plik

L¯BIETA

¥BROWSKA

Cz³owiek w rodku bia³ej pustyni wp³yw krajobrazu Arktyki

na ikonografiê Eskimosów kanadyjskich.

Abstrakt:

Praca powiêcona wp³ywowi specyficznego krajobrazu Arktyki na sztukê jej mieszkañców. Monotonnoæ krajobrazu, brak linii pionowych,

ograniczona rola wzroku wszystko to znalaz³o odzwierciedlenie w twórczoci plastycznej Eskimosów. Bez zrozumienia warunków, w których po-

wstawa³a, niemo¿liwa jest interpretacja ciekawej sztuki tego ludu.

S³owa kluczowe:

antropologia kulturowa, etnografia, Eskimosi, Arktyka, sztuka eskimoska.

lotniskach, du¿ych osiedlach wspó³czesnych), powoduje

powstanie lodowej mg³y. Innym zjawiskiem jest tzw. nie¿-

na lepota powodowana przez jednolitoæ pokrywy nie¿-

nej i rozproszone na jej powierzchni wiat³o. W takich wa-

runkach cz³owiek traci poczucie przestrzeni i g³êbi, nie od-

ró¿nia góry od do³u, bêd¹c olepionym w bia³ym wiecie

bez dna i krawêdzi.[ P. Baird 1964, s. 63-64]

Jest to rejon, w którym praktycznie nie wystêpuje

jeden z kierunków uznanych przez cz³owieka za podsta-

wowe pion. Brak wertykalnoci wi¹¿e siê nie tylko z

brakiem linii pionowej w konstrukcjach Eskimosów (wy-

stêpuj¹ g³ównie kszta³ty pó³kuliste patrz igloo), lecz

tak¿e z niewystêpowaniem pionu w otaczaj¹cej przyro-

dzie. Brak jest przede wszystkim drzew, których kar³o-

wate, p³o¿¹ce siê odmiany arktyczne nie mog¹ przyczy-

niæ siê do wytworzenia idei prostej linii skierowanej ku

górze. Pojêcie linii ³¹cz¹cej górê z do³em jest znacznie

bardziej abstrakcyjne, wi¹¿e siê z dymem ogniska, gwiaz-

dami, nie jest tak namacalne.

wiat otaczaj¹cy Eskimosów jest wiêc nieprzyja-

zny cz³owiekowi nie tylko z powodu skrajnie trudnych

warunków atmosferycznych. Wiêkszoæ ludzi odbiera go

tak¿e jako wiat zupe³nie niedostêpny ich zmys³om. Pod-

ró¿ni przyje¿d¿aj¹cy do Arktyki czêsto po prostu staj¹ w

sytuacji lepca zagubionego w otaczaj¹cej bia³ej pustce.

Dlatego te¿ obcy zwykle byli zdani na pomoc osiad³ych

mieszkañców, których umiejêtnoæ orientowania siê w

otoczeniu budzi zaskoczenie i podziw.

2. Sposoby orientowania siê w otoczeniu.

Wobec takiej charakterystyki krajobrazu podsta-

wow¹ umiejêtnoci¹ dla ka¿dego cz³owieka, warunkuj¹-

c¹ mo¿liwoci prze¿ycia by³a sprawnoæ w rozpoznawa-

niu i orientowaniu siê w otoczeniu. Od niej zale¿a³a mo¿-

liwoæ prze¿ycia, bo bez niej wszystkie niezbêdne dla prze-

trwania umiejêtnoci na nic by siê nie przyda³y. St¹d te¿

æwiczono j¹ od najm³odszych lat. Zdolnoæ ta uzale¿nio-

na by³a od trzech g³ównych zmys³ów s³u¿¹cych cz³owie-

kowi do poznawania otoczenia wzroku, s³uchu i doty-

ku, i warto chyba przeanalizowaæ sposoby orientowania

siê Eskimosów w otoczeniu poprzez ich pryzmat.

