HIS TORIA POLS KI XXw. 

Lata 1918-1989 

 

 

Lata 1918-21: 
 
Powstanie władz centralnych: 
Przyjazd Piłsudskiego do Warszawy: 10.11.1918 , przybył zwo lniony z Magdeburga Piłsudski. Wszystkie 
stronnictwa polskie, nie licząc lewicy rewolucyjnej, zażądały od Rady Regencyjnej przekazania mu  władzy. 
Dla lewicy niepodległościowej Piłsudski był n iekwestionowanym przywódcą. Rada Regencyjna 
podporządkowała się Piłsudskiemu dekretem z 11.11.1918r oddała mu naczelne dowództwo nad tworzący m 
się wojskiem.  

Na zie miach polskich w ty m okresie istniało kilka ośrodków władzy : Rada Regencyjna, rząd lubelskim 
krakowska Polska Ko misja Likwidacyjna i rady delegatów. Najsilniejszy m oparciem d la Piłsudskiego był rząd 
Daszyńskiego w Lublinie. 14.11.1918 rozwiązała się Rada Regencyjna przeka zu jąc Piłsudskiemu całą wład zę 
nad tworzący m się aparatem państwa. Utworzenie rządu Piłsudski powierzył socjaliście Jęd rzejowi 
Moraczewskiemu, kształt jego rządu opierał się na PPS i lewicy ludowej. 22.11.1918r. Piłsudski i Moracze wski 
podpisali de kret stwie rdza jący, iż Po lska jest republiką i że  do zwołania  sejmu Ustawodawczego najwy ższa 
wład zę sprawować będ zie Piłsudski jako Ty mczasowy Naczelnik państwa 

Rząd Moraczewskiego: 21.11.1918r rząd Moraczewskiego ogłosił manifest do narodu akcentując 

ludowy charakter nowe j władzy. Zapowiadając  reformę rolną i nacjonalizację  „dojrzałych do tego gałęzi 
przemysłu”, wydał dekret o 8 godz. Dniu pracy i ubezpieczenia robotników na wypadek choroby. Opracowano 
ordynację wyborczą, opartą na powszechnym, ró wnym, bezpośrednim, tajny m i proporcjonalny m prawie 
wyborczy m wszystkich obywateli powyżej 21 lat bez ró żnicy płci. Wybory rozpisano na 26.01.1919r. Jedynym 
państwem u znający m nowy rząd były socjaldemokratyczne Niemcy. 16.12.1918r Socjaldemokracja Kró lestwa 
Polskiego i Litwy ora z PPS-Le wica połąc zyły się w Ko munistyczną Partię  Robotniczą  Polski (późnie j KPP). Po 
przyjeźd zie Paderewskiego do Po znania. Wybuchło tam 26.12.1918r powstanie przeciw okupantom niemieckim.  

Koalicyjny gabinet Paderewsk iego: Wzmocnienie rządu lewicowego nie  było cele Piłsudskiego. 

Naczelnik państwa (Piłsudski) dążył do porozu mienia z p rawicą, by stworzyć rząd oparty na szerokiej koalicji. 
Piłsudski skłonił Moreczewskiego do ustąpienia i powierzy ł misję stworzenia nowego gabinetu Paderewskiemu. 
16.01.1919r. obją ł on stanowisko pre mie ra rządu koalicyjnego udzia łe m endecji, ugrupowań centrum, PPS i 
ludowców.  

Wybory do Sejmu Ustawodawczego: wybory zostały przeprowad zone 26.01.1919r, p rzepro wadzone w 

Królestwie Galicji Zachodniej. W kró lestwie największy sukces odniosła Narodowa Demo kracja , na 2 miejscu 
PSL „Wyzwolen ie”, na 3 PPS. W Galicji, PSL „p iast”, PSL „Lewica”. Sejm Ustawodawczy liczył 394 posłów, z 
czego 36% było z ND. Wybory okazały się sukcesem prawicy i centru m.  
 

Mała konstytucja: Z chwila zwołan ia Sejmu Ustawodawczego przejął o zwierzchnią wład zę w 

państwie. 20.02.1919r. Piłsudski zło żył swó j urząd, jednak Sejm powierzył mu kontynuowanie obowiązkó w 
Naczelnika Państwa aż do uchwalen ia konstytucji. Tego samego dnia Sejm przyjął też ty mczasowe zasad y 
funkcjonowania państwa, nazwane małą konstytucją. Władza ustawodawcza: Sejm, Naczelnik wraz z rządem 
był najwy ższy m wykonawcą uchwał sejmo wych.  Większość posłów dała wyraz zaufan ia do rządu 
Paderewskiego. 
 

