1 

Istota i funkcje podatków 

Podatki  pojawiły  się  już  w  starożytności.  Stanowią  szczególną  formę  daniny  publicznej.  Państwo 

czerpie  środki  na  realizację  zadań  publicznych  i  społecznych  z  danin  publicznych.  Państwo 

wykorzystuje  swoje  uprawnienia  władcze  i  ustanawia  obowiązek  wnoszenia  na  jego  rzecz  i    na 

rzecz  innych  związków  publiczno-prawnych  różnego  rodzaju  danin  publicznych.  Pierwotnie  daniny 

publiczne  pobierane  były  w  naturze,  czego  przykładem  jest  dziesięcina  oraz  w  postaci  świadczeń 

osobistych  (obowiązkowa  służba  wojskowa).  Gdy  pojawił  się  pieniądz,  daniny  publiczne  zaczęto 

pobierać  w  tej  formie.  Pieniężne  daniny  publiczne  przyjęły  postać  podatków  i  opłat  publicznych. 

Opłaty  te  zgodnie  z  ich  nazwą  są  świadczeniami  pieniężnymi  o  charakterze  odpłatnym.  Są  one 

pobierane  za  czynności  urzędowe,  np.  sporządzenie  aktu  małżeństwa.  Podatki  są  natomiast 

świadczeniami pieniężnymi o charakterze nieodpłatnym – podatnicy nic w zamian nie otrzymują za 

zapłacone  podatki.  Podatki  są  ciężarem  nakładanym  przez  władzę  publiczną  na  osoby  fizyczne  i 

jednostki  gospodarcze.  W  rezultacie  opodatkowania  wyżej  wymienionych  podmiotów,  władza 

zawłaszcza  część  ich  dochodów,  dzięki  temu  bierze  udział  w  podziale  produktu  i  dochodu 

narodowego.  Podatki  korygują  rynkowy  podział  dochodów  między  osoby  fizyczne  i  jednostki 

gospodarcze. Podstawową funkcją podatków jest funkcja fiskalna. Wyraża się ona w przysparzaniu 

dochodów władzy publicznej. Podatki stanowią obecnie najważniejsze źródło dochodów publicznych. 

Dochody  te  są  z  kolei  niezbędne  dla  ponoszenia  wydatków  na  realizację  różnego  rodzaju  zadań 

publicznych i społecznych. Funkcja fiskalna podatków wyraża się w zawłaszczaniu części dochodów 

osób fizycznych i jednostek gospodarczych. Powinna być ona dostosowana do zakresu i skali zadań 

państwa,  samorządów  terytorialnych  i  innych  związków  publiczno-prawnych.  Gdy  zadania  te  są 

rozszerzane,  podatki  muszą  być  podniesione.  Podatki  mogą  być  obniżone  tylko  wówczas,  gdy 

jednocześnie  zredukowany  zostanie  zakres  zadań  realizowanych  przez  państwo  i  inne  związki 

publiczno-prawne.  

Zwolennicy  doktryny  neoliberalnej  postulują,  aby  państwo  realizowało  jedynie  wąsko 

rozumiane  zadania  publiczne  w  zakresie  bezpieczeństwa  wewnętrznego,  obrony  narodowej, 

ochrony  środowiska,  ładu  przestrzennego,  dróg  publicznych.  Jednocześnie  są  przeciwni 

nieodpłatnej realizacji przez państwo i inne związki publiczno prawne zadań społecznych w zakresie 

usług  socjalno-kulturalnych  i  zabezpieczenia  społecznego.  Wyjątek  stanowią  jedynie  szczepienia 

ochronne,  które  powinny  być  obligatoryjne  i  nieodpłatne,  gdyż  zapobiegają  epidemiom  oraz 

szkolnictwo podstawowe i gimnazjalne. W gospodarce neoliberalnej zakres zadań władzy publicznej 

jest  wąski  i  podatki mogą  być  względnie  niskie.  Najbliższa  modelowi  gospodarki neoliberalnej  jest 

gospodarka amerykańska, w mniejszym stopniu japońska.  

Zwolennicy  doktryn  socjaldemokratycznych  postulują  aby  państwo  pełniło  nie  tylko  wąsko 

rozumiane  zadania  publiczne  lecz  również  zadania  społeczne  w  dziedzinie  usług  socjalno 

kulturalnych  i  zabezpieczenia  społecznego.  Ich  zdaniem  podstawowe  usługi  socjalno  kulturalne 

powinny być świadczone przez władzę publiczną nieodpłatnie. Postulat ten dotyczy usług w zakresie 

wychowania,  szkolnictwa  wyższego,  ochrony  zdrowie  i  w  mniejszym  stopniu  kultury.  Uważają 

jednocześnie,  że  państwo  powinno  gwarantować  ubezpieczenie  społeczne  na  wypadek  starości, 

inwalidztwa,  bezrobocia,  wielodzietności,  nieporadności  życiowej  i  innych  ryzyk  socjalnych.  W 

gospodarce  socjaldemokratycznej  zakres  zadań  władzy  publicznej  jest  bardzo  szeroki  –  podatki 

 

2 

muszą być wysokie. Model tej gospodarki przyjęły m.in. kraje skandynawskie ze Szwecją na czele. 