2.1. Wzrok.

Jak powszechnie wiadomo proces ewolucji naczel-

nych doprowadzi³ do tego, ¿e dla cz³owieka, tak jak dla

wiêkszoci gatunków tego rzêdu, wzrok jest g³ównym

zmys³em, za pomoc¹ którego rozpoznawane jest otocze-

nie. Antropolodzy wskazuj¹ kilka powodów takiego przy-

stosowania, nie jest jednak tutaj moim celem rozwa¿anie

Eskimosi budz¹ zainteresowanie zarówno wród

badaczy, jak i laików przede wszystkim jako lud, który

znakomicie przystosowa³ siê do ¿ycia w niezwykle trud-

nych warunkach rodowiska arktycznego. Ich wynalazki

w sferze kultury materialnej i struktury spo³ecznej, czy

mówi¹c ogólniej, kultury duchowej by³y ju¿ tematem wielu

prac naukowych i popularnych. Niema³o emocji wzbu-

dza tak¿e sztuka eskimoska, nieraz porównywana w swym

symbolicznym stylu przedstawienia i sile wyrazu do sztu-

ki wspó³czesnej. Egzotycznoæ tej kultury wzmocniona

jest legendarn¹ ju¿ niedostêpnoci¹ ich jêzyka, sprawia-

j¹cego problemy nie tylko obcokrajowcom, lecz tak¿e

m³odym pokoleniom arktycznych myliwych. Zachwyto-

wi czêsto jednak nie towarzyszy zrozumienie genezy skom-

plikowanego zjawiska, jakim jest szeroko rozumiana sztu-

ka eskimoska, zrodzona tak, jak sztuka ka¿dego ludu

wprost z ¿ycia, otoczenia i sposobu jego odbioru przez

mieszkañców zanie¿onych po³aci kanadyjskiej tundry.

1. Krajobraz Arktyki Kanadyjskiej.

Krajobraz rejonów podbiegunowych jest chyba naj-

bardziej monotonnym widokiem na kuli ziemskiej. Nawet

obszary oceanów, czy pustyñ posiadaj¹ elementy, na któ-

rych oko obserwatora mo¿e siê zatrzymaæ. Zim¹ Arktyka, a

szczególnie tereny tundrowe o szerokiej p³aszczynie po-

krytej jednolitej barwy niegiem, jest na pierwszy rzut oka

ja³owa, pusta i bez ¿ycia. Takie wra¿enie wywiera ta bez-

kresna przestrzeñ na ludzi, którzy po raz pierwszy j¹ zoba-

cz¹. Oto jak swoje zetkniêcie z tym krajobrazem podczas

pierwszego lotu do punktu handlowego Windy River opisa³

badacz Eskimosów Caribou Farley Mowat [ 1997, s. 29]:

Pod nami rozpociera³ siê miêkki i bia³y koszmar. Fali-

sta monotonia, zacieraj¹ca wszelkie kszta³ty i wszelkie barwy.
Ca³y kraj, ze swymi roz³o¿ystymi wzgórzami, z rzekami i jezio-
rami jak gdyby przesta³ istnieæ. Jednolita, anonimowa bia-
³oæ nie by³a niczym zak³ócona, nie porusza³o siê tam nic ¿y-
wego, albowiem nieliczne zwierzêta, które tu zimuj¹, s¹ rów-
nie¿ bia³e i dlatego s¹ tylko cieniami na niegu

Czêsto zdarza siê, ¿e nie widaæ nawet najbardziej

podstawowego elementu wiêkszoci krajobrazów li-

nii horyzontu. Chocia¿ najwiêksz¹ przejrzystoæ ma w³a-

nie powietrze polarne zmiana pogody mo¿e ograniczyæ

ja do minimum. W suchych warunkach arktycznych krysz-

ta³y niegu praktycznie nie wi¹¿¹ siê ze sob¹, i nawet sta-

ry nieg przy prêdkoci wiatru oko³o 5 m/s zaczyna uno-

siæ siê w powietrzu tworz¹c zas³onê ograniczaj¹c¹ widzial-

noæ do kilku metrów. Nawet podczas ³adnej pogody, przy

niskich, polarnych temperaturach, obecnoæ pary wodnej

wytwarzanej w du¿ych ilociach przez cz³owieka (np. na

IULETYN

NTROPOLOGICZNY

.II, 1998,

.32-39

tego zagadnienia. Problemem, którym chcia³am siê za-

j¹æ, jest sposób w jaki Eskimosi obchodz¹ te niedogodnoci w

warunkach arktycznych, które jak by³o ju¿ wspomniane, s¹ temu

zmys³owi szczególnie nieprzyjazne. Rozwa¿ania te warto chy-

ba rozpocz¹æ od kwestii sposobu pojmowania otaczaj¹cej prze-

strzeni i jej graficznego odzwierciedlenia mapy.

2.1.1. Mapa.

Niezwyk³e spostrze¿enia, dotycz¹ce sposobu odnosze-

nia siê do problemu przestrzeni nasuwa eksperyment, przepro-

wadzony przez Edmunda Carpentera wród Eskimosów Aivi-

lik. Opar³ siê on na istniej¹cych ju¿ szkicach zarysu wyspy So-

uthampton, narysowanych przez dwóch Eskimosów Aivilik w

1926 na potrzeby Georgea Suttona ( ryc. 1; a i b).

Ich zadziwiaj¹ca dok³adnoæ jest szczególnie wi-

doczna w porównaniu ze wspó³czesn¹ map¹ uzyskan¹ za

pomoc¹ zdjêæ lotniczych (ryc. 1; c). Ta dok³adnoæ i zro-

zumienie pojêcia przestrzeni zanika wraz z rozszerzaniem

zasiêgu interesuj¹cego obszaru. Wi¹¿e siê to z rozmiara-

mi otaczaj¹cego wiata, jak odczuwaj¹ go Eskimosi. Car-

penter notuje, ¿e wed³ug nich ziemia rozci¹ga siê na za-

ledwie kilka tygodni podró¿y od ich domu. wiat z cen-

trum na wyspie Southampton jest p³aski i okr¹g³y. St¹d

te¿ wyrane niedok³adnoci na punktowej mapie naryso-

wanej przez jednego Aivilik na probê Carpentera (ryc.

