wypoczynek; jest ono płatne, coroczne i nieprzerwane.

Jest to zatem zwolnienie od pracy:

- płatne - co oznacza, Ŝe za czas urlopu przysługuje pracownikowi wynagrodzenie, jakie

by  otrzymywał,  gdyby  w  tym  czasie  pracował  i  dotyczy  to  stałych  składników
wynagrodzenia;  zmienne  składniki  wynagrodzenia  mogą  być  obliczone  na  podstawie
przeciętnego wynagrodzenia z okresu 3 miesięcy poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu
(w  przypadkach  znacznego  wahania  wysokości  wynagrodzenia  okres  ten  moŜe  być
przedłuŜony  -  zgodnie  z  art.  172  KP  -  do  12  miesięcy);  szczegółowe  zasady  obliczania
wynagrodzenia za urlop określa rozporządzenie MPiPS z 8.1.1997 r.;

- coroczne - co oznacza, Ŝe zwolnienie to występuje periodycznie; prawo do pierwszego urlopu

uzyskuje pracownik z upływem roku, a następne w kaŜdym następnym roku kalendarzowym
(art. 153 KP);

- nieprzerwane - gwarancją nieprzerywalności tego zwolnienia

jest ograniczenie dzielenia urlopu i odwoływania z urlopu; w zasadzie pracownik powinien

wykorzystać jednorazowo cały urlop, jedynie na jego wniosek urlop moŜe być podzielony, z
tym  Ŝe  co  najmniej  jedna  część  urlopu  powinna  obejmować  nie  mniej  niŜ  14  kolejnych  dni
kalendarzowych;  niedopuszczalne  jest  dzielenie  urlopu  dodatkowego,  którego  celem  jest
profilaktyczna  ochrona  zdrowia;  pracodawca  moŜe  odwołać  pracownika  z  urlopu  tylko
wówczas, gdy jego obecności w zakładzie wymagają okoliczności nie przewidziane w chwili
rozpoczęcia  urlopu;  koszty  związane  z  odwołaniem  pracownika  ponosi  -  zgodnie  z  art.  167
KP - w całości pracodawca.

2. Rodzaje urlopów wypoczynkowych

W prawie pracy urlopy wypoczynkowe moŜemy podzielić na dwie grupy:

urlopy podstawowe - przysługujące wszystkim pracownikom po przepracowaniu określonego
czasu pracy (w stosunku do pracowników sezonowych przysługują one w określonej
proporcji do liczby przepracowanych miesięcy i noszą miano urlopów cząstkowych);
urlopy dodatkowe - przysługujące:
- inwalidom I i II grupy (Dz.U. z 1984 r., Nr 28, poz. 143, z 1990 r., Nr 50, poz. 294) oraz
- kombatantom (tekst jedno Dz.U. z 1997 r., Nr 142, poz. 950 ze zm.).

Urlopy dodatkowe stanowią, obok skróconego czasu pracy, jeden ze środków ochrony

pracy. Zasady udzielania tych urlopów oraz ich wymiar określają przepisy szczególne.

3. Nabycie prawa do urlopu wypoczynkowego

Przesłanką nabycia prawa do urlopu podstawowego jest przepracowanie określonego staŜu

jakiejkolwiek) pracy. Przepisy odróŜniają nabycie prawa do pierwszego urlopu od nabycia
prawa po dalszych urlopów.

Prawo do pierwszego urlopu uzyskuje pracownik z upływem 6 miesięcy pracy w

wymiarze połowy wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku (art. 153 § 1
KP).

Wyjątek dotyczy pracowników sezonowych, gdzie prawo do urlopu powstaje

kaŜdorazowo po przepracowaniu miesiąca (w proporcji 1,5 dnia za kaŜdy miesiąc).

Odmienne zasady dotyczą teŜ pracowników młodocianych (art. 205 KP).

Pierwszy urlop przysługuje pracownikowi za ten rok kalendarzowy, w którym upływa

ostatni  dzień  6-miesięcznego  okresu  pracy.  Tak  więc  warunkiem  nabycia  prawa  do
pierwszego  urlopu  jest  przepracowanie  przez  pracownika  całego  wymaganego  okresu  pół-
rocznego.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  okres  ten  obejmuje  nie  okresy  faktycznego  świadczenia
pracy,  ale  takŜe  niektóre  okresy  usprawiedliwionej  nieobecności  pracownika  w  pracy,  np.
okres niezdolności do pracy spowodowany chorobą.

Pracownik, który nie przepracował u jednego pracodawcy sześciu miesięcy, prawo do

pierwszego urlopu nabywa u pracodawcy, u którego upływa sześciomiesięczne zatrudnienie,
liczone z uwzględnieniem poprzedniego (art. 155

§ 3 KP).

Prawo do urlopu w pełnym wymiarze nabywa pracownik z upływem roku pracy (zasada

liczenia staŜu pracy jest taka sama, jak przy pierwszym urlopie). Do tego urlopu wlicza się
urlop, do którego prawo nabywa pracownik z upływem 6 miesięcy (art. 153 § 2 KP).

Prawo do kolejnych urlopów pracownik nabywa w kaŜdym roku kalendarzowym, licząc

od pierwszego dnia nowego roku kalendarzowego, po którym nabył on prawo do pierwszego
urlopu  w  pełnym  wymiarze.  Tak  więc  pracownik  pozostający  w  stosunku  pracy  w  dniu  1
stycznia  danego  roku  kalendarzowego,  jeśli  uprzednio  nabył  prawo  do  pełnego  wymiaru
urlopu,  nabywa  je  zawsze  w  pełnym  wymiarze.  Jeśli  w  tej  dacie  nie  jest  zatrudniony  (nie
posiada statusu pracownika), nabycie prawa do urlopu jest przesunięte w czasie do momentu
uzyskania  statusu  pracownika.  Stąd  jeśli  pracownik  z  co  najmniej  12-miesięcznym  staŜem
pracy  podjął  pracę  (po  przerwie  np.  kilku  lat)  w  czerwcu,  to  z  dniem  podjęcia  pracy  ma  on
prawo do urlopu i, w zaleŜności od rodzaju umowy o pracę, wymiar tego urlopu liczony jest
albo  w  proporcji  do  okresu  pozostałego/do  końca  danego  roku  kalendarzowego  (umowa  na
czas  nie  okreś1o_y),  albo  w  proporcji  do  okresu  zatrudnienia,  jeŜeli  okres  ten  kończy  się
przed  upływem  danego  roku  kalendarzowego.  Taki  sposób  nabywania  prawa  do  urlopu
wypoczynkowego wynika z faktu, Ŝe pracownik  przepracował określony  czas i nabył prawo

do urlopu w pełnym wymiarze (odpowiednim do staŜu pracy).

Podkreślić naleŜy, Ŝe ustawodawca przyjął w zakresie uprawnień urlopowych, zasadę

sumowania okresów zatrudnienia, niezaleŜnie od tego, jaka była przerwa między jednym a
drugim  zatrudnieniem  i  niezaleŜnie  od  tego,  w  jakim  trybie  nastąpiło  rozwiązanie  stosunku
pracy. W konsekwencji od 1.1.1997 r. przerwa w zatrudnieniu, zwolnienie w trybie art. 52 KP
oraz  wypowiedzenie  przez  pracownika  umowy  o  pracę  nie  mają  wpływu  na  prawo
pracownika  do  urlopu.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  okresy  zatrudnienia  zakończone  porzuceniem
pracy  przez  pracownika,  przypadające  przed  dniem  wejścia  w  Ŝycie  ustawy  nowelizacyjnej,
traktuje  się  od  dnia  jej  wejścia  w  Ŝycie  (od  2.6.1996  r.)  -  przy  ustalaniu  uprawnień
urlopowych  -  jak  okresy  zatrudnienia  zakończone  rozwiązaniem  stosunku  pracy  bez  wypo-
wiedzenia z winy pracownika (art. 7 ustawy nowelizacyjnej).

Jeśli pracownik zmienia pracę w ciągu roku, to dotychczasowy pracodawca udziela mu

urlopu proporcjonalnie do czasu, jaki pracownik przepracował u danego pracodawcy w roku
kalendarzowym, w którym ustaje stosunek pracy, chyba Ŝe przed ustaniem stosunku pracy
pracownik wykorzystał urlop w przysługującym mu lub wyŜszym wymiarze (art. 155

§ 1 pkt

l KP). W razie niewykorzystania urlopu w naturze pracownikowi zmieniającemu pracę
przysługuje od pracodawcy, od którego odchodzi, ekwiwalent za niewykorzystany urlop w
proporcji do okresu, jaki przepracował u niego w danym roku kalendarzowym.

Prawo do urlopu u kolejnego pracodawcy zróŜnicowane zostało ze względu na rodzaj

zawartej  między  stronami  umowy.  I  tak  pracownik,  który  zawarł  z  kolejnym  pracodawcą
umowę  na  czas  nie  określony,  nabywa  prawo  do  urlopu  w  wymiarze  proporcjonalnym  do
okresu pozostałego do końca danego roku kalendarzowego (art. 155 § 1 pkt 2a). W przypadku
zatrudnienia  pracownika  na  podstawie  umowy  na  czas  określony  oraz  umowy  na  czas
wykonania  określonej  pracy  pracownik  nabywa  prawo  do  urlopu  w  wymiarze
proporcjonalnym do okresu zatrudnienia. Ustawodawca nie zawarł normy dotyczącej umowy
na  okres  próbny,  stąd  wydaje  się,  Ŝe  stosuje  się  do  niej  przepisy  dotyczące  umów
terminowych.  Umowa  na  okres  próbny  jest  w  istocie  rzeczy  szczególnego  rodzaju  umową
terminową.

W świetle powyŜszego, naleŜy zauwaŜyć, Ŝe ustawodawca zdecydował o tym, Ŝe

rozliczanie uprawnień urlopowych jest rozliczaniem w stosunku do określonego roku
kalendarzowego. Oznacza to, Ŝe pracownik (zmieniający pracę), który wykorzystał cały przy-
sługujący mu w danym roku kalendarzowym urlop u dotychczasowego pracodawcy, u
kolejnego pracodawcy w danym roku kalendarzowym nie będzie miał prawa do urlopu.

Pracownikowi, który przed ustaniem stosunku pracy w ciągu roku kalendarzowego

wykorzystał urlop w wymiarze wyŜszym niŜ wynikający z okresu przepracowanego w danym
roku u danego pracodawcy, przysługuje u kolejnego pracodawcy urlop w odpowiednio
niŜszym wymiarze, Łączny wymiar urlopu w roku kalendarzowym nie moŜe być jednak
niŜszy niŜ wynikający z okresu przepracowanego w tym roku u wszystkich pracodawców (art.
155

§ 2 KP).

Co więcej, wykorzystanie całego przysługującego pracownikowi prawa do urlopu

wypoczynkowego u jednego pracodawcy, w sytuacji kiedy nie przepracował on pełnego roku
kalendarzowego (np. pracował od stycznia do czerwca, a w maju wykorzystał pełny urlop) nie
uszczupla jego uprawnień urlopowych w razie podjęcia pracy u kolejnego pracodawcy w
następnym roku kalendarzowym. Wymiar urlopu rozlicza się w stosunku rocznym, biorąc pod
uwagę rok kalendarzowy. Wykorzystanie np. 30 dni urlopu (przy 26 dniach) w 1998 r. nie
moŜe powodować obniŜenia wymiaru urlopu w 1999 r.

Podkreślenia wymaga fakt, iŜ pracownik nie moŜe zrzec się prawa do urlopu (art. 152 § 2

KP). Takie postanowienie umowne byłoby - w świetle art. 58 § 1 KC w zw. z art. 300 KP -
niewaŜne.

Wiele kontrowersji budzi problem nabycia prawa do urlopu wypoczynkowego i jego

wymiar w razie podjęcia przez pracownika dodatkowego zatrudnienia (por. orzecznictwo SN,
a takŜe uwagi zawarte w komentarzu do KP mojego autorstwa).

Przepisy prawa pracy (tak Kodeks, jak i rozporządzenie wykonawcze) duŜo uwagi

poświęcają realizacji prawa do urlopu wypoczynkowego.

Dotyczy to w szczególności określenia podmiotu zobowiązanego do udzielenia urlopu (w

tym udzielenia urlopu przy zmianie miejsca pracy), ustalenia planu urlopów, ograniczenia
moŜliwości udzielenia urlopu i odwoływania z urlopu.

Urlopy wypoczynkowe powinny być udzielane i wykorzystywane zgodnie z planem

urlopów, sporządzanym przez pracodawcę corocznie, w uzgodnieniu z zakładową organizacją
związkową  (o  ile  istnieje),  uwzględniając  wnioski  pracowników  i  konieczność  zapewnienia
normalnego  toku  pracy.  Plan  taki  jest  wiąŜący  dla  obu  stron  stosunku  pracy.  O  terminie
udzielenia urlopu decyduje pracodawca i nie jest przy tym związany wnioskiem pracownika.
Od  tej  zasady  przepisy  prawa  pracy  przewidują  wyjątki,  które  dotyczą  pracownic  i
młodocianych. I tak pracodawca jest zobowiązany udzielić pracownicy - na jej wniosek

- urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po urlopie macierzyńskim (art. 163 § 3 KP), zaś

w stosunku do pracowników młodocianych pracodawca jest obowiązany udzielić takiemu
pracownikowi urlopu wypoczynkowego w czasie ferii szkolnych (art. 205 § 3 KP).

Plan urlopów podaje się do wiadomości pracownika w sposób przyjęty u danego

pracodawcy  (art.  163  §  2  KP).  Ustalając  plan  urlopów,  pracodawca  musi  tak  organizować
proces pracy, aby pracownik mógł wykorzystać cały urlop (aby ten urlop nie był dzielony). W
wyjątkowych  sytuacjach,  gdy  urlop  będzie  wykorzystywany  w  kilku  terminach,  co  najmniej
jedna jego część powinna obejmować nie mniej niŜ 14 kolejnych dni kalendarzowych. Urlopu
nie  wykorzystanego  zgodnie  z  planem  urlopów  naleŜy  pracownikowi  udzielić  najpóźniej  do
końca pierwszego kwartału następnego roku kalendarzowego (art. 168 KP).

Kolejną gwarancją prawidłowej realizacji prawa do urlopu jest ograniczenie przesuwania

wykorzystywania  tego  prawa.  Kodeks  pracy  przewiduje  moŜliwość  przesunięcia  urlopu  z
waŜnych  przyczyn  na  wniosek  pracownika  (art.  164  §  1  KP).  Z  inicjatywy  zakładu  pracy
przesunięcie  jest  moŜliwe  tylko  wówczas,  gdy  występują  szczególnie  waŜne  potrzeby
pracodawcy,  a  nieobecność  pracownika  spowodowałaby  powaŜne  zakłócenia  w  toku  pracy
(art.  164  §  2  KP),  wreszcie  przepisy  KP  przewidują  przypadki  obligatoryjnego  przesunięcia
urlopu,  jeŜeli  pracownik  nie  moŜe  rozpocząć  urlopu  w  planowanym  terminie  (czasowa
niezdolność  do  pracy  wskutek  choroby,  odosobnienie  w  związku  z  chorobą  zakaźną,  urlop
macierzyński,  powołanie  na  ćwiczenia  wojskowe  albo  na  przeszkolenie  wojskowe  na  okres
do  3  miesięcy),  ustalając  szczegółowe  zasady  udzielania  urlopu  w  innym  terminie  (art.  165
KP).

Gwarancją prawidłowego wykorzystania prawa do urlopu wypoczynkowego jest zasada

nieprzerywalności urlopu. Odstępstwo od tej zasady przewiduje art. 167 KP, który stanowi, Ŝe
pracodawca  moŜe  odwołać  pracownika  z  urlopu  tylko  wówczas,  gdy  jego  obecności  w
zakładzie  pracy  wymagają  okoliczności  nie  przewidziane  w  chwili  rozpoczęcia  urlopu.  W
takiej  sytuacji  obowiązkiem  pracodawcy  jest  pokryć  koszty  poniesione  przez  pracownika,
będące bezpośrednią konsekwencją odwołania go z urlopu.
Urlop wypoczynkowy ma być udzielony pracownikowi w naturze.

W przypadku gdy pracownik nie wykorzystał przysługującego mu urlopu w całości lub w

części z powodu:
- rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy,
- powołania pracownika do zasadniczej, okresowej lub zawodowej słuŜby wojskowej, do
słuŜby wojskowej w charakterze kandydata na Ŝołnierza zawodowego albo do odbycia
przeszkolenia wojskowego trwającego dłuŜej niŜ 3 miesiące,
przysługuje mu ekwiwalent pienięŜny (art. 171 § l KP).

JeŜeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, pracodawca jest obowiązany wypłacić

pracownikowi ekwiwalent pienięŜny w razie niewykorzystania urlopu z powodu skierowania
do pracy za granicą (art. 171 § 2 KP).

Są to wyjątki od zasady udzielania urlopu wypoczynkowego w naturze.

4. Wymiar urlopu wypoczynkowego

Wymiar urlopu (z wyjątkiem pracowników młodocianych i sezonowych) zaleŜy od staŜu

pracy.

Pojęcie staŜu pracy dla celów ustalania wymiaru urlopu jest bardzo szerokie. Zalicza się

bowiem  doń  przede  wszystkim  okres  pozostawania  w  stosunku  pracy  (bez  względu  na
wymiar czasu pracy), a ponadto:
-  okresy  nauki  w  szkołach  ponadpodstawowych  pod  warunkiem  ukończenia  danej  szkoły;
rozmiary  zaliczanych  okresów  nauki  w  szkołach  są  zróŜnicowane  i  uzaleŜnione  od  rodzaju
ukończonej  szkoły  (art.  155  KP);  okresy  nauki  nie  podlegają  sumowaniu;  jeŜeli  pracownik
pobierał naukę w czasie zatrudnienia, uwzględnia się okres korzystniejszy dla pracownika, a
więc bądź okres zatrudnienia, bądź nauki;
- okresy zasadniczej słuŜby wojskowej;
- okres urlopu bezpłatnego udzielonego pracownicy opiekującej
się małym dzieckiem oraz okres urlopu bezpłatnego trwającego nie dłuŜej niŜ 1 miesiąc (art.
174  KP);  urlop  bezpłatny  trwający  nie  dłuŜej  niŜ  1  miesiąc  nie  ogranicza  uprawnień
pracownika  do  urlopu  wypoczynkowego;  jeŜeli  jednak  pracownik  korzystał  z  urlopu
bezpłatnego  dłuŜszego  niŜ  1  miesiąc,  urlop  wypoczynkowy  ulega  skróceniu  o  1/12  część  za
kaŜdy  miesiąc  urlopu  bezpłatnego,  nie  więcej  jednak  niŜ  za  12  miesięcy;  za  rok  kalen-
darzowy, objęty w całości urlopem bezpłatnym, urlop wypoczynkowy nie przysługuje;
- okresy pozostawania bez pracy, za które przyznano pracownikowi odszkodowanie (art. 51 §
2 i art. 61 KP);
- okres, za który przyznano odprawy z tytułu zwolnień grupowych (art. 8).

Do okresu pracy, od którego uzaleŜniony jest wymiar urlopu, wlicza się okresy

poprzedniego zatrudnienia oraz okres nauki, bez względu na przerwy w zatrudnieniu, a
takŜe bez względu na to, w jakim trybie nastąpiło zakończenie poprzednich zatrudnień.

Wymiar urlopu wypoczynkowego, zgodnie z art. 154 § 1 KP, wynosi:

- 18 dni roboczych - po roku pracy,
- 20 dni roboczych - po 6 latach pracy,
- 26 dni roboczych - po 10 latach pracy.

Za dni robocze uwaŜa się - zgodnie z art. 154 § 2 KP - wszystkie dni z wyjątkiem niedziel

oraz dni świątecznych określonych w przepisach o dniach wolnych od pracy. Do urlopu nie
wlicza się dodatkowych dni wolnych od pracy (art. 154 § 3 KP). Zgodnie z art. 155

KP, przy

ustalaniu wymiaru urlopu na podstawie przepisów art. 155

i 155

KP niepełny dzień urlopu

zaokrągla się w górę do pełnego dnia. JednakŜe urlop naleŜny pracownikowi w danym roku
kalendarzowym nie moŜe przekroczyć wymiaru wynikającego z przepisu art. 154 § 1 KP.

Podkreślić przy tym naleŜy, Ŝe po nowelizacji Kodeksu pracy (od stycznia 1997 r.) kaŜdy

dzień choroby (udokumentowanej zwolnieniem lekarskim) jest odliczany z urlopu.

W wypadku gdy pracownik uzyskuje w ciągu danego roku kalendarzowego prawo do

urlopu wypoczynkowego w większym wymiarze, a wcześniej wykorzystał juŜ urlop, to
przysługuje mu prawo do tzw. urlopu uzupełniającego (art. 158 KP).

II. Urlopy bezpłatne

Pracownik moŜe być zwolniony z obowiązku świadczenia pracy, zaś pracodawca z

obowiązku wypłaty wynagrodzenia i innych świadczeń przysługujących ze stosunku pracy,
mimo Ŝe stosunek pracy trwa nadal. Zwolnienie takie - zwane urlopem bezpłatnym (art. 174
KP) - moŜe być obligatoryjne bądź fakultatywne.

Obligatoryjne zwolnienie ma miejsce jedynie w sytuacjach, kiedy pracownik powołany

zostaje do pełnienia  funkcji z wyboru w związkach zawodowych. Udzielenie takiego urlopu
jest  dla  pracodawcy  obligatoryjne,  gdy  z  wyboru  wynika  obowiązek  wykonywania  pracy  w
charakterze  pracownika.  Pracodawca  obowiązany  jest  udzielić  urlopu  na  okres  wskazany
przez  organizację,  w  której  pracownik  ma  pełnić  funkcję  z  wyboru.  (art.  31  ustawy  o
związkach zawodowych oraz przepisy rozporządzenia RM z 11.6.1996 r.).

W myśl art. 74 KP pracownik, który korzystał z urlopu bezpłatnego w związku z

wyborem, ma prawo powrotu do zakładu pracy, w którym był zatrudniony w chwili wyboru,
na  stanowisko  równorzędne  pod  względem  wynagrodzenia  z  poprzednio  zajmowanym,  pod
warunkiem,  Ŝe  zgłosi  powrót  w  ciągu  7  dni  od  rozwiązania  stosunku  pracy  z  wyboru.
Wówczas  to  okres  urlopu  bezpłatnego  wlicza  się  do  staŜu  pracy,  od  którego  zaleŜą
uprawnienia  pracownicze.  Niezgłoszenie  się  pracownika  w  wyŜej  wskazanym  terminie
powoduje  wygaśnięcie  stosunku  pracy,  chyba  Ŝe  nastąpiło  z  przyczyn  niezaleŜnych  od
pracownika.

Fakultatywne zwolnienie następuje na pisemny wniosek pracownika. W tym przypadku

przy  udzieleniu  urlopu  dłuŜszego  niŜ3  miesiące  strony  mogą  przewidzieć  dopuszczalność
odwołania pracownika z urlopu z waŜnych przyczyn (art. 174 § 3 KP). JeŜeli w umowie nie
zamieszczono  takiego  zastrzeŜenia,  nie  jest  moŜliwe  odwołanie  pracownika  z  urlopu
bezpłatnego  bez  jego  zgody,  nawet  gdyby  zachodziły  waŜne  przyczyny  uzasadniające
odwołanie.

Długość urlopu bezpłatnego nie jest limitowana i wyznacza ją sam pracownik przy

aprobacie zakładu pracy.

Czas trwania urlopu bezpłatnego (udzielonego fakultatywnie) nie wlicza się do okresu

pracy, od którego zaleŜą uprawnienia pracownicze (art. 174 § 2 KP). W okresie tego urlopu
pracownik nie zachowuje prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, w tym prawa do
zasiłku chorobowego i opiekuńczego. Ponadto, w razie korzystania z urlopu bezpłatnego
(udzielonego fakultatywnie) dłuŜszego niŜ 1 miesiąc, urlop wypoczynkowy ulega skróceniu o
1/12 za kaŜdy miesiąc.

Ponadto, zgodnie z art. 174

KP, za zgodą pracownika, wyraŜoną na piśmie, pracodawca

moŜe  udzielić  pracownikowi  urlopu  bezpłatnego  w  celu  wykonywania  pracy  w  innym
zakładzie  pracy  przez  okres  ustalony  w  zawartym  w  tej  sprawie  porozumieniu  między
zakładami.  Okres  tego  urlopu  wlicza  się  do  okresu  pracy,  od  którego  zaleŜą  uprawnienia
pracownicze u dotychczasowego pracodawcy (art. 174

§ 2 KP).

32.

Roszczenia związane z wadliwym rozwiązaniem umowy o pracę. Świadectwo
pracy

IV. Roszczenia pracownika z tytułu wadliwego rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy

Wadliwość rozwiązania stosunku pracy ma miejsce wówczas, gdy pracodawca składając
określone oświadczenie woli (o wypowiedzeniu lub o rozwiązaniu bez wypowiedzenia)
naruszył przepisy dotyczące formy, trybu lub przesłanek dopuszczających owo rozwiązanie, a
w przypadku wypowiedzenia umowy zawartej na czas nie określony, takŜe wówczas, gdy
wypowiedzenie to było nieuzasadnione.
Kodeks pracy nie posługuje się jednak w tych przypadkach sankcją niewaŜności
bezwzględnej i dlatego wadliwe rozwiązanie stosunku pracy bądź jego wygaśnięcie są
skuteczne i powodują ustanie stosunku pracy, lecz podlegają zaskarŜeniu.

Od wadliwego rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem pracownikowi przysługuje
prawo odwołania się do sądu pracy w ciągu 7 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego
umowę o pracę (art. 264 § l KP), a w przypadku rozwiązania natychmiastowego, w ciągu 14
dni od dnia doręczenia zawiadomienia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia (art.
264 § 2 KP). Taki sam termin obowiązuje w przypadku roszczeń z tytułu wygaśnięcia umowy
o pracę.
Podkreślić naleŜy, Ŝe przepisy KP przewidują moŜliwość przywrócenia terminu, gdy
uchybienie terminowi nastąpiło bez winy pracownika (art. 265 § l KP). Wniosek o
przywrócenie terminu wraz z uprawdopodobnieniem okoliczności uzasadniających to
przywrócenie wnosi się do sądu pracy w terminie 7 dni od dnia ustania przyczyny uchybienia
terminu (art. 265 § 2 KP).

1. Roszczenia pracownika z tytułu nieprawidłowego wypowiedzenia umowy o pracę przez
pracodawcę

Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy, przesłanki powstania i rodzaj roszczeń zaleŜą przede
wszystkim od rodzaju wypowiedzianej umowy, a w pewnym stopniu takŜe od momentu, w
którym sąd pracy orzeka.
I tak przy umowach terminowych (na okres próbny, czas określony, czas wykonania
określonej pracy) przesłanką wystąpienia pracownika z roszczeniem jest niezgodność
oświadczenia woli pracodawcy o wypowiedzeniu umowy z obowiązującymi przepisami.
W przypadku ustalenia, Ŝe wypowiedzenie było niezgodne z prawem, pracownikowi
przysługuje wyłącznie odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za czas, do którego
umowa miała trwać, nie dłuŜej jednak niŜ za 3 miesiące (art. 50 § 1,3 i 4 KP). Wyjątek doty-
czy niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę z pracownicą w ciąŜy lub w okresie
urlopu macierzyńskiego. W tych przypadkach przysługują roszczenia przewidziane wart. 45
KP.
W razie ustalenia, Ŝe wypowiedzenie umowy o pracę zawartej na czas nie określony jest
wadliwe (niezgodne z prawem lub nieuzasadnione), jeŜeli umowa nie uległa jeszcze
rozwiązaniu, sąd pracy orzeka o bezskuteczności wypowiedzenia. JeŜeli natomiast umowa

uległa juŜ rozwiązaniu, orzeka bądź o przywróceniu do pracy, bądź o odszkodowaniu. O
wyborze jednego z tych roszczeń decyduje w zasadzie pracownik (art. 45 KP).
Sąd moŜe nie uwzględnić Ŝądania pracownika, jeŜeli Ŝądanie to jest niemoŜliwe lub
niecelowe (likwidacja, upadłość zakładu, zmiany organizacyjne lub produkcyjne) i orzeka
wówczas o odszkodowaniu (art. 45 § 2 KP). Nie dotyczy to jednak pracowników objętych
szczególną ochroną przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę, chyba Ŝe
uwzględnienie Ŝądania pracownika przywrócenia do pracy jest niemoŜliwe z powodu
likwidacji lub upadłości pracodawcy. W takim przypadku sąd orzeka o odszkodowaniu. Takie
uregulowanie daje sądowi większą niŜ przed nowelizacją swobodę w zakresie uwzględniania
powództw pracowniczych (art. 45 § 3 KP).
Orzeczenie sądu uznające wypowiedzenie za bezskuteczne powoduje, Ŝe oświadczenie woli
pracodawcy o wypowiedzeniu nie wywołało skutków prawnych, a pracownikowi, gdyby
pracodawca odmówił mu zatrudnienia, przysługuje Ŝądanie dopuszczenia go do pracy, a za
czas niewykonywania pracy stosowne wynagrodzenie (por. art. 81 KP).
Orzeczenie o przywróceniu reaktywuje rozwiązany stosunek pracy i umoŜliwia pracownikowi
wykonywanie pracy na poprzednich warunkach. Stąd teŜ mówi się, Ŝe ma ono deklaratoryjno-
konstytutywny charakter.
Pracownikowi, który podjął pracę w ciągu 7 dni od przywrócenia go do pracy, przysługuje
wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, nie więcej jednak niŜ za 2 miesiące, a gdy
okres wypowiedzenia wynosił 3 miesiące - nie więcej niŜ za miesiąc. Limitowanie okresu, za
który przysługuje wynagrodzenie, nie dotyczy pracowników w wieku przedemerytalnym (art.
39 KP) i kobiet w ciąŜy lub w okresie urlopu macierzyńskiego (art. 177 KP), a takŜe innych
podmiotów objętych szczególną ochroną przed wypowiedzeniem umowy o pracę.
Pracownikom tym naleŜy się wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy (art. 47
KP).