Kraje  te  są  znane  z  wysokich  podatków.  Biedni  raczej  są  zwolennikami  gospodarki 

socjaldemokratycznej, a bogaci neoliberalnej.  

Słabość  naszej  gospodarki  powoduje  jednak,  że  zakres  zabezpieczenia  społecznego 

gwarantowanego  przez  państwo  i  zakres  usług  socjalno-kulturalnych  świadczonych  nieodpłatnie 

będzie zawsze węższy niż np. w Szwecji.  

Zwolennicy doktryn neoliberalnych postulują aby podatki pełniły wyłącznie funkcję fiskalną, 

aby były one neutralne, a więc nie zakłócały działania mechanizmu rynkowego. W praktyce jednak 

żaden  podatek  nie  jest  w  pełni  neutralny.  Podatki  powodują  bowiem  uszczuplenie  zasobów 

pieniężnych  podatników  i  wpływają  na  ich  zachowania  w  przypadku  osób  fizycznych  podatki 

powodują  w  pierwszej  kolejności  spadek  skłonności  do  oszczędzania.  Osoby  fizyczne,  które 

zapłaciły wysokie podatki mniej środków pieniężnych przeznaczają na oszczędności. Gdy podatki są 

wysokie  osoby  fizyczne  mogą  być  zmuszone  do  ograniczenia  konsumpcji  i  zmiany  ich  struktury, 

obniżenia konsumpcji dóbr luksusowych i zwiększenia konsumpcji dóbr normalnych i podrzędnych. 

Podatki  powodują  w  pierwszej  kolejności  spadek  skłonności  do  inwestowania.  Niektóre  podatki 

obniżają  popyt  na  towary  i  usługi  i  zmuszają  jednostki  gospodarcze  do  obniżenia  produkcji. 

Najbliższy  postulatowi  neutralności  jest  podatek  od  wartości  dodanych,  gdy  spełnia  on  dwa 

następujące warunki: 

1.  jest podatkiem powszechnym, a więc nie przewiduje żadnych zwolnień podmiotowych 

i przedmiotowych 

2.  gdy w podatku tym stosowane są jedynie dwie stawki podatkowe:  

a.  stawka zerowa tylko w odniesieniu do eksportu 

b.  stawka  podstawowa  w  odniesieniu  do  wszystkich  pozostałych  czynności 

opodatkowanych tym podatkiem. 

Polski  podatek  od  wartości  dodanej,  którym  jest  podatek  od  towarów  i  usług  bynajmniej  nie  jest 

neutralny.  Występują  w  nim  bowiem  zwolnienia  podmiotowe  i  przedmiotowe,  a  ponadto  oprócz 

stawki zerowej i podstawowej (22%) występuje stawka obniżona (7%) i stawka przejściowa (3%) 

na  nieprzetworzone  produkty  rolne.  W  praktyce  w  większości  państw  na  świecie  podatki  są 

wykorzystywane  przez  państwo  nie  tylko  w  celach  fiskalnych  lecz  również  pozafiskalnych  dla 

oddziaływania  na  życie  społeczne  i  gospodarcze.  W  niektórych  państwach  Europy  Zachodniej 

podatki  są  ważnym  instrumentem  polityki  pro-rodzinnej.  Państwo  poprzez  wprowadzenie 

odpowiedniej  polityki  podatkowej  zachęca  osoby  w  wieku  matrymonialnym  do  wchodzenia  w 

związki małżeńskie, prokreacji (posiadania dzieci). Przykładem państw, których system podatkowy 

ma  charakter  pro-rodzinny  może  być  Francja  i  BRD.  Zwłaszcza  Francja  w  okresie  po  II  wojnie 

światowej  osiągnęła  znaczne  sukcesy  w tej  polityce.  Obecnie  przyrost naturalny  we  Francji  należy 

do  najwyższych  w  Europie  Zachodniej  i  jest  wyższy  niż  w  Polsce.  Mniejsze  sukcesy  w  polityce  tej 

osiągnęły Niemcy, gdzie przyrost naturalny jest ujemny. W Polsce w ’90 dramatycznie spadła liczba 

urodzeń, w rezultacie w ’00 stopa przyrostu naturalnego była zerowa (w skali kraju liczba urodzeń 

przekroczyła liczbę zgonów o kilka tysięcy) Od wielu lat w dużych miastach przyrost naturalny jest 

wysoce  ujemny.  Funkcje  podatku  pro-rodzinnego  pełni  w  pewnym  stopniu  podatek  od  osób 

fizycznych. Zakłada on możliwość wspólnego opodatkowania małżonków, co przynosi im wymierne 

korzyści w postaci niższego łącznego zapłaconego podatku, gdy ich dochody są silnie zróżnicowane. 