2). W porównaniu z map¹ fizyczn¹ s¹ widoczne dosyæ

wyrane ró¿nice, lecz jak badacz jednak wskazuje, kie-

runki i odleg³oci s¹ zasadniczo poprawne. Nale¿y przy

tym zauwa¿yæ, ¿e Eskimos zaznaczy³ na niej tak¿e miej-

sca znane ze s³yszenia, jak np. Brandon, miejscowoæ z

sanatorium dla Eskimosów chorych na grulicê.

Warto w tym miejscu wyjaniæ sk¹d wzi¹³ siê wy-

bór takiej metody opisu przestrzeni. Bior¹c pod uwagê

wymienione ju¿ warunki arktycznego krajobrazu, jasne

staje siê, ¿e niemo¿liwe jest umieszczenie jakichkolwiek

punktów orientacyjnych. Odleg³oæ mierzona jest czasem

potrzebnym do podró¿y tym tak¿e nale¿y t³umaczyæ

nieproporcjonalnoæ odleg³oci w pobli¿u wyspy So-

uthampton, a odleg³ymi rejonami. Uk³ad za linii brze-

gowej i podzia³ mas l¹du na wyspy i l¹d sta³y nie jest

niezbêdny, tym bardziej, ¿e elementy te zmieniaj¹ siê, lub

ca³kowicie znikaj¹ w czasie zimy.

Podobne zjawisko zarejestrowa³ Carpenter podczas eks-

perymentu z Eskimosem Iglulik. Po uporaniu siê z naszkico-

waniem mapy, nie nazwa³ on wiêkszoci wysp, a jedynie punk-

ty na ich wybrze¿ach. Dowodzi to braku zainteresowania wród

Eskimosów obszarami l¹du, istotne dla nich s¹ jedynie punkty

geograficzne.[E. C

ARPENTER

1973,

. 10-18]

2.1.2. Sposoby orientowania siê wzrokiem w terenie.

Wzrok, mimo ¿e nawet dla cz³owieka nie jest je-

dynym sposobem orientowania siê w terenie, jest znacz-

nie lepiej przystosowany do tego zadania od innych zmy-

s³ów. Biali podró¿nicy czêsto zaskakiwani byli spostrze-

gawczoci¹ i dok³adnoci¹ eskimoskich obserwacji (po-

dobnie zreszt¹ jak wiêkszoci spo³eczeñstw myliwskich).

Poniewa¿ dostrzegali oni elementy niewidoczne dla bia-

³ych, czêsto ci ostatni podejrzewali ich o posiadanie ja-

kiego szóstego zmys³u:

Muszê zaznaczyæ, ¿e jeli chodzi o tutejsze lodow-

ce, Krystian ma nieomylny instynkt i doskona³¹ orientacjê.

Wyczuwa po prostu, którêdy powinnimy jechaæ, i jak do-

t¹d nigdy siê jeszcze nie omyli³.[P.E. V

ICTOR

1996,

. 258]

Równie¿ Carpenter wspomina niezwyk³¹ spostrze-

gawczoæ Eskimosów Aivilik. Potrafili oni dostrzec fokê

znacznie wczeniej ni¿ badacz, który nie móg³ jej zobaczyæ

nawet po wskazaniu kierunku.[E. C

ARPENTER

1973,

.26]

Spostrzegawczoæ tê Eskimosi wykorzystywali

g³ównie do orientowania siê w terenie. W rejonie tundry

arktycznej niesprawna jest wiêkszoæ wynalazków cz³o-

wieka s³u¿¹cych do tego celu. Zarówno kompas jak i

gwiazdy (aby móc siê za ich pomoc¹ orientowaæ potrzeb-

ny jest przynajmniej sekstans) s¹ zbyt niepewne w tak

bliskim s¹siedztwie bieguna. Gwiazdy poza tym zbyt czê-

sto przykryte s¹ chmurami by móc polegaæ na tym naj-

Ryc.1(a-c). [ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

CZ£OWIEK W RODKU BIA£EJ PUSTYNII - WP£YW KRAJOBRAZU ARKTYKI

starszym przyrz¹dzie nawigacyjnym ludzkoci. Ich zastosowa-

nie jest tak¿e nik³e podczas d³ugiego dnia polarnego. St¹d te¿

Eskimosi nauczyli siê polegaæ g³ównie na ladach na niegu.

lad zawsze dok¹d prowadzi, albo do zwierzêcia, albo do schro-

nienia. Niczym s³upki w rodku pustyni wyznacza szlak obec-

ny a¿ do odwil¿y, lub do nastêpnego opadu.

