Jak powstaje rak?

PODSTAWOWE MECHANIZMY

ie jest ju˝ tajemnicà, jak po-
wstaje rak. W czasie ostatnich
dwóch dziesi´cioleci dokona-

no zdumiewajàcego post´pu w pozna-
niu najg∏´bszych podstaw procesu no-
wotworzenia, czyli identyfikacji zjawisk
zachodzàcych na poziomie molekular-
nym. Sà to odkrycia o niepodwa˝alnym
znaczeniu; sprostajà egzaminowi u
przysz∏ych pokoleƒ naukowców i stanà
si´ fundamentem nowych rewolucyj-
nych podejÊç leczniczych. Nie sposób
przewidzieç, kiedy terapie ukierunko-
wane na molekularne zmiany w komór-
kach rakowych znajdà powszechne za-
stosowanie, gdy˝ prze∏o˝enie nowej
wiedzy na praktyk´ klinicznà jest pro-
blemem z∏o˝onym, powolnym i kosz-
townym. Ale podj´to ju˝ wysi∏ki w tym
kierunku.

W istocie termin „rak”

odnosi si´ do

ponad 100 postaci choroby. Nieomal
ka˝da tkanka w organizmie mo˝e ulec
z∏oÊliwej transformacji (zez∏oÊliwieniu),
z niektórych rozwijajà si´ liczne typy

nowotworów. Co wi´cej, ka˝dy nowo-
twór z∏oÊliwy ma unikalne cechy. Jed-
nak podstawowe procesy, warunkujàce
powstawanie ró˝norodnych nowotwo-
rów, wydajà si´ ca∏kiem podobne. Z te-
go powodu w tym artykule b´d´ u˝y-
wa∏ terminu „rak” w sensie ogólnym,
przedstawiajàc wybrany jego rodzaj, aby
zilustrowaç ogólne zasady.

TrzydzieÊci bilionów komórek nor-

malnego, zdrowego organizmu ˝yje
w z∏o˝onej wspólnocie, wzajemnie re-
gulujàc swoje podzia∏y. Normalne ko-
mórki namna˝ajà si´ (proliferujà) tylko
wtedy, gdy dostanà sygna∏ od innych
komórek z sàsiedztwa. Dzi´ki takiemu
nieustannemu wspó∏dzia∏aniu ka˝da
tkanka utrzymuje w∏aÊciwe rozmiary
i odpowiednià budow´, stosownie do
potrzeb organizmu. Komórki rakowe
natomiast wy∏amujà si´ z tego sche-
matu; ignorujà systemy kontrolne pro-
liferacji i realizujà swój w∏asny program
reprodukcji. Majà nawet bardziej zdra-
dzieckà w∏aÊciwoÊç – sà zdolne do prze-

mieszczania si´ z miejsca, gdzie powsta-
∏y, czyli do inwazji na pobliskie tkanki,
i tworzenia guzów w odleg∏ych miej-
scach organizmu. Guzy z∏o˝one z takich
z∏oÊliwych komórek stajà si´ w miar´
up∏ywu czasu coraz agresywniejsze i
gdy niszczà tkanki i narzàdy niezb´dne
dla egzystencji organizmu jako ca∏oÊci,
prowadzà do jego Êmierci.

To nic nowego. Jednak w ciàgu ostat-

nich 20 lat naukowcy odkryli podstawo-
we prawa, które rzàdzà rozwojem raka.
Obecnie wiemy, ˝e komórki guza po-
chodzà od wspólnego komórkowego
przodka, który w pewnym momencie –
zwykle dziesiàtki lat przedtem, nim guz
sta∏ si´ wyczuwalny – zapoczàtkowa∏
program nieprawid∏owego namna˝ania.
Nast´pnie transformacja z∏oÊliwa takiej
komórki zachodzi poprzez akumulacj´
mutacji w specjalnych klasach jej genów.
Geny te sà kluczem do zrozumienia pro-
cesów powstawania ludzkiego raka.

NoÊnikiem genów sà czàsteczki chro-

mosomalnego DNA w jàdrze komórko-
wym. Gen wyznacza sekwencj´ amino-
kwasów, które muszà si´ po∏àczyç, by
powsta∏ okreÊlony rodzaj bia∏ka. A za-
tem bia∏ko wykonuje funkcj´ zapro-
gramowanà w genie. Gdy gen jest w∏à-
czony, komórka syntetyzuje kodowane
przez niego bia∏ko. Mutacje w genie mo-
gà zaburzyç biologi´ komórki przez
zmian´ iloÊci lub aktywnoÊci produktu
bia∏kowego.

Dwie klasy genów, które ∏àcznie sta-

nowià tylko ma∏à cz´Êç pe∏nego ich ze-
stawu, odgrywajà g∏ównà rol´ w zapo-
czàtkowaniu nowotworu. Normalnie
programujà one cykl ˝yciowy komórki –
z∏o˝onà sekwencj´ zdarzeƒ, dzi´ki któ-