2. Roszczenia pracownika i pracodawcy z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o
pracę bez wypowiedzenia
Naruszenie przez pracodawcę przepisów dotyczących rozwiązywania umów o pracę bez
wypowiedzenia (z wyjątkiem sytuacji przewidzianej wart. 62 KP) powoduje, Ŝe pracownik
moŜe wystąpić do sądu bądź z Ŝądaniem przywrócenia go do pracy, bądź z Ŝądaniem
odszkodowania. Wyboru roszczenia moŜe dokonać pracownik nawet w czasie toczącego się
postępowania. O przywróceniu do pracy lub odszkodowaniu orzeka sąd pracy.
Sąd pracy moŜe nie uwzględnić Ŝądania pracownika o przywrócenie do pracy, jeŜeli ustali, Ŝe
uwzględnienie takiego Ŝądania jest niemoŜliwe lub niecelowe. W takim przypadku orzeka o
odszkodowaniu. Zasady tej nie stosuje się do pracowników szczególnie chronionych (art. 39 i
177 KP), z wyjątkiem likwidacji pracodawcy lub ogłoszenia jego upadłości (art. 56 § 2 i art.
45 § 2 i 3 KP). Taka regulacja zwiększa swobodę sądu w zakresie orzekania w sprawach o
roszczenia pracowników w związku z wadliwym rozwiązaniem umowy o pracę bez
wypowiedzenia.
Od tej generalnej zasady (alternatywnych roszczeń) przepisy Kodeksu pracy przewidują
wyjątki. Dotyczą one umów terminowych. I tak, w myśl art. 59 KP, w razie rozwiązania z
naruszeniem przepisów przez zakład pracy umowy o pracę zawartej na czas określony lub na
czas wykonania określonej pracy, jeśli upłynął juŜ termin, do którego umowa miała trwać lub
gdy przywrócenie byłoby niewskazane ze względu na krótki okres, jaki pozostał do upływu
tego terminu, przysługuje wyłącznie odszkodowanie.
Podobnie, gdy rozwiązano umowę o pracę bez wypowiedzenia (z naruszeniem przepisów) w
okresie wypowiedzenia, pracownikowi przysługuje wyłącznie odszkodowanie w wysokości
wynagrodzenia za czas do upływu okresu wypowiedzenia (art. 60 KP).

Pracownikowi, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy, przysługuje
wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, nie więcej jednak niŜ za 3 miesiące i nie
mniej niŜ za 1 miesiąc. Pracownicy szczególnie chronieni mają prawo do wynagrodzenia za
cały czas nieświadczenia pracy (art. 57 § 1 i 2 KP).
W razie nieuzasadnionego rozwiązania przez pracownika umowy o pracę bez wypowiedzenia
na podstawie art. 55 § l' KP, pracodawcy przysługuje roszczenie o odszkodowanie, o którym
orzeka sąd pracy (art. 611 KP).
Wysokość tego odszkodowania jest limitowana wysokością
wyrządzonej szkody, jednakŜe nie moŜe ono przewyŜszać wynagrodzenia pracownika za
okres wypowiedzenia, a w przypadku rozwiązania umowy o pracę zawartej na czas określony
lub na czas wykonania określonej pracy - wynagrodzenia za okres 2 tygodni (art. 612 KP).
Podkreślić naleŜy, Ŝe uzyskanie przez pracodawcę odszkodowania od pracownika
uzaleŜnione jest od faktu powstania szkody. Nie wystarczy zatem ustalenie, Ŝe pracownik
bezpodstawnie rozwiązał w tym trybie umowę. Wykazanie istnienia szkody jest warunkiem
prawa do odszkodowania. Pracodawca musi wykazać wielkość szkody (damnum emergens i
lucrum cessans). Konstrukcja roszczenia pracodawcy w zakresie dochodzenia od pracownika
odszkodowania jest inna, niŜ przyjęta w KP w zakresie dochodzenia przez pracownika od-
szkodowania od pracodawcy (por. np. art. 45, 50 KP). Pracownik ma bowiem moŜliwość
dochodzenia odszkodowania juŜ przez sam fakt niezgodnego z prawem rozwiązania runowy.

3. Roszczenia pracownika związane z wygaśnięciem umowy o pracę

W razie naruszenia przez pracodawcę przepisów dotyczących wygaśnięcia, pracownikowi
przysługuje prawo odwołania się do sądu pracy w terminie 14 dni od dnia wygaśnięcia
umowy (art. 264 § 2 KP). Pracownik ma te same uprawnienia, jakie przysługują w związku z
wadliwym rozwiązaniem umowy o pracę bez wypowiedzenia. Stosuje się je odpowiednio (art.
67 KP).

4. Wspólny skutek przyznania pracownikowi odszkodowania lub przywrócenia go do pracy
Zarówno okres, za który pracownikowi przyznano odszkodowanie, jak i wynagrodzenie w
związku z przywróceniem go do pracy, z powodów wymienionych w pkt 1-3, wlicza się do
okresu zatrudnienia. Natomiast okresu pozostawania bez pracy, za który nie przyznano
wynagrodzenia (dotyczy wszystkich pracowników z wyjątkiem pracowników szczególnie
chronionych, którzy mają prawo do nie limitowanego w czasie wynagrodzenia lub
odszkodowania), nie uwaŜa się za przerwę w zatrudnieniu pociągającą za sobą utratę
uprawnień uzaleŜnionych od nieprzerwanego zatrudnienia (art. 51 i 57 § 4 KP).

Ś

wiadectwa pracy

I. Uwagi ogólne

W związku z ustaniem stosunku pracy zakład pracy zobowiązany jest sporządzić dokument
zawierający informacje dotyczące okresu zatrudnienia pracownika, rodzaju wykonywanej
pracy, trybu ustania stosunku pracy, wynagrodzenia, kwalifikacji pracownika. Ma on z istoty
stanowić zwięzłą informację o całym stosunku pracy aŜ do momentu jego ustania. Takim
dokumentem jest świadectwo pracy.

II. Świadectwa pracy

1. Treść świadectwa pracy

Przepisy Kodeksu pracy (art. 97 § 2), a takŜe przepisy wykonawcze (rozporządzenie RM z
15.5.1996 r.) określają zakres przedmiotowy świadectwa. Zgodnie z nimi w świadectwie
pracy pracodawca powinien umieścić następujące dane dotyczące:
- okresu i rodzaju wykonywanej pracy,
- wymiaru czasu pracy pracownika w czasie trwania stosunku pracy,
- liczby dni urlopu wypoczynkowego wykorzystanego przez pracownika w roku
kalendarzowym, w którym ustał stosunek pracy,
- wykorzystania urlopu dodatkowego,
- liczby dni, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie przewidziane wart. 92 KP, w roku
kalendarzowym, w którym ustał stosunek pracy,
- okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
- naleŜności ze stosunku pracy uznanych i nie zaspokojonych przez pracodawcę do dnia
ustania stosunku pracy, z powodu braku środków finansowych),
- zajmowanych stanowisk,
- trybu rozwiązania stosunku pracy,
- okoliczności wygaśnięcia stosunku pracy,
- zajęcia wynagrodzenia w trybie postępowania egzekucyjnego, - okresu korzystania z urlopu
bezpłatnego,
- okresu korzystania z urlopu wychowawczego,
- wykorzystania zwolnienia na opiekę z mocy art. 188 KP,
- okresu odbywania słuŜby wojskowej przypadającej w czasie zatrudnienia w zakładzie pracy,
- okresu, za który przyznano odszkodowanie w związku ze skróceniem okresu
wypowiedzenia (art. 311 KP),
- terminu zdarzenia uzasadniającego, na podstawie odrębnych przepisów, obniŜenie
pracownikowi zasiłku z ubezpieczenia społecznego, .
- przyczyn rozwiązania umowy o pracę w trybie ustawy o zwolnieniach grupowych (§ 7c
rozporządzenia RM z 20.11.1974 r. w sprawie świadectw i opinii), - wysokości i składników
wynagrodzenia (na Ŝądanie pracownika), - uzyskanych w zakładzie pracy kwalifikacji (na
Ŝą

danie pracownika),

- okresów nie składkowych, przypadających w okresie zatrudnienia.
JeŜeli z orzeczenia sądu pracy wynika, Ŝe rozwiązanie z pracownikiem umowy o pracę bez
wypowiedzenia z jego winy nastąpiło z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu w tym
trybie umów o pracę, pracodawca jest obowiązany zamieścić w świadectwie pracy
informację, Ŝe rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło za wypowiedzeniem dokonanym przez
pracodawcę (art. 97 § 3 KP).

2. Tryb wydawania świadectwa pracy
Zgodnie z art. 97 § 1 KP, w związku z rozwiązaniem lub wygaśnięciem stosunku pracy
pracodawca jest obowiązany niezwłocznie wydać pracownikowi świadectwo pracy. Wydanie
ś

wiadectwa pracy nie moŜe być uzaleŜnione od uprzedniego rozliczenia się pracownika z

pracodawcą ( art. 97 § 1 KP ).
Pracodawca wydaje świadectwo pracy bezpośrednio pracownikowi - albo osobie
upowaŜnionej przez pracownika na piśmie w dniu, w którym następuje rozwiązanie lub
wygaśnięcie stosunku pracy. JeŜeli jednak zachowanie tego terminu jest niemoŜliwe,
pracodawca, nie później niŜ w ciągu 7 dni od dnia ustania stosunku pracy, przesyła
ś

wiadectwo pracy pracownikowi lub osobie upowaŜnionej, za pośrednictwem poczty albo teŜ

doręcza go w inny sposób (§ 2 rozporządzenia z 15.5.1996 r.). W razie śmierci pracownika
ś

wiadectwo pracy włącza się do akt osobowych (§ 3 rozporządzenia z 15.5.1996 r.).

3. Prostowanie świadectw

Pracownik w ciągu 7 dni od otrzymania świadectwa pracy moŜe wystąpić do pracodawcy z
wnioskiem o jego sprostowanie (art. 97 § 21 KP). W takiej sytuacji pracodawca jest
obowiązany do zbadania wniosku oraz zawiadomienia w ciągu 7 dni zainteresowanego na pi-
ś

mie o podjętej decyzji.

Przy uwzględnieniu wniosku zamiast zawiadomienia pracodawca ma obowiązek
niezwłocznie (nie później niŜ w ciągu 3 dni) wydać pracownikowi nowe świadectwo pracy (§
5 ust. 4 cytowanego rozporządzenia).
W razie nieuwzględnienia wniosku pracownika przysługuje mu, w ciągu 7 dni od
zawiadomienia o odmowie sprostowania świadectwa, prawo wystąpienia z Ŝądaniem jego
sprostowania do sądu pracy (art. 97 § 21 KP).
W razie uwzględnienia przez sąd powództwa pracownika o sprostowanie świadectwa pracy
pracodawca jest obowiązany wydać nowe świadectwo pracy niezwłocznie po
uprawomocnieniu się orzeczenia (najpóźniej w ciągu 3 dni od zgłoszenia przez pracownika
takiego Ŝądania).
W razie zmiany świadectwa pracy poprzednie naleŜy zniszczyć (§ 7 ust. 5 cytowanego
rozporządzenia).

4. Odpowiedzialność odszkodowawcza pracodawcy
Zgodnie z art. 99 § 1 KP, przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej zakładu pracy
są:
- nie wydanie pracownikowi w terminie lub wydanie niewłaściwego świadectwa pracy,
- powstanie szkody,
- związek przyczynowy między nie wydaniem w terminie lub wydaniem niewłaściwego
ś

wiadectwa a powstaniem szkody.

Podkreślić naleŜy, Ŝe pracodawca ponosi odpowiedzialność wynikającą z samego faktu
niewypełnienia dyspozycji przepisów Kodeksu pracy (zasada ryzyka).
JednakŜe nie poniesie odpowiedzialności, jeŜeli np. pracownik swoim działaniem wprowadził
zakład w błąd, przez co w istotny sposób przyczynił się do niewydania lub wydania
wadliwego świadectwa. Ponadto pracodawca moŜe uwolnić się od odpowiedzialności, jeśli
np. nie wydanie spowodowane zostało działaniem siły wyŜszej.
Jeśli chodzi o związek przyczynowy, to pracownik musi wykazać, Ŝe wskutek niewydania w
terminie lub wydania niewłaściwego świadectwa pracy pozostał bez pracy (lub był
zatrudniony przy pracy niŜej wynagradzanej), a owo pozostawanie bez pracy było normalnym
następstwem niewydania w terminie lub wydania niewłaściwego świadectwa pracy. O
istnieniu związku przyczynowego moŜe świadczyć chociaŜby dokument stwierdzający
przyczynę odmowy zatrudnienia.
Podkreślić naleŜy, Ŝe przedstawione wyŜej przesłanki podlegają w kaŜdej konkretnej sprawie
samodzielnej ocenie organu orzekającego. Tak więc, jeŜeli np. przyznano pracownikowi
odszkodowanie z tytułu niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę (za
wypowiedzeniem czy bez wypowiedzenia), które wyrównuje całkowicie utratę
wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy przez okres 6 tygodni, wówczas z powodu
braku szkody wyrządzonej wadliwym świadectwem pracy (lub jego brakiem) odszkodowanie
z art. 99 § 1 i 2 KP nie przysługuje.

Odszkodowanie za szkodę powstałą wskutek niewydania pracownikowi lub wydania
niewłaściwego świadectwa pracy przysługuje w wysokości wynagrodzenia za czas
pozostawania bez pracy z tego powodu, nie dłuŜej jednak niŜ za 6 tygodni (art. 99 § 2 KP

33.

Pośrednictwo pracy i ochrona bezrobotnych. Ubezpieczenia społeczne.

I. Uwagi ogólne

Problematykę zatrudnienia i bezrobocia reguluje ustawa z 14.12.1994 r. o zatrudnieniu i
przeciwdziałaniu bezrobociu. Ustawa ta zastąpiła ustawę z 16.10.1991 r. (nowelizowaną w
1992 r.).
Zakres podmiotowy ustawy określony został szeroko. Przepisy ustawy stosuje się do:
- obywateli polskich zamieszkałych w Polsce, poszukujących i podejmujących zatrudnienie
lub inną pracę zarobkową na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz zatrudnienie za
granicą u pracodawców zagranicznych (art. 1 ust. 2 pkt 1),
- cudzoziemców przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i posiadających
kartę stałego pobytu lub którym nadano status uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej, poszu-
kujących i podejmujących zatrudnienie lub inną pracę zarobkową na terytorium Polski (art. 1
ust. 2 pkt 2), a takŜe do
- cudzoziemców, którym dyrektor wojewódzkiego urzędu pracy udzielił zgody na
zatrudnienie lub inną pracę zarobkową na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2
pkt 3).
Zakresem przedmiotowym ustawy objęte zostały zadania państwa w zakresie łagodzenia
skutków bezrobocia, zatrudnienia oraz aktywizacji zawodowej bezrobotnych i innych osób
poszukujących pracy (art. l ust. 1), realizowane przez organy zatrudnienia (Prezesa
Krajowego Urzędu Pracy, dyrektorów wojewódzkich urzędów pracy, kierowników
rejonowych urzędów pracy).
Organy zatrudnienia zobowiązane są m. in. do: analizowania zatrudnienia, rejestrowania
bezrobotnych, podejmowania przedsięwzięć w zakresie szkolenia bezrobotnych, wypłaty
ś

wiadczeń przysługujących bezrobotnym, udzielania poŜyczek z Funduszu Pracy, inicjowania

i finansowania prac interwencyjnych, robót publicznych, podejmowania decyzji w sprawie
zatrudniania cudzoziemców, realizacji zadań nałoŜonych ustawą o ochronie roszczeń
pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy.

Poza podstawową dla tej ustawy definicją bezrobotnego, która przedstawiona zostanie

w dalszej części rozdziału, zdefiniowano szereg pojęć. Podkreślić naleŜy, Ŝe definicje
ustawowe precyzują znaczenie, w jakim w danym akcie normatywnym będzie występowało
określone pojęcie lub określony zwrot.
I tak przez zatrudnienie, zgodnie z tą ustawą, naleŜy rozumieć wykonywanie pracy na
podstawie stosunku pracy, stosunku słuŜbowego oraz umowy o pracę nakładczą (art. 2 ust. 2
pkt 25).
Inna praca zarobkowa w myśl tej ustawy to taka praca, która jest wykonywana na podstawie
umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo o usługi rolnicze (art. 2 ust. 2 pkt
16).
Przez odpowiednie zatrudnienie naleŜy rozumieć zatrudnienie, do którego bezrobotny ma
wystarczające kwalifikacje lub moŜe je wykonywać po uprzednim szkoleniu i jeśli jego stan
zdrowia pozwala na wykonywanie tego zatrudnienia, a łączny czas dojazdu do miejsca
zatrudnienia i z powrotem środkami komunikacji publicznej nie przekracza 3 godzin (art. 2
ust. 2 pkt 11).
Przez prace interwencyjne naleŜy rozumieć zatrudnienie bezrobotnego przez pracodawcę w
okresie nie dłuŜszym niŜ 12 miesięcy, jeŜeli zatrudnienie to nastąpiło w wyniku umowy
zawartej z rejonowym urzędem pracy (art. 2 ust. 2 pkt 18).

Roboty publiczne oznaczają zatrudnienie bezrobotnego w okresie nie dłuŜszym niŜ 12
miesięcy przy wykonywaniu prac zorganizowanych przez organ samorządu terytorialnego,
administracji rządowej lub instytucje uŜyteczności publicznej i organizacje zajmujące się
problematyką ochrony środowiska, kultury, opieki zdrowotnej itp. i finansowanych ze
ś

rodków samorządu terytorialnego, budŜetu państwa lub funduszy celowych (art. 2 ust. 2 pkt

21).
StaŜ to nabywanie umiejętności praktycznych do wykonywania pracy poprzez wykonywanie
zadań w miejscu pracy przez absolwenta, bez nawiązania stosunku pracy (art. 2 ust. 2 pkt
2la).
Stypendium oznacza kwotę wypłacaną z Funduszu Pracy bezrobotnemu, zarejestrowanemu w
rejonowym urzędzie pracy po raz pierwszy jako absolwent, w okresie: odbywania szkolenia,
staŜu u pracodawcy oraz przez okres nauki w szkole ponadpodstawowej dla dorosłych (art. 2
ust. 2 pkt 21 b).
Ilekroć w ustawie jest mowa o absolwencie, oznacza to bezrobotnego w okresie do upływu 12
miesięcy od dnia określonego w dyplomie, świadectwie ukończenia szkoły lub zaświadczeniu
o ukończeniu kursu, jeśli spełnia warunki przewidziane wart. 2 ust. 2 pkt l a-g.
Podkreślenia wymaga fakt, Ŝe ustawodawca podejmując problematykę zatrudnienia i
wykonywania innej pracy zarobkowej, zdefiniował pojęcie nie legalnego zatrudnienia lub
innej nielegalnej pracy zarobkowej (art. 2 ust. 1 pkt 9).

Nielegalne zatrudnienie lub inna nielegalna praca zarobkowa, oznaczają:

- zatrudnienie przez pracodawcę osoby bez zawarcia z nią w wymaganym terminie umowy o
pracę na piśmie,
- niezgłoszenie osoby zatrudnionej lub wykonującej inną pracę zarobkową do ubezpieczenia
społecznego,
- zatrudnienie lub powierzenie innej pracy zarobkowej cudzoziemcowi nie posiadającemu
karty stałego pobytu lub statusu uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej bez zezwolenia lub
zgody dyrektora właściwego wojewódzkiego urzędu pracy, lub na innym stanowisku albo na
innych warunkach niŜ określone w zezwoleniu lub zgodzie, a takŜe
- podjęcie przez cudzoziemca nie posiadającego karty stałego pobytu lub statusu uchodźcy w
Rzeczypospolitej Polskiej zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bez zgody dyrektora
właściwego wojewódzkiego urzędu pracy.
W definicji tej zwraca uwagę przede wszystkim fakt, Ŝe ustawodawca ograniczył nielegalne
zatrudnienia do braku zawarcia na piśmie w wymaganym terminie umowy o pracę, natomiast
nic nie wspomina o innych podstawach nawiązania stosunku pracy i o nieprawidłowościach
związanych z zatrudnieniem na podstawie powołania, wyboru, mianowania czy spółdzielczej
umowy o pracę. Uznanie formy pisemnej zawarcia umowy o pracę za element legalności
zatrudnienia wynika z brzmienia art. 29 KP przewidującego obowiązek zawarcia umowy o
pracę na piśmie w ciągu 7 dni od dnia rozpoczęcia pracy (art. 29 § 3 KP).
Kontrolę przestrzegania przepisów ustawy - w tym równieŜ z punktu widzenia legalności
zatrudnienia - sprawują urzędy pracy, współdziałając ze związkami zawodowymi, Państwową
Inspekcją Pracy, Policją, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych oraz urzędami kontroli
skarbowej (art. 60 i 61). Wart. 63--67 ustawa określa rodzaje wykroczeń przeciwko
obowiązkom w niej przewidzianym, zagroŜone karą grzywny.

II. Pojęcie bezrobotnego

Definicja bezrobotnego, znajdująca się w ustawie o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu
bezrobociu, nawiązuje do definicji tego pojęcia zawartej w nie ratyfikowanych przez Polskę
konwencjach MOP: nr 44 o zabezpieczeniu na wypadek bezrobocia z 1934 roku i o
zabezpieczeniu społecznym z 1952 roku.

W myśl konwencji nr 44, bezrobotny ubiegający się o zaopatrzenie lub zasiłek musi być
zdolny i gotowy do podjęcia pracy, musi się zarejestrować w urzędzie pośrednictwa pracy
oraz musi stosować się do innych wymagań, jakie ustanawiają regulacje krajowe, w celu
wyjaśnienia, czy spełnia warunki do pobierania zasiłku lub zaopatrzenia. Podkreślić naleŜy,
Ŝ

e w myśl konwencji bezrobotnym moŜe być jedynie osoba, która pozostawała w stosunku

pracy.
Zgodnie z art. 2 art. 1 pkt 2 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu,
bezrobotnym jest obywatel polski lub cudzoziemiec, o których mowa wart. 1 ust. 2 pkt. 1 i 2,
jeŜeli:
- jest zarejestrowany we właściwym dla miejsca zameldowania (stałego lub czasowego)
rejonowym urzędzie pracy,
- nie jest zatrudniony i nie wykonuje innej pracy zarobkowej (z zastrzeŜeniem art. 26 ust. 1),
- jest zdolny i gotowy do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy
obowiązującego w danym zawodzie lub słuŜbie, chyba Ŝe jest osobą niepełnosprawną, której
stan zdrowia pozwala na podjęcie zatrudnienia co najmniej w połowie wymiaru czasu pracy
obowiązującego w danym zawodzie lub słuŜbie,
- nie uczy się w systemie dziennym,
- ukończył 18 lat, z wyjątkiem młodocianych absolwentów,
- kobieta nie ukończyła 60 lat, a męŜczyzna 65 lat,
- nie nabył prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej albo po ustaniu zatrudnienia, innej
pracy zarobkowej, zaprzestaniu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, nie
pobiera zasiłku przedemerytalnego, świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku chorobowego
macierzyńskiego lub wychowawczego,
-nie jest właścicielem lub posiadaczem (samoistnym lub zaleŜnym) nieruchomości rolnej (w
rozumieniu przepisów KC) o powierzchni uŜytków rolnych powyŜej 2ha przeliczeniowych
albo gospodarstwa stanowiącego dział specjalny produkcji rolnej (w rozumieniu przepisów
podatkowych), chyba Ŝe dochód z działów specjalnych produkcji rolnej obliczony dla celów
podatku dochodowego od osób fizycznych nie przekracza wysokości przeciętnego dochodu z
pracy w indywidualnych gospodarstwachroh1ych z 2,6 ha, ustalonego przez Prezesa GUS na
podstawie przepisów o podatku rolnym, lub nie podlega ubezpieczeniu emerytalno-
rentowemu z tytułu stałej pracy jako domownik w takim gospodarstwie rolnym,
- nie podjął pozarolniczej dzialah1ości gospodarczej od dnia wskazanego w zgłoszeniu do
ewidencji do dnia wyrejestrowania tej działalności, albo nie podlega (na podstawie odrębnych
przepisów) obowiązkowi ubezpieczenia społecznego lub zaopatrzenia emerytalnego,
- nie jest osobą tymczasowo aresztowaną lub nie odbywa kary pozbawienia wolności,
- nie uzyskuje miesięcznie dochodu w wysokości przekraczającej połowę najniŜszego
wynagrodzenia (nie dotyczy właścicieli lub posiadaczy gospodarstw rolnych, o których mowa
wyŜej),
- nie pobiera, na podstawie przepisów o pomocy społecznej, zasiłku stałego, stałego
wyrównawczego, gwarantowanego zasiłku okresowego lub renty socjalnej.
Uogólniając powyŜej przedstawione przesłanki, naleŜy stwierdzić, Ŝe dla bycia bezrobotnym
nie wystarcza sam fakt, iŜ osoba taka poszukuje pracy i posiada prawną oraz faktyczną
gotowość jej świadczenia, ale musi to być osoba pełnoletnia, która nie ukończyła 60 lat -
kobieta i 65 - męŜczyzna, która nie nabyła prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej, albo po
ustaniu zatrudnienia nie pobiera świadczenia rehabilitacyjnego, zasiłku chorobowego,
macierzyńskiego lub wychowawczego, nie podjęła pozarolniczej działalności gospodarczej, a
ponadto nie jest posiadaczem nieruchomości rolnej spełniającej określone ustawą warunki i
nie podlega odpowiedniemu ubezpieczeniu z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym.
NaleŜy zwrócić uwagę na fakt, Ŝe zakres pojęcia bezrobotnego nie pokrywa się z uŜywanym
przez ustawę pojęciem poszukującego pracy. Poszukującym pracy jest tak obywatel polski,

jaki cudzoziemiec (o których mowa wart. l ust. l pkt. l i 2) nie zatrudniony, ale równieŜ i
zatrudniony, który zgłasza zamiar i gotowość podjęcia zatrudnienia w wyŜszym wymiarze
czasu pracy, dodatkowego lub innego zatrudnienia i zarejestrował się w rejonowym urzędzie
pracy (art. 2 ust. 2 pkt 15).

1. Uprawnienia bezrobotnych

Ustawa przewiduje dla bezrobotnych szereg uprawnień, które mają zapobiegać bądź łagodzić
skutki bezrobocia. NaleŜą do nich: - prawo do pomocy w uzyskaniu odpowiedniego
zatrudnienia, - prawo do zasiłku dla bezrobotnych,
- prawo do szkolenia i pobierania zasiłków szkoleniowych,
- prawo do wykonywania robót publicznych oraz prac interwencyjnych,
- prawo do poŜyczek z Funduszu Pracy,
- uczestniczenie w zajęciach w klubach pracy,
- stypendium dla absolwenta.

Pośrednictwo pracy
Organy zatrudnienia zobowiązane są do udzielania bezrobotnym pomocy w uzyskaniu
odpowiedniego zatrudnienia. Podkreślić naleŜy, Ŝe pośrednictwo pracy oparte jest na zasadzie
powszechnej dostępności dla wszystkich poszukujących pracy oraz dla pracodawców. Jest
ono poza tym wolne od przymusu korzystania z usług rejonowych urzędów pracy.