Trop dla wytrawnych myliwych zawiera wiêcej

informacji ni¿ tylko wskazanie kierunku. Widoczne to

jest tak¿e w jêzyku eskimoskim:

Ka¿dy lad jest w stanie wskazaæ cel przemiesz-

czania siê, wêdrówki i jej modalnoci. S³ownik podaje
wiele tego przyk³adów:

takuniarniit

: lad kogo udaj¹cego siê z wizyt¹ do s¹siada

qalluniggait:

kto siê kieruje do punktu handlowego,

aby dokonaæ wymiany

ungammuaniit:

kto siê oddala od danego punktu

utirniit

: lad kogo kto powraca ()

lad ods³ania zamys³ wêdrówki ³¹cz¹c ze sob¹ dwa

miejsca[M. T

HERRIEN

1990,

.35]

lad mo¿e zawieraæ tak¿e informacje o kim kto go

pozostawi³: o jego ciê¿arze, stanie zdrowia, nastroju. Jest przy-

k³adem zawarcia wielu informacji w bardzo prostej symbolicz-

nej formie. Tropy czy to pozostawione przez zwierzê, czy przez

cz³owieka s¹ zarazem jedynym wyró¿niaj¹cym siê elementem

krajobrazu, który mo¿e dostrzec oko ludzkie.

2.2 S³uch.

Wobec tak niepewnej orientacji jak¹ zapewnia

wzrok znacznie wiêkszy udzia³ (ni¿ u wielu innych lu-

Ryc.2. [ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

EL¯BIETA D¥BROWSKA

dów) w rozpoznawaniu terenu posiadaj¹ pozosta³e zmy-

s³y. Eskimosa mo¿na uwa¿aæ za cz³owieka, którego ka¿-

da zmiana pogody mo¿e na pewien czas uczyniæ lep-

cem. Dlatego te¿ ich s³uch jest znacznie lepiej wykszta³-

cony i s¹ oni ju¿ od najm³odszych lat nauczeni polegaæ

na nim w wiêkszym nawet stopniu ni¿ na wzroku. St¹d

bierze siê ich sk³onnoæ do opisywania wiata raczej w ka-

tegoriach dwiêku ni¿ obrazu. Jak zauwa¿a Carpenter Eski-

mos zamiast powiedzieæ: zobaczmy co mo¿emy us³yszeæ

powiedzia³by: us³yszmy co mo¿emy zobaczyæ [E. C

PENTER

1973,

.33]. Jest to zupe³nie odmienne podejcie od

tego do jakiego przyzwyczajony jest bia³y cz³owiek. Za po-

moc¹ s³uchu s¹ oni w stanie nie tylko rozpoznaæ odleg³e

zwierzêta, potrafi¹ tak¿e p³ywaj¹c ³odzi¹ we mgle utrzymaæ

odleg³oæ od niebezpiecznego brzegu tylko dziêki odg³oso-

wi fal i podmuchom wiatru.[E. C

ARPENTER

1973,

.22] Z

regu³y jednak dwiêk nie jest dobrym miernikiem przestrze-

ni. Warunki arktyczne powoduj¹, ¿e rozchodzi siê on znacz-

nie dalej ni¿ w innych rejonach geograficznych. Podczas

³adnej pogody wy¿sze warstwy atmosfery stanowi¹ taki sam

ekran odbijaj¹cy dwiêk, jak pokrywa niegu, czy lodu.[P.

AIRD

1964,

.49] Dlatego jego podstawow¹ w³asnoci¹ w

otwartej tundrze jest wszechobecnoæ. Wype³nia on prze-

strzeñ nie wskazuj¹c kierunku, z którego pochodzi.[E. C

PENTER

1973,

. 35]

2.3. Dotyk

Obok s³uchu dotyk jest kolejnym zmys³em, którego roz-

wój rekompensuje niedostatki widzenia w rodowisku arktycz-

nej tundry. Nie jest to jednak rozpoznawanie dotykiem takie

jakie w³aciwe jest ludziom lepym. Dotyk s³u¿y przede wszyst-

kim do okrelania kierunku wiatru. W tym celu Eskimosi po-

s³uguj¹ siê nieos³oniêt¹ czêci¹ twarzy. Warto w tym miejscu

zauwa¿yæ, ¿e popularne wród nich okrelenia wiatrów jako

pó³nocnego lub po³udniowego, niewiele ma wspólnego z fak-

tycznym kierunkiem geograficznym, a raczej z jego jakoci¹.

