Kolokwium zaliczeniowe z ekonomii:
- pierwszy termin 21 maja :
godz. 8.15. grupa I, II, III
godz. 9.15 grupa IV, V, VI
godz. 10.15 grupa VII, VIII, IX
godz. 11.15 grupa X, XI.
- drugi termin 28 maja:
wpisy do karty ocen oraz poprawa prac niezaliczonych
godz. 8.15. grupa IV, V, VI
godz. 9.15 grupa I, II, III
godz. 10.15 grupa X, XI
godz. 11.15 grupa VII, VIII, IX
wpisy: 4 czerwca br.
W godz. 9.00 - 11.30
Ekonomia
Prowadzący : dr Alina Naruniec, (mail: anaruniec@ans.pw.edu.pl)
Zakład Polityki Gospodarczej i Socjologii, Wydział
Administracji i Nauk Społecznych
1.
Przedmiot i zakres ekonomii. Główne problemy ekonomii. Granica
moŜliwości produkcyjnych.
2.
Rynek. popyt, podaŜ. Funkcjonowanie rynku.
3.
Istota i funkcje przedsiębiorstwa. Rachunek kosztów i korzyści.
Struktury rynkowe – modele rynku.
4.
Rynek pracy. Bezrobocie.
5.
Wprowadzenie do makroekonomii. Ruch okręŜny produktu
i dochodów w gospodarce. Rachunek produktu i dochodu narodowego.
6.
Wzrost i rozwój gospodarczy. Koniunktura gospodarcza.
7.
BudŜet państwa i polityka fiskalna.
8.
Pieniądz i współczesny system bankowy. Bank centralny i polityka
monetarna.
9.
Inflacja i jej skutki.
10.
Handel międzynarodowy i polityka handlowa.
11.
Globalizacja
12.
Podsumowanie. BieŜąca sytuacja gospodarcza w Polsce i na świecie.
PoniŜszy materiał opracowano na podstawie:
R.Milewski, E.Kwiatkowski, „Podstawy ekonomii. PWN, Warszawa, 2006
S.Marciniak i inni: „Makro i mikroekonomia. Podstawowe problemy”, PWN,
Warszawa, 2006,
D.Begg i inni: „Makroekonomia”, PWE, Warszawa, 2007,
B.Czarny, R.Rapacki, Podstawy ekonomii, PWE, Warszawa, 2002
Z. Matkowski, Podstawy ekonomii – Mikroekonomia, Warszawa, 2002
Temat 1
1. Co to znaczy ekonomia?
-
Przedmiot ekonomii
-
Cel i metoda ekonomistów
-
Dobra
-
Potrzeby
-
Zasoby ekonomiczne
-
Rzadkość zasobów i dóbr
-
Granica moŜliwości produkcyjnych
-
Wybór i koszt alternatywny
-
Mikro i makro ekonomia
-
Ekonomia pozytywna i normatywna
-
Główne problemy ekonomii
2. Systemy ekonomiczne
-
gospodarka tradycyjna
-
gospodarka rynkowa
-
gospodarka kierowana
-
gospodarka mieszana
-
transformacja systemowa w Polsce
3. Podstawowe podmioty gospodarcze
-
gospodarstwo domowe
-
przedsiębiorstwo
4. Główne problemy ekonomii
5. Granica moŜliwości produkcyjnych
1. Ekonomia jako nauka
Przedmiot ekonomii i zakres ekonomii
1
KaŜda społeczność staje przed koniecznością rozwiązania trzech podstawowych problemów
codziennej egzystencji:
-
jakie dobra i usługi, czyli co wytwarzać
-
jak je wytwarzać i
-
dla kogo je wytwarzać
Ekonomia to nauka o gospodarowaniu, tzn. o prawach dotyczących trzech faz procesu
gospodarczego: produkcji, podziału i konsumpcji. Tak więc mówiąc o ekonomii, będziemy
mieli na myśli naukę, której przedmiotem jest analiza procesów gospodarczych.
Ekonomia zajmuje się przede wszystkim badaniem, co, ile, jak i dla kogo wytwarza
społeczeństwo. Głównym zadaniem ekonomii jest godzenie sprzeczności między
nieograniczonymi potrzebami ludzi a ograniczonymi moŜliwościami zaspokojenia potrzeb.
Pojęcie rzadkości w ekonomii.
Rzadkość jest stosunkiem uŜyteczności do ilości dobra, czyli uŜytecznością zawartą w
jednostce danego dobra. Dobro jest uŜyteczne wówczas, gdy ma zdolność zaspokajania
potrzeb. Bogactwem narodu są materialne i niematerialne dobra rzadkie. Rzadkość jest
pojmowana jako fakt świadczący, o tym, Ŝe dobra nie występują w takich ilościach, aby
moŜna je było mieć.
Zaspokojenie potrzeb jest uniwersalnym celem prowadzenia działalności gospodarczej. Jest to
jednocześnie bodziec do wykorzystywania róŜnorodnych zasobów.
Przez zasób rozumiemy nagromadzenie róŜnych składników (elementów) niezbędnych w
procesach produkcyjnych. Pierwotni ludzie korzystali z takich zasobów naturalnych, które
były gotowe do uŜycia bez dodatkowej obróbki (woda, jagody, inne owoce natury). Później
ludzie zaczęli przystosowywać i przetwarzać zasoby naturalne na swój uŜytek. Następnie
człowiek zaczął tworzyć i produkować elementy składające się na zasoby nie występujące w
gotowej postaci w przyrodzie oraz wytwarzać inne zasoby uŜyteczne gospodarczo.
Zasoby
2
Aby współcześnie moŜliwy był rozwój gospodarczy, konieczne są róŜnorodne zasoby. Przy
ocenie ich gospodarczej roli naleŜy pamiętać, Ŝe relacje między poszczególnymi grupami
zasobów ulegają zmianie, przede wszystkim w wyniku postępów nauki i techniki. W
ekonomii wzrostu i rozwoju gospodarczego waŜną rolę odgrywa nagromadzenie lub
posiadanie zasobu czynników produkcji, czyli czynników rozwoju gospodarczego. NaleŜy
wydzielić co najmniej cztery grupy zasobów w danej gospodarce. Są to:
Z – zasoby ludzkie (podaŜ pracy, systemy organizacji i motywacji ludzi do pracy)
K – zasoby kapitału rzeczowego (fizycznego), włącznie z ziemią i bogactwami naturalnymi
T- technologia, czyli stan i organizacja wiedzy słuŜącej celom produkcyjnym
H – kapitał ludzki, czyli stan wiedzy oraz umiejętność i zdolność pracowników do
posługiwania się dostępnymi technologiami, których poziom jest odzwierciedleniem
moŜliwości kapitału rzeczowego.
1
Podstawy ekonomii – Mikroekonomia, Z.Matkowski, Warszawa, 2002
2
Mikro- i makro- ekonomia.Podstawowe problemy, S.Marciniak i in., PWN, Warszawa, 2006
Jest to oczywiście jedna z moŜliwych kwalifikacji zasobów. Wskazuje ona na rosnące
znaczenie nowoczesnych czynników produkcji. Obecnie główną rolę odgrywa kapitał ludzki,
oznaczony literą H.
Potrzeby
Jak juŜ wspomniano, celem gospodarowania, niezaleŜnie od formy systemu gospodarki
rynkowej, jest zaspokajanie potrzeb ludzkich. Potrzeby to wszystko co jest potrzebne,
nieodzowne, konieczne, czyli takie bez których nie moŜna się obejść. MoŜemy je równieŜ
określić jako okoliczności zmuszające do takiego, a nie innego postępowania. Jednak
wspólnym elementem wszystkich określeń jest konieczność.
Według rodzaju oraz sposobu ich zaspokajania potrzeby dzieli się teŜ na: egzystencjonalne,
socjalne, produkcyjne, konsumpcyjne, indywidualne i zbiorowe, materialne i duchowe.
Potrzeby egzystencjonalne, to potrzeby zdeterminowane przez czynniki biologiczne. Zalicza
się do tego rodzaju, Ŝywienie, moŜliwość mieszkania, snu, odpoczynku.
Potrzeby socjalne, obejmują, poza wymienionymi potrzebami egzystencjonalnymi, takŜe
potrzeby w zakresie higieny i kultury i oświaty.
Podział na potrzeby produkcyjne i konsumpcyjne jest ewidentny. Potrzeby produkcyjne, tzn.
związane z działalnością gospodarczą, oznacza potrzeby w zakresie czynników produkcji,
czyli zasobów. Potrzeby konsumpcyjne obejmują zaś potrzeby egzystencjonalne i socjalne
oraz tzw. wyŜsze potrzeby.
Potrzeby są w większości zaspokajane indywidualnie, ale część jest zaspokajana w sposób
zorganizowany zbiorowo. Do zbiorowego zaspokajania potrzeb zalicza się przede wszystkim:
bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne, potrzeby w zakresie oświaty i rozwoju nauki,
sprawiedliwości, ochrony zdrowia oraz ochrony środowiska naturalnego.
Mikroekonomia i makroekonomia
Mikroekonomia bada prawa postępowania jednostek gospodarujących: gospodarstw
domowych i przedsiębiorstw. Opisuje i objaśnia funkcjonowanie rynków poszczególnych
towarów i czynników produkcji.
Makroekonomia opisuje funkcjonowanie gospodarki jako całości, kładąc nacisk na wzajemne
związki zachodzące w gospodarce.
A więc mikroekonomia zajmuje się szczegółową analizą działań poszczególnych podmiotów
gospodarczych. Makroekonomia analizuje problemy ogólnogospodarcze i współzaleŜności
zachodzące w gospodarce.
Podział na mikro- i makroekonomię dotyczy jednak nie tyle przedmiotu, co sposobu
analizy. Te same lub podobne kategorie mogą być przedmiotem analizy mikro- i
makroekonomicznej: np. płaca pojedynczego pracownika i średnia płaca w gospodarce
narodowej, inwestycje dokonywane w przedsiębiorstwie i suma nakładów inwestycyjnych w
gospodarce. Podział na mikro- i makroekonomię dotyczy często innego punktu widzenia: te
same kategorie i procesy mogą być rozpatrywane z punktu widzenia indywidualnych
podmiotów gospodarczych (mikroekonomia) lub z punktu widzenia ogólnogospodarczego
(makroekonomia).