 

3 

Ponadto  niektóre  ulgi  przewidziane  w  podatku  dochodowym  od  osób  fizycznych  mają  charakter 

małżeński.  W  przypadku  małżonków  przysługuje  jedna  ulga  na  jedno  małżeństwo.  Ulgami 

małżeńskimi  są  m.in.  ulgi  mieszkaniowe.  Obecnie  podatek  ten  jest  podatkiem  bardzo 

niesprawiedliwym.  W  przypadku  dwóch  małżeństw  o  tym  samym  dochodzie,  gdy  pierwsze 

małżeństwo  jest  bezdzietne  o  drugie  wychowuje  dwójkę  nieletnich  dzieci,  obydwa  małżeństwa 

zapłacą taki sam podatek.  

 

Podatki  w  gospodarce  rynkowej  są  wykorzystywane  głównie  do  oddziaływania  na  gospodarkę.  W 

związku z tym wyróżniamy następujące pozafiskalne funkcje ekonomiczne podatków: 

 

alokacyjną  –  wyraża  się  w  wykorzystaniu  podatków  do  skorygowania  rynkowego 

rozmieszczenia  czynników  produkcji  i  skorygowania  rynkowej  struktury  PKB.  Sam 

mechanizm  rynkowy  jest  niedoskonałym  instrumentem  alokacji  zasobów.  W  Polsce  w  ’90 

wykorzystywano  podatki  w  celach  alokacyjnych.  W  przypadku  podatku  dochodowego  od 

osób  prawnych  do  1998r.  przewidziane  były  w  tym  podatku  specjalne  ulgi  inwestycyjne  w 

rejonach  dużego  bezrobocia  i  w  dziedzinach  wyznaczonych  przez  państwo,  a  w  przypadku 

podatku  od  osób  fizycznych  takie  ulgi  obowiązywały  do  końca  ’99.  Zostały  one  jednak 

zlikwidowane jednocześnie na wniosek ówczesnego ministra finansów. Podjęto jednocześnie 

próbę  radykalnego  obniżenia  stawek  w  podatkach  dochodowych  i  przekształcenia  podatku 

dochodowego od osób fizycznych w podatek liniowy ze stawką 22%. Próba ta zakończyła się 

jednak  niepowodzeniem.  Funkcję  alokacyjną  pełnią  również  inne  ulgi  i  zwolnienia 

przewidziane  w  podatkach  dochodowych.  Przysługują  one  podatnikom  inwestującym  w 

specjalnych  strefach  ekonomicznych.  Ulgi  są  najbardziej  rozbudowane  w  podatku 

dochodowym  od  osób  fizycznych.  Zachęcają  one  do  darowizn  na  cele społeczno użyteczne. 

Zachęcają  do  ponoszenia  wydatków  związanych  z  remontem  mieszkania,  do  kupowania 

nowego mieszkania, do kształcenia się, do zakupu pomocy naukowych. Również podatki od 

wydatków (konsumpcyjne) pełnią funkcję alokacyjną. Należą do nich podatek od towarów i 

usług i akcyzowy. W przypadku podatku od towarów i usług, towary i usługi o podstawowym 

znaczeniu  dla  konsumpcji  są  opodatkowane  stawką  obniżoną,  przez  co  są  tańsze,  wyższa 

jest ich konsumpcja, produkcja i import. Państwo nakładając podatek akcyzowy na wyroby 

spirytusowe  i  tytoniowe,  przyczynia  się  do  wzrostu  ich  cen  i  obniżenia  konsumpcji. 

Zapobiega w ten sposób upowszechnieniu się niektórych patologii społecznych i pogorszeniu 

się  stanu  zdrowotności  społeczeństwa.  Funkcja  alokacyjna  podatków  z  wyjątkiem  podatku 

akcyzowego  pozostaje  w  sprzeczności  z  ich  podstawową  funkcją  jaką  jest funkcja  fiskalna. 

Mianowicie  ulgi  i  zwolnienia  oraz  niższe  stawki  wpływające  na  rozmieszczenie  czynników 

produkcji przyczyniają się do spadku dochodów publicznych. 

 

stabilizacyjną – Gospodarka rynkowa charakteryzuje się wahaniami cyklicznymi. Wahania 

te wystąpiły również w polskiej gospodarce w latach 90  

Wahania  cykliczne  mogą  być  obniżone  poprzez  prowadzenie  przez  państwo  odpowiedniej  polityki 

fiskalnej, która powinna zmierzać 4 bardziej szczegółowych celów: 

zapewnienia stałego wzrostu gospodarczego stosunkowo szybkiego w przypadku Polski, szybszego 

niż  w  państwach  Europy  Zachodniej.  Powinniśmy  dążyć  do  osiągnięcia  w  jak  najkrótszym  okresie 

poziomu  rozwoju  gospodarczego  najsłabszych  krajów  UE:  Grecji  i  Portugalii.  Czasami  wysuwany 

 