Wiatr pomaga im tak¿e prowadziæ zaprzêg prosto do celu na-

wet przy zerowej widocznoci:

Przypominam sobie podró¿ we mgle wzd³u¿ niebez-

piecznej linii wybrze¿a. Widocznoæ by³a zerowa, ale nie opó-
ni³o nas to, ani nie sprowadzi³o z w³aciwej drogi. Moi towa-
rzysze s³uchali szumu morza i krzyków morskich ptaków; czuli
wybrze¿e i wodê, oraz mokry morski wiatr.() Utrata widocz-
noci nie by³a powa¿nym kalectwem.[E. C

ARPENTER

1973,

.36]

Charakterystyczn¹ cech¹ odczuæ dotykowych jest

jednak ich ulotnoæ. Podczas gdy dwiêki mo¿na zacho-

waæ poprzez wyrazy dwiêkonaladowcze, zmiennoæ

wiatru jest nieprzekazywalna.

3. Sztuka

Jak widaæ wiat Eskimosa, ten który mo¿e on po-

znaæ za pomoc¹ zmys³ów nie posiada elementów sta³ych,

niezmiennych. Krajobraz mo¿e ulec ca³kowitemu prze-

kszta³ceniu wkrótce po zmianie pogody, od niej uzale¿nio-

ne jest tak¿e trwanie najpopularniejszego w tych rejonach

domu zimowego igloo. Sposoby orientacji w przestrzeni

opieraj¹ siê na zmiennych nietrwa³ych elementach:

Kto pozostawia informacjê w formie ladu na nie-

gu lub lodzie, musi siê liczyæ z mo¿liwoci¹ jej znikniê-
cia. Jej charakter mniej lub bardziej krótkotrwa³y nada-
je jej tragizmu.[M. T

HERRIEN

1990,

.37]

St¹d te¿ dla opisania wiata wokó³ siebie Eskimosi

nie u¿ywaj¹ praktycznie s³ów o ustalonym niezmiennym

znaczeniu rzeczowników. Ich s³owa wyra¿aj¹ elastyczny

proces, nawet najmniej skomplikowane wyrazy zawieraj¹

w sobie czasownik byæ, który w jêzyku tym nie wystêpuje

pojedynczo. Wa¿ny jest nie teraniejszy stan, ale ci¹g wy-

darzeñ, który do niego doprowadzi³, lub skutek który na-

st¹pi. Takie rozumienie wiata sprawia, ¿e nie istnieje sztu-

ka w rozumieniu europejskim istotny jest nie efekt two-

rzenia, ale dzia³anie wydobywaj¹ce na wierzch ukryte zna-

czenia. Dlatego te¿ Eskimosi niewielk¹ wagê przywi¹zuj¹

do wykonanych ju¿ dzie³, bardziej ceni¹c proces twórczy.

Te przedmioty, które pozosta³y i mo¿emy je podziwiaæ

same w sobie s¹ tak¿e odzwierciedleniem zmiennej rzeczywi-

stoci i jej procesualnego sposobu pojmowania. Uchwytny jest

wp³yw opisanej specyfiki odbioru otoczenia na kszta³t wytwo-

ru. Mo¿na przeledziæ rolê jak¹ odegra³ sposób odczucia zjawi-

ska poprzez konkretny zmys³ na formê dzie³a.

3.1. Wp³yw ograniczonej roli wzroku na sztukê.

Sztuka eskimoska jako jedyna stanê³a wobec pro-

blemu przedstawienia w formie wizualnej wiata w któ-

rym wzrok czêsto pe³ni³ tylko rolê pomocnicz¹. Tym chy-

ba wiêc nale¿y t³umaczyæ du¿y rozwój sztuki opieraj¹cej

siê na dwiêkach. Ograniczenia jakim podlega wzrok s¹

jednak dosyæ czytelne w wytworach sztuki. Podstawow¹

jej cech¹ jest brak wertykalnoci i bardzo wyrana domi-

nacja linii poziomych. Liczne linie horyzontalne widocz-

ne na ryc. 3 nasuwaj¹ nieodparte skojarzenie ze ladami-

na niegu. Podobnie jak one, sceny w poszczególnych li-

niach nie s¹ równoczasowe, przedstawiaj¹ zdarzenia po-

wi¹zane ze sob¹ tworz¹ce opowieæ. Podobnie jak w ob-

razach redniowiecznej Europy mamy tu do czynienia z

równoczesnym pojawianiem siê scen nieraz odleg³ych od

siebie czasowo. Przedstawienie to odzwierciedla nie tyl-

ko obraz jaki zobaczy³ twórca, ale tak¿e jego wiedzê o

sytuacji wzrok jest niedoskona³y i nie potrafi oddaæ

ca³oci wydarzenia. Wi¹¿e siê to ze sposobem pojmowa-

nia rzeczywistoci jako zbioru zachodz¹cych procesów,

których sam wzrok nie potrafi uchwyciæ. Podobne do-

k³adanie wiedzy do wizerunku widaæ tak¿e w innych

przedstawieniach. Rzeba niedwiedzia na ryc. 4 i 5 po-

siada stylizowany ryt, który jest interpretowany jako sche-

Ryc.3.[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

CZ£OWIEK W RODKU BIA£EJ PUSTYNII - WP£YW KRAJOBRAZU ARKTYKI

matyczne przedstawienie szkieletu widaæ tu potrzebê

uwidocznienia wnêtrza, przewa¿aj¹c¹ nad realizmem po-

staci. Wierne odzwierciedlenie rzeczywistoci nie jest

istotne tak¿e w autoportrecie Anarqaqa ( ryc.6) gdzie pew-

ne upodobania znalaz³y swój wyraz w karykaturalnym

przedstawieniu postaci. Poniewa¿ lubi paliæ jego nos przy-

pomina g³ówkê fajki, upodobanie do smako³yków przed-

stawione jest w postaci ci¹gniêtego t³ustego zwierzêcia.