Zasiłek dla bezrobotnych
Prawo do zasiłku dla bezrobotnych (art. 23) przysługuje bezrobotnemu za kaŜdy dzień
kalendarzowy po upływie 7 dni od dnia zarejestrowania się we właściwym rejonowym
urzędzie pracy (z zastrzeŜeniem art. 27), pod warunkiem Ŝe:
- nie ma dla niego propozycji odpowiedniego zatrudnienia, skierowania do prac
interwencyjnych, robót publicznych lub na utworzone dodatkowe miejsce pracy, oraz
- w okresie 18 miesięcy poprzedzających dzień zarejestrowania, łącznie przez okres co
najmniej 365 dni: był zatrudniony i osiągał wynagrodzenie w kwocie co najmniej najniŜszego
wynagrodzenia, z wyłączeniem okresu urlopu bezpłatnego trwającego dłuŜej niŜ 30 dni (nie
dotyczy urlopów wychowawczych), albo przy spełnieniu dodatkowych warunków
przewidzianych w ustawie - wykonywał prace na innej podstawie lub podlegał ubezpieczeniu
społecznemu, albo teŜ opłacał składkę na Fundusz Pracy w związku z zatrudnieniem za
granicą u pracodawcy zagranicznego.
Do 365 dni, zgodnie z art. 23 ust. 2, zalicza się równieŜ okresy:
- słuŜby wojskowej,
- urlopu wychowawczego, urlopu bezpłatnego udzielonego na
podstawie przepisów w sprawie bezpłatnych urlopów dla matek pracujących, opiekujących
się małymi dziećmi, innych udzielonych w tym celu urlopów bezpłatnych oraz okresy
niewykonywania pracy spowodowane opieką nad dzieckiem:
- w wieku do 4 lat - w granicach do 3 lat na kaŜde dziecko oraz łącznie - bez względu na
liczbę dzieci - 6 lat.
- na które ze względu na stan fizyczny, psychiczny lub psychofizyczny przysługuje
pielęgnacyjny zasiłek rodzinny - dodatkowo do 3 lat na kaŜde dziecko,
- pobierania renty inwalidzkiej, świadczenia rehabilitacyjnego lub - po ustaniu zatrudnienia -
zasiłku chorobowego, macierzyńskiego lub zasiłku opiekuńczego, jeŜeli podstawę wymiaru
tych zasiłków stanowiła kwota w wysokości co najmniej najniŜszego wynagrodzenia,

- inne okresy, za które opłacana była składka na ubezpieczenie społeczne lub zaopatrzenie
emerytalne i Funduszu Pracy, której podstawa wymiaru równa była co najmniej najniŜszemu
wynagrodzeniu.
Prawo do zasiłku przysługuje teŜ bezrobotnym zwolnionym z zakładów karnych i aresztów
ś

ledczych, jeśli spełniają wymogi przewidziane wart. 23 ust. 4 ustawy.

Przepisy ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu przewidują sytuacje, w których
prawo do zasiłku nie przysługuje od razu, lecz po upływie określonego czasu (np. 90 dni, 180
dni).
Zgodnie z art. 27 ustawy prawo do zasiłku nie przysługuje (od razu) bezrobotnemu, który:
- odmówił bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji odpowiedniego zatrudnienia,
szkolenia, prac interwencyjnych, robót publicznych (po 90 dniach),
- w okresie 6 miesięcy przed zarejestrowaniem rozwiązał stosunek pracy za wypowiedzeniem
albo na mocy porozumienia stron (z wyjątkiem zwolnień grupowych) - po 90 dniach,
- w okresie 6 miesięcy przed zarejestrowaniem spowodował rozwiązanie stosunku pracy z art.
52 § 1 KP (po 180 dniach), - otrzymał jednorazowy ekwiwalent za urlop górniczy (po
upływie okresu, za który otrzymał ekwiwalent).
Okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych zaleŜy od tego, na jakim obszarze zamieszkuje
bezrobotny (stopa zagroŜenia bezrobociem), a takŜe, jaki ma staŜ pracy i czy nie ma na
utrzymaniu dziecka w wieku do 15 lat. Okres pobierania zasiłku wynosi 6, 12 lub 18
miesięcy.
Okresy pobierania zasiłków (zasiłków szkoleniowych i stypendiów) wlicza się do okresu
pracy wymaganego do nabycia lub zachowania uprawnień pracowniczych, z wyjątkiem
okresu, od którego zaleŜy: nabycie prawa do zasiłku dla bezrobotnych, nabycie prawa do
urlopu wypoczynkowego czy staŜu pracy wymaganego do wykonywania określonych
zawodów (art. 30 ustawy).
Wysokość zasiłku dla bezrobotnych, co do zasady, wynosi 260 złotych (art. 24 ust. 1 ustawy).
Bezrobotnemu, którego łączny okres uprawniający do zasiłku wynosi do 5 lat, przysługuje
zasiłek w wysokości 80% kwoty zasiłku (art. 24 ust. 2 ustawy), zaś przy staŜu co najmniej 20
lat - 120% kwoty zasiłku (art. 24 ust. 3). Zasiłek wypłaca się z dołu, w okresach
miesięcznych.
Bezrobotnym pobierającym zasiłki przysługują: zasiłki porodowe i pogrzebowe oraz
ś

wiadczenia zdrowotne (art. 31 ust. 1). W niektórych przypadkach prawo do świadczeń

ubezpieczeniowych przysługuje równieŜ bezrobotnym nie uprawnionym do zasiłku (art. 28
ust. 3 ustawy).

Dodatek szkoleniowy
Jednym z zadań rejonowego urzędu pracy, mających na celu ograniczenie bezrobocia lub
ograniczenie jego skutków, jest inicjowanie szkoleń dla bezrobotnych i kierowanie
bezrobotnych na szkolenia. Szkolenie powinno trwać nie dłuŜej niŜ 6 miesięcy, a w przy-
padkach uzasadnionych programem szkolenia w danym zawodzie - nie dłuŜej niŜ 12 miesięcy
(art. 15).
Prawo do zasiłku szkoleniowego przysługuje tym bezrobotnym, którzy odbywają szkolenie,
na które zostali skierowani przez rejonowy urząd pracy (art. 16 ust. l ustawy). Ustawa
precyzuje warunki, w jakich mają odbywać się szkolenia, długość szkoleń, a takŜe sposób ich
finansowania (art. 15).

Wysokość zasiłku szkoleniowego wynosi miesięcznie 20% zasiłku dla bezrobotnych

(art. 16 ust. 2).
Osobom pobierającym zasiłek szkoleniowy przysługują, na zasadach przewidzianych dla
pracowników, świadczenia powypadkowe (art. 16 ust. 5).

Pozostałe uprawnienia bezrobotnych
Oprócz zasiłku i dodatku szkoleniowego ustawa o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu
przewiduje moŜliwość udzielenia poŜyczki na sfinansowanie kosztów szkolenia (poŜyczka
nie jest oprocentowania).
Inną formą pomocy przewidzianą w ustawie jest prowadzenie poradnictwa zawodowego (art.
17 ustawy), udzielanie poŜyczek z Funduszu Pracy (wysokość poŜyczki nie moŜe
przekroczyć dwudziestokrotnego przeciętnego wynagrodzenia - art. 18), a takŜe
organizowanie prac interwencyjnych i robót publicznych - art. 19 i 20 ustawy.

Szczególne uprawnienia przysługują absolwentom (stypendia, staŜe w zakładach

pracy).

Na uwagę zasługuje regulacja dotycząca zasiłków i świadczeń przedemerytalnych

(rozdział 3c ustawy).
Zasiłek przedemerytalny przysługuje bezrobotnemu posiadającemu okres uprawniający do
emerytury, który posiada okres uprawniający do zasiłku wynoszący 30 lat dla kobiet i 35 dla
męŜczyzn, oraz posiada okres uprawniający do zasiłku wynoszący 25 lat dla kobiet i 30 lat
dla męŜczyzn (art. 37j).
Ś

wiadczenie przedemerytalne przysługuje bezrobotnemu, jeŜeli osiągnął wiek 58 lat kobieta i

63 lata męŜczyzna i posiada okres uprawniający do emerytury lub gdy w roku
kalendarzowym, w którym rozwiązany został stosunek pracy z przyczyn leŜących po stronie
zakładu pracy. Stosunek pracy z przyczyn leŜących po stronie zakładu pracy - kobieta
ukończyła 55 lat, a męŜczyzna 60 lat, lub gdy do dnia rozwiązania stosunku pracy z przyczyn
dotyczących zakładu pracy osiągnęła okres uprawniający do emerytury, wynoszący co
najmniej 35 lat dla kobiet i 40 lat dla męŜczyzn (art. 37k ustawy).
NaleŜy podkreślić, Ŝe zasiłki emerytalne i świadczenia przedemerytalne finansowane są z
budŜetu państwa.
- osoba która pobrała nienaleŜne świadczenie pienięŜne, obowiązana jest do jego zwrotu w
terminie 14 dni od dnia doręczenia decyzji (art. 28 ustawy).
Kwoty nienaleŜnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o
postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 28 ust. 7 ustawy).

2. Obowiązki bezrobotnych
Podstawowym obowiązkiem osoby chcącej uzyskać status bezrobotnego jest zarejestrowanie
się w rejonowym urzędzie pracy (urzędy te rejestrują takŜe inne osoby poszukujące pracy).
Rejonowe urzędy pracy prowadzą karty rejestracyjne tych osób (art. 13 ust. 1).
Osoby, które uzyskały status bezrobotnego mają ponadto m.in. obowiązek zgłaszania się do
właściwego rejonowego urzędu pracy w wyznaczonych terminach w celu potwierdzenia swej
gotowości do podjęcia pracy i uzyskania informacji o moŜliwościach zatrudnienia lub
szkolenia (art. 13 ust. 2).
Obowiązkiem bezrobotnego jest takŜe poddanie się badaniom lekarskim mającym na celu
usta1eme zdolności do pracy, a w razie podjęcia pracy (zatrudnienia) informowanie o
uzyskiwanych dochodach (art. 13 ust. 3).
Jeśli bezrobotny uchybi nałoŜonym przez ustawę obowiązkom, kierownik rejonowego urzędu
pracy pozbawia go statusu bezrobotnego, niekiedy pozbawienie to ma charakter przejściowy.

III. Obowiązki pracodawcy związane z zatrudnianiem bezrobotnych

Ustawa o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu nakłada na pracodawców szereg
obowiązków. Zaliczyć do nich naleŜy przede wszystkim:
- obowiązek uzyskania od pracownika oświadczenia o pozostawaniu lub niepozostawaniu w
zatrudnieniu,

- obowiązek informowania na bieŜąco rejonowych urzędów pracy, właściwych dla siedziby
pracodawcy, o wolnych miejscach zatrudnienia lub miejscach przygotowania zawodowego
(art. 12 ust. 3),
- obowiązek uzyskania od pracownika (przed zatrudnieniem) oświadczenia o pozostawaniu
lub niepozostawaniu w rejestrze dla bezrobotnych (art. 12 ust. 4),
- obowiązek zawiadomienia w formie pisemnej w ciągu 5 dni właściwego urzędu rejonowego
pracy o zatrudnieniu osoby zarejestrowanej jako bezrobotnej lub o powierzeniu jej innej pracy
zarobkowej (art. 12 ust. 5).

UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE

3.1.

PODSTAWY

PRAWNE,

PODMIOTY

PRZEDMIOT

UBEZPIECZENIA

SPOŁECZNEGO

Obowiązkowo ubezpieczeniem społecznym (emerytalnym, rentowym, chorobowym i

wypadkowym) objęte są osoby fizyczne tzn. pracownicy, osoby wykonujące pracę nakładczą
oraz  zleceniobiorcy,  członkowie  spółdzielni  wykonujący  pracę  na  rzecz  spółdzielni,  osoby
prowadzące  pozarolniczą  działalność  gospodarczą  od  dnia  rozpoczęcia  wykonywania
działalności i inne osoby wymienione w  art. 13 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych
(Dz. U. nr 137, poz.887 z późn. zm.).

W zakresie ubezpieczeń zdrowotnych obowiązuje ustawa z dnia 23 sierpnia 2003 roku o

powszechnym  ubezpieczeniu  w  Narodowym  Funduszu  Zdrowia.  Istotą  systemu  jest
zawieranie  kontraktów  z  publicznymi  i  niepublicznymi  zakładami  świadczącymi  usługi
medyczne.  Wydatki  finansowane  są  częściowo  przez  państwo  i  ze  składki  na  ubezpieczenie
zdrowotne w wymiarze 8,25% (w 2004 roku), z czego 7,75% odliczane jest od comiesięcznej
zaliczki  na  poczet  podatku  dochodowego,  a  0,5%  potrącane  jest  obligatoryjnie  z
wynagrodzenia pracownika. Składkę oblicza i opłaca pracodawca.

Obowiązek ubezpieczenia społecznego wynika z przepisów ustawy z dnia

13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych. Ustawa określa:

♦

zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym,

♦

zasady ustalania składek na ubezpieczenia społeczne oraz podstaw ich wymiaru,

♦

zasady, tryb i terminy:

- zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych,
- prowadzenia ewidencji ubezpieczeniowych i płatników składek,
- rozliczania składek na ubezpieczenia społeczne oraz zasiłków z ubezpieczeń chorobowego i
wypadkowego,
- opłacania składek na ubezpieczenia społeczne,

♦

zasady prowadzenia kont ubezpieczeniowych oraz kont płatników składek,

♦

zasady działania Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zwanego dalej "FUS",

♦

organizację, zasady działania i finansowania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,
zwanego dalej "Zakładem",

♦

zasady działania Funduszu Rezerwy Demograficznej, zwanego dalej "FRD",

oraz zasady zarządzania tym funduszem,

♦

zasady kontroli wykonywania zadań z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Przedmiotem ubezpieczenia społecznego jest zdolność do pracy i zarobkowania oraz

zdrowie i Ŝycie ubezpieczonego. Zasady pobierania składek ubezpieczeń społecznych oraz
wysokość stóp procentowych określa ustawa oraz rozporządzenia ministra właściwego ds.
wysokości składek i zabezpieczenia społecznego.

Stopy procentowe składek wynoszą:

-na ubezpieczenie emerytalne - 19,52% podstawy wymiaru (płacone w równych częściach
przez pracownika i pracodawcę),
- na ubezpieczenie rentowe (płacone w równych częściach przez pracownika i pracodawcę) -
13%,
- na ubezpieczenie chorobowe - 2,45% podstawy wymiaru,
- na ubezpieczenie wypadkowe od 0,97% do 3,86% podstawy wymiaru.
Wysokość składki wynika z przepisów o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy
pracy i chorób zawodowych, a zaleŜy od poziomu zagroŜeń zawodowych i skutków tych
zagroŜeń (Dz.U. nr 199, poz. 1673 i nr 241, poz. 2074).

Czy wiesz, Ŝe...

W Unii Europejskiej nie ma jednolitego systemu ubezpieczeń społecznych. KaŜde

państwo członkowskie UE ma własny system ubezpieczeń. Przedsiębiorcy ubezpieczeni są w
systemie  obowiązującym  w  tym  państwie  w  którym  prowadzą  działalność  gospodarczą.
Dotyczy  to  następujących  rodzajów  świadczeń  socjalnych:  zasiłków  chorobowych,  zasiłków
macierzyńskich,  zasiłków  z  tytułu  inwalidztwa,  emerytur,  rent  i  świadczeń  rodzinnych,
zasiłków z tytułu wypadków przy pracy.

Sprawdź, czy potrafisz...

Ćwiczenie. Odpowiedz na pytania.
1. Jakie podmioty podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu? Kto moŜe
ubezpieczyć się dobrowolnie?
2. Co jest przedmiotem ubezpieczenia społecznego?
3. Jarek jest uczniem klasy II liceum profilowanego. W czasie wakacji pracował jeden
miesiąc w firmie reklamowej Reni Sp. z o.o. w Łodzi. Pracodawca zawarł z nim umowę
zlecenie. Czy Jarek był objęty ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym? Poszukaj
odpowiedzi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 6).

4. Student V rok studiów dziennych Politechniki Warszawskiej, który ukończył 26 lat zawarł

umowę agencyjną na okres 2 miesięcy. Czy podlega ubezpieczeniom emerytalnym i
rentowym?

PRAWO UBEZPIECZENIOWE

Jak wiesz, prawo to stanowi zespół norm regulujących organizację i działalność instytucji

ubezpieczeniowych w zakresie ubezpieczeń społecznych i gospodarczych oraz stosunki
prawne powstające w zakresie ich działania a takŜe nadzór nad działalnością
ubezpieczeniową,

Podstawowe kwestie dotyczące organizacji i działalności instytucji ubezpieczeniowych w

zakresie ubezpieczeń społecznych zostały przedstawione w rozdziale 3 części V poradnika.

3.1. DZIAŁALNOŚĆ UBEZPIECZENIOWA
Na lekcji wychowawczej toczyła się dyskusja w związku z planowaną wycieczką do
Zakopanego. JuŜ właściwie wszystko było zaplanowane, a pozostała tylko kwestia dokonania
wyboru firmy w której ubezpieczymy uczestników naszej grupy. Musimy szybko dokonać
wyboru, czy będzie to firma w której ubezpieczeni są uczniowie naszej szkoły, czy inna.
Musimy przeanalizować oferty ubezpieczy- 'I cieli i na czas trwania wycieczki zawrzeć
najkorzystniejszą umowę.

Działalność ubezpieczeniowa uregulowana jest przepisami ustawy z dnia 22 maja 2003

roku o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. nr 124 poz. 1151 ).

1) Ustawa weszła w Ŝycie z dniem 1 stycznia 2004 roku z wyj. art. 189 oraz 249, które obowiązują od dnia
ogłoszenia (dot. zarządu komisarycznego).

Przez działalność ubezpieczeniową rozumie się wykonywanie czynności

ubezpieczeniowych związanych z oferowaniem i udzielaniem ochrony na wypadek ryzyka
wystąpienia skutków zdarzeń losowych.

Zdarzenia losowe to niezaleŜne od woli ubezpieczającego zdarzenia przyszłe, i niepewne,

których wystąpienie powoduje uszczerbek w dobrach osobistych lub w dobrach majątkowych
albo zwiększenie potrzeb majątkowych po stronie ubezpieczającego lub innej osoby objętej
ochroną ubezpieczeniową.

Wyjaśnimy kolejno w tym rozdziale te nowe pojęcia. Natomiast pojęcie dóbr osobistych i

dóbr majątkowych jest juŜ znane.

Czynnościami ubezpieczeniowymi, wykonywanymi przez zakłady ubezpieczeń są między

innymi:

•

zawieranie umów ubezpieczenia, umów reasekuracji lub umów gwarancji
ubezpieczeniowych lub zlecanie ich zawierania uprawnionym pośrednikom
ubezpieczeniowym,

•

ustalanie składek i prowizji naleŜnych z tytułu zawieranych umów,

•

ocena ryzyka w ubezpieczeniach osobowych i ubezpieczeniach majątkowych oraz w
umowach gwarancji ubezpieczeniowych,

•

wypełnianie odszkodowań i innych świadczeń naleŜnych z tytułu umów,

•

ustalanie przyczyn i okoliczności zdarzeń losowych, wysokości szkód oraz rozmiaru
odszkodowań oraz innych świadczeń naleŜnych uprawnionym z umów ubezpieczenia
lub gwarancji ubezpieczeniowych.

•

obowiązek zawiadomienia Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych.

3.2. UMOWA UBEZPIECZENIA
Zakład ubezpieczeń udziela ochrony ubezpieczeniowej na podstawie umowy ubezpieczenia
zawartej z ubezpieczonym.

Umowa ubezpieczenia jest umową nazwaną, dotyczą jej przepisy Tytułu XXVII Kodeksu

cywilnego.

Według art. 805 k.c. przez umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się

speh1ić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a
ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę.

wiadczenie zakładu ubezpieczeń polega w szczególności na zapłacie:

•

przy ubezpieczeniu majątkowym - określonego odszkodowania za szkodę powstałą
wskutek przewidzianego w umowie wypadku,

•

przy ubezpieczeniu osobowym - umówionej sumy pienięŜnej, renty lub innego
ś

wiadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w Ŝyciu osoby

ubezpieczonej.

Umowa ma charakter dobrowolny z zastrzeŜeniem zgodności z przepisami zawartymi w

ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i
Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych.

Warunki ubezpieczenia oraz umowa ubezpieczeniowa powinny być formułowane

jednoznacznie. Umowa zawierana jest w formie pisemnej pod rygorem niewaŜności.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Spróbuj wykonać poniŜsze polecenia.

1. Sporządź listę zakładów ubezpieczeń prowadzących działalność ubezpieczeniową. Podaj

przykłady ich działalności.
2.  Czy  wiesz  w  jakiej  firmie  ubezpieczeni  są  uczniowie  Twojej  szkoły?  Jakie  zdarzenia
losowe objęte są tym ubezpieczeniem i jaki jest czas i miejsce obowiązywania ubezpieczenia?
3.  Korzystając  z  k.c.  wyjaśnij  pojęcia:  dokument  ubezpieczenia,  ogólne  warunki
ubezpieczenia,  składka,  początek  odpowiedzialności  zakładu  ubezpieczeń,  termin  spełnienia
ś

wiadczenia i przedawnienie roszczeń.

3.3. POŚREDNICTWO UBEZPIECZENIOWE
Umowy ubezpieczeniowe mogą być zawierane przez pośredników ubezpieczeniowych,
którzy wykonują czynności w imieniu lub na rzecz zakładu ubezpieczeń.

W myśl ustawy z dnia 22 maja 2003 roku o pośrednictwie ubezpieczeniowym

(Dz.U. nr 124, poz. 1154) pośrednictwo ubezpieczeniowe wykonywane jest przez agentów
ubezpieczeniowych lub brokerów ubezpieczeniowych, których działalność podlega wpisowi
do jawnego i ogólnie dostępnego dla osób trzecich rejestru pośredników ubezpieczeniowych.

Rejestr składa się z rejestru agentów ubezpieczeniowych i rejestru brokerów

ubezpieczeniowych.

Minister właściwy do spraw instytucji finansowych w drodze rozporządzenia określa

sposób składania wniosków o wpis do rejestru, zgłaszania zmian, wykaz dokumentów
załączonych do takich wniosków i zgłoszeń, a takŜe szczegółowe zasady i tryb prowadzenia
rejestru pośredników oraz sposób udostępniania informacji z tego rejestru.

Pośrednictwo ubezpieczeniowe jest działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów

ustawy z dnia 19 listopada 1999 roku Prawo działalności gospodarczej (Dz. tj. nr 101 poz.
1178 z późn. zm.).

Agentem ubezpieczeniowym jest przedsiębiorca, wykonujący działalność agencyjną na

podstawie umowy agencyjnej zawartej z zakładem ubezpieczeń i wpisany do rejestru agentów
ubezpieczeniowych.

Działalność agencyjna polega na wykonywaniu czynności w imieniu lub na rzecz zakładu

ubezpieczeń  tzn.  pozyskiwaniu  klientów,  wykonywaniu  czynności  przygotowawczych
zmierzających  do  zawierania  umów  ubezpieczenia,  zawieraniu  umów  ubezpieczenia  oraz
uczestniczeniu  w  administrowaniu  i  wykonywaniu  umów  ubezpieczenia  w  sprawach  o
odszkodowanie, równieŜ na organizowaniu i nadzorowaniu czynności agencyjnych.
Czynności agencyjne mogą być wykonywane wyłącznie przez osobę fizyczną, która posiada
pełną  zdolność  do  czynności  prawnych,  nie  dopuściła  się  przestępstwa,  posiada  co  najmniej
ś

rednie wykształcenie, odbyła odpowiednie szkolenie zakończone zdanym egzaminem

potwierdzającym odpowiedni poziom kwalifikacji dla potrzeb wykonywania czynności
pośrednika ubezpieczeniowego - agenta.

Zakład ubezpieczeń udziela agentowi ubezpieczeniowemu upowaŜnienia do zawierania w

jego imieniu umów ubezpieczenia w formie pisemnej pod rygorem niewaŜności
pełnomocnictwa do wykonywania czynności agencyjnych w jego imieniu.

Osoba fizyczna wykonująca czynności agencyjne jest zobowiązana okazywać dokument

upowaŜniający do działania w imieniu agenta ubezpieczeniowego.

Agent ubezpieczeniowy, mający siedzibę lub miejsce zamieszkania w innym państwie

członkowskim Unii Europejskiej moŜe wykonywać działalność agencyjną na terytorium RP,
jeŜeli jest wpisany do odpowiedniego rejestru w tym państwie. Agent ubezpieczeniowy
wpisany do rejestru agentów ubezpieczeniowych, moŜe wykonywać działalność agencyjną na
terytorium innego państwa członkowskiego UE, ale ma obowiązek powiadomić o tym organ
nadzoru.

Organ nadzoru w terminie 30 dni przekazuje właściwemu organowi nadzoru kraju, w

którym agent zamierza podjąć działalność agencyjną, informacje o wpisie agenta do rejestru.

Organem nadzoru jest zakład ubezpieczeń na rzecz którego działa agent ubezpieczeniowy.

Brokerem ubezpieczeniowym jest osoba fizyczna lub prawna posiadająca wydane przez

organ nadzoru, zezwolenie na wykonywanie działalności brokerskiej i wpisana do rejestru
brokerów ubezpieczeniowych. Działalność brokerska polega na wykonywaniu czynności w
imieniu lub na rzecz podmiotu szukającego ochrony ubezpieczeniowej.
Czynności brokerskie polegają na:

•

zawieraniu lub doprowadzaniu do zawarcia umów ubezpieczenia,

•

wykonywaniu czynności przygotowawczych do zawarcia umów ubezpieczenia,

•

uczestniczeniu w zarządzaniu i wykonywaniu umów ubezpieczenia równieŜ w
sprawach o odszkodowanie.

Przed zawarciem umowy ubezpieczenia broker powinien udzielić na piśmie porady

opartej na wszechstronnej i rzetelnej analizie dostępnych ofert ubezpieczenia, oraz pisemnie
wyjaśnić i uzasadnić wybór najwłaściwszej umowy ubezpieczenia.

Działalność brokerska moŜe być wykonywana w zakresie ubezpieczeń lub w zakresie

reasekuracji. Pośrednictwo w zakresie reasekuracji jest wykonywana wyłącznie przez
brokerów reasekuracyjnych.

Broker ubezpieczeniowy nie moŜe wykonywać działalności agencyjnej ani wykonywać

czynności  agencyjnych,  nie  moŜe  pozostawać  w  Ŝadnym  stałym  stosunku  umownym  z
zakładem  ubezpieczeń,  nie  moŜe  być  w  organach  nadzorczych  lub  zarządzających  zakładu
ubezpieczeń.  Działalność  brokerska  w  zakresie  ubezpieczcl1  albo  w  zakresie  reasekuracji
moŜe  być  prowadzona  na  podstawie  zezwolenia  wydanego  przez  organ  nadzoru  w  drodze
decyzji.

Zezwolenie wydaje się na wniosek osoby fizycznej, która ma pełną zdolność do czynności

prawnych,  nie  była  prawomocnie  skazana  za  umyślne  przestępstwo,  daje  gwarancję
naleŜytego wykonywania działalności brokerskiej, posiada co najmniej średnie wykształcenie,
zdała  z  wynikiem  pozytywnym  egzamin  przed  Komisją  Egzaminacyjną  dla  Brokerów
Ubezpieczeniowych  i  Reasekuracyjnych,  posiada  co  najmniej  trzyletnie  doświadczenie
zawodowe w zakresie ubezpieczeń.

Zezwolenie na wykonywanie działalności brokerskiej wydaje się na wniosek osoby

prawnej, jeŜeli członkowie zarządu spełniają prawie wszystkie warunki ustalone dla osób
fizycznych.

Zezwolenie określa imię, nazwisko oraz adres zamieszkania osoby fizycznej oraz nazwę

pod którą osoba fizyczna prowadzi działalność gospodarczą, a w przypadku osoby prawnej -
określenie firmy i siedzibę oraz zakres działalności.

Broker ubezpieczeniowy mający siedzibę lub miejsce zamieszkania w innym państwie

członkowskim  UE  moŜe  wykonywać  działalność  brokerską  na  terytorium  RP,  jeŜeli  jest
wpisany  do  odpowiedniego  rejestru  w  tym  państwie.  MoŜe  rozpocząć  działalność  po
uzyskaniu przez organ nadzoru informacji od organu nadzoru państwa macierzystego o wpisie
brokera do właściwego rejestru.
Broker  ubezpieczeniowy  posiadający  zezwolenie  na  wykonywanie  działalności  brokerskiej
wydane przez organ nadzoru, moŜe wykonywać tę działalność na terytorium innego państwa
członkowskiego UE pod warunkiem, Ŝe powiadomi organ nadzoru.

Organ nadzoru w terminie 30 dni przekazuje właściwemu organowi nadzoru kraju, w

którym broker zamierza prowadzić działalność, informację o posiadaniu przez brokera
zezwolenia na wykonywanie działalności brokerskiej.

Zezwolenie moŜe być cofi1ięte w drodze decyzji w przypadku, gdy pośrednik

ubezpieczeniowy przestał spełniać wymogi niezbędne do wykonywania działalności, na
wniosek zainteresowanego, a wygasa z chwilą śmierci lub z chwilą wykreślenia go z rejestru
przedsiębiorców.

Pośrednicy

ubezpieczeniowi

podlegają

obowiązkowemu

ubezpieczeniu

odpowiedzialności cywilnej.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia.

1. Wyjaśnij co to znaczy, Ŝe kandydat na pośrednika ubezpieczeniowego "daje rękojmię

naleŜytego wykonywania czynności agencyjnych (brokerskich)".

2. Wymień cechy osoby mającej predyspozycje do wykonywania czynności pośrednika

ubezpieczeniowego. Czy chciałbyś być w przyszłości agentem albo brokerem
ubezpieczeniowym?