4 

jest  postulat,  by  temp  wzrostu  PKB  w  znaczeniu  realnym  wynosiło  co  najmniej  5%.  Polityka 

stabilizacyjna  powinna  zmierzać  do  stopniowego  obniżania  bezrobocia.  Niestety  jednak  w  trzech 

ostatnich  latach  bezrobocie  wzrosło  o  1  mln  osób,  a  stopa  bezrobocia  z  10  do  16  %.  Należałoby 

jednak  dążyć  do  obniżenia  tej  stopy  do  poziomu  akceptowanego  przez  społeczeństwo.  Jedyną 

szansą  na  obniżenie  bezrobocia  jest  przyspieszenie  wzrostu  gospodarczego.  Wzrost  gospodarczy 

jest  najważniejszym  celem  polityki  gospodarczej.  Polityka  ta  powinna  dążyć  do  zrównoważenia 

bilansu  płatniczego.  nie  ma  potrzeby  zamykania  bilansu  płatniczego  nadwyżką,  gdyż  polskie 

rezerwy  dewizowe  netto  wynoszą  obecnie  ok.  27  mld  $  i  są  nadmierne  w  stosunku  do  potrzeb 

wynikających z obsługi transakcji gospodarczych. Bilans płatniczy może być równoważony poprzez 

zrównoważenie bilansu handlowego i równowagę między kapitałami napływającymi i odpływającymi 

albo też przy ujemnym bilansie handlowym i dodatnim bilansie kapitałowym. W Polsce w ostatnich 

latach  bilans  handlu  zagranicznego  był  wysoce  ujemny.  W  latach  99-00  roczne  ujemne  saldo 

bilansu handlowego wynosiło w każdym w tych lat ok. 18 mld $. O tę kwotę wyższy był import od 

eksportu.  Popyt  wewnętrzny  skierowany  był  w  znacznej  mierze  na  towary  importowane.  Ujemne 

saldo  bilansu  handlowego  było  spowodowane  m.in.  niskimi  kursami  walut  wymienialnych  w  zł. 

Taniość  tych  walut  powodowała,  że  eksport  był  mało  opłacalny  przy  bardzo  wysokiej  opłacalności 

importu. Bilans  płatniczy  w  Polsce  w  ostatnich latach  był równoważony  wpływami uzyskiwanymi  z 

prywatyzacji  majątku  państwowego,  głównie  z  udziałem  kapitału  zagranicznego  oraz  kapitałami 

spekulacyjnymi  napływającymi    do  Polski,  bo  stopy  procentowe  są  dużo  wyższe  niż  w  innych 

krajach Europy Zachodniej.  Polityka  stabilizacyjna  powinna  dążyć  do  stopniowego  obniżania stopy 

inflacji.  NBP  poprzez  wprowadzenie  restrykcyjnej  polityki  fiskalnej  spowodował,  że  stopa  inflacji 

jest  bardzo  niska.  To  jednak  zahamowało  wzrost  gospodarczy  i  jest  jedną  z  przyczyn  rosnącego 

bezrobocia.  

Z tych 4 celów najmniej ważny jest cel inflacyjny. Wybór charakteru polityki fiskalnej powinien być 

uzależniony  od  fazy  cyklu  koniunkturalnego.  W  fazie  recesji  i  w  fazie  stagnacji  państwo  w  celu 

pobudzenia  wzrostu  gospodarczego  powinno  prowadzić  ekspansywną  politykę  fiskalną:  obniżyć 

podatki  i  zwiększyć  wydatki  publiczne.  Tego  typu  polityka  przyczynia  się  do  wzrostu  popytu 

globalnego,  który  pobudza  wzrost  gospodarczy.  natomiast  w  fazie  boomu  gospodarczego,  gdy 

występują  symptomy  przegrzania  koniunktury  gospodarczej  (wzrost  inflacji,  pogłębienie  się 

nierównowagi bilansu płatniczego) państwo powinno prowadzić restrykcyjną politykę gospodarczą: 

podnieść  podatki  i  obniżyć  wydatki  publiczne.  Tego  typu  polityka  hamuje  nadmierną  ekspansję 

gospodarki.  W  gospodarce  rynkowej  działają  tzw.  automatyczne  stabilizatory  koniunktury,  które 

samoczynnie  ograniczają  wahania  cykliczne  gospodarki.  W  przypadku  Polski  funkcję  tę  pełnią 

przede  wszystkim  podatki  dochodowe  zwłaszcza  dochodowy  od  osób  fizycznych  oraz  zasiłki  dla 

bezrobotnych i wydatki  pomocy społecznej. W okresie prosperity (boomu gospodarczego) wpływy 

z  podatków  dochodowych  są  bardzo  wysokie  przy  niskich  wydatkach  publicznych  na  zasiłki  dla 

bezrobotnych  i  pomoc  społeczną.  W  okresie  recesji  sytuacja  jest  odwrotna:  wpływy  z  podatków 

dochodowych są bardzo niskie przy wysokich wydatkach publicznych na w/w cele.  

 

dystrybucyjną  –  Mechanizm  rynkowy  prowadzi  do  pogłębiania  się  różnic  dochodowych 

między  osobami  fizycznymi,  gospodarstwami  domowymi,  a  nawet  grupami  społecznymi  i 

zawodowymi.  w  gospodarce  rynkowej  narastają  różnice  między  osobami  fizycznymi  pod 

względem  wysokości  dochodów  uzyskiwanymi  z  pracy.  Płaca  minimalna,  która  wynosi 

 

5 

obecnie  760  zł/mc,  rośnie  bardzo  wolno,  a  szybko  rosną  wysokie  wynagrodzenia  za  płacę. 