Powstanie Wielk opolsk ie: Pomimo kapitulac ji Nie miec na froncie zachodnim, Nie mcy nie  za mierzały 

ustępować Wielkopolski, Po morza i Gó rnego Śląska. Gdy 26.02.1918r do Poznania przybył Paderewski, grupy 
żołn ierzy niemieckich zaczęły atakować ludność polską i zn ieważać flagi polskie oraz alianckie. Reakcja  polska 
zamieniła się w powstanie przeciw Niemco m. Wojskami powstańczymi dowodził Stanisław Taczak. Walki 
przerwano 16.02.1919r obszar wy zwo lony znalazł się pod kontrola NRL (naczelnej rady ludowej)  
 

Inwazja Czeska na Śląsku Cieszyńskim: Przekreślając porozu mienie o linii demarkacy jnej, podpisane w 

listopadzie  1918r po międ zy czechami a polska, 23.01.1919 wo jska czeskie weszły na Śląsk Cieszyński zajmu jąc 
cały obszar dawnego księstwa Cieszyńskiego, aż po Wisłę. 3.02.1919 w Pary żu doszło do porozu mienia o 
wytyczeniu nowej lin ii de markacyjnej, dzie lącej sporny obszar. 

 

 

Front Wschodni: 26.02.1919 Rada Najwy ższa konferencji poko jowej w Pa ryżu zatwierd ziła  proje kt 

rozgraniczen ia Po lski i Litwy wed ług Lin ii Focha., po zostawiając Wilno po str. Polskiej.   
 

Konferencja Parysk a: od stycznia 1919 t rwa ły w Pa ryżu obrady zmierza jące do podpisania traktatu 

pokojowego z Niemcami. Główną role w rokowan iach odgrywali przywódcy USA, Francji, W lk. Bryt., Włoch i 
Japonii. Negocjacje  w sprawie gran icy polsko-nie miec kie j  prowadził Dmo wski i Paderewski. De legacja 
Francuska popierała postulaty polskie. 28.04.1919r podpisano w Wersalu traktat pokojowy z Niemcami. Traktat 
wersalski ustalił granicę pol-niem przyznając Po lsce pomorze Wschodnie bez Gdańska i prawie całą 
Wielkopolskę , przewidywał również przeprowad zenie pleb iscytów na Gó rnym Śląsku Warmii i Mazurach. 
Gdańska proklamo wano wolny m miastem pod zarządem ko misarza Ligii Narodów.  

 

Państwa Ententy a polska granica wschodnia: 21.11.1919r Rada Najwyższa konferencji pokojowej 

zatwierd ziła  statut autonomic zny dla Ga lic ji Wschodniej. Polska otrzy ma ła mandat Lig ii Na rodów na 
zarząd zanie ty m obszarem przez 25lat. 8.12.1919r ta sama rada podjęła drugą decyzję dopuszczając 
administrację polska jedynie na zachód od linii Bug-Kuźn ica-Puńska ( linia Curzona). Nie była to granica 
etniczna, a w przybliżeniu gran ica zachodnia Rosji po III rozb iorze Po lski.  

 

Wojna Polsko- Radziecka: 

  Przygotowania Wojenne: Sukcesy armii polskich na wschodzie zachęciły Piłsudskiego do realizacji 

koncepcji federacyjnej. Niestety Piłsudski nie mógł znale źć  partnerów na Litwie, Bia łorusi i Ukra inie . 
Litwini odmawiali jakiejkolwiek współpracy z Polską i zg łaszali roszczen ia do Wilna. 21.04.1920r. 
Józef Piłsudski doprowadził do podpisania umowy z Dyrektoriatem URL (Ukraińskiej Republiki 
Ludowej)- Polska  uznała  niepodległość Ukrainy na wschód od dawnej granicy rosyjsko -austryjackie j na 
Zbruczu, zrzekając się roszczeń do tego terytorium. Ukraina zrzeka się p retensji do Galicji Wschodniej 
i części Wołynia. 

  Ofensywa Kwietnio wa: 24.04.1920 Piłsudski nie czekając na atak bolszewicki na Białorusi podjął 

ofensywę na Ukrainie.  

  Natarcie bolszewickie: Armia bolszewicka organizowała pobór. Bolszewicy zajęli Mińsk, W ilno, 

Grodno i Pińsk 

  Tymczasowy Ko mitet Rewolucyjny Po lski: na zajętych terenach bolszewicy organizowali pośpiesznie 

organy swej władzy. 1.07.1920r do zajętego przez bolszewikó w Białegostoku przybył Marchlewski z 
man ifestem Ty mczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski, zapowiadającego utworzenie Polskiej 
Socjalistycznej Republiki Radziec kie j, obalenie rządów szlachecko-burżu zyjnych, wywłaszc zenie 
obszarników i nacjonalizację przemysłu. 

  Akcje dyplo matyczne: Do borny ojczy zny i chrześcijaństwa wezwał episkopat. Podczas konferencji w 

Spa delegacja polska argumentowała, iż Po lska walczy nie tylko o swo ją niepodległość, ale także 
osłania Europę przed zalewem rewolucji i barbarzyństwa. Loyd Georgie, przekonany o rychłym 
zwycięstwie bolszewikó w ro zważający ich korzystną ofertę handlową zażądał od premiera Grabskiego 
uznania lin ii Curzona w za mian za pośrednictwo angielskie w ro zmowach poko jowych z Rosją. 
Grabski uległ. 