NADZÓR UBEZPIECZENIOWY I EMERYTALNY ORAZ ZASADY DZIALANIA
RZECZNIKA UBEZPIECZONYCH

2) Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o nadzorze ubezpieczeniowym i emerytalnym oraz Rzeczniku

Ubezpieczonych

Pani Kinga urodziła się 29 lutego 1970 roku. Z racji daty urodzenia przynaleŜy do III go filaru
systemu emerytalno-rentowego. Przystąpiła do pracowniczego programu emerytalnego. Jej
pracodawca zawarł umowę z Funduszem Inwestycyjnym "INVVEST'" o wnoszenie składek
emerytalnych pracowników. W wyniku reorganizacji firmy, Pani Kindze zaproponowano inne
stanowisko, którego nie przyjęła. Postanowiła zmienić miejsce pracy. Okazało się, Ŝe ze
składkami które wnosiła w tej firmie, powstały perturbacje. W związku z tym postanowiła
zwrócić się z prośbą o wyjaśnienie i pomoc do organu nadzoru ubezpieczeniowego.
Centralnym organem, administracji rządowej sprawującym nadzór nad działalnością
ubezpieczeniową jest Komisja Nadzoru Ubezpieczeń i Funduszy Emerytalnych podlegająca
właściwemu ministrowi do spraw instytucji finansowych.

Obsługę Komisji zapewnia Urząd Komisji, którego organizację określa statut, a kieruje

nim  Przewodniczący  Komisji.  Przewodniczącego  Komisji  powołuje  Prezes  Rady  Ministrów
na  wspólny  wniosek  ministra  właściwego  do  spraw  instytucji  finansowych  i  ministra
właściwego  do  spraw  zabezpieczenia  społecznego  na  pięcioletnią  kadencję.  Przewodniczący
Komisji kieruje jej pracą oraz reprezentuje ją na zewnątrz.

Do kompetencji Komisji naleŜy między innymi:

•

wydawanie zezwolenia na wykonywanie działalności ubezpieczeniowej,

•

wydawanie zezwolenia na nabycie lub objęcie akcji zakładu ubezpieczeń,

•

występowanie z wnioskiem o ogłoszenie upadłości zakładu ubezpieczeń,

•

wydawanie zezwolenia na utworzenie funduszu emerytalnego i towarzystwa
emerytalnego,

•

wydawanie zezwolenia na zmianę statutu funduszu emerytalnego oraz zmianę statutu
towarzystwa emerytalnego.

Dla potrzeb prawidłowego wykonywania zadań w zakresie nadzoru Komisja

współpracuje z Komisją Nadzoru Bankowego, Komisją Papierów Wartościowych i Giełd,
Prezesem Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz organami nadzoru
ubezpieczeniowego i emerytalnego innych państw.

Interesy osób ubezpieczających, ubezpieczonych, uposaŜonych lub uprawnionych z umów

ubezpieczenia, członków funduszy emerytalnych i uczestników pracowniczych programów
emerytalnych reprezentuje Rzecznik Ubezpieczonych.

W celu realizacji ustawowych zadań współpracuje on z krajowymi i zagranicznymi

organizacjami konsumenckimi oraz Rzecznikiem Praw Obywatelskich.

Rzecznika Ubezpieczonych powołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek właściwych

ministrów do spraw instytucji finansowych oraz do spraw zabezpieczenia finansowego.

Rzecznik Ubezpieczonych posiada osobowość prawną, siedzibą jego jest Warszawa.
Powoływany jest na okres czterech lat a swoje zadania realizuje przy pomocy podległego mu
biura. Organizacja biura Rzecznika wynika ze statutu,

który nadawany jest w drodze

rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów.
Do zadań Rzecznika naleŜy między innymi:

•

rozpatrywanie skarg w indywidualnych sprawach do niego kierowanych,

•

opiniowanie aktów prawnych dotyczących organizacji i funkcjonowania ubezpieczeń,
funduszy emerytalnych i pracowniczych programów emerytalnych,

•

informowanie właściwych organów nadzoru i kontroli oraz Polskiej Izby Ubezpieczeń
i organizacji gospodarczych powszechnych towarzystw emerytalnych dostrzeŜonych
nieprawidłowościach w działalności ubezpieczeniowej,

•

stwarzanie moŜliwości polubownego i pojednawczego rozstrzygania sporów
dotyczących stron umowy ubezpieczenia.

Rzecznik moŜe występować do Sądu NajwyŜszego o podjęcie uchwały mającej na celu

wyjaśnienie przepisów prawnych budzących wątpliwości lub których stosowanie wywołało
rozbieŜności w orzecznictwie. Rzecznik składa corocznie W terminie 60 dni od zakończenia
roku kalendarzowego, Prezesowi Rady Ministrów sprawozdanie ze swojej działalności oraz
uwagi o stanie przestrzegania prawa i interesów osób, które reprezentuje.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia.

1.  Korzystając  z  art.12  ustawy  z  dnia  22  maja  2003  roku  o  nadzorze  ubezpieczeniowym  i
emerytalnym oraz Rzeczniku Ubezpieczonych (Dz.U. nr 170, poz.1651) wymień kompetencje
Komisji Nadzoru Ubezpieczeń i podaj przykłady zdarzeń, kiedy one znajdują zastosowanie.
2. Korzystając z ww. ustawy art. 20 wyjaśnij, kiedy i jakie czynności podejmowane są przez
Rzecznika Ubezpieczonych.

  UBEZPIECZENIA OBOWIĄZKOWE
Rodzice Marka oszczędzali na nowy samochód. Cena miała dla nich duŜe znaczenie i kiedy
policzyli oszczędności okazało się, Ŝe jeszcze brakuje im pieniędzy, poniewaŜ do ceny
samochodu trzeba doliczyć cenę usług ubezpieczeniowych. Zakup nowego auta związany jest
z zawarciem umowy obowiązkowego ubezpieczenia tzn. od odpowiedzialności cywilnej oraz
ubezpieczenia dobrowolnego np. na wypadek kradzieŜy samochodu.

Ubezpieczeniami obowiązkowymi są:

•

ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za
szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów tzw. "ubezpieczenie OC
posiadaczy pojazdów mechanicznych",

•

ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej rolników z tytułu posiadania gospodarstwa
rolnego tzw. "ubezpieczenie OC rolników",

•

ubezpieczenie budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i
innych zdarzeń losowych, zwane" ubezpieczeniem budynków rolniczych",

•

inne wynikające z przepisów innych ustaw oraz umów międzynarodowych
ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską.

Umowa ubezpieczenia obowiązkowego określa sumę gwarantowaną lub sumę

ubezpieczenia stanowiącą górną granicę odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń. Taryfy oraz
wysokość składek ubezpieczeniowych za ubezpieczenia obowiązkowe ustala zakład
ubezpieczeń.

Umowa ubezpieczenia obowiązkowego odpowiedzialności cywilnej obejmuje

odpowiedzialność cywilną podmiotu objętego obowiązkiem ubezpieczenia za szkody
wyrządzone czynem niedozwolonym oraz wynikłe z niewykonania lub nienaleŜytego
wykonania zobowiązania. Obejmuje równieŜ szkody wyrządzone umyślnie lub w wyniku
raŜącego niedbalstwa ubezpieczającego lub osób za które ponosi on odpowiedzialność.

Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń trwa przez okres wskazany w umowie i kończy

się z upływem ostatniego dnia tego okresu.

W przypadku ubezpieczenia mienia odszkodowanie wypłaca się w kwocie

odpowiadającej wysokości szkody, nie większej jednak od sumy ubezpieczenia ustalonej w
umowie w terminie 30 dni licząc od dnia złoŜenia przez uprawnionego zawiadomienia o
szkodzie.

"Ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych" -obejmuje szkody powstałe w

związku  z  ruchem  posiadanego  pojazdu  tzn.  zdarzenia  losowe  powstałe  na  terytorium  RP
(oraz  na  zasadzie  wzajemności  na  terytoriach  państw,  których  biura  narodowe  są
sygnatariuszami Jednolitego Porozumienia między Biurami Narodowymi) i zawierana jest na
okres  12  miesięcy  (chyba,  Ŝe  jest  to  "umowa  ubezpieczenia  krótkoterminowego").  W  razie
zbycia  pojazdu  mechanicznego,  którego  posiadacz  zawarł  umowę  ubezpieczenia  OC,  na
nabywcę pojazdu przechodzą prawa i obowiązki zbywcy wynikające z tej umowy.

Ubezpieczeniem OC jest objęta odpowiedzialność cywilna kaŜdej osoby, która kierując

pojazdem mechanicznym w okresie trwania odpowiedzialności ubezpieczeniowej, wyrządziła
szkodę w związku z ruchem tego pojazdu. Odszkodowanie ustala się i wypłaca w granicach
odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierującego pojazdem mechanicznym najwyŜej
do ustalonej w umowie ubezpieczenia sumy gwarancyjnej. Suma gwarancyjna nie moŜe być
mniejsza niŜ równowartość w złotych:

−

w przypadku szkód na osobie - 350000 euro na kaŜdego poszkodowanego,

−

w przypadku szkód w mieniu - 200 000 euro w odniesieniu do jednego zdarzenia bez
względu na liczbę poszkodowanych.

Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeniowego wygasa z chwilą rozwiązania umowy.

"Ubezpieczenie OC rolników" - umowa jest zawierana z tytułu posiadania gospodarstwa

rolnego na okres 12 miesięcy. Z ubezpieczenia OC rolników przysługuje odszkodowanie,
jeŜeli rolnik lub osoba pozostająca z nim w we wspólnym gospodarstwie domowym
wyrządziła szkodę w związku z posiadaniem gospodarstwa, której następstwem jest: śmierć,
uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, utrata, zniszczenie lub uszkodzenie mienia.

"Ubezpieczenie budynków rolniczych" - powstaje z dniem pokrycia budynku dachem.

Umowę zawiera się na okres 12 miesięcy. Z tytułu ubezpieczenia budynków rolniczych
przysługuje odszkodowanie za szkody powstałe w budynkach na skutek zdarzeń losowych np.
ognia, huraganu, powodzi, podtopienia, deszczu nawalnego, gradu, opadów śniegu, uderzenia
pioruna, eksplozji, obsunięcia się ziemi. Wysokość szkody ustala się według cenników
stosowanych przez zakład ubezpieczeń. Odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń wynikająca z
umowy ubezpieczenia budynków rolniczych ustaje z chwilą rozwiązania umowy.

Nadzór nad spełnieniem obowiązku zawarcia umowy obowiązkowego ubezpieczenia

sprawuje Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny,

Podmiotami uprawnionymi do przeprowadzania kontroli spełnienia obowiązku zawarcia

umowy ubezpieczenia OC są:

−

w zakresie pojazdów mechanicznych np.: Policja, StraŜ Graniczna,

−

w zakresie ubezpieczenia budynków i rolników np. wójt, burmistrz, prezydent miasta
właściwy ze względu na miejsce połoŜenia gospodarstwa rolnego lub miejsca
zamieszkania rolnika.

W przypadku OC posiadaczy pojazdów mechanicznych i OC rolników osoba, która nie

spełniła obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego, obowiązana jest wnieść
odpowiednią opłatę na rzecz Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego. JeŜeli nastąpiło
naruszenie obowiązku ubezpieczenia budynków rolniczych - osoba taka zobowiązana jest
uiścić opłatę na rzecz gminy właściwej ze względu na miejsce połoŜenia gospodarstwa
rolnego.

KaŜdy zakład ubezpieczeń posiadający zezwolenie na wykonywanie działalności w

zakresie ubezpieczeń obowiązkowych na terenie RP z chwilą zawarcia pierwszej umowy staje
się członkiem Ubezpieczeniowego Funduszu Gwarancyjnego. Wysokość składki wnoszonej
przez zakład na rzecz Funduszu jest wyliczona od składki przypisanej brutto w
ubezpieczeniach obowiązkowych.

Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny ma osobowość prawną, siedzibą jest Warszawa,

a nadzór nad jego działalnością sprawuje minister właściwy do spraw instytucji finansowych.
Do zadań Funduszu naleŜy zaspokajanie roszczeń z tytułu ubezpieczeń obowiązkowych za
szkody powstałe na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej:

−

na osobie, gdy szkoda została wyrządzona w okolicznościach uzasadniających
odpowiedzialność cywilną posiadacza pojazdu mechanicznego lub kierującego
pojazdem mechanicznym, a nie ustalono ich toŜsamości,

−

w  mieniu  i  na  osobie,  gdy  posiadacz  zidentyfikowanego  pojazdu  mechanicznego,
którego  ruchem  szkodę  wyrządzono  nie  był  ubezpieczony  obowiązkowym
ubezpieczeniem  OC  posiadaczy  pojazdów  mechanicznych  oraz  gdy  rolnik  lub  osoba
pozostająca  z  nim  we  wspólnym  gospodarstwie  rolnym  wyrządzili  szkodę,  której
następstwem jest śmierć, uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia, bądź utrata, zniszczenie
lub  uszkodzenie  mienia,  a  rolnik  nie  był  ubezpieczony  obowiązkowym
ubezpieczeniem rolników.

Ze środków Funduszu wypłacane są odszkodowania równieŜ w przypadku ogłoszenia

upadłości  zakładu  ubezpieczeń.  Fundusz  pełni  rolę  ośrodka  informacji  w  zakresie  umów
ubezpieczenia  OC  posiadaczy  pojazdów  mechanicznych  oraz  o  zdarzeniach  i  uczestnikach
zdarzeń  powodujących  odpowiedzialność  zakładu  ubezpieczeń  z  tytułu  zawartej  umowy
ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz:

Ćwiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia:
1. Podaj przykłady okoliczności, które obejmują ubezpieczenia obowiązkowe. Uzasadnij,
dlaczego ustawodawca nałoŜył obowiązek ubezpieczenia.
2. Podaj przykłady umów ubezpieczenia dobrowolnego dotyczące osób i mienia. Którą z
umów byś zawarł? Dlaczego?
3. Jakie przepisy k.c. dotyczą ubezpieczeń majątkowych, a Jakie osobowych?

34.

Przedmiot i źródła prawa rodzinnego. Podstawowe instytucje prawa rodzinnego.

PRZEDMIOT I ŹRÓDŁA PRAWA RODZINNEGO

ycie rodzinne we wszelkich jego przejawach ma fundamentalne znaczenie dla

prawidłowego funkcjonowania kaŜdej społeczności. Na przestrzeni dziejów rodzina miała
podstawowe znaczenie i to nie tylko dla biologicznego przetrwania człowieka, ale równieŜ dla
rozwijania kultury.

Zagadnienia związane z Ŝyciem rodzinnym dotykają kwestii emocjonalnych, wręcz

intymnych i odnoszą się do sfery prywatności, a mimo to i one znajdują swe uregulowania
prawne. Nie jest to jednak niezasadna ingerencja ustawodawcy, lecz próba racjonalnego
uformowania relacji międzyludzkich w tym zakresie.

PRZEDMIOT PRAWA RODZINNEGO
Mówiąc najogólniej, prawo rodzinne normuje ogół zagadnień dotyczących współczesnej
rodziny. Główną dziedzinę spraw stanowią stosunki osobiste między członkami rodziny, a
takŜe sprawy majątkowe zarówno między małŜonkami, jak teŜ między rodzicami i dziećmi.

Normuje takŜe najistotniejsze sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej, czyli obowiązków i

praw rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka, a takŜe obowiązków
alimentacyjnych. Rozpowszechnione jest mniemanie, Ŝe obowiązek płacenia alimentów ciąŜy
jedynie na ojcu nieślubnego dziecka lub dziecka z rozwiązanego małŜeństwa. W istocie
rzeczy zaś obowiązek alimentacyjny polega równieŜ I na dostarczeniu środków utrzymania
dla krewnych w linii prostej oraz rodzeństwa.

Podsumowując te rozwaŜania moŜna powiedzieć, Ŝe prawo rodzinne stanowi zespół norm

prawnych regulujących stosunki wynikające z małŜeństwa, pokrewieństwa, opieki i kurateli.

ŹRÓDŁA PRAWA RODZINNEGO

Podstawowym aktem prawnym normującym omawiane zagadnienia jest ustawa Kodeks
rodzinny i opiekU1lcZY z dnia 25 lutego 1964 r. opublikowana w Dzienniku Ustaw nr 9,
pozycja 59 z 1964 r. Ustawa ta na przestrzeni lat jej obowiązywania była wielokrotnie
nowelizowana tak, aby najpełniej realizowała zmieniające się potrzeby społeczne.
Ujednolicona wersja Kodeksu ukazała się w 1999 r. (tekst jednolity Dz.U. nr 52, poz. 532).

Ostatnia nowelizacja dokonana została ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz innych ustaw (Dz.U. z 19 lipca 2004 r. nr 162,
poz. 1691), którą wprowadzone zostały zmiany, głównie w zakresie szczegółowych regulacji
dotyczących małŜel1skiego ustroju majątkowego.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy składa się z trzech zasadniczych części zwanych

"Tytułami", które zawierają regulacje dotyczące kolejno: małŜeństwa, pokrewieństwa oraz
opieki i kurateli. W tej części poradnika przybliŜone zostaną, na tle przykładowych sytuacji,
zasadnicze instytucje obrazujące problemy związane z Ŝyciem codziennym.

Podkreślenia wymaga to, Ŝe zawsze, gdy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) wskazuje,

e właściwy dla rozpoznania danej sprawy jest sąd opiekuńczy to sądem tym jest wydział

rodzinny i nie letnich właściwego miejscowo sądu rejonowego (np. Sąd Rejonowy w
Łowiczu, III Wydział Rodzinny i Nieletnich, Łowicz ul. Kaliska 5,99-400 Łowicz, patrz
równieŜ www.ms.gov.pl).

Ponadto dla łatwiejszej orientacji wskazać trzeba, Ŝe struktura wewnętrzna k.r.o. (tak jak

kaŜdego innego kodeksu) składa się z Tytułów, te z kolei dzielą się na Działy, te zaleŜnie od
potrzeb na Rozdziały i ewentualnie Oddziały. Podstawową jednostką strukturalną są artykuły
(art.), a część z nich posiada paragrafy (§) i ewentualnie punkty (kolejna liczba z nawiasem).
Najpełniej struktura ta uwidacznia się w spisie treści Kodeksu.

35.

Wspólność ustawowa w małŜeństwie. Macierzyństwo, ojcostwo.

MAŁśEŃSTWO

Wypowiedzenie sakramentalnego "tak" i "nie opuszczę Cię aŜ do śmierci" to nie tylko

podniosła chwila dla młodej pary, ale przede wszystkim akceptacja szeregu praw i
obowiązków, które odtąd juŜ wzajemnie muszą spełniać jako małŜonkowie.

  PRAWA I OBOWIĄZKI MAŁśONKÓW
Agata i Marcin Kowalscy pozostawali od wielu lat w związku małŜeńskim, z którego
mieli dwoje dzieci Martę i Adama. Adam kończył naukę w gimnazjum i poprosił rodziców o
pomoc  w  wyborze  szkoły,  gdyŜ  nie  wiedział  czy  kontynuować  dalszą  naukę  w  liceum,  czy
technikum.  Rodzice,  mimo  długiej  dyskusji  nie  mogli  dojść  do  porozumienia,  gdyŜ  jedno
obstawało za liceum, a dla drugiego waŜne było jak najszybsze zdobycie przez syna zawodu.
Problem Adama mimo upływu czasu nie znajdował rozwiązania, a wręcz przeciwnie narastał,
gdyŜ  ojciec  stwierdził,  Ŝe  nie  będzie  zwracał  uwagi  na  zdanie  Ŝony  tylko  dostarczy
dokumenty syna do wybranej przez siebie szkoły.
Czy ojciec Adama moŜe tak uczynić?

Kłopotliwa sytuacja, w jakiej znaleźli się rodzice Adama i on sam moŜe zostać rozstrzygnięta,
a rozwiązania tego dostarczają przepisy prawa rodzinnego. Zagadnienia dotyczące tych
kwestii unormowane zostały w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w Tytule l MałŜeństwo
obejmującym przepisy od art. 1 do 616. Wymieniony Tytuł składa się z pięciu Działów, z
których pierwszy reguluje kwestie zawarcia małŜel1stwa, drugi prawa i obowiązki
małŜonków, trzeci stosunki majątkowe między małŜonkami, czwarty ustanie małŜeństwa, a
piąty separację.

Zgodnie z przepisami regulującymi prawa i obowiązki małŜonków kaŜdy z małŜonków

moŜe samodzielnie decydować o swoich sprawach osobistych oraz o sprawach rodziny, ale w
tym  ostatnim  przypadku  tylko  wtedy,  gdy  nie  są  to  sprawy  istotne.  Odnoszący  się  do  tych
kwestii  art.  24  k.r.o.  stanowi,  Ŝe  małŜonkowie  rozstrzygają  wspólnie  o  istotnych  sprawach
rodziny. Czy dana sprawa jest istotna, decyduje jej znaczenie i wpływ na sytuację rodziny, a
ocena  ta  musi  uwzględniać  konkretne  okoliczności.  Natomiast  nie  są  istotne  sprawy

codziennego, bieŜącego Ŝycia. Wśród istotnych spraw moŜna wskazać: sposób korzystania ze
wspólnego  mieszkania,  wybór  miejsca  zamieszkania,  wybór  imienia  dziecka,  czy  wreszcie
kierunku  kształcenia  lub  zawodu  dziecka.  Tak  więc  rodzice  Adama  muszą  wspólnie
zadecydować  o  tym,  jaki  będzie  dalszy  kierunek  jego  nauki.  Ponadto  winni  oni  uwzględnić
zdanie Adama, gdyŜ wszelkie działania podejmowane przez rodziców wobec podległych ich
władzy rodzicielskiej dzieci, muszą mieć na celu ich dobro, a Adam osiągnął juŜ taki wiek, Ŝe
jego opinii naleŜy wysłuchać.

W sytuacji skrajnej, gdy małŜonkowie nie mogą dojść do porozumienia, kaŜde z nich

moŜe wystąpić z wnioskiem o rozstrzygnięcie do sądu, który zbada czy sprawa ta winna być
faktycznie  rozstrzygana  przez  sąd  w  tym  trybie  i  wyda  stosowną  decyzję  merytoryczną.
Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  omawiane  postępowanie  przed  sądem  ma  głównie  charakter
mediacyjny,  w  toku  którego  sąd  dąŜy  do  porozumienia  między  małŜonkami.  Postanowienie
sądu wydane w trybie art. 24 k.r.o. jest traktowane jak wspólne rozstrzygnięcie małŜonków i
stwarza sytuację taką jakby zaistniało między nimi porozumienie.

Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące prawa i obowiązki małŜonków

opierają  się  głównie  na  zasadzie  ochrony  małŜel1stwa  i  rodziny  oraz  równouprawnienia
obojga  małŜonków.  Przepisy  te  ustanowiono  po  to,  aby  zapewnić  rodzinie  trwałość,  dać  jej
podstawy  egzystencji  oraz  moŜliwość  rozwoju.  Z  chwilą  zawarcia  małŜeństwa  między
małŜonkami  powstaje  więź  prawna,  która  rodzi  wzajemne  prawa  i  obowiązki.  W  praktyce
sprowadza  się  to  do  tego,  Ŝe  kaŜdy  z  małŜonków  jest  zobowiązany  do  odpowiedniego
zachowania  i  jednocześnie  jest  uprawniony  do  Ŝądania  od  współmałŜonka  takiego  samego
zachowania  wobec  siebie.  Prawo  polskie  zobowiązuje  oboje  małŜonków  do  wspólnego
poŜycia,  wzajemnej  pomocy  i  wierności  oraz  do  współdziałania  dla  dobra  rodziny,  którą
załoŜyli.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  zasada  równości  małŜonków  nie  oznacza  całkowitego
zrównania ich funkcji w rodzinie.

We wspomnianej wyŜej rodzinie państwa Kowalskich, pani Agata nie pracuje i cała

rodzina pozostaje na utrzymaniu jej męŜa. JednakŜe pan Kowalski nigdy nie czyni z tego
powodu wymówek Ŝonie, wręcz przeciwnie, jest zadowolony, gdyŜ Ŝona bardzo dobrze dba o
dom i wychowanic dzieci.

Zachowanie pana Kowalskiego, równieŜ z punktu widzenia prawa zasługuje na aprobatę,

jakkolwiek  z  innych  powodów.  Wyraźnie  naleŜy  podkreślić,  Ŝe  przepisy  nic  narzucają
jakiegokolwiek modelu stosunków rodzinnych i zaleŜą one od wzajemnych, zgodnych relacji
między  małŜonkami.  Rozumiejąc  jednakŜe  róŜnice  między  predyspozycjami  kobiety
(macierzyństwo)  i  męŜczyzny,  uregulowania  prawne  mając  na  względzie  potrzebę
respektowania równości małŜonków, zrównują pracę Ŝony w gospodarstwie domowym i przy
wychowaniu dzieci z pracą zarobkową męŜa (patrz art. 27, art. 43 § 3 k.r.o.).

•

Ustawowe przedstawicielstwo małŜonków

Rodzina państwa Kowalskich, jak wcześniej wspomniano, pozostawała na utrzymaniu

Pana  Marcina  Kowalskiego  zatrudnionego  w  dobrze  prosperującej  firmie,  natomiast  pani
Kowalska  zajmowała  się  prowadzeniem  domu.  Pewnego  razu  pan  Kowalski  powaŜnie
zachorował  i  został  hospitalizowany.  Podczas  kolejnych  odwiedzin  w  szpitalu  pan  Marcin
stwierdził,  Ŝe  w  dniu  poprzedzającym  chorobę  była  wypłacana  pensja,  której  nie  zdąŜył
odebrać.  Oboje  małŜonkowie  zmartwili  się,  poniewaŜ  czekały  ich  dodatkowe  wydatki
związane  z  rekonwalescencją,  a  posiadane  oszczędności  mogły  im  nie  wystarczyć  na
utrzymanie rodziny.

Kłopotliwa sytuacja w jakiej znalazła się rodzina Kowalskich ma wbrew pozorom proste

rozwiązanie.  Zgodnie  z  art.  29  k.r.o.  instytucja  małŜeństwa  oparta  jest  m.in.  na  wzajemnym
przedstawicielstwie  ustawowym  małŜonków.  Stwarza  to  sytuację,  w  której  moŜliwe  jest
działanie  w  sprawach  zwykłego  zarządu  jednego  małŜonka  w  imieniu  drugiego  i  to  bez

pełnomocnictwa.
MałŜonek moŜe działać na rzecz i w imieniu współmałŜonka, jeśli zajdą następujące
przesłanki:
- małŜonkowie pozostają we wspólnym poŜyciu tzn. wspólnie zamieszkują i wspólnie
prowadzą gospodarstwo domowe,
-

zaistnieje

przemijająca

przeszkoda

uniemoŜliwiająca

samodzielne

działanie

współmałŜonka, a więc taka, która nie ma charakteru trwałego, moŜe to być np.: choroba
(nawet długotrwała), czasowy wyjazd za granicę,

- brak sprzeciwu współmałŜonka, którego przeszkoda dotyczy, ale aby był skuteczny wobec

osób trzecich musi być im wiadomy. Sprzeciw moŜe być zgłoszony np.: poprzez
oświadczenie złoŜone ustnie lub pisemnie zarówno przed powstaniem przeszkody (tzn. na
wypadek jej zaistnienia) jak i w czasie jej trwania.

Podkreślić naleŜy, Ŝe małŜonek działający za współmałŜonka nie ma obowiązku

dowodzenia faktu wspólnego poŜycia, ani legitymowania się czymkolwiek. Obowiązany jest
jednak w razie potrzeby wykazać, Ŝe pozostaje z reprezentowanym w związku małŜeńskim
oraz uwiarygodnić fakt występowania po stronie współmałŜonka przemijającej przeszkody.

Tak więc w przedstawionej sytuacji wystarczające jest aby Ŝona udała się do miejsca

pracy męŜa (ewentualnie ze skróconym odpisem aktu małŜeństwa i zaświadczeniem ze
szpitala), gdzie osoba odpowiedzialna za wypłatę wynagrodzeń nie będzie mogła uchylić się
od wypłaty pensji do jej rąk.

Pewne podobieństwo do przytoczonej powyŜej sytuacji, jednakŜe o całkiem odmiennych

przyczynach,  będzie  wykazywał  stan,  w  którym  jeden  z  małŜonków  nie  spełnia  obowiązku
przyczyniania  się  do  zaspokajania  potrzeb  rodziny.  W  takiej  sytuacji  sąd  moŜe  nakazać  aby
wynagrodzenie  za  pracę  małŜonka  nie  spełniającego  swych  obowiązków  było  wpłacane  w
całości  lub  w  części  drugiemu  małŜonkowi.  Z  wnioskiem  o  wydanie  nakazu  wypłaty  moŜe
wystąpić  do  sądu  nie  tylko  współmałŜonek  osoby  zobowiązanej  do  świadczeń  na  rzecz
rodziny, ale równieŜ działający na jej rzecz prokurator oraz organizacje społeczne uprawnione
do  wytaczania  na  rzecz  obywateli  powództw  w  sprawach  o  roszczenia  alimentacyjne.
Postanowienie przez sąd, który je wydał, przesyłane jest pracodawcy razem z wezwaniem aby
wynagrodzenie  za  pracę  wypłacane  było  w  stosownej  części  do  rąk  drugiego  małŜonka.
Wskazany  tryb  postępowania  jest  całkowicie  odrębny  od  kwestii  związanych  z  moŜliwością
wytoczenia  powództwa  o  alimenty  (zagadnienia  te  zostały  poruszone  przy  omawianiu
powinowactwa).