Linia graniczna między mikroekonomią i makroekonomią nie jest zresztą ostra, a wszystkie
części ekonomii zasilają się wzajemnie i uzupełniają. W ostatnich latach występuje tendencja
do zacierania róŜnicy między makro-, mezo-, mikro.
Współczesne ujęcie przedmiotu ekonomii
Ekonomia pozytywna i normatywna
W ekonomii współistnieją dwa nurty, dwa podstawowe kierunki metodologiczne: pozytywny
i normatywny.
Ekonomia pozytywna objaśnia, jak jest, dlaczego i co z tego wynika czyli opis istniejącej
rzeczywistości, zajmowaniem się światem takim jakim on jest a nie jaki powinien być.
Zwolennicy takiego podejścia powstrzymują się od sądów wartościujących. Celem ich badań
i opisów jest ustalenie wpływu zmian wielkości ekonomicznych (zmian cen, płac, kursów
walutowych itp.) na efektywność działalności gospodarczej.
Ekonomia normatywna ocenia rzeczywistość i postuluje, jak powinno być oraz co naleŜy
zrobić, aby było lepiej. Ekonomia pozytywna bada rzeczywiste działanie gospodarki,
ekonomia normatywna zaś zaleca, co powinno się czynić. Zwolennicy tej metodologii
dokonują ocen wartościujących, stwierdzając, jakie ich zdaniem powinny być płace,
zatrudnienie, czy poziom produkcji, jaka polityka gospodarcza jest sprawiedliwa jaka nie.
ZałoŜenia upraszczające
Szerokie zastosowanie w teorii ekonomii ma załoŜenie ceteris paribus - „przy innych
czynnikach nie zmienionych”. Pozwala ono wyeksponować i przeanalizować wpływ jednego
lub kilku najwaŜniejszych czynników określających daną zmienną (lub dane zjawisko) przy
pominięciu innych, mniej istotnych determinant. Na przykład, funkcja popytu względem ceny
przedstawia zaleŜność między wielkością zapotrzebowania a ceną dobra przy załoŜeniu, Ŝe
inne czynniki określające wielkość popytu nie ulegają zmianie.
3. Podstawowe podmioty gospodarcze
Najczęściej wyodrębniamy trzy typy podmiotów gospodarczych:
przedsiębiorstwo,
gospodarstwo domowe,
państwo
Przedsiębiorstwo to zespół ludzi bądź pojedynczy ludzie, dysponującymi określonymi
ś
rodkami (np. ziemia, lokal biurowy, maszyny, urządzenia, surowce) niezbędnymi do
regularnego prowadzenia działalności gospodarczej w sferze produkcji, obrotu towarowego
czy usług. Celem tej działalności jest uzyskanie jak największych dochodów.
Przedsiębiorstwem jest jednoosobowy zakład fotograficzny, restauracja, kopalnia węgla,
zakład ubezpieczeniowy itd.
Gospodarstwo domowe to najmniejsza komórka społeczna, najczęściej rodzina, która
wspólnie gromadzi dochody i wspólnie je wydaje w celu zaspokojenia swoich potrzeb
konsumpcyjnych. Gospodarstwo domowe pełni dwie funkcje:
konsumpcyjną
produkcyjną
Państwo to złoŜona, zróŜnicowana wewnętrznie, wieloszczeblowa struktura administracyjna
społeczeństwa zajmującego określone terytorium. Państwo dysponuje władzą ustawodawczą,
wykonawczą i sądowniczą.
Na ogół nie występują róŜnice poglądowe dotyczące roli przedsiębiorstwa i gospodarstw
domowych w gospodarce. Natomiast spory dotyczące roli państwa toczą się od dawna i są
nadal aktualne.
4. Główne problemy ekonomii
Dotychczas nie udało się zbudować takiego systemu gospodarczego, który zapewniłby
zadowalający dostatek materialny całemu społeczeństwu.
Najtrudniejszym – zarówno w przeszłości jak i współcześnie problemem ekonomii jest
pogłębiająca się nierówność rozkładu bogactwa.
2) Podstawowe problemy: nadmierna nierówność rozkładu dochodów (bogactwo i bieda)
3) Skala nierówności ekonomicznych (koncentracja kapitału)
4) Przepaść między bogatymi i biednymi w świecie – nie tylko w skali globalnej ale równieŜ
w najbogatszych, przodujących krajach (brak pracy)
Trendy rozwojowe w gospodarce światowej i ich skutki
1) rozwój demograficzny
2) gospodarka zasobami ziemi (wyczerpywanie zasobów, ekologia)
3) rozwój gospodarki Ŝywnościowej
4) granice ekologicznego rozwoju
5. Krzywa moŜliwości produkcyjnych
Gospodarowanie jest zawsze zdeterminowane istniejącymi zasobami i stosowanymi
technologiami. MoŜliwości wyborów gospodarczych, jakie istnieją w momencie
podejmowania decyzji, ilustruje poniŜsza granica moŜliwości produkcyjnych.
Zakładamy, Ŝe gospodarka wytwarza tylko dwa dobra: A i B w ilościach Q
A
i Q
B
.
AngaŜując wszystkie posiadane zasoby gospodarka moŜe wytworzyć róŜne kombinacje
ilościowe dóbr A i B mieszczące się na krzywej moŜliwości produkcyjnych, np. kombinacje C,
E, F, D.
Krzywa moŜliwości produkcyjnych pokazuje największą moŜliwą produkcję jednego dobra
przy danej produkcji drugiego dobra (przy stałych zasobach oraz technologii).
Wszystkie kombinacje połoŜone na tej krzywej (C, E, F, D) są efektywne, tzn. oznaczają
pełne wykorzystanie zasobów.
Kombinacje nieefektywne - np. G, kombinacje nieosiągalne - np. H
Krzywa moŜliwości produkcyjnych
Temat 2
Rynek
1.
Co to jest rynek
2.
Popyt
3.
PodaŜ
4.
Cena równowagi
5.
Efektywność rynku
6.
Rynki wolne, rynki regulowane
7.
Cena maksymalna
8.
Cena minimalna
Rynek, popyt, podaŜ
Pod pojęciem rynku rozumie się całokształt warunków ekonomicznych, w których dochodzi
do zawierania transakcji kupna i sprzedaŜy między sprzedawcami oferującymi towary i
usługi a nabywcami reprezentującymi potrzeby poparte określonymi funduszami
nabywczymi.
Czyli rynek to określone miejsce kupna i sprzedaŜy.
Rynek moŜna sklasyfikować według róŜnych kryteriów podziału:
według miejsca i przedmiotu wymiany (np. rynek jabłek w Jabłonnej, rynek
diamentów w RPA)
według sumy transakcji (rynek mały, rynek duŜy)
według
zasięgu
geograficznego
(rynek
lokalny,
regionalny,
krajowy,
międzynarodowy)
Podstawowymi elementami rynku są: popyt, podaŜ i cena, a zachodzące między nimi
zaleŜności przyczynowo-skutkowe nazywa się mechanizmem rynkowym
Rynek jako regulator procesów gospodarczych pełni wiele funkcji, najwaŜniejsze z nich:
- dokonuje wyceny róŜnych dóbr,
- jest podstawowym źródłem informacji dla podmiotów ,
- jest niezbędnym warunkiem racjonalnego wykorzystywania zasobów gospodarczych,
- jest weryfikatorem społecznej przydatności produkcji oraz mechanizmem dostosowania
produkcji do potrzeb.
Mechanizm rynkowy, pełniąc swe funkcje rozwiązuje trzy podstawowe problemy
ekonomiczne:
- co, jakie rodzaje i ilości dóbr,
- jak, z jakich zasobów i za pomocą jakich technik,
- dla kogo, mają być wytwarzane dobra i jak powinny być rozdzielane?
Towar to dobro lub usługa przeznaczone do wymiany.
Wymiana jest koniecznym warunkiem rynku, która ma zazwyczaj formę towarowo-
pienięŜną.
Cena w mechanizmie rynku ma kluczowe znaczenie.
WyróŜnia się dwa przypadki, kiedy wzrost cen moŜe powodować nie spadek, a wzrost
popytu, które nazwane zostały paradoksami.
Paradoks Giffena – opisał on przypadek gdy niskie zbiory wywołały wzrost cen chleba, co
jednak nie spowodowało spadku jego konsumpcji, lecz wręcz przeciwnie nastąpił wzrost
popytu na chleb wśród ubogiej ludności robotniczej. Przy niskich budŜetach wzrost ceny
chleba uniemoŜliwiał zakup innych artykułów spoŜywczych. Spadek dochodów realnych,
wywołany wzrostem cen chleba, zmusza ludność ubogą do zmiany struktury konsumpcji.
Paradoks Veblena – inaczej efekt prestiŜowy. Dotyczy dóbr luksusowych, które są
przedmiotem pokazowej konsumpcji, np. biŜuteria, jachty, drogie samochody itd. Dobra te są
nabywane nie ze względu na ich wartości uŜytkowe lecz na ich wysoką cenę. Posiadanie tych
dóbr zapewnia odpowiedni prestiŜ i jest wyróŜnikiem wysokiego statusu majątkowego i
społecznego.
Popyt to ilość dobra, jaką nabywcy gotowi są zakupić.
Co wpływa na popyt?
Wielkość popytu na określone dobro zaleŜy od następujących czynników:
a) poziomu cen danego dobra,
b) ceny innych dóbr (komplementarnych i substytucyjnych),
a)
poziomu realnych dochodów ludności,
b)
liczba potencjalnych nabywców,
c)
preferencji i gustów i konsumentów,
d)
oczekiwań (dotyczących przyszłego poziomu cen i dochodów, dostępności dóbr itp.).
Jednym z waŜniejszych czynników określających wielkość popytu danego dobra jest cena
danego dobra.
ZaleŜność popytu od ceny nazywana jest prawem popytu:
Wzrost ceny określonego dobra przy niezmienności innych czynników powoduje spadek
wielkości popytu na to dobro, i na odwrót – obniŜka ceny wywołuje wzrost wielkości popytu.
PodaŜ jest to relacja między ilością dobra, którą producenci skłonni oferować w danym
okresie, a ceną, przy załoŜeniu, Ŝe inne zjawiska na rynku nie ulegną zmianie.
PodaŜ to ilość dobra oferowana do sprzedaŜy na rynku.
Od czego zaleŜy podaŜ?