 

Rząd ocalenia narodowego: Decy zje konferencji w Spa wywołały w Po lsce kry zys rządowy. Grabski 
znalazł się w ogni krytyki. 24.07.1920 ustąpił gabinet Grabskiego. Piłsudski w porozu mieniu z sejmem 
powołał nowy rząd koalicy jny z ud ziałem wszystkich g łównych sił politycznych. Na jego czele staną 
przywódca PSL „Piast” Witos, a jego zastępcą został socjalista Daszyński.  

 

Bitwa n iemeńska i ro zejm: Wojska polski nacierały na cały m froncie, a odwrót armii czerwonej 
zamienił się w ucieczkę. W bitwie nad Niemnem 20-26.11.1920, wojska polskie ponownie przełamały 
opór bolszewicki. Zajęcie Wilna przez wojska polskie. w 1922 odbyły się wybory do Sejmu 
Wileńskiego , ludność opowiedziała się za przynależnością Wilna i o kolicy do Polski.  

 

Pokój ryski: 18.03.1921r podpisano traktat pokojowy międ zy Po lską a Rosyjską i Ukraińska SRR. 
Ustalał on wspólna granicę na linii Dzisna-Doks zyce-słucz-Ostróg-Zbrucz. Polska miała otrzy mać 
zwrot dóbr ku lturalnych wywiezionych z Polski po 1772r o raz 30ml rubli reko mpensaty. 

Ustalenie Granicy Zachodniej i północnej: 

  Wielkopolska i po morze: 11.07.1919r zniesiono granicę celną między Wielkopolską i resztą polski, 

1.07.1919r Sejm Ustawodawczy uchwalił ustawę o tymczasowej organizacji ad ministracji byłej 
dzielnicy pruskiej. Zaczął obowiązywać traktat Wersalski. 10.02.1920r. Haller dokonał symbolicznych 
zaślubin Po lski z Bałtykiem. Po łączenie wielkopolski i Po morza miało dla odrad zającej się Polski 
ogromne znaczenie , gdyż wzmacnia ło jej potencjał ludnościowy i gospodarczy. 

 

Gó rny Śląsk: 17.08.1919 wybuchło I powstanie śląskich Polaków, oddziały niemieckie miały jednak 
znaczną przewagę. W nocy z 19/20.07.1920r wybuchło II powstanie śląskie. Plebiscyt górnośląski 
odbył się 20.03.1921r. Kiedy okazało się że Polsce przypaść miały tylko powiaty pszczyński  i rybnicki 
oraz części katowickiego i tarnogórskiego , tarnogórskiego nocy z 2/3.05.1921 wybuchło III powstanie 
śląskie. 12.1.1921. Rada Ligi Narodów podjęła ostateczną decyzję o podziale Górnego Śląska. Po lsce 
przypadły powiaty: katowicki, lublin iecki, pszczyński, rybnicki, świętochłowicki i tarnogórski.   

  Warmia i Mazury : Nad porządkiem plebiscytu czuwały ko misje alianckie w Olsztynie i Kwid zynie. 

Plebiscyt odbył się 11.07.1920r. Głosowanie zakończyło się dla Polski klęską.  

 

Śląsk Cieszyński: 28.07.1920 podjęto decyzję o Zaniechaniu pleb iscytu na Śląsku cieszyńskim. Po 
stronie czeskiej zostało wiele polskiej ludności.  

 
 
 
 
 

Konstytucja Marc owa: 

  Uchwalen ie konstytucji: Po oddaleniu groźby bolszewickiej porozu mienie międ zy partyjne zaczęło się 

rozpadać. Z koalicyjnego rządu Witosa odeszli najpierw przedstawiciele prawicy, a następnie PPS i 
PSL „wyzwolen ie”. Gabinet Witosa stracił charakter koalicyjny, a stał się rządem centrowy m. W 
trakcie debaty konstytucyjnej w lutym i w marcu 1921 lewica usiłowała przeforsować zwiększen ie 
uprawnień prezydenta i likwidację Senatu. 17.03.1921, Sejm Ustawodawczy uchwalił uroczyście nową 
ustawę zasadniczą. 

  Zasady konstytucji marcowej: składała się z 7 ro zdziałów. Organami ustawodawczy mi miałby być sejm 

i senat, wybierane co 5 lat w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, tajnych, 
proporcjonalnych przez obywateli, którzy u kończyli 21 lat (sejm) i 30 lat(senat). Prawo wybieralności 
mie li obywatele powyże j 25 lat (sesjm) i 40 lat (senat). Prawo inic jatywy ustawodawczej posiadał 
również rząd. Sejmo wi podlegała NIK. W ładzę wykonawczą sprawował p rezydent i rząd. Wyboru 
prezydenta miało dokonywać Zgro madzen ie Narodowe, złożone z członków Sejmu  i Se natu raz na 7 
lat. Prezydent reprezentował kraj na zewnątrz, a także miał prawo ro związywan ia Sejmu ale tylko za 
zgoda 3/5 senatorów. Charakteryzo wała się przewagą wład zy ustawodawczej nad wykonawczą. 
Pierwszy m prezydentem został Gabriel Narutowicz.( 9.12.1922)