Bardzo charakterystyczn¹ przewagê strony interpretacyj-

nej nad bezporednim wizerunkiemwidaæ tak¿e na ryc.

7. Zagadkow¹ postaæ mê¿czyzny o odwróconej g³owie trzy-

maj¹cego dziecko w prosty sposób wyjani³ syn twórcy,

twierdz¹c, ¿e to ojciec patrz¹cy w gorê na dziecko [E.

ARPENTER

1973,

114].

W przedstawieniach eskimoskich bardzo wyrany

jest w¹tek narracyjny stanowi¹cy integraln¹ czêæ dzie³a.

W tym miejscu nasuwaj¹ siê skojarzenia ze sztuk¹ paleolitu,

któr¹ badacze uwa¿aj¹ za podobnie uzale¿nion¹ od towarzy-

sz¹cych treci. W obu przypadkach realizm wizerunku nie jest

najwa¿niejszy, równie istotn¹ rolê pe³ni¹ wiadomoci zebrane

w inny sposób np. za pomoc¹ innych zmys³ów.

Ryc.6.

[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

Ryc.5.[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

Ryc.7.

[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

Ryc.4.[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

3.2. Wszechobecnoæ s³uchu a przestrzeñ dzie³a sztuki.

Dwiêk, zjawisko ci¹gle obecne w ¿yciu Eskimosa

swój wyraz znajduje g³ównie w sztuce akustycznej. Pe-

wien wp³yw charakteru tego zmys³u jest jednak widoczny

tak¿e w sztuce przedstawiaj¹cej. To odg³osy w³anie wy-

pe³niaj¹ bia³¹ pustkê tundry, nadaj¹ jej ¿ycie. Poprzez nie

uwidacznia siê mnogoæ stworzeñ zamieszkuj¹cych tê

przestrzeñ. Dlatego te¿ Eskimos nigdy nie powie, ¿e Ark-

EL¯BIETA D¥BROWSKA

tyka jest pusta. To, ¿e zwierz¹t nie widaæ nie znaczy, ¿e

ich nie ma. Przestrzeñ jest pe³na ¿ycia gdy jest wype³nio-

na dwiêkami, cisza jest grona, powi¹zana ze mierci¹.

Dlatego jedynym odzwierciedleniem wp³ywu dwiêku na

sztukê eskimosk¹ mo¿e byæ tzw. horror vacui znany z

przedstawieñ wielu ludów pierwotnych. St¹d te¿ wytwory

Eskimosów s¹ pe³ne stworzeñ, brak jest wolnej przestrzeni

tak charakterystycznej dla krajobrazu wokó³. Widoczne

to jest na ryc. 8, gdzie wizerunki ludzkich twarzy wype³-

niaj¹ ca³¹ powierzchniê rzebionego rogu. Interpretacja

ta opiera siê jednak na doæ w¹t³ych podstawach, jest rów-

nie¿ mo¿liwe ¿e przedstawienia sa przyk³adem synestezji

(polimodalnoci) zmys³ów, zjawiska czêsto wystêpuj¹ce-

miêdzy kulturami epoki lodowcowej a etnograficznymi opi-

sami spo³eczeñstw eskimoskich. Problem ten zdecydowa-

nie wykracza ju¿ poza ramy niniejszej pracy.

Podobn¹ formê przyjmuje szkic na rêkojeci rogowego

no¿a z ryc. 10 a i b. Jest to obraz zagadka przedstawiaj¹cy

raz karibu skubi¹ce trawê, a po odwróceniu o 90° karibu czuj-

nie nas³uchuj¹ce, z wysoko podniesion¹ g³ow¹. Twórcy tego

dzie³a nie potrzebowaliby oczywicie odwracaæ rêkojeci, ca³y

urok przedstawienia zawiera siê dla nich w wieloznacznoci

tego obrazu [E. C

ARPENTER

1973,

.144-145].