Wielkość podaŜy zaleŜy przede wszystkim od wielkości produkcji, która jest określana przez
następujące czynniki:
a)
poziom ceny danego dobra,
b)
ceny czynników produkcji
c)
cele działalności przedsiębiorstwa,
d)
stosowane techniki i technologie,
e)
ceny innych dóbr.
Jednym z waŜniejszych czynników określających wielkość podaŜy jest cena danego dobra.
Wielkość podaŜy danego dobra zmienia się w tym samym kierunku, co jego cena. WyŜszej
cenie dobra odpowiada większa jego ilość dostarczana na rynek, natomiast mniejsza cena
ogranicza wielkość podaŜy. ZaleŜność ta nazywana jest prawem podaŜy.
Równowaga rynku
Przedstawienie na wspólnym układzie współrzędnych krzywej popytu na dane dobro z
krzywą podaŜy umoŜliwia ustalenie ilości sprzedawanej i nabywanej na rynku oraz określenie
równowagi rynkowej.
W warunkach całkowicie wolnego rynku (tzw. konkurencji doskonałej) Ŝaden dostawca i
Ŝ
aden nabywca towaru nie ma wpływu na cenę. Cena ustala się na rynku na takim poziomie,
który zrównuje wielkość popytu z wielkością podaŜy.
Rynek jest w stanie równowagi, gdy wielkość popytu równa się wielkości podaŜy (D = S).
Cena równowagi (P
0
) - cena zapewniająca zrównanie popytu z podaŜą.
Ilość równowaŜąca (Q
0
) - ilość towaru odpowiadająca warunkom równowagi.
E - punkt równowagi.
Mechanizm równowagi
1. Cena wyŜsza od ceny równowagi - nadwyŜka podaŜy (S > D)
Zapasy rosną - sprzedawcy obniŜają cenę - rośnie popyt oraz maleje podaŜ.
Cena spada tak długo, aŜ nastąpi zrównanie wielkości popytu z wielkością podaŜy.
2. Cena niŜsza od ceny równowagi - nadwyŜka popytu (D > S)
DuŜe zapotrzebowanie - cena wzrasta - popyt maleje oraz rośnie podaŜ.
Cena rośnie do poziomu, przy którym wielkość popytu zrówna się z wielkością podaŜy.
Cena (P)
S
E
P
0
D
Ilość (Q)
Q
0
Cena (P)
S
E
S > D
D > S
P
0
P
1
P
2
D
.
Kontrola cen
Ceny minimalne (gwarantowane) stosowane są zwłaszcza w skupie artykułów rolnych.
Cel: zapewnienie odpowiednich dochodów producentom.
Ceny maksymalne mają zastosowanie w handlu detalicznym w zakresie podstawowych
produktów Ŝywnościowych (chleb, mleko, cukier), niektórych leków, środków higieny itp.
Cel: ułatwienie dostępu do tych dóbr ludziom uboŜszym.
Temat 3
1.
Istota i funkcje przedsiębiorstwa. Rachunek kosztów i korzyści
2.
Struktury rynkowe
Istota i cele przedsiębiorstwa
3
Przedsiębiorstwem nazywamy wyodrębnioną jednostkę gospodarczą wytwarzającą dobra lub
ś
wiadczącą usługi. Firmy handlowe oraz banki mieszczą się w szeroko ujmowanej sferze
usług.
Rozpatrujemy przedsiębiorstwo prywatne, działające w gospodarce rynkowej, którego
głównym motywem działalności jest zysk. Za podstawę rachunku ekonomicznego
przedsiębiorstwa przyjmujemy dąŜenie do maksymalizacji zysku.
Nieco inne są zasady funkcjonowania przedsiębiorstw publicznych w gospodarce
rynkowej. Z reguły posiadają one duŜy zakres samodzielności i działają na rozrachunku
gospodarczym, wedle podobnych zasad jak przedsiębiorstwa prywatne. Mają jednak
określony z góry profil produkcyjny i często narzucone odgórnie konkretne zadania
produkcyjne, a nawet ceny. Przedsiębiorstwa te niejednokrotnie korzystają z subwencji, ulg
podatkowych i innych form pomocy rządowej. Osłabia to rolę rachunku ekonomicznego.
Ze względu na formę własności rozróŜniamy:
•
przedsiębiorstwa prywatne,
•
przedsiębiorstwa spółdzielcze,
•
przedsiębiorstwa państwowe.
Ze względu na wielkość rozróŜniamy przedsiębiorstwa:
•
małe,
•
ś
rednie,
•
duŜe.
W Polsce za przedsiębiorstwa małe uznaje się firmy zatrudniające poniŜej 50
pracowników, średnie - od 50 do 500 pracowników, duŜe - ponad 500 pracowników.
Podstawowe formy organizacyjno-prawne przedsiębiorstw to:
•
firma jednoosobowa (własność indywidualna),
•
spółka jawna (współwłasność z pełną odpowiedzialnością),
•
spółka akcyjna (z odpowiedzialnością ograniczoną do wysokości wkładu).
Utargi, koszty i zyski
Podstawowe pojęcia
Utarg (przychód ze sprzedaŜy) jest to ilość pieniędzy uzyskana ze sprzedaŜy dóbr i usług w
ciągu jakiegoś okresu. Koszty to nakłady poniesione na wytworzenie tych dóbr lub usług (w
firmie handlowej - koszty zakupu towarów powiększone o koszty handlowe). Zysk to
nadwyŜka utargów nad kosztami.
3
Podstawy ekonomii – Mikroekonomia, Z. Matkowski, Warszawa, 2002
Zestawienie wszystkich przychodów i kosztów działalności przedsiębiorstwa za określony
okres pozwala obliczyć wynik finansowy: zysk lub stratę. Takie zestawienie nazywa się
rachunkiem wyników.
Dla kontroli stopnia płynności i ilości faktycznie posiadanych środków pienięŜnych - obok
zestawienia utargów i kosztów - naleŜy prowadzić zestawienie przychodów i wydatków
pienięŜnych. Brak gotówki mogą odczuwać nawet te przedsiębiorstwa, które osiągają
wysokie zyski, jeŜeli ich klienci zwlekają z płaceniem rachunków.
Koszty produkcji obejmują:
•
koszty ogólne,
•
koszty surowców, materiałów i energii,
•
koszty siły roboczej (płace wraz z dodatkami, składki na fundusz ubezpieczeń, podatki od
zatrudnienia),
•
amortyzację środków trwałych,
•
odsetki od poŜyczonego kapitału.
Amortyzacja to księgowa miara zuŜycia środków trwałych (maszyn i urządzeń oraz
budynków), liczona w cięŜar kosztów od księgowej wartości tych środków, według norm
(stóp amortyzacji) ustalanych przez rząd. Amortyzacja nie jest adekwatną miarą faktycznego
zuŜycia środków trwałych. Jako element kosztów obciąŜa ceny wytwarzanych dóbr i usług.
W ten sposób następuje stopniowo zwrot wydatku poniesionego na zakup danej maszyny czy
budynku. Im wyŜsze są stopy odpisów amortyzacyjnych, wliczanych do kosztów, tym lepiej
dla przedsiębiorstwa, poniewaŜ w sprawozdaniu finansowym wykaŜe ono niŜszy zysk i
zapłaci mniejszy podatek.
Zasób środków trwałych oraz zapasy surowców, materiałów i wyrobów gotowych tworzą
majątek rzeczowy przedsiębiorstwa, jego kapitał fizyczny (nazywany dalej w skrócie
kapitałem). Oprócz kapitału rzeczowego majątek przedsiębiorstwa obejmuje kapitał
finansowy (gotówkę, wkłady pienięŜne na rachunkach bankowych oraz róŜne papiery
wartościowe, w tym akcje innych firm, weksle dłuŜników oraz obligacje).
Bilans przedsiębiorstwa to zestawienie wszystkich posiadanych aktywów (majątek
rzeczowy, gotówka, papiery wartościowe, wkłady na rachunkach bankowych i naleŜności u
odbiorców) oraz pasywów, tzn. zobowiązań (nie zapłacone rachunki i długi, zaciągnięte
kredyty). Kapitał własny jest równy nadwyŜce aktywów nad zobowiązaniami. W bilansie
spółki figuruje on po stronie pasywów, gdyŜ w istocie rzeczy naleŜy do akcjonariuszy.
Od zysku brutto wykazanego w rachunku wyników firma płaci podatek dochodowy
(zazwyczaj płaci takŜe inne rodzaje podatków, wliczane do kosztów). Czysty zysk po
opodatkowaniu (zysk netto) w spółce akcyjnej dzielony jest na dwie części: zysk do podziału
między akcjonariuszy (otrzymują oni dochód od akcji zwany dywidendą) oraz zysk
zatrzymany, przeznaczony na cele rozwojowe (inwestycje) bądź na spłacenie zobowiązań.
Zysk zatrzymany zwiększa wartość aktywów przedsiębiorstwa bądź zmniejsza rozmiary
zobowiązań.
Koszt księgowy i pełny koszt ekonomiczny
Pełny rachunek kosztów powinien uwzględnić, obok kosztów księgowych, takŜe nie
rejestrowane elementy kosztów, jak koszt alternatywny uŜycia kapitału finansowego
przedsiębiorstwa oraz wartość pracy właściciela (w firmie indywidualnej), jeŜeli nie jest on
zatrudniony w danej firmie i nie pobiera za swą pracę wynagrodzenia uwzględnianego w
kosztach księgowych.
Ekonomista często definiuje koszt wykorzystania określonych zasobów nie jako sumę
faktycznie poniesionych wydatków, lecz jako koszt alternatywny, tzn. koszt utraconych
moŜliwości. Jest to suma dochodów utraconych w wyniku niewykorzystania posiadanych
zasobów - finansowych, kadrowych i rzeczowych - w najlepszym z istniejących
alternatywnych zastosowań.
Koszt ekonomiczny = koszt księgowy + koszt alternatywny.
NaleŜy podkreślić, Ŝe w oficjalnych dokumentach finansowych przedsiębiorstwa (np. w
rachunku zysków i strat) w cięŜar kosztów wolno wpisywać jedynie faktycznie poniesione,
udokumentowane wydatki, w tym odsetki od poŜyczonego kapitału i wynagrodzenia umowne
zatrudnionych osób (z tytułu umowy o pracę, umowy-zlecenia, umowy o dzieło itp.). Nie
moŜna tam ujmować jakichkolwiek nie udokumentowanych wydatków, a tym bardziej
pozycji, które nie są wydatkiem zewnętrznym w znaczeniu księgowym. Postulat
uwzględnienia kosztów alternatywnych w postaci oprocentowania własnego kapitału i
wynagrodzenia pracy właściciela dotyczy jedynie analizy teoretycznej lub kontrolnego
rachunku wyników, sporządzanego na uŜytek wewnętrzny.