ZAWARCIE MAŁśEŃSTWA
MałŜeństwo zostaje zawarte z chwilą, gdy męŜczyzna i kobieta zgodnie złoŜą przed
kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub duchownym albo konsulem (dotyczy to obywateli
polskich przebywających za granicą oświadczenie, Ŝe wstępują ze sobą w związek małŜeński.
Sama chwila sporządzenia na piśmie aktu zawarcia małŜeństwa nie ma decydującego
znaczenia.

Przesłankami warunkującymi zawarcie małŜeństwa są: odmienność płci osób

zamierzających wstąpić w związek małŜeński, ich jednoczesna obecność przed kierownikiem
urzędu stanu cywilnego i złoŜenie zgodnych oświadczeń o wstąpieniu w związek małŜeński.
Niezachowanie tych warunków powoduje, Ŝe małŜeństwo nie zostaje zawarte.

W obecnie obowiązującym w Polsce stanie prawnym stworzona została (na mocy

konkordatu)  moŜliwość  nadania  skutków  cywilnych  małŜeństwu  zawartemu  przed  du-
chownym  określonego  wyznania.  Zawarcie  małŜeństwa  wyznaniowego  samo  przez  się  nie
powoduje  skutków  prawnych  na  gruncie  prawa  polskiego  tzn.  małŜeństwo  takie  z  punktu
widzenia  instytucji  państwowych,  a  więc  świeckich,  nie  istnieje  i  co  najwyŜej  w  pewnych
sytuacjach moŜe być traktowane jak konkubinat (związek o charakterze praktycznym, ale bez

usankcjonowania prawnego). Dlatego, aby małŜeństwo wyznaniowe miało jednocześnie
charakter świecki, konieczne jest złoŜenie przez nupturientów (osoby zamierzające zawrzeć
małŜeństwo)

zgodnego

oświadczenia

woli

jednoczesnego

zawarcia

małŜeństwa,

podlegającego prawu polskiemu, co stanie się podstawą późniejszego sporządzenia przez
kierownika urzędu stanu cywilnego aktu małŜeństwa.

Podkreślenia wymaga fakt, Ŝe małŜeństwo znajduje się pod ochroną Konstytucji RP.

Mianowicie  jej  art.  18  stanowi,  Ŝe  małŜeństwo  jako  związek  kobiety  i  męŜczyzny,  rodzina,
macierzyństwo  oraz  rodzicielstwo  znajdują  się  pod  ochroną  i  opieką  Rzeczypospolitej
Polskiej.  Przepis  ten  ma  istotne  znaczenie  jako  dyrektywa  interpretacyjna  W  odniesieniu  do
przepisów  regulujących  małŜeństwo.  Oznacza  to,  Ŝe  przepisy  te  muszą  być  rozumiane  i
wykonywane w intencji, jaka przyświeca Konstytucji.

W tym miejscu naleŜy podkreślić, Ŝe waga prawa do zawarcia małŜeństwa wynika nie

tylko z rangi przepisów prawa wewnętrznego, ale uwidacznia się równieŜ w tym, Ŝe jest ono
gwarantowane przez konwencje międzynarodowe, których Polska jest stroną. Wskazuje to jak
duŜą wagę przywiązuje społeczność międzynarodowa do instytucji małŜeństwa i rodziny.
Wskazać tu naleŜy przede wszystkim:

- Konwencję o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzoną w Rzymie

dnia  4  listopada  1950  r.,  którą  Polska  ratyfikowała  ustawą  z  dnia  2  października  1992  r.
(Dz.U.  z  1993  r,  nr  61,  poz.  284).  Zgodnie  z  art.  12  tej  Konwencji  kobiety  i  męŜczyźni  w
wieku  małŜeńskim  mają  prawo  do  zawarcia  małŜeństwa  i  załoŜenia  rodziny  zgodnie  z
prawem krajowym,

- Konwencję w sprawie zgody na zawarcie małŜeństwa, najniŜszego wieku małŜeńskiego i

rejestracji małŜeństw, otwarta do podpisu w Nowym Jorku dnia 10 grudnia 1962 r. (Dz. U. nr
9, poz. 53 i 54), stanowiąca m.in. w art. 1, Ŝe małŜeństwo nie moŜe być zawarte bez pełnej i
swobodnej zgody obu stron,

- Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych uchwalony przez Zgromadzenie

Ogólne Narodów Zjednoczonych w dniu 16 grudnia 1966 r., ratyfikowany przez Polskę w
dniu 3 marca 1977 r. (Dz.U. z 1977 r., nr 38, poz. 167), który w art. 23 stanowi m.in., Ŝe
rodzina jest naturalną i podstawową komórką społeczeństwa i ma prawo do ochrony ze strony
społeczeństwa i państwa,

- Rezolucję nr 78/37 w sprawie równouprawnienia małŜonków w prawie cywilnym, przyjęta

przez  Komitet  Ministrów  Rady  Europy  w  dniu  27  września  1978  r.  (M.  Safian,  Standardy
prawne  Rady  Europy,  Teksty  i  komentarze,  t.  1,  Warszawa  1994  r.,  s.  272  i  nast.),która
zawiera  m.in.  stwierdzenie  o  zapewnieniu  małŜonkom  równych  praw  w  zakresie
rozstrzygania spraw w razie braku zgodności między nimi.

•

Przesłanki zawarcia małŜeństwa

Córka Państwa Kowalskich Marta od dłuŜszego czasu przyjaźniła się ze starszym od niej o
trzy lata Adrianem. Pewnego wieczoru przy kolacji oświadczyła rodzicom, iŜ oboje z
Adrianem postanowili zawrzeć związek małŜeński. Wtedy ojciec stwierdził, iŜ nie jest to w
ogóle moŜliwe, bo Marta nie jest pełnoletnia i skończy 18 lat dopiero za niespełna rok. Marta
nie była pewna czy ojciec ma rzeczywiście rację?

Istotnie, co do zasady, małŜeństwo moŜe być zawarte przez osobę, która ma ukończone 18

lat.  Wiek  jest  bardzo  waŜną  przesłanką,  gdyŜ  nie  osiągnięcie  go  uniemoŜliwia  wstąpienie  w
związek  małŜeński,  a  gdyby  do  tego  doszło,  to  stanowi  to  podstawę  uniewaŜnienia
małŜeństwa. JednakŜe przesłanka ta nie ma charakteru bezwzględnego i z waŜnych powodów
sąd opiekuńczy moŜe zezwolić na zawarcie małŜeństwa kobiecie, która ukończyła 16 lat. W
przypadku  zaistnienia  takiej  sytuacji,  kobieta  traktowana  jest  po  zawarciu  małŜeństwa  jak
osoba pełnoletnia, mimo nieukończenia 18 lat.

Podstawą do uzyskaf1ia zgody sądu jest zaistnienie wymaganej przez prawo przesłanki,

polegającej na tym, Ŝe zamierzone małŜeństwo musi być zgodne z dobrem załoŜonej rodziny.
Oznacza  to  potrzebę  wykazania,  iŜ  mająca  powstać  rodzina  będzie  miała  szanse  na
prawidłowe funkcjonowanie. Znaczenie ma tutaj przede wszystkim dojrzałość małoletniej do
współŜycia  małŜeńskiego,  czy  posiadanie  środków  niezbędnych  do  utrzymania  siebie  i
rodziny.  W  orzecznictwie  sądów  wśród  waŜnych  powodów  uzasadniających  zezwolenie  na
zawarcie małŜeństwa wymienia się m. in.: urodzenie dziecka ze stosunków seksualnych osób
mających  zawrzeć  małŜeństwo,  takŜe  ciąŜę  wynikłą  z  takich  stosunków.  Charakterystyczne
jest to, Ŝe postępowanie  o udzielenie zezwolenia wszczyna się wyłącznie na wniosek osoby,
która nie osiągnęła wymaganego wieku, a nie jej przedstawiciela ustawowego.

Tak więc Marta moŜe sama bez udziału rodziców wystąpić z wnioskiem do sądu.

JednakŜe postępowanie przed sądem będzie się toczyć m.in. z udziałem jej rodziców, a ich
stanowisko i stosunek do mającej ewentualnie powstać rodziny będzie równieŜ rzutować na
decyzję sądu.

Oprócz wymienionej przesłanki warunkującej zawarcie waŜnego związku małŜeńskiego,

a związanej z wiekiem nupturientów, występują w konkretnych sytuacjach dalsze przeszkody
uniemoŜliwiające  zawarcie  małŜeństwa.  Tak  więc  nie  moŜe  zawrzeć  małŜeństwa  osoba
ubezwłasnowolniona  całkowicie,  osoba  dotknięta  chorobą  psychiczną  lub  niedorozwojem
umysłowym  oraz  osoba  juŜ  pozostająca  w  innym  związku  małŜeńskim.  Ponadto  nie  mogą
zawrzeć ze sobą związku małŜeńskiego krewni i powinowaci w linii prostej (np. dziadkowie -
rodzice  -  wnukowie),  a  takŜe  rodzeństwo  oraz  przysposabiający  z  przysposobionym.  W
odniesieniu  do  niektórych  z  wymienionych  przeszkód  np.  związanych  z  występowaniem
choroby  psychicznej  czy  niedorozwoju  umysłowego,  albo  wynikających  z  powinowactwa,
moŜliwe  jest  uzyskanie  zezwolenia  sądu  na  zawarcie  małŜeństwa.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  w
przypadku  zawarcia  małŜeństwa  przez  osoby,  co  do  których  występowały  wskazane  wyŜej
przeszkody, małŜeństwo takie moŜe zostać uniewaŜnione przez sąd.

MałŜeństwo moŜe być nadto uniewaŜnione jeśli oświadczenie o wstąpieniu w związek

małŜeński zostało złoŜone przez osobę, która znajdowała się w stanie wyłączającym
ś

wiadome wyraŜenie woli oraz pod wpływem błędu co do toŜsamości drugiej strony lub pod

wpływem bezprawnej groźby drugiej strony względnie osoby trzeciej. Podkreślić naleŜy, Ŝe
samo wystąpienie którejkolwiek z przesłanek do uniewaŜnienia małŜeństwa nie przesądza
automatycznie o jego niewaŜności, gdyŜ np. przy wystąpieniu stanu wyłączającego świadome
wyraŜenie woli nie moŜna uniewaŜnić małŜeJ1stwa po upływie trzech lat od jego zawarcia.

•

Obowiązki małŜonków

Jak zasygnalizowano wcześniej, Kodeks rodzinny i opiekuńczy wyraŜa zasadę równości

małŜonków,  co  oznacza,  Ŝe  mąŜ  nie  jest  tak  jak  to  przyjmowały  wcześniejsze  systemy
prawne,  głową  rodziny,  ale,  Ŝe  oboje  małŜonkowie  mają  równe  prawa  względem  siebie  i
swych  dzieci.  Wymagania,  jakie  pod  tym  względem  stawia  prawo  małŜonkom  są
zdecydowanie wyŜsze niŜ wobec ludzi, którzy są sobie obcy.

Do podstawowych obowiązków małŜonków zgodnie z dyspozycją art. 23 k.r.o. naleŜy

wspólne poŜycie. WyraŜa się ono w istnieniu między małŜonkami trojakich więzi:
- duchowej, przejawiającej się we wzajemnym szacunku, szczerości, zaufaniu,
wyrozumiałości, gotowości do kompromisów i ustępstw,
- fizycznej, związanej z dobrowolnym utrzymywaniem poŜycia płciowego,
- gospodarczej, polegającej na wspólnym prowadzeniu gospodarstwa domowe go tak, aby
ich stopa Ŝyciowa była jednakowa.

Ponadto małŜonkowie obowiązani są do wzajemnej pomocy, wierności i współdziałania

dla dobra rodziny, którą załoŜyli. Podkreślenia wymaga fakt, Ŝe przyczynianie się do
zaspokojenia potrzeb rodziny, moŜe polegać i to nawet w całości, na osobistych staraniach
danego małŜonka o wychowanie wspólnych dzieci oraz pracy we wspólnym gospodarstwie
domowym.

MAŁśEŃSKIE USTROJE MAJĄTKOWE
Omawiany dział k.r.o. przed nowelizacją dokonaną ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o
zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2004
r. nr 162, poz. 1691) nosił tytuł "Stosunki majątkowe między małŜonkami".

Pan Kowalski otrzymał ostatnio w pracy podwyŜkę i mimo, Ŝe w rodzinie tylko on

pracował zawodowo, powodziło im się na tyle dobrze, iŜ oboje z Ŝoną postanowili kupić
samochód. Pan Marcin był dumny z nowego nabytku i nieustannie podkreślał, Ŝe samochód
jest tylko jego własnością, gdyŜ tylko on zarobił na niego pieniądze.

W świetle obowiązujących przepisów pan Marcin nie miał prawa tak mówić. Zgodnie z

art.  31  i  nast.  k.r.o.  zawarcie  małŜeństwa,  co  do  zasady  powoduje  powstanie  między
małŜonkami  wspólności  majątkowej,  która  istnieje  przez  cały  czas  trwania  małŜel1stwa.
Wspólność  obejmuje  dorobek  małŜonków,  tzn.  przedmioty  majątkowe  nabyte  w  czasie
małŜeństwa  przez  oboje  małŜonków  lub  przez  jednego  z  nich  stanowiące  majątek  wspólny.
Wspólność  obejmuje  dorobek  małŜonków,  tzn.  przedmioty  majątkowe  nabyte  w  czasie
małŜel1stwa  przez  oboje  małŜonków  lub  przez  jednego  z  nich  (ustawa  nowelizacyjna  z  17
czerwca 2004 r. wprowadza w tym miejscu pojęcie majątku wspólnego). Tak więc majątkiem
wspólnym  staje  się  to,  czego  małŜonkowie  dorobią  się  po  zawarciu  małŜeństwa,  a  majątek
który  kaŜdy  z  małŜonków  uzyskał  przed  zawarciem  małŜeństwa,  naleŜy  nadal  wyłącznie  do
niego jako jego majątek odrębny zwanym majątkiem osobistym.

Tak więc w przytoczonej wyŜej sytuacji nowo nabyty samochód nie będzie wyłączną

własnością Pana Marcina, a będzie stanowił współwłasność obojga małŜonków i to
niezaleŜnie od tego na którego z małŜonków zostanie zarejestrowany.

Podkreślenia wymaga to, Ŝe przepisy regulujące stosunki majątkowe małŜeńskie nie mają

zastosowania do sytuacji osób, pozostających w faktycznym wspólnym poŜyciu, np.
konkubinatu.

Wspólność ustawowa małŜeńska moŜe istnieć tylko i wyłącznie między małŜonkami i nikt

inny nie moŜe wstąpić w prawa któregokolwiek z małŜonków.

JednakŜe oprócz majątku wspólnego małŜonkowie posiadają równieŜ, jak wspomniano

wcześniej, majątki odrębne (osobiste), do których obok przedmiotów nabytych przed
zawarciem małŜeństwa wchodzą przedmioty nabyte w czasie małŜeństwa ale pochodzące ze
szczególnych źródeł (patrz art. 33 k.r.o.). Będą to m.in.:
- przedmioty nabyte przez dziedziczenie, czy darowiznę, chyba, Ŝe darczyńca lub
spadkodawca postanowił inaczej,
- przedmioty słuŜące wyłącznie do zaspokojenia osobistych potrzeb małŜonka np.: odzieŜ,
obuwie, sprzęt sportowy, instrumenty muzyczne,

- przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za osobiste osiągnięcia jednego z

małŜonków np.: nagrody literackie, naukowe, techniczne, czy uzyskane w róŜnego rodzaju
konkursach. Nie mają jednak tego charakteru nagrody wynikłe z obowiązków pracowniczych.

Oboje małŜonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym, a w

zakresie zwykłego zarządu, moŜe być on wykonywany równieŜ samodzielnie przez jednego z
nich. Jak wynika z przedstawionych wyŜej okoliczności, zasadą jeśli chodzi o ustrój
majątkowy małŜeństwa, jest wspólność majątkowa, która trwa przez cały czas jego istnienia.

JednakŜe moŜliwe jest inne uregulowanie kwestii majątkowych między małŜonkami niŜ

wynika to z przytoczonych wyŜej rozwiązań ustawowych. Mianowicie, do powstania
wspólności majątkowej między małŜonkami moŜe nie dojść mimo zawarcia małŜeństwa albo
wspólność ta moŜe ustać w czasie trwania małŜeństwa.
Sytuacja taka zaistnieje w razie zawarcia umowy przez małŜonków, która wspólność
ustawową rozszerzy, ograniczy albo wyłączy poprzez ustanowienie rozdzielności majątkowej,

względnie na skutek orzeczenia sądu, który zniesie wspólność ustawową wprowadzając
rozdzielność majątkową.

Umowa między małŜonkami winna być sporządzona w formie aktu notarialnego, gdyŜ

inaczej  będzie  niewaŜna.  W  sytuacji,  gdy  wyłonią  się  waŜne  powody  przemawiające  za
zniesieniem wspólności majątkowej, a jeden z małŜonków nie wyraŜa zgody na jej zniesienie
w  drodze  umowy,  drugi  z  małŜonków  moŜe  wystąpić  z  powództwem  do  sądu  Ŝądając  jej
zniesienia i ustanowienia rozdzielności majątkowej. WaŜnymi powodami w rozumieniu tego
przepisu będą m.in.: trwonienie majątku wspólnego, raŜąca niegospodarność czy alkoholizm,
a  więc  sytuacje,  w  których  działania  jednego  małŜonka  stanowią  powaŜne  zagroŜenie  dla
interesów majątkowych rodziny.

Czy wiesz, Ŝe...

Jakkolwiek prawo rodzinne dopuszcza moŜliwość zawarcia związku małŜeńskiego

wyznaniowego  to  jednak  unormowania  prawa  polskiego  i  Kodeksu  kanonicznego  (prawa
kościelnego)  nie  pokrywają  się  ze  sobą  co  do  wieku  osób,  mających  zdolność  do  zawarcia
małŜeństwa.  Zgodnie  z  kanonem  (odpowiednik  artykułu  w  prawie  świeckim)  1083  §  1
Kodeksu  prawa  kanonicznego  wiek  uprawniający  do  zawarcia  małŜeństwa  dla  męŜczyzny
wynosi 16 lat, a dla kobiety juŜ 14 lat. Dlatego w omawianym aspekcie, istotne znaczenie ma
instrukcja Konferencji Episkopatu Polski z dnia 22 października 1998 r., która stanowi, Ŝe "do
godziwego  zawarcia  małŜeństwa  wymaga  się  ukończenia  18  roku  Ŝycia  zarówno  przez
męŜczyznę,  Jak  i  kobietę".  Jakkolwiek  prawo  polskie  przewiduje  moŜliwość  zawarcia
małŜeństwa przez kobietę, która ukończyła 16 lat (na podstawie zgody sądu opiekuńczego), to
jednak  do  jego  :zawarcia  w  Kościele  -  zgodnie  z  instrukcją  -  wymaga  się  dyspensy
Ordynariusza miejsca.

Prawo polskie nie zna instytucji zaręczyn. Dlatego przyrzeczenie zawarcia małŜeństwa nie

rodzi  Ŝadnych  skutków  w  sferze  prawa  rodzinnego,  a  szczególnie  obowiązku  zawarcia
związku małŜeńskiego. Tak więc postępowanie takie moŜe podlegać jedynie ocenie moralnej
i  etycznej.  JednakŜe  lekkomyślne  spowodowanie  po  stronie  osoby,  co  do  której  nie
dotrzymano  przyrzeczenia  zawarcia  małŜeństwa  kosztów  z  uwagi  np.  na  odwołanie
opłaconego  przyjęcia  weselnego,  stanowi  podstawę  Ŝądania  stosownego  odszkodowania  od
osoby  zrywającej  przyrzeczenie  małŜeństwa  (patrz  orzeczenie  Sądu  NajwyŜszego  z  15  lipca
1953 r., II C 687/53, PiP 1954 r.).

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Korzystając z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 1 do art. 17) wyjaśnij,

czy w sytuacji, gdy kobieta i męŜczyzna osiągnęli wymagany wiek mogą zawsze zawrzeć
związek małŜeński?

POKREWIEŃSTWO

Pokrewieństwo to stosunek łączący osoby pochodzące od wspólnego przodka.

Pokrewieństwo  określa  się  w  linii  prostej  i  bocznej  oraz  w  stopniach.  Krewnymi  w  linii
prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, np. matka - syn - wnuk. Krewnymi w
linii  bocznej  są  inni  krewni,  np.  rodzeństwo,  ciotki,  wujowie  itd.  Pokrewieństwo  wywołuje
szereg  skutków  prawnych  w  prawic  cywilnym  i  rodzinnym,  np.  w  zakresie  dziedziczenia,
obowiązków  i  uprawnień  alimentacyjnych  oraz  zakazu  zawierania  małŜe6stw  a  w  prawic
karnym odpowiedzialność za kazirodztwo.

POCHODZENIE DZIECKA
Państwo Kowalscy, razem z dziećmi zostali zaproszeni w odwiedziny do kuzynki Bogumiły
Kowalskiej, która była w ciąŜy i za kilka tygodni miał nastąpić poród. Gdy wracali do domu,
Adam cały czas dopytywał się rodziców, kto i w jaki sposób zostanie formalnie ojcem
dziecka, skoro Bogumiła zamieszkiwała wspólnie z panem Grzegorzem, ale nie byli oni
małŜeństwem. Nie uzyskał jednak konkretnej odpowiedzi, gdyŜ rodzice stwierdzili, Ŝe sami
do końca nie wiedzą, a z taką sytuacją nie mieli do czynienia. Zresztą oboje cały czas
ubolewali nad nieodpowiedzialnością kuzynki.

Kwestie dotyczące opisanego problemu mają swoje uregulowanie w Kodeksie rodzinnym

i opiekuńczym, a konkretnie w Tytule 11 Pokrewieństwo obejmującym przepisy art. od 62 do
144. Wymieniony Tytuł składa się z trzech Działów.

Pierwszy obejmuje zagadnienia związane z rodzicami i dziećmi, a więc pochodzenie

dziecka i stosunki między rodzicami a dziećmi, drugi normuje kwestie przysposobienia, a
trzeci obowiązku alimentacyjnego.

Zagadnienia związane z pochodzeniem dziecka, a więc z ustaleniem jego stanu cywilnego

uregulowane zostały w art. 62 i nast. k.r.o.

Z przyczyn oczywistych i naturalnych, zasadniczą kwestią jest ustalenie ojcostwa, gdyŜ

określenie macierzyństwa nic nastręcza w praktyce problemów.

Zasadą przyjętą przez polskie ustawodawstwo jest domniemanie ojcostwa męŜczyzny

będącego  męŜem  matki  dziecka.  Z  tego  względu  w  przypadku  dzieci  zrodzonych  w
małŜeI1stwie  z  mocy  ww.  domniemania  przyjmuje  się,  Ŝe  są  one  dziećmi  męŜa  matki.
Dotyczy  to  równieŜ  dzieci  urodzonych  do  trzystu  dni  od  ustania  lub  uniewaŜnienia
małŜeństwa.  PowyŜsze  domniemania  mogą  być  obalone  tylko  na  skutek  powództwa  o
zaprzeczenie  ojcostwa.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  wymienione  domniemanie  wywiera  skutki
prawne  do  czasu  jego  obalenia,  a  więc  mąŜ  matki  jest  cały  czas,  w  świetle  prawa  ojcem
nawet,  gdy  jest  oczywiste,  Ŝe  dziecko  nie  pochodzi  od  niego  (np.  długotrwała  rozłąka
spowodowana wyjazdom zagranicznym).

Powództwo o zaprzeczenie ojcostwa moŜe wytoczyć zarówno mąŜ matki, jak i matka

przed właściwym miejscowo sądem rejonowym, przy czym mąŜ moŜe uczynić to jedynie w
ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o urodzeniu dziecka, a matka w ciągu 6
miesięcy od urodzenia dziecka.

W tym miejscu wskazać naleŜy, Ŝe zgodnie z brzmieniem art. 70 § 1 k.r.o. prawo do

wytoczenia powództwa o zaprzeczenie ojcostwa przysługuje teŜ samemu dziecku, po
osiągnięciu przez nie pełnoletności, ale nie później niŜ trzy lata od jej osiągnięcia. W sytuacji,
gdy nie zachodzi wskazane domniemanie (z taką sytuacją mamy do czynienia w opisanym
wyŜej przykładzie) lub, gdy zostało ono skutecznie obalone, ustalenie ojcostwa moŜe nastąpić
jedynie przez uznanie dziecka przez ojca albo na mocy orzeczenia sądu ustalającego ojcostwo
konkretnego męŜczyzny.

•

Uznanie dziecka przez jego biologicznego ojca

Uznanie takie moŜe nastąpić przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego lub przed

sądem  opiekuńczym,  względnie  za  granicą  przed  konsulem  polskim,  (jeśli  oboje  rodzice  są
obywatelami polskimi). Ponadto w razie niebezpieczeństwa groŜącego Ŝyciu ojca lub dziecka,
uznanie  moŜe  nastąpić  przed  notariuszem.  Istotą  uznania  jako  aktu  zawierającego  element
woli (tzn. chęć uznania) oraz element przyznania faktu, (Ŝe dziecko pochodzi od uznającego),
jest to, Ŝe ustawodawca  nic dał organowi powołanemu do przyjęcia oświadczenia, prawa do
kontroli  zgodności  tego  oświadczenia  z  rzeczywistym  stosunkiem  biologicznym.  Prawo
dopuszcza  uznanie  dziecka  zarówno  narodzonego  jak  i  nienarodzonego,  jeśli  zostało  juŜ
poczęte (art. 75 k.r.o.).

Uznanie powoduje, Ŝe między uznającym, a uznawanym zaczynają obowiązywać

wszystkie  prawa  i  obowiązki  wynikające  z  rodzicielstwa.  Podkreślić  naleŜy,  Ŝe  zdolność  do
uznania ma tylko męŜczyzna posiadający pełną zdolność do czynności prawnych, uzyskiwaną
z  chwilą  ukończenia  18  lat  (nie  dotyczy  to  osób  ubezwłasnowolnionych).  Jeśli  męŜczyzna  z
jakiejś  przyczyny  pozbawiony  jest  tego  przymiotu,  to  przedstawiciel  ustawowy  nie  moŜe  w
jego  imieniu  uznać  dziecka.  Natomiast  zgodnie  z  dyspozycją  art.  74  k.r.o.  ojciec  mający
ograniczoną  zdolność  do  czynności  prawnych  (małoletni,  który  ukończył  13  lat,  osoba
ubezwłasnowolniona  częściowo)  moŜe  uznać  dziecko,  ale  potrzeba  do  tego  zgody  jego
przedstawiciela ustawowego, który winien ją wyrazić przed organem, przed którym następuje
uznanie.  NiezaleŜnie  od  powyŜszych  wymagań  art.  77  k.r.o.  stanowi,  Ŝe  do  uznania  dziecka
małoletniego  oraz  dziecka  poczętego  potrzebna  jest  zgoda  matki  dziecka,  a  jeśli  dziecko  W
chwili uznania jest pełnoletnie potrzebna jest równieŜ i jego zgoda.

Odnosząc się do podanego na wstępie przykładu pan Grzegorz moŜe dobrowolnie przed

kierownikiem urzędu stanu cywilnego uznać dziecko Bogumiły i to nawet przed jego
urodzeniem. Natomiast oczywiste jest, Ŝe gdyby oboje zdecydowali się niezwłocznie na ślub
to dziecko po urodzeniu objęte byłoby domniemaniem, o jakim wspomniano wyŜej.

•

śą

danie sądowego ustaleniu ojcostwa

W sytuacji, gdyby Grzegorz nie wykazywał przejawów odpowiedzialności i poczucia
obowiązku Bogumiła miałaby zgodnie z dyspozycją art. 84 k.r.o, prawo po urodzeniu dziecka
do Ŝądania ustalenia ojcostwa.
Pozew o ustalenie ojcostwa matka (po uzyskaniu pełnoletności prawo to przysługuje samemu
dziecku) moŜe wytoczyć w imieniu własnym jak i w imieniu małoletniego dziecka, a sądem
właściwym jest sąd rejonowy, przy  czym pozwany  w danym procesie moŜe być tylko jeden
męŜczyzna.  Z  dniem  10.07.2004  r.  sądowego  ustalenia  ojcostwa  moŜe  Ŝądać  równieŜ
domniemany  ojciec.  W  toku  postępowania  sąd  ustala  czy  męŜczyzna  obcował  z  matką
dziecka  w  okresie  koncepcyjnym,  o  jakim  mowa  wart.  85  k.r.o.,  a  takŜe  przeprowadza  inne
stosowne dowody m.in. grupowe badania krwi oraz badania DNA (materiału genetycznego),
które w praktyce w sposób bezbłędny pozwalają wykazać ojcostwo danego męŜczyzny.