Prezesi  banków  zarabiają  w  ciągu  roku  nawet  1mln  $.  Jeszcze  bardziej  zróżnicowane  są 

dochody  z  kapitałów  takie  jak:  otrzymane  odsetki  od  lokat  bankowych  i  z  papierów 

wartościowych,  otrzymana  dywidenda,  udział  w  zysku  spółki.  Większość  społeczeństwa  nie 

dysponuje  żadnym  kapitałem,  bądź  też  jego  kapitał  jest  bliski  0.  Najczęściej  dochody  z 

kapitału są wolne od podatku dochodowego lub oprocentowane niską stawką. Te drastyczne 

różnice w poziomie dochodów uzyskiwane przez poszczególne osoby fizyczne są redukowane 

podatkami,  a  zwłaszcza  progresywnym  podatkiem  dochodowym  od  osób  fizycznych:  Im 

większa jest progresja w tym podatku, tym bardziej redukuje on różnice dochodowe między 

osobami  fizycznymi.  Podatki  powinny  pełnić  funkcję  dystrybucyjną,  gdyż  poprzez  wtórny 

podział dochodów przy danym PKB państwo może podnieść poziom dobrobytu społecznego. 

Dochody  nadwyżkowe  osób  uzyskujących  wysokie  i  średnie  dochody  powinny  być  przejęte 

podatkami,  a  zgromadzone  środki  przeznaczone  na  świadczenia  pieniężne  dla  osób 

uzyskujących niskie dochody. Przykładem tego typu świadczeń mogą być renty, emerytury, 

zasiłki  dla  bezrobotnych,  stypendia  socjalne  itd.  Dystrybucję  dochodów  podatkami 

uzasadnia malejąca krańcowa użyteczność dochodów wraz ze wzrostem tego dochodu. Przy 

danym  PKB  można  podnieść  poziom  dobrobytu  społecznego  zabierając  nadwyżkowe 

dochody  osobom  o  najwyższych  i  średnich  dochodach  przeznaczając  te  środki  na 

świadczenia społeczne. 

Definicja prawna i cechy podatków 

Mianem  podatków nazywamy  świadczenia  pieniężne  osób  fizycznych  i  jednostek  gosp.  na 

rzecz  władzy  publicznej  o  charakterze  przymusowym,  bezzwrotnym,  nieodpłatnym  i 

ogólnym.  Świadczenia  te  umożliwiają  tej  władzy  realizację  jej  zadań  publicznych  i  społecznych. 

Aby dane świadczenie pieniężne na rzecz władzy publicznej można było nazwać podatkiem powinno 

się  ono  charakteryzować  wszystkimi  cechami  wymienionymi  w  definicji  podatków.  Przy  podanej 

wyżej  definicji  podatków,  do  szeroko  rozumianych  podatków  należy  zaliczyć  poza  świadczeniami 

pieniężnymi,  oficjalnie  nazywanymi  podatkami,  także  cła,  składkę  świadczenia  zdrowotnego  oraz 

składki  i  wpłaty  na  różnego  rodzaju  państwowe  fundusze  celowe,  jeżeli  mają  one  charakter 

przymusowy.  Do  szeroko  rozumianych  podatków  należy  zaliczyć  także  wpłatę  od  zysku 

dokonywaną  przez  przedsiębiorstwa  państwowe  i  jednoosobowe  spółki  skarbu  państwa.  Aktualnie 

wpłata ta wynosi 15% zysku po opodatkowaniu podatkiem dochodowym.  

Z poglądem, że wąsko rozumiane podatki są zbyt wysokie w Polsce z nielicznymi wyjątkami 

nie  można  się  zgodzić.  Podatki  w  Polsce  są  bowiem  znacznie  niższe  w  wysoko  rozwiniętych 

państwach.  Wyjątek  stanowi  podatek  od  towarów  i  usług,  polski  wariant  podatku  od  wartości 

dodanej, w którego stawka wynosząca 22%, jest jedną z najwyższych na świecie.  

W  Polsce  wysokie  są  natomiast  świadczenia  pieniężne  zaliczane  do  szeroko  rozumianych 

podatków  takie  jak:  składka  ubezpieczenia  społecznego  i  inne  narzutu  na  płace.  Podnoszą  one 

koszty  robocizny  w  Polsce  i  są  jedną  z  przyczyn  rosnącego  bezrobocia.  Zatrudnienie  każdej 

dodatkowej  osoby  wiąże  się  z  obowiązkiem  comiesięcznego  wypłacania  wynagrodzenia  i 

odprowadzania  składki  ubezpieczenia  społecznego  i  na  fundusz  pracy.  Przymusowy  charakter 

podatków  wynika  z  istoty  władzy  publicznej,  która  wykorzystując  swoje  uprawnienia  władcze 

 

6 

ustanawia  obowiązek  płacenia  podatków  przez  pewne  kategorie  osób  fizycznych  i  jednostek 

gospodarczych  i  w  razie  uchylania  się  od  spełniania  tego  obowiązku,  podatki  te  egzekwuje  przy 

użyciu przymusu. Wszystkie podatki powinny być twardo egzekwowane od wszystkich podatników. 