2. Struktury rynkowe- modele rynku
Podstawowe modele rynku
Sytuacja rynkowa, w której działa przedsiębiorstwo, determinuje jego zachowywanie. Firmy
małe, działające wśród konkurencyjnych firm, zachowują się zupełnie inaczej niŜ duŜe firmy
monopolistyczne. Zachowanie się firm wpływa m.in. na decyzje dotyczące wielkości i
struktury produkcji, wysokość cen itd.
Wyodrębnia się zazwyczaj cztery typy struktur rynkowych:
- konkurencję doskonałą, - konkurencję monopolistyczną, - oligopol i- monopol.
Jako kryteria wyodrębniania róŜnych typów rynku przyjmuje się:
- liczbę firm działających na rynku,
- mobilność czynników produkcji (swobodę wejścia nowych przedsiębiorstw na rynek i
wyjścia z niego),
- cechy produktów (stopień ich zróŜnicowania)
- stopień kontrolowania cen przez firmę,
Cechy wyróŜniające podstawowe modele rynku
Cecha
Konkurencja
doskonała
Konkurencja
monopolistyczna
Oligopol
Czysty monopol
Liczba
duŜo
wiele
kilka
jedna
Rodzaje
produktu
standardowy zróŜnicowany
standardowy
lub zróŜ-
nicowany
unikatowy, brak
bardzo bliskich
substytutów
Kontrola
nad ceną
Ŝ
adna
pewna, ale w
wąskim zakresie
ograniczona
wzajemną
współzaleŜnośc
ią,
znaczna
Warunki
wejścia na
bardzo łatwe względnie łatwe powaŜne
przeszkody
wejście jest niemoŜliwe
Konkurencj
a
niecenow
Ŝ
adna
znaczny nacisk
na
reklamę, nazwę
znaczna,
związana
zwłaszcza ze
głównie reklama
typu public re-
lation
Przykłady rolnictwo
handel
detaliczny,
produkcja butów
produkcja stali,
samochodów
sieć wodociągowa,
telefoniczna
Ź
ródło: S.Jankowski, Cz.Pietras za: D. Kamerschen, R.B. McKenzie, C. Nardinelli,
Ekonomia, Fundacja Gospodarcza NSZZ „Solidarność", Gdańsk 1991, s. 564.
Konkurencja doskonała
Konkurencja doskonała istnieje wtedy, gdy spełnione są następujące warunki:
Na rynku występuje duŜa liczba producentów i kupujących. KaŜdy z producentów wytwarza
znikomą część łącznej produkcji gałęzi. Zmiana wielkości produkcji przez pojedynczego
producenta nie ma wpływu na łączną podaŜ rynkową. Poszczególni producenci nie mają w
związku z tym wpływu na ceny. Cena jest niezaleŜna od producenta.
Istnieje doskonała mobilność czynników produkcji (swobodny ich przepływ między
poszczególnymi gałęziami produkcji) oraz swoboda zakładania nowych przedsiębiorstw. Nie
ma barier wejścia na rynek. Przedsiębiorstwa mogą teŜ swobodnie wyjść z rynku.
Oferowane do sprzedaŜy towary są jednorodne. Oznacza to, Ŝe mają one jednakowe lub
bardzo mocno zbliŜone cechy uŜytkowe. Reklama i marka firmowa nie odgrywają Ŝadnej roli.
Kupujący i sprzedający mają doskonałą znajomość rynku, czyli dysponują pełną informacją o
rynku. Oznacza to, Ŝe producenci mają dobre rozeznanie dotyczące cen, kosztów i moŜliwości
sprzedaŜy na rynku, a konsumenci mają pełne informacje o cenach, jakości i dostępności dóbr.
Przykłady rynków: marchew, jabłka, ziemniaki (rolnictwo).
W warunkach konkurencji doskonałej przedsiębiorstwo jest jednym z licznych podmiotów na
rynku określonego dobra. Na przykład zwiększenie rozmiarów produkcji ziemniaków przez
jednego producenta nie wpłynie istotnie na wzrost całkowitej podaŜy ziemniaków i nie
spowoduje obniŜki ich ceny. Na rynku doskonale konkurencyjnym cena jest bowiem
wielkością niezaleŜną od producenta. Cena jest ukształtowana przez rynek i poszczególni
producenci nie mają na nią wpływu. Rolnicy będą mogli sprzedać kaŜdą ilość ziemniaków po
cenie rynkowej, wynoszącej np. 1,50.
Monopol
pełny występuje wówczas, gdy spełnione są następujące warunki:
Na rynku działa jeden producent - sprzedawca i wielu kupujących.
Nie ma moŜliwości wejścia na rynek opanowany przez jedynego producenta, co moŜe
wynikać z przyczyn technicznych, ekonomicznych lub administracyjno-prawnych.
Produkty wytwarzane przez monopol nie mają bliskich substytutów.
Uczestnicy rynku dysponują doskonałą informacją o rynku.
Przykład – sieć wodociągowa, energetyczna, telefoniczna.
Monopolista nie boi się konkurencji, poniewaŜ chronią go bariery wejścia. Na początku lat
90-ych XX w., TP SA była w Polsce monopolistą na rynku usług telekomunikacyjnych.
Mimo, Ŝe Ministerstwo Łączności w 1996 r. wydało chętnym ok. 150 licencji na prowadzenie
działalności, lecz wejście na ten rynek wymagało wielkich nakładów a TP SA utrudniała
konkurentom przyłączenie się do ogólnopolskiej sieci telekomunikacyjnej.
Do najczęściej wymienianych barier wejścia na rynek monopolistyczny zaliczamy:
Rząd lub władze lokalne przyznają tylko jednemu przedsiębiorstwu prawo do wyłącznej
produkcji danego dobra,
Przedsiębiorstwo moŜe wejść w posiadanie patentu, praw autorskich lub znaków firmowych,
uniemoŜliwiających kopiowanie technologii lub produktów przez innych producentów
Monopol moŜe wynikać z prawa własności do specyficznych, niepowtarzalnych,
występujących w niewielkiej ilości zasobów naturalnych, potrzebnych do produkcji danego
dobra.
Monopol moŜe być związany z rosnącymi korzyściami skali, co oznacza, iŜ jeden producent,
wytwarzając taniej niŜ pewna liczba mniejszych firm, jest w stanie zaspokoić całkowity popyt
rynkowy.
Przedsiębiorstwa monopolistyczne mają wpływ na podaŜ i ceny. Kontrolując sytuację na
rynku mogą one ograniczać podaŜ i sprzedawać po wyŜszych cenach. Co oznacza równieŜ, Ŝe
podejmując decyzję o zwiększeniu rozmiarów produkcji przedsiębiorstwo powinno się liczyć
z koniecznością obniŜenia ceny.
Konkurencja monopolistyczna
Występuje w gałęziach, które charakteryzują się następującymi cechami:
Na rynku działa wielu producentów i wielu nabywców.
Istnieje nieograniczona swoboda wejścia nowych firm na rynek danej gałęzi, a nowi
producenci są w stanie podjąć produkcję bliskich substytutów istniejących juŜ produktów.
Produkty wytwarzane przez róŜne firmy nie są jednorodne, są zróŜnicowane pod względem
cech uŜytkowych oraz mają bliskie substytuty, zaś nabywcy zwracają uwagę na wyroby
firmowe. Istnieje konkurencja poza cenowa: dzięki reklamie i takim cechom jak np. marka,
wygląd, opakowanie produkt moŜe być wyodrębniony w świadomości odbiorców.
Producenci i konsumenci mają doskonałą informację o rynku.
Przykłady: małe sklepiki osiedlowe, restauracje, salony fryzjerskie i kosmetyczne – czyli
usługi, handel. Pojawiają się zwykle na rynkach lokalnych.
Konkurencja cenowa nie jest głównym sposobem zwiększania udziału w rynku. Firmy kładą
raczej nacisk na konkurencję niecenową:
- zróŜnicowanie produktów, które polega na nadawaniu wyrobom cech, które odróŜniają je od
produktów konkurentów. Dotyczy to np. funkcji spełnianych przez produkt, uŜytych
materiałów, wzornictwa
- popularyzacji marki firmowej, celem jest spowodowanie lojalności nabywców wobec
konkretnej marki.
- wprowadzanie aktywnej promocji sprzedaŜy. Zwolennicy reklamy wskazują, Ŝe reklama
informuje, umoŜliwia wzrost produkcji i sprzedaŜy, wzmaga konkurencję i wymusza
ulepszanie produktu. Przeciwnicy mówią o nierzetelności informacji zawartych w reklamach
oraz marnotrawstwie środków.
Oligopol
Charakteryzuje się następującymi cechami:
Na rynku występuje niewielka liczba producentów oraz duŜa liczba kupujących.
Swoboda wejścia na rynek jest ograniczona względami technologicznymi lub
ekonomicznymi.
Produkty wytwarzane przez oligopol mogą być zarówno jednorodne jak i zróŜnicowane.
Producenci i konsumenci mają doskonałą informację o rynku.
Istnieje silna współzaleŜność między firmami, kaŜda z firm musi brać pod uwagę działania
innych firm.
Przykłady: rynek samochodów, komputerów, produkcja stali, cementownie, cukrownie.
Oligopol to forma rynku pośrednia między konkurencją monopolistyczną a monopolem.
Zachowania firm oligopolistycznych zaleŜą od zachowań i reakcji konkurencji. Mimo wielu
róŜnorodnych cech firmy oligopolistyczne stoją przed dylematem:
- czy przyjąć strategię współdziałania, porozumieć się i realizować wspólną strategię
działania, czy teŜ walczyć z konkurentami o jak największy udział w rynku.
Porozumienia mogą być legalne i jawne. Powstają wówczas kartele określające reguły
działania np. rozmiary produkcji lub rynki zbytu. Mogą być nielegalne i tajne – określane
jako zmowy.