3.3. Dotyk wyraz symbolicznego realizmu w sztuce.

Wp³yw dotyku na sztukê eskimoska mo¿emy ju¿

na wstêpie ograniczyæ do jedynej jej formy, na któr¹ mo¿e

Ryc.8. [ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

go zarówno podczas wiadomie wywo³ywanych transów,

jak i d³ugotrwa³ych stanów deprywacyjnych (np. okre-

sów g³odu) [A. W

IERCIÑSKI

1994,

.130]. W tym drugim

przypadku iloæ twarzy mo¿e sugerowaæ np. mnogoæ

dwiêków, które by³y postrzegane jako twarze. Taka in-

terpretacja mo¿e byæ poparta powszechnymi wierzenia-

mi Eskimosów, którzy w otaczaj¹cym wiecie widzieli

dusze, najczêciej o ludzkiej formie, które nale¿a³y nie

tylko do wiata o¿ywionego, lecz tak¿e nieo¿ywionego (np.

ska³, kamieni i innych przedmiotów.

Interesuj¹ce jest, ¿e Eskimosi nie potrzebuj¹ od-

wracaæ tego typu przedstawieñ by w pe³ni rozpoznaæ wi-

zerunki odwrócone. Jest to konieczne dla nas, przyzwy-

czajonych do statycznego wertykalnego uk³adu, ale prze-

krêcony obraz nie wp³ywa na ich sposób percepcji. Jesz-

cze bardziej wyrane jest to zjawisko na ryc. 9, gdzie zwie-

rzêta narysowane na skórze wisz¹cej wewn¹trz igloo po-

rozmieszczane s¹ we wszystkich mo¿liwych. Poza grup¹

zwierz¹t znajduj¹c¹ siê w naturalnych pozycjach, resz-

ta malowid³a nie wykazuje ¿adnego uporz¹dkowania. Taki

typ przedstawienia jest bardzozbli¿ony do stadnych ma-

lunków magdaleñskich znanych powszechnie ze sztuki

naskalnej Pirenejów, co mo¿e prowadziæ do nasuniêcia

siê pewnych wniosków dotycz¹cych ogólnych zasad sztu-

ki tzw. ludów pierwotnych. To zagadnienie nale¿a³oby roz-

wa¿aæ jednak szerzej w ramach ogólnie przyjêtej przez ba-

daczy paleolitu europejskiego tendencji do porównañ po-

Ryc.9.[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

Ryc.10.(a-b) [ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

CZ£OWIEK W RODKU BIA£EJ PUSTYNII - WP£YW KRAJOBRAZU ARKTYKI

mieæ on wp³yw rzebê pe³nowymiarow¹. Zabytki tej katego-

rii to najczêciej niewielkie amulety, czy inne figurki nierzadko

s³u¿¹ce do naszywania na ubrania ( ryc. 11). Dlatego te¿ ich

rozmiary z regu³y nie przekraczaj¹ dziesiêciu centymetrów.

Cech¹ charakterystyczn¹ tych obiektów jest brak prefero-

wania którejkolwiek ze stron wytworu, ka¿dy kierunek pa-

trzenia jest równie istotny. Figurek tych nie da siê postawiæ,

4. Podsumowanie.

Sztuka eskimoska, jak sztuka ka¿dego innego ludu

nie mo¿e w ¿adnym wypadku byæ rozwa¿ana w oderwa-

niu od warunków ¿ycia jej twórców. W pracy tej zajê³am

siê bardzo niewielkim wycinkiem zagadnienia wp³ywu

krajobrazu na twórczoæ Eskimosów, ograniczaj¹c siê do

problemu odbierania wiata zewnêtrznego za pomoc¹

zmys³ów. Wiadomo jednak, ¿e u ludów wród których

dzia³aj¹ szamani, bardzo istotn¹ rolê pe³ni postrzeganie

pozazmys³owe, ró¿nego rodzaju wizje i sny. Problem ten

sam w sobie jest bardzo skomplikowany i powiêcono mu

wiele prac. Podobnie pominê³am szereg zagadnieñ wi¹-

¿¹cych siê z bardzo rozwiniêta wród Eskimosów, szero-

ko rozumian¹ sztuk¹ akustyczn¹. Zarówno jêzyk, jak i

pieni pe³ni³y bardzo istotn¹ rolê w tym spo³eczeñstwie,

a wp³yw jaki mia³ na nie krajobraz Arktyki zaznacza siê

jeszcze wyraniej ni¿ w przypadku sztuk plastycznych.

Chocia¿ sztuka pe³ni tak istotn¹ rolê w kulturze

Eskimosów, nie wystêpuje ona jako wytwór - dzie³o sztu-

ki. Wród tego ludu nie ma s³owa na oznaczenie sztuki

ani artysty. [E. C

ARPENTER

1973,

. 58] Twórc¹ sztuki jest

ka¿dy cz³owiek, poniewa¿ piewaæ znaczy oddychaæ,

ryt za czy rzeba stanowi¹ nieod³¹czn¹ czêæ wytworu,

który zdobi¹. Sztuka eskimoska jest sztuk¹ wy³¹cznie uty-

litarn¹, a zarazem jest niezbêdnym elementem przenika-

j¹cym ka¿d¹ rzecz wykonan¹ przez Eskimosa. Potrzeba

estetyczna jest u nich jedn¹ z podstawowych o czym wiad-

czy niezwyk³e spotkanie osiemnastowiecznego podró¿ni-

ka Samuela Hearnea z samotn¹ kobiet¹ eskimosk¹, ¿y-

j¹c¹ w odosobnieniu od siedmiu miesiêcy:

By³o trudno uwierzyæ, ¿e osoba w jej sytuacji mo-

g³a by byæ zajêta czymkolwiek innym ni¿ zapewnieniu

sobie warunków zupe³nie podstawowych dla jej przetrwa-

nia. Niemniej ca³e jej ubranie oprócz walorów u¿ytko-

wych charakteryzowa³o siê smakiem i wieloci¹ ornamen-

tyki. Materia³y choæ surowe by³y bardzo uwa¿nie dobra-

ne sprawiaj¹c wyj¹tkowo estetyczne wra¿enie.

Sztuka eskimoska stanowi ca³oæ nie tylko z co-

dziennym ¿yciem ludzi którzy j¹ tworz¹, jest tak¿e niero-

zerwalnie z³¹czona z ich sposobem odczuwania wiata.

Nie jest wiêc dziwne, ¿e zjawisko, które tak dog³êbnie

przenika ka¿d¹ chwilê ¿ycia mieszkañców Arktyki nie

posiada w³asnej nazwy. Nale¿y o tym pamiêtaæ staraj¹c

siê analizowaæ i zrozumieæ skomplikowan¹ istotê sztuki

eskimoskiej.

nazw¹ ta obejmujê wszystkie plemiona wschodniej czêci Ark-

tyki Kanadyjskiej, których ³¹czy przebywanie w zimie w podobnym oto-

czeniu zanie¿onej tundrze. W pracy tej uwzglêdnione zosta³y przede

wszystkim plemiona Eskimosów Aivilik, Eskimosów z francuskojêzycz-

nej czêci Labradoru, i w mniejszym stopniu Eskimosów Caribou, parê

uwag powiêconych jest tak¿e zbli¿onym pod wzglêdem kulturowym Eski-

mosom Zach. Wybrze¿a Grenlandii.

by w pe³ni doceniæ ich walory nale¿y obracaæ je w pal-

cach. Mo¿na wiêc powiedzieæ, ¿e dotyk pe³ni tu równie

istotn¹ co wzrok rolê. Wyranie widoczne jest to na ryc.

12, przedstawiaj¹cej fantastyczne stworzenie o z³o¿onej

naturze niedwiedzia- ptaka-rosomaka. Mimo ¿e wielo-

znacznoæ przedstawieñ jest bardzo czêsta u Eskimosów,

ich sens mo¿na w pe³ni doceniæ dopiero przygl¹daj¹c im

siê ze wszystkich stron, najczêciej obracaj¹c w palcach,

a wiêc rozpoznaj¹c je tak¿e dotykiem.

Ryc.11.

[ilustracja za E. C

ARPENTER

1973]

Ryc.12.

[ilustracja za E. Carpenter 1973]

EL¯BIETA D¥BROWSKA

Tabela 1. Wp³yw rodowiska i sposobów jego odbierania przez Eskimosów na ich sztukê.

Bibliografia:

AIRD

, P.

1964 Polar World, London

ARPENTER

, E.

1973 Eskimo Realities, New York - Chicago - San Francisco

¥SSOWSKI

, J.

1994 Prahistoria sztuki, Warszawa

OWAT

, F.

1997 Ginace plemiê, Warszawa

HERRIEN

, M.

1990 Traces sur la neige, signes sur le papier. Significations de lempreinte chez les Inuit Nunavim-

miut, Journale Société des Américanistes; vol. LXXVI

ICTOR

, P. E.

1996 Banquise. W krainie bez cienia, Warszawa

IERCIÑSKI

, A.

1994 Magia i religia. Szkice z antropologii religii, Kraków

z m ys³

elemen t oto cz enia

o db ió r

efekt w sz tu ce

wzrok

"bi a³ a pustka"

brak punktów odni es ieni a

brak wertykalno ci

lady na ni egu

ori entacja w przestrzeni,

li ni owo æ ,

odzwierci edleni e czasu

przedstawi eni a li ni owe,

równoczesne przedstawiani e

scen nie rozgrywaj¹cych si ê

w tym samym czasi e

s³ uch

zjawi ska przyrody

(morze, zjawi ska

atm osferyczne), i stoty

¿ yj ¹ce

wszechobecno æ , rzadko

odczuci e ki erunku

wype³ ni eni e przestrzeni, brak

ustalonej pozycji

przedstawieni a

dotyk

okre lani e ki erunku

wi atru, okre lani e rodzaju

ni egu

ori entacja, wyczuci e

ki erunku, du¿a zmi enno æ

rzeba pe³ na,

"wi elowymi arowa"

CZ£OWIEK W RODKU BIA£EJ PUSTYNII - WP£YW KRAJOBRAZU ARKTYKI