Dzięki takiej egzekucji istnieją szanse obniżenia podatków w przyszłości a ponadto jest ona zgodna 

z zasadami gosp. rynkowej. Zasady te wymagają bowiem, żeby wszyscy podatnicy byli traktowani 

jednakowo przez prawo podatkowe i organy podatkowe. W Polsce jednak egzekucja podatków nie 

zawsze jest sprawna tak jak w wysoko rozwiniętych krajach zachodnich. 

Nakładanie  podatków  na  podatników  nie  wymaga  przy  tym  ich  zgody  wyrażonej  np.  w 

drodze  referendum.  Podatki  są  jednostronnie  ustalane  przez  państwo  i  ewentualnie  samorząd 

terytorialny,  a  ich  rodzaj  i  wysokość  nie  jest  przedmiotem  negocjacji  pomiędzy  podatnikami  a 

państwem.  W  systemie  demokracji  parlamentarnej  podatnicy  mają  jedynie  pośredni  wpływ  na 

kształt  systemu  podatkowego.  Wpływ  ten  wyraża  się  poprzez  głosowanie  na  odpowiednią  partię. 

Jeżeli  wybory  wygrywa  partia  neoliberalna,  to  po  wygranych  wyborach  wprowadza  ona  zmiany  w 

systemie  podatkowym  zgodne  z  postulatami  doktryn  neoliberalnych.  Raczej  obniżają  oni  podatki, 

zastępują  podatek  progresywny  liniowym  oraz  zwiększają  znaczenie  podatków  pośrednich.  Jeżeli 

natomiast  wybory  wygrywa  partia  socjaldemokratyczna  wprowadzane  są  zmiany  do  systemu 

podatkowego  w  odwrotnym kierunku:  raczej  podatki  są  podnoszone,  zwiększana  jest  progresja  w 

podatku  dochodowym  od  osób  fizycznych  i  rośnie  znaczenie  podatków  bezpośrednich  w  systemie 

podatkowym.  Zgodnie  z  doktrynami  socjaldemokratycznymi  podatki  są  wykorzystywane  wówczas 

w celach pozafiskalnych dla oddziaływania na życie społeczne i gospodarcze.  

Następnie  podatki  są  świadczeniami  bezzwrotnymi.  Oznacza  to,  że  jeżeli  zostały  one 

naliczone i pobrane w sposób prawidłowy w odpowiedniej wysokości, to w żadnych okolicznościach 

nie  podlegają  one  zwrotowi.  Co  więcej  w  przypadku  ewentualnych  nadpłat  są  one  bezpośrednio 

zwracane  podatnikom,  tylko  w  okolicznościach  ściśle  określonych  prawnie.  W  pozostałych 

przypadkach  nadpłaty  są  traktowane  jako  zaliczka  na  poczet  przyszłego  zobowiązania 

podatkowego.  W  Polsce  fiskus  bardzo  niechętnie  zwraca  nadpłaty  różnego  rodzaju  podatków,  bo 

kasa państwowa jest na ogół pusta.  

Podatek nakładany jest w celu zagwarantowania władzy publicznej środków na realizację jej 

zadań  publicznych  i  społecznych.  Niezrealizowanie  tych  zadań  nie  może  stanowić  podstawy  do 

żądania  przez  podatników  zwrotu  zapłaconych  podatków.  Osoby  fizyczne  płacą  w  Polsce  niemałe 

podatki  między  innymi  dlatego,  że  władza  powinna  im  gwarantować  bezpieczeństwo  wewnętrzne. 

Zadanie  to  jest  jednak  niewłaściwie  realizowane  przez  państwo.  Państwo  w  coraz  mniejszym 

stopniu  gwarantuje  swoim  obywatelom  to  bezpieczeństwo.  Z  tego  powodu  nie  możemy  jednak 

zażądać zwrotu zapłaconych podatków.  

Podatki  są świadczeniami  pieniężnymi  o  charakterze nieodpłatnym,  co  oznacza,  że  z tytułu 

ponoszenia  ciężaru  społecznego,  podatnikom  nie  przysługuje  świadczenie  wzajemne  ze  strony 

państwa lub samorządu terytorialnego. Podatki są zatem świadczeniami pieniężnymi o charakterze 

bezekwiwalentu. 

Podatki są  świadczeniami  pieniężnymi  o  charakterze  ogólnym.  Nakłada  je  władza  publiczna 

na  określone  grupy  podatników  wg  ogólnie  obowiązujących  zasad  prawnych.  Żaden  podatek  nie 

ogranicza  się  do  jakiegoś konkretnego  przypadku,  czy też konkretnej  jednostki.  Każdy  znajdujący 

się  w  sytuacji  określonej  prawem  jest  zobowiązany  zapłacić  podatek  w  terminie  i  wysokości 

 

7 

określonym  tym  prawem.  Podatki  powinny  być  zatem  świadczeniami  pieniężnymi  o  charakterze 

powszechnym.  Ten  postulat  nie  zawsze  jest  jednak  w  Polsce  spełniony.  Niektóre  kategorie 

podatników korzystają w naszym kraju z określonych przywilejów podatkowych - są opodatkowane 

na szczególnie korzystnych dla siebie zasadach. 