Wszelkie porozumienia mają na celu uniknięcie walki konkurencyjnej i maksymalizację
zysku. Uzgadniając:
- politykę cenową, - rozmiary produkcji, - dzieląc rynki zbytu przedsiębiorstwa
oligopolistyczne zachowują się jak monopolista – mogą maksymalizować zyski poprzez
ograniczenie produkcji i podnoszenie cen.
Oligopoliści akceptują teŜ często tzw. przywództwo cenowe największego lub najbardziej
efektywnego z przedsiębiorstw działających na rynku.
Temat 4
1.
Rynek pracy
2.
Bezrobocie
Czynniki wpływające na podaŜ pracy
4
Decyzje ludzi o ilości przepracowanego czasu sprowadzają się do wyboru między czasem
wolnym a dobrami, które moŜna nabyć za wynagrodzenie. Na wybór ten wpływa wiele
czynników:
1. Poziom płacy realnej. Wzrost płacy powoduje zazwyczaj zwiększenie podaŜy pracy;
spadek sprawia Ŝe oferta pracy spada.
(płace są ceną siły roboczej na rynku pracy. RozróŜnia się płacę nominalną i realną. Płaca
nominalna to suma jednostek pienięŜnych otrzymywanych przez pracownika od pracodawcy.
Płaca realna to suma dóbr i usług, jakie moŜna nabyć za płacę nominalną).
2. Poziom dochodów z innych źródeł niŜ praca. Jeśli jest on „wysoki”, ludzie raczej nie są
skłonni duŜo pracować. Natomiast bez środków utrzymania ludzie chętniej przyjmą ofertę
pracy.
3. Koszty podjęcia pracy. Dotyczy to kosztów dojazdu do pracy, ubrania roboczego,
utraconego zasiłku, wydatków na opiekę nad dziećmi. (Ŝłobki, nianie, postęp techniczny:
automatyczne pralki, zmywarki itd.).
4. Normy kulturowe. Np. kobieta poświęcają się wyłącznie rodzinie i kobieta pracująca.
5. Polityka prowadzona przez rząd. Jeśli rząd nakłada wysokie podatki dochodowe,
prowadzi do ograniczenia podaŜy pracy.
Krzywa podaŜy pracy
Krzywa indywidualnej podaŜy pracy pokazuje zaleŜność między stawką płac a
wielkością podaŜy pracy, czyli określa, ile czasu dany człowiek chce pracować przy
kaŜdej stawce płac.
Jednak niekiedy krzywa podaŜy pracy „zawraca”, gdy powyŜej pewnego wynagrodzenia jego
podwyŜka powoduje - paradoksalnie – spadek ilości oferowanej pracy.
Ludzie bowiem zaczynają cenić czas wolny, który jest teraz dobrem wyŜszego rzędu. Mając
dostatecznie wysokie dochody, mogą decydować się na wydłuŜenie czasu wolnego kosztem
ograniczenia czasu pracy.
Krzywą podaŜy dla rynku otrzymujemy przez zsumowanie krzywych indywidualnej
podaŜy pracy, a pokazuje ona zaleŜność między stawką płac i wielkością podaŜy pracy
całego rynku w danym okresie.
Popyt na pracę
4
Podstawy ekonomii, B. Czarny, R. Rapacki, PWN, Warszawa, 2002
Popyt na czynniki produkcji (w tym pracę), jest popytem pochodnym, poniewaŜ wynika z
popytu na dobra, do wytworzenia których te czynniki są uŜywane.
Popyt na siłę roboczą to określona liczba ludzi w wieku zdolności do pracy i taką zdolność
mających, na którą jest zapotrzebowanie przy danej cenie i w określonym czasie ze strony
pracodawców. Wpływa nań:
- liczba i rodzaj pracodawców,
- poziom techniki i technologii,
- sposób zarządzania przedsiębiorstwami
- stopień wykorzystania zdolności wytwórczych u pracodawców
Krzywa indywidualnego popytu na pracę pokazuje zaleŜność między stawką płac a
wielkością popytu w danym okresie i pokrywa się z krzywą przychodu krańcowego z
pracy.
Pracodawca zatrudnia pracowników tak długo aŜ dodatkowe przychody otrzymane dzięki
zatrudnieniu kolejnego pracownika będą przewyŜszać koszty poniesione na jego zatrudnienie.
Równowaga na rynku pracy
Punkt przecięcia rynkowej krzywej podaŜy i rynkowej krzywej popytu wyznacza stawkę płac
w równowadze i wielkość zatrudnienia w równowadze.
Stosunki między kapitałem a pracą
5
.
- Społeczeństwa w coraz większym stopniu opierać będą swój rozwój na wiedzy, to jest
główny czynnik, który decyduje o produktywności, jakości, innowacyjności i umiejętności
dostosowania podaŜy pracy do potrzeb rynku.
- Jednocześnie to postęp technologiczny i nowoczesne metody zarządzania zmniejszają
zapotrzebowanie na pracowników przemysłowych. Obecnie wzrostowi produkcji często
towarzyszy spadek zatrudnienia.
- Wzrasta natomiast zatrudnienie w róŜnego rodzaju specjalistycznych usługach.
- Stosunki praca-kapitał mają kluczowe znaczenie dla rozwoju społecznego podziału pracy.
Między poziomem rozwoju ekonomicznego a stosunkami praca-kapitał zachodzą
charakterystyczne związki i relacje, które są podstawą wyróŜniania kilku grup państw:
•
najuboŜszych,
•
słabo rozwiniętych,
•
ś
rednio rozwiniętych, uprzemysławiających się,
•
rozwiniętych ekonomicznie, bogatych, poprzemysłowych.
5
Jan W.Bossak, Systemy gospodarcze a globalna konkurencja, SGH, Warszawa 2006
Bezrobocie
Zasoby siły roboczej - część populacji w wieku produkcyjnym, która pracuje lub szuka pracy
Bezrobotni to część zdolnych do pracy zasobów siły roboczej, poszukujących pracy i
niezatrudnionych.
Stopa bezrobocia - odsetek siły roboczej, która nie ma pracy, lecz chce i moŜe pracować
WyróŜniamy m.in. następujące rodzaje bezrobocia:
–
bezrobocie frykcyjne
–
bezrobocie strukturalne
–
bezrobocie sezonowe
–
bezrobocie cykliczne
Bezrobocie frykcyjne utrzymuje się, gdyŜ potrzeba czasu, by dopasować podaŜ pracy do
popytu na pracę
•
raczej krótkookresowe i dobrowolne
Bezrobocie strukturalne istnieje, poniewaŜ poszukujący pracy często:
•
nie posiadają kwalifikacji poszukiwanych przez pracodawców
•
nie mieszkają w regionach, gdzie posiadane przez nich umiejętności są
poszukiwane przez pracodawców
•
Generalnie długookresowe, jest większym problemem niŜ bezrobocie frykcyjne
Bezrobocie sezonowe spowodowane jest przez sezonowe zmiany w popycie na pracę na
przestrzeni roku
Bezrobocie cykliczne występuje w okresach recesji wynika z niedostatku popytu na pracę.
Pełne zatrudnienie:
–
ma miejsce wówczas, gdy występuje jedynie bezrobocie frykcyjne,
strukturalne lub sezonowe
–
nie oznacza zerowego bezrobocia
–
uwzględnia jedynie bezrobocie naturalne
Koszty bezrobocia:
•
Koszty osobiste
–
utrata zarobków
–
zwiększony stres
–
utrata pewności siebie
–
zwiększona skłonność do przestępczości, samobójstwa
•
Koszt ekonomiczny
–
zmniejszenie realnego produktu
Temat 5
Wprowadzenie do makroekonomii. Rachunek produktu i dochodu narodowego.
Główne problemy makroekonomii:
- inflacja
- bezrobocie
- produkcja i wzrost
- polityka makroekonomiczna
Produkt krajowy brutto (PKB):
–
rynkowa wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w danym okresie przez
czynniki produkcji zlokalizowane na terenie danego kraju, bez względu na to,
do kogo one naleŜą
Produkt narodowy brutto (PNB) to rynkowa wartość wszystkich finalnych dóbr i usług
wytworzonych w danym okresie przez czynniki produkcji naleŜące do obywateli danego
kraju, bez względu na to, gdzie są one zlokalizowane
Wytworzone dobra dzielimy na:
–
Pośrednie: są wykorzystywane w procesie produkcji jako nakłady do wytwarzania
innych dóbr
–
Finalne: nabywane przez ostatecznych uŜytkowników
Ograniczenia w rachunku dochodu narodowego.
•
Produkcja gospodarstw domowych jest omijana w rachunkach makroekonomicznych
–
opieka nad dziećmi, pranie robione w domu, sprzątanie w ogródku itp.
•
Nieuwzględniane są takŜe transakcje, tzw. szarej strefy – nie zarejestrowanej
działalności gospodarczej.
•
PKB nie uwzględnia takŜe czasu wolnego, pojęcia jakości oraz róŜnorodności
•
Pomijane są takŜe efekty zewnętrzne (np. zatrucie środowiska)
Wartość bieŜąca i nominalna
•
BieŜąca wartość to wartość w złotych równa kwocie, za jaką dobro lub usługa były
kupione w chwili transakcji
•
JeŜeli PKB liczony jest w oparciu o wartości bieŜące, wówczas nazywamy go
nominalnym PKB
•
Realny PKB jest wartością PKB mierzonego przy uŜyciu stałych cen (w cenach z tzw.
roku bazowego)
•
Rok bazowy jest rokiem wzorcowym, w odniesieniu do którego mierzymy PKB w
innych latach
•
•
Deflator PKB to wskaźnik ogólnego poziomu cen dóbr i usług uwzględnionych w
PKB
Temat 6
1.
Wzrost i rozwój gospodarczy
2.
Koniunktura gospodarcza
Zjawisko wzrostu gospodarczego
6
Wielkość produkcji w gospodarkach zmienia się: jednych dóbr wytwarza się coraz więcej,
produkcja innych zamiera, pojawiają się nowe produkty. W wielu krajach realna wartość
dóbr wytwarzanych przez gospodarkę zwykle rośnie z roku na rok.
Wzrostem gospodarczym nazywamy powiększenie się realnej wartości PKB lub realnej
wartości PKB per capita.
Tempo wzrostu gospodarczego ekonomiści opisują za pomocą stopy wzrostu
gospodarczego.
Jest to zjawisko stosunkowo nowe. Przez wiele tysiącleci stopa wzrostu gospodarczego
była bliska zeru. Produkcyjność pracy była bardzo mała. Dopiero pod koniec XVIII w.
stopa wzrostu podniosła się z około zera do 0,5%.