Wyrok sądu ustalający ojcostwo z chwilą uprawomocnienia powoduje powstanie między

dzieckiem, a męŜczyzną, którego dotyczy, praw i obowiązków wynikających z rodzicielstwa i
rodzi równieŜ skutki wobec osób trzecich. Podkreślić jednak naleŜy, Ŝe sąd ustalając ojcostwo
danego męŜczyzny moŜe, jeśli stwierdzi ku temu podstawy, nie przyznać mu władzy
rodzicielskiej, ograniczając jego prawa tylko do obowiązku alimentacji.

STOSUNKI MIĘDZY RODZICAMI A DZIEĆMI. WŁADZA RODZICIELSKA.

Adam jak zwykle leniuchował. Jego mama juŜ trzy razy prosiła go, aby wyniósł śmieci.

On nie reagował, tylko impertynenckim tonem odpowiadał, aby wyniosła je sama. Adam
nigdy nie słuchał mamy, mimo Ŝe ta wielokrotnie prosiła go tłumacząc, Ŝe jest jej cięŜko, a on
ma juŜ 14 lat i mógłby jej choć trochę pomóc. Ostatnio w ramach kary mama zabroniła mu
korzystania z komputera. Adam był tym rozŜalony i gdy ponownie został poproszony o
pomoc, ze złością powiedział, Ŝe nie ma zamiaru niczego robić. Wtedy mama uderzyła go, co
podziałało na niego jak zimny prysznic. Szybko ubrał się i poszedł wyrzucić śmieci. Idąc
myślał" czy mama miała prawo tak postąpić ?".

Do zagadnień związanych z przedstawionym zdarzeniem równieŜ znajdują zastosowanie

przepisy prawa rodzinnego, a mianowicie dotyczące władzy rodzicielskiej (art. 87 i nast.
k.r.o.).

Zgodnie z dyspozycją mi. 87 k.r.o. rodzice i dzieci obowiązani są do wzajemnego

wspierania się, a dziecko pozostające na utrzymaniu rodziców i mieszkające u nich jest
obowiązane pomagać im we wspólnym gospodarstwie (patrz art. 91 k.r.o.).

Ponadto, jeśli dziecko osiąga dochody z własnej pracy i mieszka u rodziców, powinno

przyczyniać się do pokrycia kosztów utrzymania rodziny. Przez wspólne gospodarstwo naleŜy
rozumieć nie tylko dom, ale teŜ i gospodarstwo rolne rodziców, a takŜe prowadzoną przez
nich działalność gospodarczą.

Podkreślić jednak naleŜy, Ŝe rodzice mogą oczekiwać od dziecka tylko takiej pomocy,

która odpowiada jego fizycznym i psychicznym siłom, gdyŜ nie moŜe na tym ucierpieć jego
wychowanie i rozwój.

Dziecko zgodnie z zapisem art. 92 k.r.o. aŜ do pełnoletności pozostaje pod władzą

rodzicielską.  Władza  rodzicielska  to  obowiązki  spoczywające  na  rodzicach  oraz
przysługujące  im  prawa,  które  winny  być  wykorzystywane  do  sprawowania  pieczy  nad
samym dzieckiem i jego majątkiem, jeśli go posiada. Człowiek osiąga pełnoletność z chwilą
ukończenia  18  lat  lub  wcześniej  przez  zawarcie  małŜel1stwa  (dotyczy  to  tylko  kobiet).  Z
chwilą  uzyskania  peh1oletności  władza  rodzicielska  wygasa  z  mocy  samego  prawa  tzn.  nie
potrzeba  do  stwierdzenia  tego  Ŝadnej  decyzji  czy  postanowienia  jakiegokolwiek  organu
władzy  państwowej.  Cechą  charakterystyczną  tej  władzy  jest  to,  Ŝe  rodzice  nie  mogą
wcześniej dziecka od tej władzy uwolnić, ani przedłuŜyć jej trwania poza okres pełnoletności.

Realizując zasadę równouprawnienia kobiety i męŜczyzny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy

przyznaje jednakowe prawa do realizowania władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom. Zakres
władzy rodzicielskiej, co do zasady nie jest uzaleŜniony od tego czy rodzice pozostają w
związku małŜe11skim, czy nie. JednakowoŜ w odniesieniu do dzieci pozamałŜeńskich mogą
wystąpić pewne ograniczenia (art. 93 §2 k.r.o.) w sprawowaniu tej władzy przez męŜczyznę,
którego ojcostwo zostało uznane sądownie, gdyŜ przysługuje mu ona tylko wtedy, gdy sąd ją
przyzna.

Władza rodzicielska obejmuje prawo do wychowywania dziecka, z czym wiąŜe się

usankcjonowany  prawnie  obowiązek  posłuszeństwa  dziecka  pozostającego  pod  władzą
rodzicielską  wynikający  z  art.  95  §  1  k.r.o.  Obowiązek  ten  oznacza  podporządkowanie  się
przez  dziecko  woli  rodziców.  Stanem  zamierzonym  przez  ustawodawcę  jest  to  aby  rodzice
uwzględniając godność dziecka swym przykładem, wpływem na jego zachowanie, uzyskiwali
po  stronie  dziecka  świadome  i  niewymuszone  podporządkowanie  się  ich  poleceniom.
Wymaga  to  od  rodziców  pełnej  odpowiedzialności,  posiadania  autorytetu  i  konsekwencji  w
działaniu.  JednakŜe  środki  te  mogą  okazać  się  niewystarczające.  Wtedy  rodzice  mogą
wymusić posłuszeństwo w drodze upomnienia, a nawet karcenia fizycznego. Karcenie to nie
moŜe oczywiście przybrać form szkodliwych dla zdrowia fizycznego i psychicznego dziecka,
gdyŜ  wtedy  moŜe  stać  się  działaniem  przestępczym,  przybierającym  formę  znęcania  się
fizycznego  lub  psychicznego  w  rozumieniu  art.  207  Kodeksu  karnego.  NaleŜy,  bowiem
pamiętać,  Ŝe  wychowanie  ma  na  celu  przygotowanie  młodego  człowieka  do  samodzielnego
Ŝ

ycia w społeczeństwie, dlatego niedopuszczalne jest naduŜywanie przez rodziców prawa do

karcenia.  NaduŜywanie  tych  uprawnień,  powodując  zagroŜenie  dobra  dziecka,  oprócz
wskazanych wyŜej konsekwencji prawnokarnych, moŜe prowadzić do wdroŜenia stosownego
postępowania przed sądem opiekuńczym w trybie art. 109 k.r.o. Sąd powziąwszy wiadomość
o zagroŜeniu dobra dziecka (np.: na skutek zawiadomienia przez policję, czy władze szkoły),
moŜe  jeśli  stwierdzi  ku  temu  podstawy  m.in.  zobowiązać  rodziców  małoletniego  do
określonego postępowania, z jednoczesnym wskazaniem sposobu kontroli wykonywania tego
zarządzenia,  nadto  moŜe  poddać  wykonywanie  władzy  rodzicielskiej  stałemu  nadzorowi
kuratora sądowego.

Rodzice wychowują dziecko ale i kierują nim, a nadto obowiązani są troszczyć się o jego

fizyczny  i  duchowy  rozwój,  uwzględniając  upodobania  i  uzdolnienia  dziecka.  Prawo
kierowania dzieckiem (art. 96 kro.), a więc decydowanie o jego trybie Ŝycia daje moŜliwość
właściwego  kształtowania  osobowości.  Obejmuje  to  m.in.  prawo  do  określania  miejsca
pobytu  dziecka,  kontrolowanie  w  jakim  przebywa  towarzystwie,  jak  spędza  czas,  jakie
uprawia  rozrywki,  jakie  ogląda  filmy  oraz  czy  wypełnia  swoje  obowiązki,  a  szczególnie

obowiązek  nauki.  JednakŜe  w  tym  miejscu  naleŜy  jednoznacznie  podkreślić,  Ŝe  ze
wskazanym  uprawnieniem  rodziców  wiąŜe  się  ich  obowiązek  ochrony  dziecka  przed
niebezpiecze11stwami,  szkodzącymi  jego  duchowemu  i  fizycznemu  rozwojowi  np.  przed
złym  towarzystwem,  narkomanami,  gangami  młodzieŜowymi,  sektami.  Nadto  rodzice
obowiązani są do zapewnienia dziecku naleŜytej egzystencji tzn. wyŜywienie, odzieŜ, pomoce
szkolne.  Przy  ocenie  realizacji  tego  ostatniego  obowiązku  muszą  być  uwzględniane
moŜliwości  ekonomiczne  rodziców.  Obowiązek  ten  nic  jest  toŜsamy  z  obowiązkiem
alimentacyjnym,  polegającym  na  dostarczaniu  dziecku  środków  utrzymania  oraz
wychowania.

Podkreślić naleŜy, Ŝe obowiązek alimentacyjny istnieje niezaleŜnie od władzy

rodzicielskiej tzn. obciąŜa równieŜ i tego rodzica, któremu nie przyznano władzy
rodzicielskiej lub go jej pozbawiono.

Zgodnie z dyspozycją art. 101 kr.o. rodzice są obowiązani do sprawowania z

odpowiednią starannością zarządu majątkiem dziecka, przy czym zarząd ten nie moŜe
obejmować zarobków dziecka (jeśli za zgodą opiekunów i inspektora pracy z Państwowej
Inspekcji .Pracy podjęło ono po uk0l1czeniu 16 lat zatrudnienie) oraz przedmiotów oddanych
dziecku do swobodnego uŜytku.

W tym miejscu naleŜy zasygnalizować, Ŝe rodzice nie są jedynymi wychowawcami

dziecka. Bardzo waŜne funkcje wychowawcze pełni szkoła, z którą rodzice winni
współpracować dla dobra dziecka. Podkreślenia wymaga to, Ŝe rodzice i dzieci są obowiązani
wzajemnie się wspierać, a regulacje prawne słuŜą ochronie stosunków osobistych między
nimi przed niegodziwymi zachowaniami zarówno osób trzecich jak i ich samych, co mogłoby
osłabiać więzi rodzinne.

Instrumenty tej ochrony są określone w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

zawierających  nakazy  i  zakazy,  których  zadaniem  jest  umacnianie  szczególnej  więzi
emocjonalnej  łączącej  w  sposób  naturalny  rodziców  i  dzieci.  Z  tych  względów,  mimo,  Ŝe
ustawodawca  nadał  tym  zagadnieniom  charakter  normatywny,  to  jednak  nie  wprowadził
sankcji  za  naruszenie  tych  norm.  Uznać  to  naleŜy  za  słuszne,  gdyŜ  obowiązki  z  omawianej
sfery  ze  swej  natury  nie  powinny  być  wymuszane  w  drodze  egzekucji.  Oczywiście  czym
innym jest  ewentualna odpowiedzialność karna za wzajemne zachowania  członków rodziny,
sprowadzające  się  m.in.  do  niewykonywania  względem  siebie  obowiązków,  a  będące
przestępstwami  ściganymi  w  drodze  postępowania  karnego.  W  szczególności  wskazać  tu
trzeba na unormowane wart. 206 i nast. Kodeksu karnego przestępstwa przeciwko rodzinie i
opiece  np.  znęcanie  się  nad  osobą  najbliŜszą  (art.  207  kk),  rozpijanie  małoletniego  (art.  208
kk.) czy porzucenie (art. 210 k.k.).

•

Przysposobienie

W tym miejscu naleŜy wskazać na instytucję przysposobienia (art. 114 i nast. k.r.o.), w której
stosunki między przysposabiającym a przysposobionym charakteryzują się podobieństwem
do stosunków panujących między rodzicami a dziećmi.

Przysposobiona moŜe być jedynie osoba małoletnia, a przysposobienie musi mieć na celu

jej dobro.  Zadaniem przysposobienia jest zapewnienie dziecku pozbawionemu w  całości lub
w  części  (rodzina  niepełna)  środowiska  rodzicielskiego,  prawidłowych  warunków  rozwoju.
Przysposobienie  moŜe  zapewnić  dziecku  warunki  niemal  identyczne  jak  w  naturalnej
rodzinie.  Od  strony  prawnej  realizacją  tej  funkcji  jest  to,  Ŝe  stosunki  regulujące
przysposobienie  odwołują  się  do  takich  samych  praw  i  obowiązków,  jakie  istnieją  między
dzieckiem a jego rodzicami.

Przysposobienie następuje na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego na Ŝądanie

przysposabiającego.  Przysposabiającym  moŜe  być  osoba,  którą  z  przysposabianym  łączy
stosunek  pokrewieństwa  np.  wnuk  przez  dziadków,  czy  młodszy  brat  przez  starszego.  Przy
czym  prawo  wymaga,  aby  między  przysposabiającym  a  przysposabianym  była  odpowiednia

róŜnica wieku, a więc taka jak w normalnej rodzinie.

W sytuacji, gdy przysposabiany ukończył 13 lat do przysposobienia jest potrzebna jego

zgoda (art. 118 k.r.o.), a w kaŜdym przypadku niezbędna jest zgoda rodziców biologicznych,
jeśli nie zostali pozbawieni władzy rodzicielskiej (patrz bliŜej art. 119 k.r.o.).

Czy wiesz, Ŝe...

Polska ratyfikowała Konwencję o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. (patrz

Dz.U. z 1991 r., nr 120; poz. 526). Konwencja ta przyznaje dziecku prawo do wychowywania
go  przez  rodziców  (art.  7),  nakłada  na  rodziców  odpowiedzialność  za  jego  rozwój  i
wychowanie  (art.  8)  oraz  powierza  rodzicom  kierowanie  dzieckiem  przy  korzystaniu  i
ochronie jego praw (art. 5). Uregulowania zawarte w Konwencji, wbrew wyraŜanym obawom
nie  wpłynęły  na  kształt  władzy  rodzicielskiej  wynikający  z  Kodeksu  rodzinnego  i  nie  mogą
być  traktowane  jako  swoiste  przeciwstawienie  zawartych  w  nich  praw  dziecka,  władzy
rodzicielskiej.  Przyznane  Konwencją  prawa  obejmują  m.in.  ochronę  dziecka  nie  tylko  przed
ś

wiatem zewnętrznym ale równieŜ jego ochronę w rodzinie. Kodeks rodzinny określa sposób

tej  ochrony  oraz  kieruje  do  rodziców  odpowiednie  dyrektywy,  przewiduje  kontrolę  ich
wykonania  oraz  sankcje  za  naduŜywanie  kompetencji  lub  zaniedbywanie  obowiązków  (np.
pozbawienie  władzy  rodzicielskiej).  W  tym  sensie  nie  moŜna  przyjmować,  Ŝe  władza
rodzicielska  na  skutek  ratyfikacji  ww.  Konwencji  uległa  zawęŜeniu,  albo,  Ŝe  dziecko  moŜe
przeciwstawić  rodzicom  swoje  własne  prawo  dotycząca  sposobu  wykonywania  władzy
rodzicielskiej.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia.

1.  Korzystając  z  Kodeksu  rodzinnego  i  opiekuńczego  w  zakresie  przepisów  dotyczących
obowiązku  alimentacyjnego  ustal,  kiedy  rodzice  nie  są  zobowiązani  do  świadczeń
alimentacyjnych  względem  dziecka,  mimo  Ŝe  nie  jest  ono  w  stanie  utrzymać  się
samodzielnie?
2.  Określ,  kto  jest  przedstawicielem  ustawowym  dziecka  pozostającego  pod  władzą
rodzicielską?

KURATELA I OPIEKA

  KURATELA
Pan Marcin Kowalski pracuje w dziale sprzedaŜy firmy zajmującej się handlem sprzętem
komputerowym. Dotychczas jego firma nie miała problemów, gdyŜ wszyscy kontrahenci
wywiązywali się w terminie ze zobowiązań. Dlatego gdy okazało się, Ŝe pan Jan Nowak nie
zapłacił za wykonaną dostawę zestawów komputerowych, mimo upływu terminu, pan Marcin
podjął, w zakresie swych obowiązków działania dla odzyskania naleŜności. Po pewnym
czasie pojawił się jednak problem, w jaki sposób dochodzić naleŜności przed sądem w
postępowaniu cywilnym, gdyŜ J. Nowak oddalił się z miejsca' zamieszkania w nieznanym
kierunku.
Rozwiązanie  tego  zagadnienia  znajdziemy  w  Kodeksie  rodzinnym  i  opiekuńczym  w
przepisach zawartych  w  Tytule  III  Opieka i Kuratela. Wymieniony Tytuł  składa się z trzech
Działów obejmujących art. od 145 do 184.

Pierwszy Dział obejmuje zagadnienia dotyczące opieki nad małoletnim, a więc m.in.

ustanowienie i sprawowanie opieki, zwolnienie opiekuna i ustanie opieki, drugi normuje

opiekę nad ubezwłasnowolnionym całkowicie, a trzeci kuratelę.

Kuratela jest instytucja mającą na celu zapewnienie pieczy nad osobą fizyczną

lub  prawną,  która  z  róŜnych  przyczyn  nie  moŜe  prowadzić  swoich  spraw.  Uwzględniając
funkcje,  dla  których  powołuje  się  kuratorów  moŜemy  wyróŜnić  m.in.  kuratora  dla
ubezwłasnowolnionego  częściowo,  kuratora  dla  osoby  ułomnej,  kuratora  dla  osoby
nieobecnej,  kuratora  do  zarządu  majątkiem,  kuratora  osoby  prawnej,  czy  równieŜ  kuratora
procesowego.  Kuratora  ustanawia  się  w  wypadkach  przewidzianych  w  przepisach  ustawy.

Organami uprawnionymi do ustanowienia kuratora są zaleŜnie od potrzeb i realiów danej

sprawy: sąd opiekuńczy (np. dla ubezwłasnowolnionego częściowo), sąd orzekający w danej
sprawie (np. w sprawach o prawa stanu tzn. o uniewaŜnienie małŜeństwa, o ustalenie czy
zaprzeczenie ojcostwa - gdy pozwany zmarł po wytoczeniu postępowania), inny organ (np.
notariusz).

Odnosząc się do przytoczonego przykładu naleŜy zwrócić uwagę na instytucję kuratora

procesowego. Kurator taki ustanawiany jest przez organ prowadzący dane postępowanie i na
potrzeby  tego  postępowania  po  to,  aby  reprezentował  stronę  nie  mogącą  osobiście  tego
czynić.  Taka  reprezentacja  moŜliwa  jest  zarówno  w  postępowaniu  procesowym  jak  i  w
postępowaniu  nieprocesowym,  egzekucyjnym  i  notarialnym.  Kuratora  procesowego
ustanawia  wyłącznie  sąd  prowadzący  konkretne  postępowanie  np.:  rozpoznający  pozew  o
zapłatę, który moŜe to uczynić dla strony, której miejsce pobytu jest nieznane, a której ma być
doręczony pozew lub inne pismo procesowe. Kurator moŜe być takŜe ustanowiony dla osoby
prawnej w sytuacji, gdy dana jednostka organizacyjna nie ma organów (np. prezes spółki) lub
gdy  miejsce  pobytu  tych  organów  jest  nieznane.  Tak,  więc  w  przytoczonym  przykładzie
instytucja  kuratora  pozwoli  na  prowadzenie  postępowania  sądowego  mimo  nieobecności
dłuŜnika.

  OPIEKA

Adam Kowalski wrócił ze szkoły bardzo poruszony. Zaczął opowiadać mamie, Ŝe jego

kolegę Piotrka spotkało nieszczęście, gdyŜ oboje jego rodzice zginęli w wypadku
samochodowym. Adam nie potrafił sobie wyobrazić jak Piotrek da sobie sam radę w Ŝyciu,
przecieŜ ma dopiero 14 lat.

W opisanej sytuacji moŜe mieć zastosowanie instytucja prawa rodzinnego zbliŜona

charakterem do kurateli, a mianowicie opieka, w tym konkretnym przypadku opieka nad
małoletnim. Podobieństwo obu tych instytucji najpełniej wyraŜa się w dyspozycji art. 178 § 2
k.r.o., który stanowi, Ŝe przepisy dotyczące opieki w pewnych sytuacjach stosuje się do
kurateli.

Opieka słuŜy ochronie interesów osobistych i majątkowych osób małoletnich, niebędących

pod władzą rodzicielską oraz osób całkowicie ubezwłasnowolnionych.

Tak więc instytucja ta związana jest z osobami wymagającymi pieczy nad nimi samymi,

ich majątkiem, a takŜe reprezentowania ich. Zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i
opiekuńczego, opieka winna mieć na celu dobro podopiecznego. Podlega ona nadzorowi sądu
i jest sprawowana bezpłatnie. Podkreślić naleŜy, Ŝe opieka nad małoletnim stanowi namiastkę
władzy rodzicielskiej, a nad całkowicie ubezwłasnowolnionym zastępuje rozsądne działania
samego ubezwłasnowolnionego.

Opiekę ustanawia sąd opiekuńczy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania

(względnie pobytu) osoby, której dotyczy postępowanie. Sąd ten obowiązany jest podjąć
działania równieŜ z urzędu tzn., jeśli poweźmie wiadomość, Ŝe zachodzą ku temu podstawy.
Obowiązek powiadomienia sądu o potrzebie ustanowienia opieki, ciąŜy nie tylko na kaŜdym
kto o tym ma wiadomość ale teŜ na m.in. na policji, placówkach oświatowych, organach

gminy czy organizacjach społecznych. Generalnie opiekunem danej osoby moŜe być
wyznaczona jedna osoba, a wspólne sprawowanie opieki nad dzieckiem moŜe być
powierzone tylko małŜonkom. Jest to oczywiste, gdy waŜy się, Ŝe opieka nad małoletnim ma
zastępować władzę rodzicielską.

Zgodnie z dyspozycją mi. 149 k.r.o. sąd winien ustanowić opiekunem osobę wskazaną

przez ojca lub matkę, jeśli nie byli oni pozbawieni władzy rodzicielskiej.

Jeśli opiekuna nie będzie moŜna ustanowić w sposób wskazany wyŜej, winien on być

ustanowiony spośród krewnych lub innych osób bliskich. W tym miejscu wskazać naleŜy, Ŝe
jeśli pozostający pod opieką przebywa w zakładzie wychowawczym, sąd moŜe zwrócić się do
tego  zakładu  o  wskazanie  osoby,  której  opieka  mogłaby  być  powierzona.  Natomiast  dla
osoby,  ubezwłasnowolnionej  całkowicie,  opiekunem  winien  być  ustanowiony  przede
wszystkim  jej  małŜonek,  a  jeśli  taka  opcja  nie  moŜe  być  zrealizowana  to  sąd  winien
opiekunem ustanowić jej ojca lub matkę (art. 176 k.r.o.).

Osoba, która w wyniku postępowania zostanie przez sąd ustanowiona opiekunem jest

obowiązana, po złoŜeniu przyrzeczenia przed sądem opiekuńczym do niezwłocznego objęcia
opieki. Obowiązkiem opiekuna jest wykonywanie swych powinności z naleŜytą starannością.
Musi  on  przy  tym  uwzględniać  zarówno  dobro  osoby  pozostającej  pod  opieką  jak  i  interes
społeczny. Obie wymienione kategorie muszą być tak realizowane, aby były ze sobą zgodne
skoro  podstawowym  celem  wychowania  dziecka  jest  przygotowanie  go  do  Ŝycia  w
społeczeństwie.  Ponadto  podkreślić  naleŜy,  Ŝe  waŜnym  zadaniem  opiekuna  dziecka,
działającego  jako  jego  przedstawiciel  ustawowy  jest  podjęcie  działań  zmierzających  do
uzyskania  od  rodziców  dziecka  (jeśli  Ŝyją,  a  są  jedynie  pozbawieni  władzy  rodzicielskiej)
ś

wiadczeń alimentacyjnych na jego rzecz.

Fakt, iŜ opieka nad małoletnim ma wytworzyć taki stan, jakby dziecko wychowywano w

normalnej rodzinie uwidacznia się w tym, Ŝe do sprawowania opieki stosuje się odpowiednie
przepisy regulujące władzę rodzicielską. JednakŜe opiekun w zakresie czynności związanych
ze sprawowaniem opieki nie jest całkowicie swobodny. Musi on nie tylko uzyskiwać
zezwolenie sądu opiekuńczego we wszystkich waŜniejszych sprawach małoletniego ale wręcz
pozostaje pod bieŜącym nadzorem sądu opiekuńczego, który zaznajamia się z działalnością
opiekuna oraz moŜe mu udzielać wskazówek i poleceń.

Czy wiesz, Ŝe...

  Obowiązek  podjęcia  przez  wyznaczoną  osobę  czynności  opiekuna  ma  charakter  nie  tylko
obowiązku  społecznego,  czy  obywatelskiego  ale  przede  wszystkim  prawnego.  Dlatego  jeśli
jego niewykonanie doprowadzi do tego, Ŝe osoba podlegająca opiece poniesie szkodę to rodzi
to  po  stronie  opiekuna  odpowiedzialność  odszkodowawczą  jaką  prawo  cywilne  wiąŜe  z
niewykonaniem zobowiązania (zobacz art. 471 i nast. k.p.c.). Ponadto Kodeks postępowania
cywilnego  przewiduje  środek  zdyscyplinowania  opiekuna  i  przymuszenia  go  do  podjęcia
opieki. Mianowicie przepisy przewidują moŜliwość wymierzenia opiekunowi grzywny, która
podlega  ściągnięciu  na  rzecz  Skarbu  Państwa.  Po  wymierzeniu  tej  grzywny,  nawet  jeśli
opiekun  niezwłocznie  przystąpi  do  wykonywania  opieki,  nie  moŜe  być  ona  umorzona  i
podlega ściągnięciu w trybie egzekucji sądowej (zobacz art. 598 § 1 k.p.c., art. 163 § 1 k.p.c.).

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

Ćwiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia.
1. Korzystając z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ustal czy osoba dotknięta inwalidztwem
uniemoŜliwiającym jej poruszanie się moŜe mieć ustanowionego kuratora?

2. Zastanów się nad podanym wcześniej przykładem i powiedz, kto mógłby jako pierwszy

powiadomić sąd opiekuńczy o potrzebie ustanowienia opiekuna dla Piotra, skoro jego rodzice
zginęli w wypadku samochodowym?

36.

Postępowanie cywilne. Zasady. Przebieg

ISTOTA I RODZAJE POSTĘPOWANIA CYWILNEGO

POJĘCIE I CHARAKTER FORMALNEGO PRAWA CYWILNEGO
System prawa cywilnego moŜna podzielić na prawo materialne i formalne.
Na prawo cywilne materialne składają się normy regulujące stosunki społeczne o charakterze
majątkowym (przynaleŜność rzeczy i innych dóbr do podmiotów oraz wymiana dóbr i usług) i
niemajątkowym między podmiotami prawa cywilnego.

Natomiast prawo cywilne formalne zwane takŜe prawem postępowania cywilnego to ogół

przepisów prawnych normujących właściwość sądów i innych organów l)1'aZ regulujących
postępowanie przed tymi sądami albo organami przede wszystkim w zakresie stosunków
prawa cywilnego materialnego.
Stronami procesu cywilnego są powód (wierzyciel) i pozwany (dłuŜnik). Postępowanie
cywilne toczy się przed sądami powszechnymi (sądy rejonowe, sądy okręgowe i sądy
apelacyjne) oraz przed Sądem NajwyŜszym.

NaleŜy takŜe pamiętać, Ŝe spory rozstrzygane być mogą przez sądy polubowne (zwane

takŜe arbitraŜowymi), mające charakter sądów prywatnych, których wyboru dokonują strony
w umowie, określając reguły postępowania przed takimi sądami.

Do kategorii "innych organów" zalicza się wszystkie te instytucje, które na mocy

odrębnych ustaw powołane zostały do rozpoznawania i rozstrzygania spraw cywilnych (np.
komonicy, notariusze).

Jedynie sądy powołane są do wykonywania funkcji wymiaru sprawiedliwości, a droga

sądowa stanowi w stosunkach cywilnoprawnych podstawową metodę ochrony praw
podmiotowych.

sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Wykonaj poniŜsze polecenia.

1. Porównaj i podaj podstawowe róŜnice między prawem cywilnym materialnym i
formalnym.
2. WskaŜ, czego dotyczą obie gałęzie prawa cywilnego i jaki zakres zagadnień regulują.

WŁAŚCIWOŚĆ SĄDÓW
Pod pojęciem właściwości sądów do rozpoznawania spraw cywilnych kryje się
rozgraniczenie kompetencji poszczególnych sądów do rozpoznawania i rozstrzygania spraw,
jak teŜ dokonywania czynności w postępowaniu sądowym oraz ustalenie zasad, według
których dana sprawa ma być wniesiona celem rozpoznania.

Z jednej strony naleŜy uporządkować reguły przekazywania spraw do rozpoznania

poszczególnym  sądom  (rejonowym,  okręgowym,  apelacyjnym  oraz  Sądowi  NajwyŜszemu),
tj.  ustalić  np.,  jakimi  kategoriami  spraw  zajmować  się  będą  w  pierwszej  instancji  sądy
rejonowe, a jakimi sądy okręgowe, z drugiej zaś oznaczyć zasady podziału spraw i czynności
pomiędzy  sądami  równorzędnymi,  tj.  odpowiedzieć  na  przykład  na  pytanie,  który  z  sądów
rejonowych będzie właściwy do rozstrzygnięcia konkretnej sprawy.