 

 

Klasyfikacja podatków wg przedmiotu opodatkowania 

Przyjmując powyższe kryterium możemy wyróżnić cztery zasadnicze grupy podatków: 

1.  podatki majątkowe 

W ramach podatków majątkowych możemy wydzielić trojakiego rodzaju podatki: 

 

podatki  od  posiadanego  majątku  –  są  nimi  opodatkowane  osoby  fizyczne  i  jednostki 

gospodarcze  posiadające  majątek,  przy  czym  przedmiotem  opodatkowania  może  być  albo 

cały posiadany majątek, albo też niektóre jego składniki. Podatki te należą do najstarszych 

świadczeń  podatkowych  na  rzecz  państwa.  Charakteryzują  się  prostotą  i  łatwością 

zastosowania.  Małe  rozpowszechnione  są  oszustwa  podatkowe  w  tychże  podatkach,  gdyż 

podatnikom  znacznie  trudniej  jest  ukryć  fakt  posiadania  majątku  niż  fakt  uzyskiwania 

dochodów.  Ponadto  istniejące  różnego  rodzaju  księgi  majątkowe  utrudniają  oszustwa 

majątkowe i ułatwiają pobór podatków majątkowych. W przypadku osób fizycznych majątek 

powstaje w wyniku przeznaczenia części uzyskiwanych dochodów nie na konsumpcję lecz na 

oszczędności. Gdy dana osoba fizyczna cały uzyskiwany dochód przeznacza na konsumpcję, 

jej  wówczas  zerowy.  Majątek  podatnika  można  traktować  jako  skapitalizowany  dochód. 

Niektóre  kategorie  majątku  umożliwiają  w  przypadku  osób  fizycznych  zaspokojenie  ich 

potrzeb. Inne natomiast warunkują prowadzenie działalności gospodarczej, z której podatnik 

może uzyskiwać dochód. Opodatkowanie posiadanego majątku uzasadnia się między innymi 

tym, że łatwiej opodatkować jest majątek niż dochód podatnika i że majątek jest wyrazem 

bogactwa danej osoby. Niekiedy podatki te są określane mianem podatków od zewnętrznych 

znamion  bogactwa.  Opodatkowanie  majątku  uzasadnia  się  także  tym,  że  może  on  być 

źródłem  dochodu.  Podatki  od  posiadanego  majątku  odgrywają  drugorzędną  rolę  w 

nowoczesnych  systemach  podatkowych.  W  Polsce  podatki  te  są  stosunkowo  liczne  i  w 

całości zasilają budżety gmin. Zaliczmy do nich następujące podatki: 

 

od nieruchomości 

 

środków transportowych 

 

posiadanych psów 

 

rolny 

 

leśny 

Z  w/w  podatków  największe  znaczenie  w  dochodach  gmin  ma  podatek  od 

nieruchomości.  Podmiotami  podatku  od  nieruchomości  są  osoby  fizyczne,  osoby 

prawne  oraz  jednostki  organizacyjne  nie  posiadające  osobowości  prawnej  będące 

właścicielami, 

samoistnymi 

posiadaczami 

lub 

użytkownikami 

wieczystymi 

nieruchomości  albo  ich  części.  Podatkiem  od  nieruchomości  są  opodatkowane 

budynki, budowle oraz grunty przeznaczone na cele nierolnicze i nieleśne. Podstawą 

 

8 

opodatkowania  budynków  jest  ich  powierzchnia  użytkowa  w  m

2

.  W  przypadku 

budowli  ich  wartość  początkowa  ustalona  dla  celów  odpisów  amortyzacyjnych. 

Budynki  i  grunty  są  opodatkowane  stawkami  kwotowymi  od  m2,  a  budowle  stawką 

procentową. Maksymalne stawki podatku od nieruchomości są określone w ustawie o 

podatkach i opłatach lokalnych. Ustawa upoważnia ministra finansów do ich corocznej 

waloryzacji w związku z inflacją w drodze rozporządzenia. Faktycznie obowiązujące w 

danej  gminie  stawki  podatku  od  nieruchomości  uchwala  rada  gminy.  Nie  mogą  być 

one  jednak  o  ponad  50%  niższe  od  stawek  maksymalnych.  Obowiązujące  w  danej 

gminie stawki są jednolite na całym jej obszarze. W związku z tym wysokość podatku 

od  nieruchomości  w  przypadku  budynków  i  gruntów  przy  danych  stawkach 

kwotowych zależy  jedynie  od  ich  powierzchni, a  nie  zależy  od  położenia i  standardu 

danej  nieruchomości.  Zarówno  położenie  nieruchomości  jak  i  jej  standard  wpływają 

na  cenę  rynkową  i  wysokość  ewentualnych  czynszów  dzierżawnych.  Z  powyższego 

względu  podatek  od  nieruchomości  w  jego  obecnym  kształcie  jest  uznawany  za 

niesprawiedliwy  i  z  tego  powodu  wysuwany  jest  postulat  jego  zastąpienia,  a  w 

bardziej  radykalnych  propozycjach  również  podatku  rolnego  i  leśnego  jednym 

podatkiem: podatkiem katastralnym. 