Produkcyjnością pracy nazywamy ilość dóbr wytwarzanych przez pracownika w
jednostce czasu.
Cechą charakterystyczną jest wielkie zróŜnicowanie poziomu Ŝycia i tempa wzrostu w
róŜnych krajach świata.
Tab. Tempo wzrostu gospodarczego w wybranych krajach świata
Kraj
Okres
Realny PKB
per capita na
początku
okresu
Realny PKB per
capita na końcu
okresu
Przeciętna
roczna stopa
wzrostu
USA
1870-1990
2 244
18258
1.76
Indie
1900-1987
378
662
0,65
0.08
Bangladesz
1900-1987
349
375
Brazylia
1900-1987
436
3 4 1 7
2,39
Argentyna
1900-1987
1284
3 302
1.09
6
Podstawy ekonomii, B. Czarny, R. Rapacki, PWN, Warszawa, 2002
ź
ródło: Podstawy Ekonomii. B.Czarny, PWN. 2002 za: R.J. Rarro i X. Sala-i-Martin.
Economic Growth, New York. 1995
Granice wzrostu gospodarczego
Czy wzrost gospodarczy jest zjawiskiem trwałym czy przejściowym? Czy długofalowy wzrost
jest poŜądany?
Wzrost gospodarczy wiąŜe się z procesem wykorzystywania zasobów naturalnych, proces ten
jest szybszy nim szybsza jest dynamika wzrostu gospodarczego. Ze względu na
ograniczoność zasobów stawiamy pytanie czy moŜliwe jest utrzymanie wzrostu
gospodarczego przez dłuŜszy czas?
JuŜ w 1798 r. Thomas Robert Malthus ogłosił prawo ludnościowe. Według róŜnych
późniejszych raportów są przewidywane daty wyczerpania się zasobów wielu surowców.
Czy wzrost jest rzeczywiście potrzebny?
Na przykład niektórzy radykałowie wysuwają postulaty zerowego wzrostu. Oto ich
argumenty:
•
wzrostowi towarzyszą szkodliwe skutki uboczne, zanieczyszczenie środowiska, efekt
cieplarniany.
•
wzrost
jest
skutkiem
wielu
niepotrzebnych
dóbr ........................... ???jest efekt manipulowania przez producentów
potrzebami nabywców.
•
wzrostowi towarzyszą negatywne konsekwencje dla pracowników, chodzi o stres
związany z rywalizacją o ekonomiczny sukces, o brak zadowolenia z rosnącej ilości
posiadanych dóbr.
•
wzrost nie rozwiązuje kwestii sprawiedliwości, waŜniejszy od wytwarzania coraz
większej ilości dóbr jest sprawiedliwy podział tego, co juŜ wytworzono.
Obrońcy wzrostu twierdzą, iŜ umoŜliwił on poprawę warunków pracy, przyrodę moŜna
chronić nie zamykając fabryki, co tworząc odpowiednie bodźce ekonomiczne, naleŜy nie
dzielić po równo biedy, lecz powiększać produkcję w taki sposób aby nawet najbiedniejsi
mogli Ŝyć coraz lepiej.
Korzyści ze wzrostu gospodarczego
•
wzrost poziomu Ŝycia
•
wpływ na styl Ŝycia, nowy model konsumpcji
•
redystrybucja dochodu narodowego, zmiana bez naruszenia osiągniętego poziomu
przez którąś z grup społecznych
•
wzrost ilości i jakości dóbr oraz usług oraz czasu wolnego
•
większe moŜliwości obronne
•
prestiŜ narodowy, zaufanie międzynarodowe
DąŜenie do lepszego zaspokojenia potrzeb i wyŜszej stopy Ŝyciowej jest jedną z waŜniejszych
aspiracji Ŝyciowych manifestowanych przez ludzi we współczesnym świecie.
Przyczyny wzrostu:
•
wzrost nakładów pracy
•
wzrost produkcyjności pracy
w tym:
•
coraz więcej kapitału rzeczowego
•
coraz więcej kapitału ludzkiego
•
postęp techniczny i organizacyjny
•
korzyści skali
•
zmiany struktury zatrudnienia
•
inne czynniki
Hipoteza konwergencji i efekt doganiania
Cykl koniunkturalny
Pojęcie cyklu koniunkturalnego. Fazy cyklu
7
Dochód narodowy, produkcja, konsumpcja, zatrudnienie i inwestycje, nie rosną
równomiernie; ich tempo wzrostu charakteryzuje się okresowymi wahaniami. Te okresowe
zmiany poziomu aktywności gospodarczej nazywamy cyklem koniunkturalnym.
WyróŜnia się zwykle cztery fazy cyklu:
•
kryzys,
•
depresję,
•
oŜywienie i
•
rozkwit.
Między poszczególnymi fazami zachodzi związek przyczynowo-skutkowy, co oznacza, Ŝe
mechanizmy i procesy zachodzące w jednej fazie cyklu warunkują mechanizmy i procesy w
następnej fazie.
Przebieg cykli jest nieregularny. Cykle róŜnią się między sobą długością poszczególnych faz
oraz amplitudą wahań.
Faza kryzysu charakteryzuje się nadprodukcją, czyli przewagą podaŜy w porównaniu z
efektywnym popytem. Powoduje to spadek wielkości gospodarczych, przy czym tempo
spadku poszczególnych wielkości jest róŜne.
Faza depresji odznacza się względną stabilizacją gospodarki na obniŜonym poziomie. W
pewnym momencie tej fazy gospodarka osiąga najniŜszy poziom - jest to tzw. dolny punkt
zwrotny.
Fazę oŜywienia cechuje wzrost poszczególnych wskaźników aktywności gospodarczej. Gdy
wielkości te osiągną, w porównaniu z poprzednim cyklem, stosunkowo wysoki poziom,
zaczyna się
Faza rozkwitu, charakteryzująca się dalszym wzrostem poszczególnych wskaźników, ale juŜ
w zwolnionym tempie. Dynamika poszczególnych wielkości jest zróŜnicowana.
Górny punkt zwrotny zapoczątkowuje fazę kryzysu i nowy cykl.
7
Podstawy ekonomii, R.Milewski, E.Kwiatkowski, PWN 2006
fazy: A-B - kryzys; B-C - depresja;
C-D - oŜywienie; D-E - rozkwit
Rozpiętość między górnym punktem zwrotnym a dolnym punktem zwrotnym określamy
mianem amplitudy wahań koniunkturalnych. Zwiększanie się amplitudy oznacza, Ŝe cykl ma
charakter bardziej wybuchowy, a jej zmniejszanie się oznacza złagodzenie przebiegu cyklu.
We współczesnej literaturze ekonomicznej zamiast wymienionych wyŜej czterech faz cyklu
coraz częściej wyodrębnia się jedynie dwie fazy:
•
fazę spadkową (określaną teŜ jako faza recesji), która łączy fazy kryzysu i depresji
(zastoju), oraz
•
fazę wzrostową (fazę ekspansji), łączącą oŜywienie i rozkwit.
Rytmiczność jest najwaŜniejszą cechą cyklu poniewaŜ decyduje o uznaniu go za prawidłowość
rozwoju.
Zasadniczymi elementami cyklu są: czas trwania, fazy i ich wzajemne proporcje, punkty
zwrotne koniunktury, amplituda wahań wokół trendu i intensywność. Elementy te stanowią
podstawę rozróŜnienia cyklu klasycznego (pełnego) od zdeformowanego.
Oprócz wahań cyklicznych wyodrębniamy równieŜ inne rodzaje cykli: wahania sezonowe,
wahania przypadkowe, cykle polityczne, cykle regionalne, cykle specjalne.
Trend pokazuje ścieŜkę wzrostu gospodarki.
Interwencjonizm państwowy
Instrumenty i formy interwencjonizmu
Temat 7
BudŜet państwa i polityka fiskalna
Pojęcie i funkcje budŜetu państwa
8
BudŜet państwa jest to plan finansowy zawierający dochody i wydatki państwa związane z
realizacją przyjętej polityki społecznej, gospodarczej i obronnej.
BudŜet państwa składa się z dochodów i wydatków centralnych władz państwowych
(budŜet centralny), władz lokalnych (budŜety lokalne) i ubezpieczeń społecznych.
O włączeniu określonych rodzajów dochodów i wydatków do budŜetu centralnego lub do
budŜetów terenowych decyduje ich znaczenie dla gospodarki. Z budŜetu centralnego
finansuje się:
- wydatki na administrację centralną,
- wymiar sprawiedliwości,
- obronę narodową.
W gestii budŜetów lokalnych znajduje się zazwyczaj gospodarka komunalna i mieszkaniowa,
oświata, ochrona zdrowia, kultura, utrzymanie porządku publicznego, infrastruktura. Władze
lokalne realizują zadania własne oraz zadania zlecane im przez państwo, wynikające z
przyjętej polityki społeczno-gospodarczej.
Jest on sporządzany na okres jednego roku oraz zatwierdzany przez władzę
ustawodawczą.
Jako najwaŜniejsze funkcje budŜetu traktuje się zazwyczaj funkcje fiskalną,
redystrybucyjną, stymulacyjną i alokacyjną.
Funkcja fiskalna polega na gromadzeniu dochodów budŜetowych umoŜliwiających
utrzymanie aparatu państwowego oraz realizację określonych zadań.
Funkcja redystrybucyjna umoŜliwia dokonywanie poŜądanych zmian w podziale dochodu
narodowego, takich jak: zmniejszanie dysproporcji w poziomie rozwoju gospodarczego
roŜnych regionów oraz niwelowanie nadmiernego zróŜnicowania dochodów roŜnych grup
społecznych i tworzenie warunków bezpieczeństwa socjalnego dla grup najuboŜszych.
Funkcja stymulacyjna polega na oddziaływaniu dochodów i wydatków budŜetu państwa na
Ŝ
ycie gospodarcze i społeczne. Za pomocą odpowiednio skonstruowanych systemów
podatkowych oraz wydatków budŜetowych moŜna np. wpływać na poziom dochodu
narodowego i zmiany strukturalne w gospodarce, kształtować poziom akumulacji i tempo
wzrostu gospodarczego, regulować poziom i kierunki konsumpcji.