Głównymi kryteriami podziału właściwości sądów są: rodzaj czynności procesowych,

rodzaj  spraw,  które  mają  być  przedmiotem  rozpoznania  oraz  zasięg  terytorialny  oparty  o
przesłankę  podmiotową  np.  miejsca  zamieszkania  jednej  ze  stron  postępowania  albo
przedmiotową  np.  miejsca  połoŜenia  przedmiotu  sporu,  popełnienia  czynu,  czy  dokonania

określonej czynności prawnej.

Kryteria powyŜsze pozwalają m.in. określić, który sąd - rejonowy czy okręgowy - jest

uprawniony  do  rozpoznania  danej  sprawy,  jako  sąd  pierwszej  instancji  (tzw.  właściwość
funkcyjna),  tj.  sąd,  do  którego  naleŜy  np.,  złoŜyć  pozew  albo  do  rozpoznania  środków
odwoławczych  (sąd  okręgowy,  jeŜeli  sądem  pierwszej  instancji  był  sąd  rejonowy  albo
apelacyjny, jeŜeli sądem pierwszej instancji był sąd okręgowy).

W zaleŜności od przedmiotu i rodzaju sprawy jej rozpatrzenie w pierwszej instancji

powierza  się  sądom  rejonowym  albo  na  zasadzie  wyjątku  okręgowym  (tzw.  właściwość
rzeczowa).  Do  spraw  zastrzeŜonych  dla  właściwości  sądów  okręgowych  zalicza  się  m.in.
roszczenia:  o  prawa  majątkowe,  których  wartość  przedmiotu  sporu  przewyŜsza  75  tysięcy
złotych (w sprawach gospodarczych - 100 tysięcy złotych), o ochronę praw niemajątkowych
np.  dóbr  osobistych,  praw  autorskich,  praw  do  znaków  towarowych,  z  zakresu  prawa
prasowego  np.,  naruszenie  przez  dziennikarza  dóbr  osobistych  osób  bądź  instytucji  w  radiu,
telewizji czy gazecie.

Przekazanie sprawy sądowi właściwemu miejscowo i rozstrzygnięcie np." który z sądów

rejonowych upowaŜniony jest do jej rozpoznania zaleŜy natomiast od terytorialnego zakresu
ich działalności i wynika z podziału terytorium par1stwa na okręgi sądowe (tzw. właściwość
miejscowa). Problem wyboru sądu miejscowo właściwego do rozpoznania sprawy pojawia się
z reguły wtedy, gdy obie strony postępowania (np. pozwany i powód) mają miejsce
zamieszkania lub siedzibę (w przypadku osób prawnych) w okręgach róŜnych sądów.

W prawie procesowym ustaliła się szeroko akceptowana zasada, zgodnie z którą

powództwo wytacza się przed sąd pierwszej instancji, w którego okręgu pozwany ma miejsce
zamieszkania lub siedzibę. JeŜeli spór dotyczy nieruchomości wyłącznie właściwym jest sąd
miejsca jej połoŜenia.

W powództwach z zakresu prawa spadkowego wyłącznie właściwym jest sąd ostatniego

miejsca zamieszkania zmarłego spadkodawcy.

W pewnych przypadkach prawo dopuszcza, aby powód dokonał sam wyboru sądu, przed

który wytoczy powództwo tzw. właściwość przemienna. JeŜeli na przykład powództwo
dotyczy Ŝądania zapłaty wynagrodzenia za wykonaną usługę, wytoczyć je moŜna przed sąd
miejsca zamieszkania albo siedziby powoda.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Ustal sądy właściwe do skierowania pozwu w opisanych poniŜej sytuacjach.

1. J. Kowalski zamieszkały w Krakowie zawarł z A. Nowakiem zamieszkałym we Wrocławiu

umowę sprzedaŜy uŜywanego telewizora. Cenę sprzedaŜy ustalono na kwotę 3.860 PLN. A.
Nowak mimo wydania mu telewizora nie uiścił ceny. Jan Kowalski Ŝąda jej zapłaty. Do
jakiego rzeczowo i miejscowo właściwego sądu powinien skierować pozew?

2. Sąsiedzi zamieszkujący w miejscowości B. pod Toruniem kolejny raz pokłócili się o przebieg

granicy  między  ich  nieruchomościami.  Jeden  z  nich  uŜył  wobec  swego  adwersarza  słów
uznanych powszechnie za obelŜywe i w obecności innych osób - świadków zdarzenia uderzył
go  w  twarz,  powodując  wstrząśnienie  mózgu.  Pokrzywdzony  sąsiad,  poza  toczącą  się
równolegle  sprawą  karną,  domaga  się  przeprosin  i  zadośćuczynienia  za  naruszenie  dóbr
osobistych oraz rozstrzygnięcia sporu granicznego. Do jakiego sądu trafi kaŜda z tych spraw?

RODZAJE POSTĘPOWAŃ SĄDOWYCH
Podstawowym źródłem prawa regulującego postępowanie cywilne jest ustawa z dnia 17
listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (zwany da]ej w skrócie "k.p.c."). W ujęciu
materialnoprawnym sprawami cywilnymi są, stosownie do art. 1 k.p.c., sprawy wynikające ze
stosunków prawa cywilnego materialnego, w tym prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz
prawa pracy, a takŜe inne sprawy, do których przepisy k.p.c. stosuje się z mocy ustaw

szczególnych (np. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych - emerytur i rent,
odszkodowawcze z tytułu niesłusznego aresztowania bądź skazania). Zakres podmiotowy i
przedmiotowy dopuszczalności drogi sądowej w sprawach cywilnych jest zasadniczo
wyznaczany przez pojęcie sprawy cywilnej w rozumieniu powyŜszego art. l k.p.c.
Kodeks postępowania cywilnego obejmuje zwłaszcza postępowania sądowe:

•

postępowanie sporne,

•

postępowanie nieprocesowe,

•

postępowania pomocnicze,

•

postępowanie egzekucyjno,

•

międzynarodowe postępowanie cywi1ne.

Głównymi postępowaniami rozpoznawczymi jest postępowanie sporne zwane procesem i
postępowania nieprocesowe. Do kategorii głównego postępowania cywilnego zaliczyć naleŜy
postępowanie egzekucyjne.

Proces jest postępowaniem modelowym w tym sensie, Ŝe jego instytucje, zasady i formy

stosuje się odpowiednio w innych rodzajach postępowania.

W postępowaniu cywilnym istnieje swego rodzaju ustawowe domniemanie na rzecz drogi

procesu cywilnego. W trybie procesu rozstrzygana jest większość spraw cywilnych, w tym
wszystkie rodzaje powództw. Jest to zasadniczy typ postępowania rozpoznawczego, w
którym zadaniem sądu jest rozstrzygnięcie sporu między stronami, polegające na zasądzeniu
ś

wiadczenia np. zapłaty ceny, wykonania dzieła, wydania rzeczy, ustaleniu istnienia

określonego  stosunku  prawnego  (np.  ustalenia  niewaŜności  umowy,  istnienia  obowiązku
zachowania  się  w  określony  sposób,  a  takŜe  ukształtowania  istniejącego  między  stronami
stosunku  prawnego  np.  rozwiązania  umowy,  zmiany  wysokości  lub  sposobu  spełnienia
ś

wiadczenia ustalonego w umowie.

Proces oparty jest na zasadzie pełnej dyspozycyjności i inicjatywy stron. Zdarzeniem

inicjującym wszczęcie procesu jest złoŜenie w sądzie pozwu przez powoda, a zatem zaleŜy
wyłącznie od jego woli. Sąd nie moŜe wytoczyć powództwa z urzędu, a więc z własnej
inicjatywy.

Proces prowadzony jest w oparciu o zasadę kontradyktoryjności i dwustronności, co

oznacza, Ŝe sąd jest jedynie powołany do wysłuchania stron i rozwiązania sporu między
dwiema przeciwstawnymi stronami (powodem i pozwanym) oraz nie moŜe ingerować w
przyjęty przez nie sposób prezentowania i dowodzenia swych racji.

Proces nie jest postępowaniem jednolitym. Obok postępowania ogólnego, przewidzianego

dla  ogółu  spraw  rozpoznawanych  w  postępowaniu  spornym  wyróŜnia  się  postępowania
szczególne  zwane  odrębnymi.  Do  grupy  odrębnych  zaliczane  są  z  reguły  te  postępowania,
których specyfika i znaczenie społeczne wymaga szczególnego traktowania.
NaleŜą do nich m.in. postępowania w sprawach małŜeńskich np. sprawy o rozwód i separację,
- między rodzicami a dziećmi np. ustalenie pochodzenia dziecka, zaprzeczenie ojcostwa,
rozwiązanie adopcji - inaczej przysposobienia,
- o naruszenie posiadania,
- w sprawach gospodarczych.
W  ramach  postępowania  nieprocesowego  w  sposób  najpełniejszy  i  efektywny  realizowana
jest  funkcja  sądów  polegająca  na  udzielaniu  szczególnej  ochrony  prawom  podmiotowym  i
bezpośredniej,  władczej  ingerencji  w  stosunki  prawne  w  dziedzinie  prawa  cywilnego  w
sytuacjach,  gdy  osoby  zainteresowane  nie  mogą  same  stać  na  ich  straŜy  i  ich  skutecznie
realizować.  Celem  nieprocesowych  czynności  sądu  moŜe  być  teŜ  kształtowanie  niektórych
stosunków prawnych oraz legalizacja pewnych kategorii czynności prawnych. Postępowanie
to  z  zasady  nie  polega,  w  przeciwiel1stwie  do  procesu,  na  rozwiązywaniu  sporów  między
autonomicznymi, równorzędnymi podmiotami i w duŜej mierze opiera się na działaniu sądu z

urzędu  z  wyłączeniem  swobody  i  inicjatywy  zainteresowanych  osób,  W  postępowaniu
nieprocesowym nie dochodzi do złoŜenia pozwu, ale do złoŜenia wniosku, jeŜeli wszczynane
jest  na  wniosek  zainteresowanego.  Przeprowadzenie  postępowania  jest  moŜliwe  nawet  z
udziałem  jednej  osoby.  Stąd  teŜ  podmioty  występujące  w  postępowaniu  nieprocesowym
określane  są  mianem  uczestników  a  nie  stron  postępowania.  Do  spraw  rozstrzyganych  w
trybie nieprocesowym zalicza się m.in. sprawy z zakresu:

•

prawa osobowego, np. o ubezwłasnowolnienie, o uznanie za zmarłego,

•

prawa rzeczowego, np. o stwierdzenie zasiedzenia, o zniesienie współwłasności,

•

prawa spadkowego, np. ogłoszenie testamentu, złoŜenie oświadczenia o przyjęciu lub
odrzuceniu spadku,

•

prawa rodzinnego i opiekuńczego, np. przysposobienie, opieka i kuratela, po-
zbawienie, ograniczenie i przywrócenie władzy rodzicielskiej,

•

postępowań rejestrowych, np. wpisanie do Krajowego Rejestru Sądowego spółki
handlowej, partii czy fundacji.

Wśród postępowań pomocniczych, które toczą się niezaleŜnie od postępowania głównego

wyróŜnić naleŜy zwłaszcza postępowanie o zwolnienie od kosztów sądowych, postępowania
pojednawcze,  o  zabezpieczenie  dowodów,  czy  teŜ  postępowanie  zabezpieczające.
Postępowania  pomocnicze  mają  na  celu  umoŜliwienie  wytoczenia  powództwa  lub  złoŜenia
wniosku  (czynności  przygotowawcze),  zebranie  materiału  dowodowego,  umoŜliwienie
prowadzenia  postępowania  albo  egzekucji.  Postępowania  pomocnicze  nie  zmierzają  zatem
bezpośrednio  do  ochrony  praw  podmiotowych  i  stosunków  prawnych  i  ich  przymusowej
realizacji, ale pośrednio słuŜą osiąganiu tych celów w drodze przygotowania, uzupełnienia lub
zabezpieczenia moŜliwości prowadzenia i zak0l1czenia postępowania głównego.

Zasadniczym celem postępowania egzekucyjnego jest przymusowe wyegzekwowanie

rozstrzygnięć zawartych w tzw. tytułach egzekucyjnych (wyrokach, postanowieniach,
zwanych łącznie orzeczeniami) zapadłych w postępowaniu rozpoznawczym z odwołaniem się
dostosowania środków przymusu państwowego, których głównym wykonawcą jest komornik.
Tylko wyroki i postanowienia zasądzające świadczenie stanowić mogą tytuły egzekucyjne
będące podstawą wszczęcia i prowadzenia egzekucji.

W sądowym postępowaniu cywilnym wyodrębnia się ponadto międzynarodowe

postępowania  cywilne,  tj.  postępowania  w  sprawach  cywilnych  o  charakterze  między-
narodowym,  w  których  występuje  tzw.  element  obcy.  Element  ten  moŜe  mieć  charakter
podmiotowy  np.  stroną  procesu  lub  uczestnikiem  postępowania  nieprocesowego  jest
cudzoziemiec,  albo  obywatel  polski  mający  miejsce  zamieszkania  za  granicą  lub
przedmiotowy,  jeŜeli  w  sprawie  pojawia  się  jakakolwiek  okoliczność  wiąŜąca  przedmiot
postępowania z prawem innego państwa np., umowa została zawarta lub wykonana w innym
państwie, przedmiot sporu znajduje się za granicą. Stosowanie przepisów międzynarodowego
postępowania cywilnego wchodzi takŜe w grę w  sytuacjach,  gdy międzynarodowy charakter
mają  pewne  czynności  procesowe  np.  przesłuchanie  świadków,  wizja  lokalna,  istnienie
orzeczenia sądu zagranicznego w danej sprawie.

Szczególnym rodzajem międzynarodowego postępowania cywilnego jest postępowanie o

uznanie lub stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu zagranicznego.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie 1.3. Wykonaj poniŜsze polecenia.

1. WskaŜ podstawowe róŜnice między postępowaniem spornym (procesem) i postępowaniem
nieprocesowym.
2. WskaŜ, do jakiego rodzaju postępowania naleŜy zaliczyć ustanowienie adopcji, a do jakich
rozwiązanie adopcji.
3. Określ, czy wyrok stwierdzający niewaŜność umowy moŜe być tytułem egzekucyjnym?

37.

Środki odwoławcze w postępowaniu cywilny - apelacja, kasacja. Sądy polubowne
(konsumenckie)

ZAŁOśENIA I ZASADY NACZELNE POSTĘPOWANIA CYWILNEGO

System prawny spełnia funkcje, jakie stawia przed nim ustawodawca, jeŜeli cała jego

struktura i charakter prawny poszczególnych instytucji wchodzących w jego skład
odpowiadają pewnym uniwersalnym załoŜeniom ogólnym.

W ramach cywilnego prawa formalnego rolę takich generalnych załoŜeń pełnią zasady

naczelne  postępowania  cywilnego.  Zasady  te  wyraŜone  bezpośrednio  (łac.  expressis  verbis)
albo realizowane przez normy prawa procesowego mają przewodni charakter i odnoszą się do
całości  postępowania  cywilnego  oraz  jego  instytucji,  składając  się  na  szkielet  spójnego,
jednolitego  systemu  prawa  procesowego.  Ich  kształt  normatywny  oraz  treść  wynika  z  zasad

ustroju polityczno-społecznego i gospodarczego państwa.

Zasady, które dotyczą jedynie wybranych instytucji prawa lub stadiów, organizacji i

technik postępowania sądowego, np. zasada dwustronności, zasady postępowania
odwoławczego nic mogą być określane mianem naczelnych. Do naczelnych zasad polskiego
postępowania cywilnego zaliczyć naleŜy zasady:

−

prawdy formalnej,

−

równości stron,

−

dyspozycyjności,

−

kontradyktoryjności,

−

bezpośredniości,

−

ustności,

−

koncentracji materiału procesowego.

Zgodnie  z  zasadą  prawdy  formalnej  sąd  nie  ma  obowiązku  uzupełniać  z  urzędu  braków  w
materiale  dowodowym  i  w  procesie  orzekania  moŜe  oprzeć  się  jedynie  na  ustaleniach
zgodnych  z  materiałem  procesowym  przedstawionym  przez  strony  (m.in.  art.  5  i  art.  212
k.p.c. w nowym brzmieniu, czy uchylony § 2 art. 315 k.p.c.), a takŜe art. 224 § 1, art. 229 i
art. 321 § 1 k.p.c.).

Zasada prawdy formalnej składa się na oś całego systemu cywilnego prawa formalnego,

poniewaŜ jest powiązana z innymi zasadami naczelnymi postępowania cywilnego
(szczególnie chodzi tu o zasadę kontradyktoryjności i dyspozycyjności), które w duŜym
stopniu przyczyniają się do jej realizacji.

ródłem zasady równości stron jest konstytucyjna zasada równości wszystkich obywateli

wobec prawa oraz typowa dla cywilnoprawnej metody regulacji stosunków społecznych
równorzędność wobec siebie autonomicznych podmiotów prawa cywilnego.

Obie strony sporu (powód i pozwany) mają te same prawa i obowiązki procesowe,

korzystają z tych samych środków obrony swych praw i interesów. Mają jednakową
moŜliwość zgłaszania Ŝądań, wniosków, prezentacji stanowisk i twierdzeń, korzystania w
równym stopniu i zakresie ze środków odwoławczych i innych środków zaskarŜenia.

Podstawowym i czytelnym wyrazem realizacji tej zasady jest prawo kaŜdej strony do

bycia  wysłuchanym  przez  sąd  (łac.  audiatur  et  altera  pars),  co  oznacza  m.in.  konieczność
zawiadomienia  we  właściwym  czasie  o  terminie  rozprawy,  swobodę  zabierania  głosu  na
rozprawie  i  ustosunkowywania  się  do  twierdzeń  strony  przeciwnej,  a  takŜe  prawo  strony
nieposiadającej  odpowiednich  środków  materialnych  do  zwolnienia  od  kosztów  sądowych  i
skorzystania  z  pomocy  adwokata  bądź  radcy  prawnego  ustanowionego  jako  pełnomocnika
procesowego  z  urzędu.  Zasadę  dyspozycyjności,  czy  teŜ  inaczej  rozporządzalności  naleŜy
rozumieć  jako  wyraz  realizacji  prawno  materialnej  zasady  autonomii  woli  w  formalnym
prawie cywilnym.

Oznacza moŜność dysponowania przez strony lub uczestników postępowania

przysługującymi im prawami materialnymi np. po stronie powoda: zmiany treści powództwa,
rozszerzenia  lub  cofnięcia  powództwa,  zrzeczenia  się  roszczenia,  a  po  stronic  pozwanego:
uznania  powództwa,  zrzeczenia  się  korzystania  z  zarzutu  przedawnienia,  wytoczenia
powództwa wzajemnego, jak i uprawnieniami procesowymi np. prawem wyboru sądu według
właściwości  przemiennej,  Ŝądania  wyłączeniu  sędziego,  wniesienia  środka  odwoławczego,
składania  wniosków  procesowych.  Powód  sam,  zatem  decyduje  czy  wystąpi  do  sądu  z
Ŝą

daniem udzielenia mu ochrony i jaki będzie jej zakres (łac. nemo iudex sine actore).

Sądowi nie wolno jest ingerować w treść Ŝądania ani przekraczać granic powództwa (łac.

ne eat iudex ultra petita partium). Z kolei tylko pozwany decyduje, czy podejmie obronę
przeciwko Ŝądaniom powoda. MoŜe z obrony tej zrezygnować i uznać powództwo. Sąd jest

bezwzględnie związany decyzją strony.

Zasada kontradyktoryjności (sporności) naleŜy do istotnych zasad procesu cywilnego.

Polega na stworzeniu stronom nieskrępowanej moŜliwości prowadzenia sporu o prawo przed
sądem.  To  strony  mają  uprawnienie  do  kierowania  procesem  i  przeciwstawiania  sobie
wzajemnie  twierdzeń  i  dowodów.  Sąd  ma  jedynie  za  zadanie  wysłuchać  prezentacji
argumentów i wyłącznie na podstawie przedstawionego przez powoda i pozwanego materiału
dowodowego  wydać  orzeczenie  rozstrzygające  spór.  Innymi  słowy,  spór  toczy  się  między
stronami  przed  sądem,  ale  jedynie  przy  jego  biernym  w  nim  udziale.  Jedynie  w  sprawach  z
zakresu  prawa  rodzinnego  i  opiekuńczego,  gdzie  z  zasady  ingerencja  państwa  w  stosunki
rodzinne  jest  szersza  oraz  z  zakresu  prawa  pracy  sąd  zachowuje  dodatkowe  uprawnienia  do
ingerowania  w  przebieg  sporu.  Przeciwieństwem  zasady  sporności  jest  zasada  procesu
inkwizycyjnego, zgodnie z którą sąd pełni podwójną rolę organu  rozstrzygającego spór oraz
aktywnego  jego  uczestnika,  uprawnionego  do  składania  wniosków  dowodowych  i  ich
dopuszczania z urzędu.

Najpełniejszym wyrazem realizacji zasady kontradyktoryjności jest rozstrzyganie sporu po

przeprowadzeniu obligatoryjnej rozprawy, wysłuchaniu stron. Ścisłe przestrzeganie tej zasady
zapewnia z kolei realizację konstytucyjnego prawa kaŜdego człowieka do sprawiedliwego
rozpatrzenia jego sprawy przez sąd (art. 45 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o Ochronie
Praw Człowieka i Podstawowych Wolności).

Zasada bezpośredniości oznacza takie uregulowanie i ułoŜenie toku postępowania, aby

sąd  orzekający  miał  okazję  osobistego,  bezpośredniego  kontaktu  z  kaŜdą  ze  stron  bądź
uczestników postępowania oraz bezpośredniego zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie
materiałem dowodowym, który stanowić ma podstawę orzekania.  Zasada ta realizowana jest
zwłaszcza  w  toku  postępowania  rozpoznawczego  (rozprawy)  i  w  ramach  czynności
procesowych prezentacji dowodów. Sąd powinien w miarę moŜliwości osobiście przesłuchać
ś

wiadków, dokonać oględzin (wizji lokalnej), wysłuchać opinii biegłego i zadawać mu pyta-

nia podczas rozprawy. Takie bezpośrednie zetknięcie się sądu ze stronami i dowodami
pozwala na wszechstronne i zupełne zapoznanie się ze stanem faktycznym i prawnym sprawy.

Zasada ustności pozostaje w silnym związku z zasadą bezpośredniości. Dla

prawidłowości rozstrzygnięcia i pełnej realizacji zasady prawdy formalnej konieczny jest nie
tylko bezpośredni kontakt ze stronami i prezentowanymi przez nie dowodami. Najlepiej, aby
kontakt ten odbywał się w drodze przeprowadzenia ustnej rozprawy. Ustny charakter procesu
stanowi  równieŜ  przejaw  uproszczenia  i  odformalizowania  procesu  cywilnego  i  stanowi
niezbędny warunek zachowania jawności - innej z zasad konstrukcyjnych procesu cywilnego.
Wyrazem  realizacji  zasady  ustności  jest  m.in.  zapewnienie  równej  wartości  dowodowej
zeznaniom  świadków  i  dowodom  z  dokumentów.  Tylko  w  pewnych  szczególnych
przypadkach,  gdy  wymaga  tego  pewność  postępowania  k.p.c.  stawia  warunek  zachowania
formy  pisemnej.  Dotyczy  to  takich  czynności,  jak  złoŜenie  pozwu,  odpowiedzi  na  pozew,
apelacja czy zaŜalenie.

Przestrzeganie zasady koncentracji (skupienia) materiału dowodowego jest, warunkiem

sprawnego i szybkiego przebiegu postępowania sądowego. Sąd powinien przeciwdziałać
przewlekaniu postępowania i dąŜyć do tego, aby rozstrzygnięcie nastąpiło na pierwszym
posiedzeniu, jeŜeli jest to moŜliwe bez szkody dla wyjaśnienia sprawy. Strony powinny przy
pierwszej czynności procesowej (w pozwie lub odpowiedzi na pozew) przytoczyć wszystkie
fakty i dowody na poparcie swoich twierdzeń pod rygorem utraty moŜliwości ich
późniejszego powołania. W praktyce polskiego wymiaru sprawiedliwości zasada ta nie jest
niestety realizowana. Zaległości w rozpatrywaniu spraw cywilnych sięgają nawet
kilkudziesięciu miesięcy. W niektórych sądach czeka się na wyznaczenie pierwszej rozprawy
kilka lat. Rozprawy juŜ rozpoczęte toczą się długo, a terminy kolejnych rozpraw wyznaczane
są w duŜych odstępach czasu. Stan taki nie poprawia zaufania obywateli do prawa. Prawo aby

być skutecznym musi być efektywnie egzekwowane, a więc w taki sposób, aby dłuŜnikowi
przestało opłacać się uchylać od wykonywania zaciągniętych wobec wierzyciela zobowiązań.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Podaj i uzasadnij, która z naczelnych zasad postępowania cywilnego ma

największe znaczenie dla prawidłowego przebiegu procesu.

ZASADY SPORZĄDZANIA POZWÓW I WNIOSKÓW W POSTĘPOWANIU

CYWILNYM

Wszczęcie procesu cywilnego następuje w drodze wytoczenia powództwa. Wytoczenie

powództwa dokonuje się przez wniesienie do sądu pozwu na piśmie.

Pozew jest pismem procesowym zawierającym Ŝądanie powoda udzielenia mu ochrony

prawnej (łac. petitum). Aby pozew został skutecznie złoŜony strony muszą posiadać zdolność
sądową, a powód dodatkowo zdolność procesową. Zdolność sądowa jest formalnoprawnym
odpowiednikiem zdolności prawnej, zaś zdolność procesowa korelatem zdolności do
czynności prawnych. Zdolność sądowa to zdolność do tego, aby w sądowym postępowaniu
cywilnym występować w charakterze strony lub uczestnika. Zdolność sądowa oznacza w
praktyce moŜność pozywania i bycia pozywanym, składania skutecznych wniosków i
występowania z Ŝądaniami, które powinny zostać rozpatrzone. Z kolei zdolność procesowa to
moŜność samodzielnego działania w postępowaniu cywilnym. Jest to zdolność do tego, aby
za pomocą własnych działań i czynności podejmowanych w celu rozpoczęcia i w toku
postępowania wpływać na sytuację procesową swoją i innych osób. Zdolność procesowa nie
tylko umoŜliwia złoŜenie skuteczne pozwu, lecz równieŜ pozwala na składanie wniosków,
czy korzystanie ze środków odwoławczych oraz środków zaskarŜenia.

Pozwy dzielą się na trzy rodzaje, takie jak pozew oświadczenie, o ustalenie oraz o

ukształtowanie.

Najczęściej spotykany jest pozew o świadczenie. W pozwie takim powód kieruje do sądu

pod adresem pozwanego Ŝądanie określonego zachowania się polegającego z reguły na
zapłacie określonej sumy pienięŜnej, np. zapłaty ceny, czynszu najmu, wynagrodzenia za
ś

wiadczoną usługę, wydania rzeczy lub udostępnienia prawa albo naprawienia szkody.

Pozew o ustalenie składany jest natomiast w sytuacjach, w których powód nie domaga się

od  pozwanego  spełnienia  oznaczonego  świadczenia,  a  jedynie  określenia  przez  sąd  istnienia
lub  nieistnienia  prawa  lub  stosunku  prawnego.  Pozew  o  ustalenie  zostanie  uwzględniony
przez sąd tylko wówczas, gdy powód wykaŜe, iŜ ma interes prawny w ustaleniu istnienia lub
nieistnienia  stosunku  prawnego  lub  prawa.  Do  pozwów  o  ustalenie  zalicza  się  m.in. Ŝądanie
stwierdzenia  niewaŜności  umowy,  stwierdzenie  nabycia  prawa  np.  w  drodze  zasiedzenia,
ustalenie istnienia przesłanek skutecznego powstania albo ustania stosunku prawnego. Pozwy
o ustalenie wytacza się głównie wtedy, gdy prawo powoda zostało naruszone lub gdy istnieje
zagroŜenie  takiego  naruszenia,  a  powód  działa  w  celu  zapobieŜenia  takiemu  naruszeniu.  W
Ŝą

daniu pozwu powód powinien domagać się ustalenia albo stwierdzenia istnienia bądź

nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, np. stwierdzenia, Ŝe umowa zawarta z pozwanym
okazała się niewaŜna.

Do złoŜenia pozwu o ukształtowanie dochodzi wówczas, gdy powód ma interes prawny w

tym,  aby  sąd  w  sposób  odmienny  niŜ  to  miało  miejsce  dotychczas,  ukształtował,  a  nawet
rozwiązał  łączący  go  stosunek  prawny  z  pozwanym.  ZłoŜenie  pozwu  o  ukształtowani  c  jest
przejawem wykonania sankcji przymusowego ukształtowania przez sąd stosunku prawnego w
razie  spełnienia  się  zezwalających  na  stosowanie  takiej  sankcji  przesłanek  ustawowych.
Przykładem takiej sytuacji jest odmowa zawarcia przez pozwanego umowy przyrzeczonej np.
umowy  sprzedaŜy  przy  zawarciu  poprzedzającej  ją  umowy  przedwstępnej,  zawierającej

obietnicę takiej sprzedaŜy. Powód moŜe domagać się od sądu, aby stwierdził istnienie po
stronie pozwanego obowiązku zawarcia umowy sprzedaŜy. JeŜeli sąd uwzględni takie
Ŝą

danie, to wyrok wydany w sprawie zastąpi przyrzeczone oświadczenie pozwanego i sprze-

daŜ  dojdzie  do  skutku  bez  jego  udziału,  z  jednoczesnym  wykonaniem  przez  powoda
ciąŜących  na  nim  zobowiązań  (np.  zapłaty  ceny).  Powód  stanie  się  na  jego  podstawie
właścicielem rzeczy i będzie mógł się domagać od pozwanego jej wydania. Pozew jako kaŜde
pismo  procesowe  powinien  przede  wszystkim  odpowiadać  wymaganiom  formalnym
wskazanym dla pism procesowych.