8
R. Milewski, Podstawy Ekonomii, PWN 2006
Funkcja alokacyjna umoŜliwia dokonywanie zmian struktury wytworzonego dochodu
narodowego. Państwo, dysponując odpowiednimi dochodami budŜetowymi, moŜe przesunąć
pewne zasoby czynników produkcji do wytwarzania dóbr publicznych, neutralizacji
ujemnych efektów zewnętrznych, prowadzenia prac badawczo-rozwojowych itp.
Stan finansów publicznych określają trzy wielkości:
1)
stopa podatkowa, mierzona jako udział poszczególnych podatków w dochodzie
narodowym,
2)
wielkość wydatków budŜetu państwa (G)
3)
poziom wytworzonego dochodu narodowego w kraju (Y=PKB)
Dochody budŜetu państwa. Podatki
Ź
ródłami dochodów budŜetowych państwa są:
podatki,
cła,
dochody ze sprzedaŜy prywatyzowanych przedsiębiorstw,
opłaty skarbowe,
opłaty sądowe,
opłaty notarialne
Podstawą dochodów budŜetowych są podatki. Pozostałe źródła odgrywają. w praktyce
niewielką rolę.
Podatki są to przymusowe, bezzwrotne i nieodpłatne świadczenia pienięŜne pobierane
przez państwo na podstawie przepisów prawa w celu uzyskania dochodów na pokrycie
wydatków państwowych. Płatnikami podatków mogą być osoby fizyczne i prawne.
Podatki mogą być klasyfikowane w róŜny sposób, ze względu na przedmiot opodatkowania
wyodrębnia się:
1)
podatki dochodowe, pobierane od dochodów osobistych ludności oraz
dochodów od osób prawnych,
2)
podatki konsumpcyjne (inaczej podatki od wydatków), nakładane na dobra i
usługi będące przedmiotem obrotu, np. podatek obrotowy, VAT, akcyza.
3)
podatki majątkowe, płacone od posiadanego majątku oraz od przenoszenia
praw do majątku (np. podatki spadkowe).
Kolejny podział – podatki bezpośrednie i pośrednie.
Bezpośrednie są nakładane na dochody i majątek. Podatki nakładane są na wydatki
określane są jako pośrednie.
ObciąŜenia podatkowe mogą być naliczane proporcjonalnie, progresywnie lub
regresywnie.
Opodatkowanie jest proporcjonalne wówczas, gdy wszyscy podatnicy płacą ten sam procent
swoich dochodów, czyli obowiązuje jedna stopa podatkowa. Zazwyczaj podatki od dochodów
osób prawnych mają charakter proporcjonalny.
Opodatkowanie progresywne występuje wówczas, gdy osoby uzyskujące wyŜsze dochody
obciąŜone są wyŜszą stopą podatkowa.
Opodatkowanie regresywne polega na tym, ze wraz ze wzrostem dochodu nakładane są coraz
mniejsze procentowe stawki podatkowe.
Największe znaczenie mają podatek od towarów i usług, stanowi on przeciętnie 30%
dochodów budŜetowych państwa z tytułu podatków. Istotny teŜ jest podatek od dochodów
osobistych ludności (PIT), dostarcza on ok. 26% dochodów sektora publicznego.
Obecnie wspólną cechą gospodarek rynkowych jest niski udział podatków od przedsiębiorstw
w dochodzie budŜetu państwa, nie przekraczają one 10%.
Składki na ubezpieczenie społeczne są kolejną znaczącą pozycją dochodu państwa (ok. 25%
w krajach OECD). Płacone one są częściowo przez pracodawcę, a częściowo przez
pracownika (po 50%). Składki te mają charakter powszechny i obowiązkowy. Jest to istotny
element kosztów pracy wpływający na konkurencyjność tego czynnika produkcji.
Wydatki budŜetu państwa
Wielkość i struktura wydatków publicznych odzwierciedlają rolę, zakres i kierunki
działalności państwa. Z punktu widzenia przeznaczenia moŜna wyodrębnić trzy grupy
wydatków publicznych:
1) wydatki związane z tradycyjnym pełnieniem przez państwo takich funkcji jak: obrona
narodowa, administracja i wymiar sprawiedliwości;
2) wydatki związane z realizacją celów społecznych „państwa dobrobytu” (oświata,
kultura, ochrona zdrowia, świadczenia socjalne itp.);
3) wydatki wynikające z pełnienia funkcji interwencyjnych w gospodarce (oddziaływanie
na inwestycje, subsydia dla rolnictwa, przedsiębiorstw państwowych i prywatnych oraz
wydatki transferowe i In.)
Udział wydatków publicznych w PKB (w %)
Kraje
1900
1928
1950
1970
1980
USA
Wielka Brytania
Niemcy
7,3
14,4
12,3
10,4
24,4
13,6
23,1
39,3
28,6
32,2
40,9
37,8
33,1
46,0
47,2
Ź
ródło: R. Milewski, Podstawy Ekonomii, PWN 2006
Deficyt budŜetowy i dług publiczny
Wzrastające wydatki rządowe mogą być finansowane z takich źródeł, jak:
podatki,
poŜyczki zaciągane u społeczeństwa,
sprzedaŜ części majątku państwa,
dodatkowa emisja pieniędzy,
kredyty zagraniczne.
Powszechniejszą niŜ podnoszenie podatków formą zdobywania środków na pokrycie
wydatków publicznych są poŜyczki zaciągane przez rząd u ludności i przedsiębiorców oraz w
bankach i instytucjach finansowych. Prowadzi to do powstawania długu publicznego.
Dług publiczny jest finansowym zobowiązaniem państwa z tytułu zaciągniętych
poŜyczek.
Równowaga budŜetowa zostaje osiągnięta, gdy wydatki państwa zrównają się z jego
dochodami z podatków.
NadwyŜka budŜetowa jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim, wyróŜnia się dwa jej rodzaje:
-
planowaną, wynikającą z ustalonych w uchwalonym budŜecie dochodów i
wydatków, stanowiąc zabezpieczenie wykonania budŜetu;
-
zrealizowaną w okresie wykonania budŜetu i stanowiącą zasób środków pienięŜnych
przechodzący na następny okres budŜetowy.
Temat 8
1.
Pieniądz i współczesny system bankowy.
2.
Bank Centralny i polityka monetarna
1. Rynek pieniądza
Pieniądz to powszechnie akceptowany w danym kraju środek płatniczy, słuŜący do
regulowania róŜnego typu zobowiązań.
Funkcje pieniądza:
-
ś
rodek wymiany
-
miernik wartości i
-
ś
rodek gromadzenia oszczędności
Korzyści z istnienia pieniądza
-
zmniejszenie się kosztów transakcyjnych,
-
specjalizacja
-
konkurencja
-
rachunek ekonomiczny
Banki komercyjne – to przedsiębiorstwa, które przechowują cudze pieniądze, płacąc
właścicielom odsetki. Zgromadzone wkłady poŜyczają, za wyŜsze wynagrodzenie,
przedsiębiorstwom, konsumentom i państwu.
Główne ich funkcje obejmują:
•
pośredniczenie
w
rozliczeniach
finansowych
między
jednostkami
gospodarczymi,
•
gromadzenie wkładów oszczędnościowych i przechowywanie powierzonych
rezerw pienięŜnych,
•
udzielanie kredytów jednostkom gospodarczym i gospodarstwom domowym.
Oprocentowanie depozytów jest zróŜnicowane w zaleŜności od okresu ich
przechowywania.
Wkłady
długoterminowa
są
oprocentowane
wyŜej
niŜ
krótkookresowe lub a vista (na Ŝądanie), gdyŜ dają bankom większą swobodę
dysponowania depozytami, a ponadto są forma rekompensaty za wyrzeczenie się
dysponowania gotówką przez osoby posiadające oszczędności,
DuŜy wpływ na decyzje dotyczące deponowania oszczędności w bankach ma
porównanie wysokości stopy procentowej ze stopą inflacji. JeŜeli stopa procentowa
przewyŜsza stopę inflacji, otrzymujemy dodatnia realna stopę procentowa. W
sytuacji odwrotnej mamy ujemną realna stopę procentową, zniechęcającą do
przechowywania oszczędności w banku.
WaŜna funkcja banków jest obsługa rozliczeń finansowych i obiegu pieniądza
między roŜnymi podmiotami Ŝycia gospodarczego. Banki prowadzą rachunki
bieŜące dla przedsiębiorstw, instytucji i osób fizycznych, przeprowadzają rozliczenia
między róŜnymi podmiotami krajowymi i zagranicznymi, regulują płatności oraz
dokonują bezgotówkowych przelewów bankowych.
Banki przyjmując depozyty i udzielając poŜyczek, występują w charakterze
wyspecjalizowanych pośredników finansowych między oszczędzającymi a
inwestorami. Udzielając kredytu, bank ponosi ryzyko związane z ewentualnym
brakiem moŜliwości spłaty kredytu wraz z naleŜnymi odsetkami przez
kredytobiorców.
KREDYT
W sensie ekonomicznym kredyt polega na odstąpieniu przez jedną ze stron
(wierzyciela) drugiej stronie (dłuŜnikowi) określonej wartości w pieniądzu lub w
towarze w zamian za obietnicę zwrotu w ustalonym terminie równowartości łącznie z
wynagrodzeniem za jej udzielenie, czyli odsetkami.
We współczesnej gospodarce kredyty są waŜnym źródłem finansowania
działalności gospodarczej. W ustabilizowanej gospodarce rynkowej, gdzie istnieje
sprawny system oceny ryzyka związanego z planowanym przez firmę
przedsięwzięciem, poŜyczkobiorcy mogą liczyć na otrzymanie około połowy środków
finansowych potrzebnych do realizacji przedsięwzięcia.
W zaleŜności od przedmiotu poŜyczki moŜna wyodrębnić dwa rodzaje kredytu:
towarowy i pienięŜny:
Kredyt towarowy (kupiecki, handlowy) umoŜliwia prowadzenie działalności handlowej w
sytuacji, gdy potencjalni nabywcy nie mają wystarczających środków finansowych, aby
kupić towar w momencie oferowania go do sprzedaŜy, a równocześnie sprzedawcy nie mogą
znaleźć nabywców, którzy mogliby natychmiast im zapłacić gotówką. Kredyt towarowy jest
kredytem krótkóterminowym. Szczególną formą kredytu towarowego jest sprzedaŜ ratalna.
Kredyt pienięŜny polega na udzieleniu przez wierzyciela poŜyczki pienięŜnej w zamian za
określone odsetki.