A zatem pozew powinien zawierać wymienione niŜej elementy w poniŜszej kolejności:

•

miejscowość i datę sporządzenia pozwu,

•

oznaczenie  sądu  pierwszej  instancji,  do  którego  jest  skierowany,  stosownie  do
właściwości  rzeczowej  (sąd  rejonowy  albo  okręgowy  wraz  z  określeniem  wydziału
takiego  sądu  o  profilu  cywilnym  albo  gospodarczym  -  to  ostatnie  tylko  w  sporach
między  podmiotami  prowadzącymi  działalność  gospodarczą)  i  miejscowej  (adres
siedziby sądu),

•

imię i nazwisko stron, tj. powoda i pozwanego (w przypadku osób prawnych nazwę),
przedstawicieli i pełnomocników procesowych, jeŜeli w sprawie występują wraz ze
wskazaniem adresów do doręczeń pism procesowych i zawiadomień sądowych,

•

oznaczenie rodzaju pisma (pozew o zapłatę, pozew o ustalenie, pozew o

ukształtowanie),

•

w  sprawach  o  prawa  majątkowe  wskazanie  wartości  przedmiotu  sporu,  chyba  Ŝe
przedmiotem  sprawy  jest  oznaczona  z  góry  suma  pienięŜna  (konieczne  z  uwagi  na
ustalenie  właściwości  rzeczowej  oraz  określenie  przez  sąd  wysokości  wpisu
sądowego, tj. wynagrodzenia naleŜnemu sądowi za rozpoznanie sprawy,

•

dokładnie  określone  Ŝądanie  (tzw.  petitum  pozwu)  np.  "Ŝądam  zasądzenia  od
pozwanego  zapłaty  wynagrodzenia  za  wykonanie  na  jego  rzecz  usług",  "Ŝądam
zasądzenia  zapłaty  ceny",  "domagam  się  naprawienia  szkody  i  odszkodowania",
"wnoszę o ustalenie przez sąd niewaŜności testamentu",

•

zwięzłe przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających Ŝądanie oraz

uzasadniających  w  miarę  potrzeby  właściwość  sądu  oraz  dowody  na  poparcie
przytoczonych  okoliczności.  Ta  część  pozwu  zwykle  zaczyna  się  tytułem:
"Uzasadnienie".  Z  punktu  widzenia  sądu  uzasadnienie  jest  najwaŜniejszym
składnikiem  pozwu,  gdyŜ  to  właśnie  tam  powód  wskazuje  powody  jego  wytoczenia,
podaje  okoliczności,  z  których  wywodzi  dla  siebie  skutki  prawne  i  przedstawia
dowody  uzasadniające  roszczenia  powództwa.  Dowody  ze  świadków  czy  biegłych
powinny być w pozwie  za wnioskowane ("wnoszę o przesłuchanie na tę  okoliczność
ś

wiadka Jana Kowalskiego, zamieszkałego w...", "przeprowadzenie dowodu z opinii

biegłego  ds.  poŜarnictwa",  itp.),  zaś  z  dokumentów  naleŜy  w  miarę  moŜliwości  jak
najwięcej załączyć do pozwu, a w treści pozwu jedynie uczynić wzmiankę w miejscu,
którego  za  wnioskowane  lub  załączone  dowody  dotyczą.  Uzasadnienie  pozwu
zakończyć  naleŜy  zwrotem:  "Mając  powyŜsze  na  względzie  wnoszę,  jak  w  petitum
pozwu" lub zwrotem podobnym,

•

podpis powoda lub jego przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika,

•

wymienienie załączników oraz dołączenie do pozwu jego odpisu dla pozwanego, tj.
kopii pozwu wraz z kopiami wszystkich załączników.

Poza głównymi elementami, jakie powinien zawierać kaŜdy pozew powód moŜe w nim

zamieszczać  dodatkowe  lub  uzupełniające  wnioski,  np.  o  zwolnienie  powoda  od  kosztów
sądowych,  o  zabezpieczenie  dowodu,  o  wydanie  nakazu  zapłaty,  o  polecenie  pozwanemu
dostarczenia  na  rozprawę  oznaczonego  dokumentu,  dokonanie  oględzin.  JeŜeli  pozew
składany jest przez pełnomocnika, do pozwu dołączyć naleŜy odpis pełnomocnictwa. Powód

moŜe  takŜe  Ŝądać  wydania  wyroku  zaocznego  w  razie  spełnienia  przesłanek  ustawowych,
rozpoznania  sprawy  takŜe  pod  jego  nieobecność.  MoŜe  teŜ  domagać  się  nadania  wyrokowi
rygoru  natychmiastowej  wykonalności.  Nadanie  przez  sąd  wyrokowi  takiego  rygoru
powoduje,  Ŝe  roszczenie  powoda  moŜe  być  egzekwowane  z  majątku  pozwanego  zanim
jeszcze stanie się prawomocny.
W  niektórych  przypadkach  określonych  w  k.p.c.  pozew  powinien  być  złoŜony  na
stypizowanym  urzędowym  formularzu,  którego  wzory  dostępne  są  w  kaŜdym  sądzie
rejonowym.  Konieczność  złoŜenia  pozwu  na  formularzu  dotyczy  przede  wszystkim  Ŝądal1
zapłaty  za  wykonanie  powszechnie  dostępnego  świadczenia  z  tytułu  np.  świadczenia  usług
pocztowych,  telekomunikacyjnych  (m.in.  naleŜności  za  telefon  stacjonarny  i  komórkowy),
dostarczania energii elektrycznej lub cieplnej, dostarczania wody i odprowadzania ścieków.

Sąd nada bieg pismu procesowemu, pod warunkiem uiszczenia przez powoda ustalonego

przez sąd wpisu sądowego. Jego wysokość zaleŜy z reguły od wartości przedmiotu sporu,
rzadziej od rodzaju sprawy, która ma być przedmiotem rozpoznana.

Spór sądowy formalnie rozpoczyna się w chwili doręczenia przez sąd pozwanemu

odpisu pozwu wraz z załącznikami.

W toku procesu oraz nieprocesowego postępowania sądowego kaŜda ze stron i kaŜdy jego

uczestnik  moŜe  występować  z  wnioskami  do  sądu.  Wnioski  takie  mogą  dotyczyć  szeregu
spraw  i  zgłaszane  są  zarówno  przed,  jak  i  razem  z  wniesieniem  pozwu  lub  w  toku
postępowania  rozpoznawczego,  ale  zawsze  przed  wydaniem  orzeczenia  w  sprawie.
Przedmiotem  wniosku  moŜe  być  zgłoszenie  nowego  dowodu,  Ŝądanie  wyłączenia  sędziego,
zawieszenia  postępowania,  Ŝądanie  zabezpieczenia  powództwa,  załączenia  akt  innej  sprawy
sądowej itd.

KaŜdy wniosek, podobnie jak pozew, musi spełniać wymagania formalne stawiane

pismom procesowym.

We wniosku naleŜy zawsze oznaczyć sąd, do którego jest kierowany, sygnaturę akt

sprawy  nadaną  sprawie  przez  sąd  (np.  IC  2567/04),  jeŜeli  wniosek  zgłaszany  jest  po
wszczęciu postępowania sądowego (tylko bowiem wtedy sygnatura ta jest znana stronom lub
uczestnikowi). Brak wskazania sygnatury spowoduje, Ŝe wnioskowi nie będzie moŜna nadać
biegu  i  zostanie  zwrócony  wnioskodawcy.  Ponadto  wskazać  naleŜy  imię  i  nazwisko  bądź
nazwę  wnioskodawcy,  drugiej  strony  lub  pozostałych  uczestników  postępowania  oraz  ich
adresy  miejsca  zamieszkania  lub  siedziby.  Oznaczając  rodzaj  pisma  naleŜy  podać,  czego
wniosek dotyczy np. Wniosek o dopuszczenie dowodu z przesłuchania świadka X.

Po oznaczeniu rodzaju pisma określić trzeba osnowę wniosku tzn. przedstawić zwięzłe

uzasadnienie  z  podaniem  okoliczności  i  argumentów  prawnych  przemawiających  za
zasadnością  wnioskowanego  Ŝądania.  KaŜdy  wniosek,  tak  jak  pozew,  powinien  zostać
podpisany  przez  wnioskodawcę,  jego  przedstawiciela  lub  pełnomocnika  oraz  ewentualnie
zawierać spis dołączonych załączników.

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

Ćwiczenie. Przygotuj projekt pozwu lub sformułuj wniosek w opisanych poniŜej

sytuacjach.

1. Małoletni syn Państwa Kowalskich, jadąc zbyt szybko i brawurowo rowerem po chodniku

wzdłuŜ ul. Sopockiej 5 w mieście Gdyni nie zdołał zahamować i wpadł na zaparkowany tam
samochód  sąsiada  A.  Malinowskiego.  W  wyniku  zderzenia  samochód  uległ  uszkodzeniu,
wgnieciony  został  lewy  przedni  błotnik,  porysowana  karoseria  i  urwane  lusterko.  PoniewaŜ
samochód  Pana  Malinowskiego  nie  był  ubezpieczony,  ten  domaga  się  od  rodziców  sprawcy
szkody  odszkodowania  w  kwocie  6.500  PLN.  Świadkami  zdarzenia  byli  mieszkańcy
sąsiedniego  bloku  Lucyna  T.  i  Arkadiusz  Z.  Pan  Malinowski  zamówił  teŜ  pisemną  opinię
specjalisty  z  PZMot,  który  ocenił  zniszczenia  i  oszacował  szkodę.  Za  sporządzenie  opinii

zapłacił 450,- zł. W pozwie domaga się równieŜ zwrotu kosztów sporządzenia opinii, a takŜe
kosztów zastępstwa procesowego, poniewaŜ w sprawie reprezentowany jest przez adwokata.
Na podstawie przedstawionego wyŜej stanu faktycznego przygotuj projekt pozwu w sprawie.

2. Przedsiębiorstwo W. z siedzibą w Koszalinie zakupiło od J. Nowaka na potrzeby

prowadzonej  działalności  przetwórstwa  rolno-spoŜywczego  dwie  uŜywane  maszyny  do
rozdrabniania  owoców  renomowanej  firmy  zagranicznej  G.  Po  dostarczeniu  maszyn  na
miejsce i zapłacie ceny okazało się, Ŝe maszyny te nie zostały wyprodukowane przez firmę G.
tylko  zostały  wytworzone  w  krajach  byłego  Związku  Radzieckiego  i  nie  nadają  się  do  celów
dla  jakich  zostały  zakupione.  Przedsiębiorstwo  W.  powołując  się  na  błąd  oświadczenia  woli
uchyliło się od skutków prawnych umowy sprzedaŜy, Ŝądając zwrotu ceny wraz z odsetkami.
Sprzedawca  J.  Nowak  odrzucił  Ŝądanie  W.,  podnosząc,  Ŝe  umowa  jest  nadal  waŜna,  a
uchylenie się od skutków prawnych bezskuteczne. Przedsiębiorstwo chce wystąpić z pozwem
o  ustalenie  niewaŜności  umowy  sprzedaŜy,  domagając  się  jednocześnie  zwrotu  ceny.
Wytoczenie którego z powództw doradziłbyś Przedsiębiorstwu W.? Zaproponuj treść takiego
pozwu.

3. Powód i pozwany wystąpili do sądu ze zgodnym wnioskiem o zawieszenie postępowania w

toczącym się między nimi sporze sądowym. Sformułuj taki wniosek. Podstawą jego
wniesienia i rozpatrzenia przez sąd jest art. 178 k.p.c. Podstawę tę naleŜy wskazać we
wniosku.

POSTĘPOWANIE CYWILNE W I INSTANCJI. ŚRODKI ODWOŁAWCZE W
POSTĘPOWANIU CYWILNYM

PRZEBIEG POSTĘPOWANIA CYWILNEGO W PIERWSZEJ INSTANCJI
Jak juŜ wiadomo, spór sądowy rozpoczyna się nie z chwilą złoŜenia powództwa w sądzie, ale
dopiero w chwili doręczenia przez sąd pozwanemu odpisu pozwu wraz z załącznikami. Jest to
moment określany w nauce prawa chwilą zawiśnięcia sporu.

Z momentem doręczenia pozwu pozwanemu nie moŜna w toku sprawy wszcząć pomiędzy

tymi samymi stronami nowego postępowania o to sarno roszczenie. Bieg przedawnienia
roszczeń powoda objętych pozwem ulega przerwaniu.

Pozwany moŜe aŜ do pierwszej rozprawy wytoczyć przeciwko powodowi powództwo

wzajemne, jeŜeli roszczenie pozwanego pozostaje w związku z roszczeniem powoda lub
nadaje się do potrącenia, np. powód domaga się zapłaty 1000 PLN, zaś pozwany 1560 PLN.
Potrącenie prowadzi do zniesienia wzajemnych roszczeń do kwoty niŜszej i rodzi obowiązek
zapłaty przez tego, którego zobowiązanie jest wyŜsze. W naszym przypadku to powód będzie
musiał zapłacić róŜnicę w kwocie 560 PLN.

Pozew wzajemny musi spełniać wszystkie wymagania stawiane pismom procesowym i

pozwom.  Powód  moŜe  dochodzić  jednym  pozwem  kilku  roszczeń  przeciwko  temu  samemu
pozwanemu  tzw.  kumulacja  przedmiotowa  roszczeń.  Powód  moŜe  teŜ  dochodzić  w  jednym
pozwie  roszczeń  przeciwko  kilku  pozwanym,  jeŜeli  przedmiotem  sporu  są  prawa  lub
obowiązki  im  wspólne  lub  oparte  na  tej  samej  podstawie  faktycznej  i  prawnej,  a  takŜe
roszczenia lub zobowiązania jednego rodzaju, oparte na jednakowej podstawie faktycznej lub
prawnej tzw. kumulacja podmiotowa roszczeń, inaczej współuczestnictwo.

Powód moŜe w kaŜdym czasie po doręczeniu pozwu pozwanemu zmienić powództwo np.

zmniejszyć lub zwiększyć wartość przedmiotu sporu, wskazać inną podstawę prawną
uzasadniającą Ŝądanie, wystąpić z nowym roszczeniem obok pierwotnego pod warunkiem, Ŝe
zmiana ta nie wpłynie na właściwość sądu.

Nie zawsze pozew doręczony pozwanemu i naleŜycie opłacony przez powoda spowoduje

wszczęcie postępowania rozpoznawczego albo doprowadzi do wyroku rozstrzygającego

merytorycznie  Ŝądania  pozwu.  MoŜe  się  zdarzyć,  Ŝe  sąd  odrzuci  pozew.  Odrzucenie  pozwu
następuje  wówczas,  gdy,  np.  sprawa  nic  moŜe  być  przedmiotem  rozpoznania  w  ramach
procesu  przed  sądem  cywilnym  tzw.  niedopuszczalność  drogi  sądowej,  albo  gdy  o  to  samo
roszczenie  pomiędzy  tymi  samymi  stronami  sprawa  jest  w  toku  przed  innym  sądem  albo
została  juŜ  prawomocnie  osądzona  lub  gdy  rozstrzygnięcie  sprawy  naleŜy  do  sądu
polubownego.  Przyczyną  odrzucenia  pozwu  jest  takŜe  brak  zdolności  sądowej  po  stronie
pozwanego,  brak  zdolności  procesowej  po  stronie  powoda,  za  którego  nie  działa  jego
przedstawiciel ustawowy.

Przy doręczeniu odpisu pozwu pozwanemu sąd wzywa pozwanego do udzielenia na

pozew odpowiedzi. Odpowiedź na pozew jest pierwszą formalną reakcją pozwanego na
Ŝą

dania powoda. Odpowiedź na pozew powinna zawierać elementy kaŜdego pisma

procesowego. Pozwany juŜ w odpowiedzi ma prawo określić charakter swojej obrony,
stawiać powodowi zarzuty (np. niewaŜności umowy, wykonania w całości zobowiązania,
przedawnienia), a nawet wytoczyć powództwo wzajemne.

Brak odpowiedzi na pozew nie oznacza jeszcze, Ŝe powód ma rację, bądź Ŝe pozwany nie

zamierza podjąć obrony. MoŜe jednak spowodować (dotyczy to spraw gospodarczych), Ŝe sąd
wyda  wyrok  zaoczny,  a  więc  w  pełni  zgodny  z  Ŝądaniem  powoda.  Aby  przeciwdziałać
skutkom wydania wyroku zaocznego pozwany powinien złoŜyć w stosownym terminie 7 dni
od  doręczenia  mu  jego  odpisu  sprzeciw.  Sprzeciw  od  wyroku  zaocznego  powoduje,  Ŝe  sąd
wyznacza  rozprawę  w  celu  jego  rozpoznania  i  po  jej  przeprowadzeniu  albo  wyrok  zaoczny
utrzymuje w mocy, albo go uchyla i od nowa orzeka o Ŝądaniu pozwu.

Po otrzymaniu odpowiedzi na pozew albo po bezskutecznym upływie terminu

wyznaczonego na jej udzielenie sąd wyznacza rozprawę i zawiadamia o tym strony
odrębnymi wezwaniami wysyłanymi na adresy wskazane w pozwie. KaŜda ze stron moŜe
Ŝą

dać w piśmie procesowym przeprowadzenia rozprawy w jej nieobecności.

Rozprawa odbywa się w ten sposób, Ŝe po wywołaniu sprawy (chodzi o wezwanie stron,

ich pełnomocników oraz innych oczekujących na rozprawę osób do wejścia na salę sądową i
sprawdzenie obecności) strony - najpierw powód, a potem pozwany - zgłaszają ustnie swe
Ŝą

dania i wnioski oraz przedstawiają twierdzenia i dowody na ich poparcie. Strony mogą

ponadto wskazywać podstawy prawne swych Ŝądm1 i wniosków. Z rozprawy sporządza się
protokół. Protokół podpisuje protokolant i sędzia przewodniczący składu orzekającego.

Z reguły na samym wstępie sąd zwraca się do stron o zajęcie stanowiska w sprawie.

Powód  odpowiada  z  reguły,  Ŝe  podtrzymuje  powództwo  oraz  wszystkie  zgłoszone  wnioski
dowodowe  w  tym  Ŝądanie  zwrotu  kosztów  postępowania,  tj.  wpisu  sądowego  i  kosztów
zastępstwa  procesowego,  jeŜeli  reprezentowany  jest  przez  pełnomocnika  procesowego,  zaś
pozwany wnosi na ogół o oddalenie powództwa w całości. Sąd w kaŜdym stanie sprawy moŜe
wzywać strony do polubownego rozwiązania sporu i zawarcia ugody. Jedynie w sprawach o
rozwód przeprowadzenie posiedzenia pojednawczego jest obligatoryjne. Pozwany moŜe takŜe
złoŜyć  oświadczenie,  iŜ  uznaje  powództwo  i  chce  zaspokoić  roszczenia  powoda.  Sąd  jest
uznaniem  powództwa  związany  i  nie  moŜe,  poza  szczególnymi  wypadkami,  odmówić  mu
skuteczności.

Jeszcze przed wszczęciem postępowania dowodowego sąd powinien przez zadawanie

pytań powodowi i pozwanemu ustalić, jakie z istotnych okoliczności sprawy są między nimi
sporne i dąŜyć do ich wyjaśnienia tzw. informacyjne przesłuchanie stron. W razie potrzeby
udziela stronom odpowiednich pouczeń i wskazówek.

Rozprawa obejmuje, stosownie do okoliczności, postępowanie dowodowe i roztrząsanie

jego  wyników.  Postępowanie  dowodowe  w  największym  skrócie  polega  na  analizie
prezentowanych  środków  dowodowych,  np.  dowodów  z  dokumentów,  słuchaniu  świadków
albo  biegłych,  przeprowadzeniu  oględzin.  Aby  dowód  został  dopuszczony  do  badania,  sąd

musi na to wyrazić zgodę w stosownym postanowieniu wydawanym z reguły na rozprawie.

Dowodzenie jest czynnością myślową, mającą na celu wykazanie prawdziwości lub

nieprawdziwości  pewnych  twierdzeń.  Dowodzi  się  zatem  twierdzeń.  Przedmiotem  dowodu
jest  natomiast  fakt,  którego  dotyczy  sprawdzane  twierdzenie.  Zgodnie  z  obowiązującą  w
prawie cywilnym zasadą ogólną obowiązek udowodnienia faktu spoczywa na twierdzącym, a
nie  na  tym,  który  mu  zaprzecza.  CięŜar  udowodnienia  faktu  spoczywa  zatem  na  tej  stronie
postępowania,  która  z  faktu  tego  wywodzi  skutki  prawne.  Dowodzenie  moŜliwe  jest
natomiast dzięki dysponowaniu przez strony środkami dowodowymi.

rodek dowodowy pozwala na przekonanie się o istnieniu lub nieistnieniu oznaczonych

faktów. Środkami dowodowymi uregulowanymi w k.p.c. są przede wszystkim: dowód z
dokumentu, dowód z zeznań świadków, dowód z opinii biegłych, dowód z oględzin, dowód z
przesłuchania stron.

rodki dowodowe nie zachowują hierarchii, co oznacza, Ŝe ich wartość dowodowa jest co

do zasady równa. JednakŜe, w zaleŜności od okoliczności konkretnej sprawy określone środki
dowodowe, np. dowód ze świadków, moŜe mieć większą wartość dowodową niŜ np. dowód z
dokumentu.

Sąd uzasadniając wyrok ma obowiązek wskazać, jaką wartość dowodową miały dla niego

prezentowane przez strony środki dowodowe, którym z nich dał wiarę, a którym odmówił
wiarygodności. Zeznania których świadków uznał za wiarygodne, spójne, logiczne i
konsekwentne, a których znaczenie pominął w swych rozwaŜaniach.

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i udzieleniu głosu stronom sąd zamyka

rozprawę.

JeŜeli jest taka potrzeba, np. gdy ujawniły się nowe okoliczności albo pojawiły się

nieznane dotąd dowody, albo teŜ gdy sąd nabierze wątpliwości, co do dostatecznego
wyjaśnienia sprawy moŜe juŜ zamkniętą rozprawę otworzyć na nowo.

Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy. W tym celu udaje się na naradę i ogłasza

wyrok po jej odbyciu i głosowaniu. Ogłoszenie wyroku powinno nastąpić na posiedzeniu, na
którym zamknięto rozprawę.  Z reguły jednak na to, Ŝe w sprawach cywilnych sąd pierwszej
instancji  działa  w  składzie  jednoosobowym,  tj.  bez  udziału  ławników,  narada  nie  jest
przeprowadzana, a po zamknięciu rozprawy sąd odracza ogłoszenie wyroku. Odroczenie takie
nie  powinno  trwać  dłuŜej  niŜ  dwa  tygodnie.  Ogłoszenie  wyroku  następuje  na  posiedzeniu
jawnym  i  dokonuje  się  go  przez  odczytanie  sentencji.  W  czasie  odczytywania  sentencji
wszyscy obecni maj_ obowiązek wstać i wysłuchać jej na stojąco. Po odczytaniu sentencji sąd
podaje ustnie zasadnicze powody rozstrzygnięcia.

Sąd wydaje wyrok w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej. Standardowy wyrok

uwzględniający powództwo o świadczenie zawiera następujące elementy:

•

sygnaturę akt w lewym górnym rogu,

•

zwrot: Wyrok w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej,

•

datę wydania wyroku,

•

oznaczenie sądu, który wydał wyrok,

•

wskazanie składu orzekającego: imię i nazwisko sędziego przewodniczącego (w
sprawie o świadczenie skład sądu jest jednoosobowy bez ławników) oraz
protokolanta.

Pod powyŜszym nagłówkiem umieszcza się sentencję wyroku:
"po rozpoznaniu na rozprawie (albo rozprawach, jeŜeli posiedzeń w sprawie odbyło się kilka)
w dniu (dzień/miesiąc/rok) w (nazwa miejscowości - siedziby sądu) sprawy z powództwa
(imię i nazwisko powoda) przeciwko (imię i nazwisko pozwanego) o zapłatę:

1. zasądza od pozwanego (imię i nazwisko) na rzecz powoda (imię i nazwisko) kwotę (cyfrą i

słownie) tytułem zapłaty za odebrany ale niezapłacony towar stosownie do umowy sprzedaŜy

z dnia...z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia powództwa do dnia zapłaty.

2. zasądza od pozwanego (imię i nazwisko) na rzecz powoda (imię i nazwisko) kwotę (cyfrą i

słownie) tytułem zwrotu kosztów procesu oraz kwotę(cyfrą i słownie) tytułem zwrotu
kosztów zastępstwa procesowego."

Sprawdź, czy juŜ potrafisz...

wiczenie. Biorąc pod uwagę wzór wyroku uwzględniającego powództwo o świadczenie,

opracuj wyrok w sprawie sporu A. Malinowskiego z rodziną Kowalskich z poprzedniego
ć

wiczenia. W przypadku oddalenia powództwa koszty zastępstwa procesowego poniesione

przez pozwanego musi zwrócić mu powód.

ZWYKŁE ŚRODKI ODWOŁAWCZE (APELACJA I ZAśALENIE)

Obowiązujący w naszym kraju system trójinstancyjny (I instancja, apelacja i skarga

kasacyjna) powoduje, Ŝe od wyroku wydanego przez sąd pierwszej instancji przysługuje
ś

rodek odwoławczy w postaci apelacji.

U podstaw konstrukcji apelacji leŜy pojęcie gravamen, oznaczające w istocie rzeczy to, Ŝe

Wyrok ogłoszony po zamknięciu rozprawy przed sądem pierwszej instancji nie jest zatem

wyrokiem  prawomocnym,  to  znaczy  nie  moŜe  być  jeszcze  wykonany  w  drodze  wszczęcia
postępowania  egzekucyjnego  z  uwagi  na  przysługujące  stronom  postępowania  środki
odwoławcze. Nieprawomocny wyrok podlega zaskarŜeniu do sądu drugiej instancji. Apelacja
naleŜy  do  suspensywnych  środków  zaskarŜenia  tzn.  takich.  które  wstrzymują
uprawomocnienie  się  orzeczenia.  Obok  innych  suspensywnych  środków  zaskarŜania  jak
zaŜalenie  apelacja  jest  środkiem  odwoławczym.  Środki  odwoławcze  pozwalają  na
kontynuację merytorycznego postępowania przed sądem drugiej instancji.

Apelacja przysługuje nie tylko od wyroków ale równieŜ postanowień zapadłych w

JeŜeli sądem pierwszej instancji był sąd rejonowy apelację wnosi się do wydziału

odwoławczego sądu okręgowego. JeŜeli sprawę w pierwszej instancji rozpatrywał sąd
okręgowy właściwym do rozpatrzenia apelacji jest sąd apelacyjny.

JeŜeli Ŝadna ze stron nie wystąpi z apelacją, po upływie oznaczonego okresu wyrok sądu

Sąd ogłaszając wyrok podaje treść sentencji oraz w sposób uproszczony i zwięzły ustne

motywy rozstrzygnięcia. JeŜeli Ŝadna ze stron nie wystąpi do sądu w terminie tygodniowym z
wnioskiem o doręczenie jej uzasadnienia wyroku na piśmie, termin na wniesienie apelacji
wynosi trzy tygodnie od ogłoszenia sentencji. Jeśli natomiast jedna ze stron złoŜy wniosek o
pisemne sporządzenie uzasadnienia wyroku, tem1in na wniesienie apelacji dla strony, która
taki wniosek złoŜyła wynosi dwa tygodnie od dnia doręczenia tej stronie wyroku z pisemnym
uzasadnieniem. Mimo, Ŝe termin na przygotowanie przez sąd pisemnego uzasadnienia wynosi

tylko siedem dni, w praktyce przygotowywanie uzasadnienia na piśmie zajmuje sądom często
kilka miesięcy. W tym czasie termin na złoŜenie apelacji nie biegnie.

Apelacja powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, tj.

podobne jak w przypadku sporządzania pozwu czy wniosku.

Apelacja powinna ponadto zawierać:

•

oznaczenie wyroku, od którego jest wniesiona ze wskazaniem, czy jest on zaskarŜony
w całości czy w części,

•

zwięzłe przedstawienie zarzutów,

•

uzasadnienie zarzutów,

•

powołanie w razie potrzeby nowych faktów i dowodów oraz wskazanie, Ŝe ich
powołani e w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie było moŜliwe albo Ŝe
potrzeba powołania się na nie wynikła później,

•

wniosek o zmianę lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania z zaznaczeniem zakresu Ŝądanej zmiany lub uchylenia,

•

w sprawach o prawa majątkowe naleŜy oznaczyć wartość przedmiotu zaskarŜenia.