Z punktu widzenia przeznaczenia udzielane firmom kredyty bankowe moŜna podzielić
na kredyty obrotowe i inwestycyjne.
Kredyty mogą być przyznawane w walucie krajowej lub w dewizach.
BANK CENTRALNY
Bank Centralny jest to instytucja, która dbając o to, aby pieniądz dobrze wypełnił swoje
funkcje – w imieniu państwa prowadzi tzw. politykę pienięŜną, pomaga innym bankom i
nadzoruje ich działalność, a takŜe jest bankiem państwa.
Dbając o jakość pieniądza, bank centralny kontroluje ilość pieniądza w gospodarce,
współpracuje z innymi bankami, moŜe finansować wydatki państwa
Pięć podstawowych funkcji banku centralnego to:
•
emisja pieniądza gotówkowego,
•
kontrola obiegu pienięŜnego,
•
refinansowanie i kontrola banków komercyjnych,
•
zarządzanie długiem państwowym i finansowanie deficytu budŜetowego,
•
rozliczenia międzypaństwowe z zagranicą
Kontrola podaŜy pieniądza przez Bank Centralny:
Określenie przez bank centralny stopy rezerw obowiązkowych polega na ustaleniu
minimalnego stosunku rezerw w gotówce w kasie banku i rezerw w banku centralnym do
ogólnej sumy wkładów zgromadzonych w banku.
PodwyŜszenie stopy rezerw obowiązkowych wywołuje następujące efekty w sektorze
bankowym:
• ogranicza moŜliwości ekspansji kredytowej banków,
• obniŜa potencjalne zyski banków komercyjnych (ze względu na obniŜenie rozmiarów
kredytu),
• mobilizuje banki komercyjne do ściągania wierzytelności od dłuŜników,
Do odwrotnych skutków prowadzi zmniejszenie stopy rezerw obowiązkowych (wzrost
aktywności gospodarczej).
Stopa dyskontowa jest to stopa procentowa stosowana przez bank centralny przy
udzielaniu poŜyczek bankom komercyjnym.
Operacje otwartego rynku róŜnią się wyraźnie od zmian stopy rezerw obowiązkowych i
zmian stopy redyskontowej. Ich istota sprowadza się do pośredniego oddziaływania banku
centralnego na podaŜ pieniądza przez zwiększenie lub zmniejszenie moŜliwości kreacji
pieniądza kredytowego. Natomiast sprzedając lub kupując papiery wartościowe (weksle
skarbowe i obligacje państwowe) na otwartym rynku, bank centralny bezpośrednio wpływa
na rozmiary podaŜy pieniądza w gospodarce.
SprzedaŜ papierów wartościowych przez bank centralny prowadzi do zmniejszenia pieniądza
w obiegu, czyli spadku podaŜy pieniądza.
Skupując zaś papiery wartościowe, bank centralny zwiększa podaŜ pieniądza na rynku
(następuje powiększenie bazy monetarnej).
Operacje otwartego rynku są najczęściej stosowanym, dość elastycznym i skutecznym
instrumentem polityki pienięŜnej.
Bank centralny wykorzystuje instrumenty oddziaływania na podaŜ pieniądza w celu
prowadzenia polityki ekspansywnej lub restrykcyjnej.
Polityka ekspansywna polega na:
obniŜeniu stopy rezerw obowiązkowych,
obniŜeniu stopy redyskontowej,
skupie papierów wartościowych przez bank centralny
Działania te nastawione są na zwiększenie płynności banków komercyjnych i zwiększenie
podaŜy pieniądza w celu pobudzenia aktywności podmiotów gospodarczych.
Polityka restrykcyjna wymaga działań odwrotnych, czyli:
podniesienia stopy rezerw obowiązkowych
podniesienia stopy redyskontowej,
sprzedaŜy papierów wartościowych przez bank centralny
Prowadzi do zmniejszenia płynności banków komercyjnych, ograniczenia podaŜy pieniądza
w celu zmniejszenia aktywności podmiotów gospodarczych.
Temat 9
Inflacja i jej skutki
Inflacja to jest utrzymujący się wzrost poziomu cen. Nie kaŜdy wzrost cen stanowi inflację
Miernikiem inflacji jest stopa inflacji.
Deflacja jest to utrzymujący się spadek poziomu cen.
Stabilność cen, która jest celem kaŜdej gospodarki, jest to sytuacja, w której stopa inflacji jest
bliska zeru.
Przyczyny inflacji i jej rodzaje:
–
popytowa
–
kosztowa
Inflacja popytowa pojawia się w gospodarce w wyniku wzrostu zagregowanego popytu (C, I,
G). Poziom cen jest ciągnięty przez zwiększony popyt nabywców.
Inflacja kosztowa pojawia się w gospodarce w wyniku wzrostu kosztów produkcji
spowodowanych wzrostem cen np. energii lub płac. Poziom cen jest pchany przez koszty.
Nieoczekiwana inflacja powoduje w gospodarce znacznie więcej problemów w gospodarce
niŜ inflacja oczekiwana, poniewaŜ zmienia realną wartość pieniądza
Konsekwencje inflacji:
–
Powoduje redystrybucję bogactwa i dochodów pomiędzy:
–
poŜyczkobiorcami
–
poŜyczkodawcami
–
pracownikami na kontraktach terminowych
–
pracodawcami
–
Zniekształca relacje cenowe
–
Powoduje wahania produktu i zatrudnienia
–
Wpływa na alokację zasobów
Temat 10
Handel międzynarodowy i polityka handlowa
Wolny handel – oznacza całkowicie nieskrępowaną wymianę międzynarodową. Jest to
związane z koncepcją liberalizmu gospodarczego.
Protekcjonizm oznacza – oddziaływanie na międzynarodową wymianę dóbr. Celem tej
polityki jest podniesienie konkurencyjności towarów krajowych na rynkach zagranicznych.
Głównymi formami protekcjonizmu jest wprowadzenie ograniczeń ilościowych lub ceł w
stosunku do towarów importowanych.
Ś
rodki polityki handlowej mogą mieć charakter pośredni oraz bezpośredni.
Do pośrednich instrumentów naleŜą wszystkie instrumenty regulacyjne, np. przepisy
sanitarne, normy w zakresie miar i wag, opakowania i oznakowania składu chemicznego,
regulacje przemysłowe i dewizowe itp. Bezpośrednie instrumenty polityki handlowej
obejmują przede wszystkim cła.
Cła (określane takŜe jako bariery taryfowe) są opłatami pobieranymi przez państwo przy
przekraczaniu towarów przez granicę. Obecnie mają one przede wszystkim charakter ceł
wwozowych, czyli są płacone towarów importowanych.
Oprócz ceł moŜe być stosowana polityka ustalania kontyngentów, które oznaczają
ograniczenia ilości przekraczających granicę '.Kontyngenty na towary importowane są
nakładane w celu ochrony niektórych| gałęzi produkcji przed konkurencją zagraniczną.
Ustalanie kontyngentów eksportowych moŜe mieć na celu ochronę rynku wewnętrznego
nadmiernym wywozem niektórych towarów.
Instrumentem oddziaływania na handel zagraniczny są takŜe |umowy handlowe regulujące
wielkość obrotów między róŜnymi krajami. Mogą one być zawarte o charakterze
dwustronnym l u b wielostronnym.
Subwencje eksportowe, oznaczają wszelkiego rodzaju premie subsydia, ulgi lub ułatwienie
przyznawane przez państwo eksporterom.
Dumping, jest to forma promowania eksportu za granicą, polega na sprzedaŜy towaru za
granicą po cenie, która nie pokrywa kosztów jego wytworzenia.
Polski handel zagraniczny po 1989 r.
Bilans handlowy
Struktura geograficzna
Struktura towarowa
Globalizacja
Dzięki rozwojowi transportu, telekomunikacji i róŜnorodnych środków komunikacji
społecznej, obserwujemy zjawisko zbliŜania struktur społecznych, kultur i obyczajów. Coraz
większą rolę odgrywają przedsiębiorstwa, instytucje i inne związki wielonarodowe. Instytucja
państwa narodowego - na wielu obszarach - stopniowo ustępuje miejsca strukturom ponad-
narodowym.
Globalizacja jest to postępująca integracja państw oraz ludzi na świecie, spowodowana
znoszeniem barier w przepływach dóbr, usług, kapitału i wiedzy oraz znaczącą obniŜką kosztów
telekomunikacji i transportu.
Na przyspieszony rozwój zjawiska globalizacji w ostatnich latach wpłynęły następujące
zjawiska:
Rozwój globalnej gospodarki: stały wzrost eksportu towarów i usług oraz przepływu
kapitałów, liberalizacja światowych rynków finansowych, wzrost liczby fuzji i przejęć firm,
pojawienie się globalnych rynków konsumenckich oraz globalnych marek firmowych.
Pojawienie się nowych podmiotów na scenie globalnej: korporacji wielonarodowych
integrujących swoją produkcję i marketing, które zdominowały rynek światowy;
Nowe środki komunikacji międzynarodowej: Internet, komunikacja elektroniczna i powszechne
posługiwanie się komputerami, faks, telefony komórkowe, szybsze i tańsze środki transportu
itd.
Do głównych cech globalizacji zaliczamy:
wielowymiarowość, złoŜoność i wielowątkowość, scalanie (integrowanie), międzynarodową
współzaleŜność, związek z postępem nauki, techniki i organizacji, kompresję czasu i
przestrzeni oraz poszerzający się międzynarodowy zakres.
Skutki globalizacji
Globalizacja zmienia obraz świata, w tym przede wszystkim przekształca handel, finanse,
zatrudnienie, technikę i technologię, środki i sposoby komunikowania się, sposoby Ŝycia,
kultury, a takŜe sposoby rządzenia. Jest to proces, w którym ludność świata staje się coraz
bardziej wzajemnie powiązana we wszystkich aspektach Ŝycia tzn. gospodarczym,
politycznym, technologicznym, kutural-nym i środowiskowym. Globalizacja zmusza
przedsiębiorstwa do konkurowania w skali światowej, a z kolei konkurencja międzynarodowa
wzmacnia globalizację. W rezultacie tych procesów następuje obniŜka kosztów, rośnie
wydajność i rosną dochody, ale kosztem coraz większej niepewności, wzrostu bezrobocia i
pogłębiających się nierówności społecznych