 

Podatek katastralny 

Wprowadzenie  podatku  katastralnego  jest  uzależniane  od  sporządzenia  kompletnego  rejestru 

wszystkich  nieruchomości  w  Polsce,  określenia  ich  właścicieli  i  wartości  rynkowej.  Istnieją  tu 

poważne  przeszkody:  stan  prawny  wielu  nieruchomości  w  Polsce  jest  nieuregulowany.  Właściciele 

wielu nieruchomości nie są znani. 

W  Polsce  proponuje  się  zastosowanie  uproszczonej  metody  określania  wartości  rynkowej 

nieruchomości. 

Upowszechnianie  podatku  katastralnego  napotyka  również  na  innego  rodzaju  przeszkody. 

Elity  sprawujące  władzę  w  skali  kraju  i  w  samorządach  terytorialnych  nie  za  bardzo  są 

zainteresowane  wprowadzeniem  podatku  katastralnego.  Większość  osób  pełniących  funkcje 

publiczne  (  w  skali  kraju  i  w  samorządach  terytorialnych)  są  to  osoby  będące  właścicielami 

atrakcyjnych  nieruchomości  o  wysokim  standardzie.  Osoby  te  mają  świadomość,  że  po 

wprowadzeniu podatku katastralnego zapłacą znacznie wyższy podatek niż w chwili obecnej. 

Przewiduje się, że na Sołaczu, najbardziej atrakcyjnej dzielnicy Poznania, podatki będą 6 lub 

7  razy  wyższe  niż  w  chwili  obecnej,  a  w  gorszych  dzielnicach  podatek  wyniesie  połowę  obecnie 

płaconego. 

Podatek  katastralny  prędzej  czy  później  będzie  miał  być  jednak  wprowadzony  w  Polsce, 

gdyż tego typu podatek istnieje w UE. 

Podatek  katastralny  przyczyni  się  do  bardziej  racjonalnego  wykorzystania 

gruntów, zwłaszcza w dużych miastach i przylegających do nich gminach. Będzie  skłaniał 

podatnika do wyboru bardziej intensywnej zabudowy. 

Uzbrojone  grunty  w  wielu  miastach  i  gminach  są  nieracjonalnie  wykorzystywane. 

Najbardziej atrakcyjne tereny budowlane w Poznaniu są zajęte przez ogródki działkowe. 

 

9 

Podatek katastralny spowoduje, że wyraźnie ukształtują się w Polsce w dużych miastach 

dzielnice zamieszkałe przez bogatych i dzielnice zamieszkałe przez biednych. 

Osoby fizyczne, będące właścicielami nieruchomości położonych w atrakcyjnych dzielnicach, gdy ich 

dochód jest niski, a nieruchomości tych nie wynajmują, będą zmuszone je sprzedać i przenieść się 

do mniej atrakcyjnych dzielnic. 

Podatek od środków transportu 

Do  końca  1997r  omawianym  podatkiem  były  opodatkowane  wszelkie  pojazdy  wyposażone  w 

silnik.  W  przypadku  samochodów  osobowych  wysokość  rocznych  stawek  podatku  od  środków 

transportowych  była  uzależniona  od  pojemności  skokowej  silnika.  Mankamentem  było  pomijanie 

częstotliwości  korzystania  z  drób  publicznych  przez  dany  środek  transportu.  Z  tego  względu 

podjęto próbę  całkowitej likwidacji tego podatku z jednoczesnym podniesieniem stawek akcyzy na 

paliwa  silnikowe.  Propozycja  ta  spotkała  się  jednak  ze  sprzeciwem  lobby  rolniczego  i  gminnego. 

Argumentowano  to,  że  podniesienie  stawki  akcyzy  na  paliwa  silnikowe  spowoduje  obniżenie  i  tak 

niskiego poziomu życia osób utrzymujących się z rolnictwa. 

Z  kolei  działacze  samorządu  terytorialnego  byli  przeciwni  likwidacji  podatku  od  środków 

transportu,  gdyż  podatek  ten  w  całości  wpływał  do  budżetu  gmin.  W  rezultacie  wybrano 

rozwiązanie kompromisowe : od 1 stycznia 1998r omawianym podatkiem są opodatkowane 

jedynie następujące środki transportowe: 

- 

samochody ciężarowe o ładowności od 2 – 12 ton 

- 

samochody ciężarowe powyżej ładowności 12 ton 

- 

ciągniki siodłowe i balastowe 

- 

przyczepy  i  naczepy  o  ładowności  powyżej  12  ton,  z  wyjątkiem  wykorzystywanych  na  cele 

rolnicze przez podatnika podatku rolnego 

- 

autobusy 

 

Podatkiem  od  środków  transportu  są  opodatkowane  osoby  fizyczne  i  osoby  prawne 

będące  właścicielami  środków  transportowych.  Stawki  roczne  podatku  określa  rada 

gminy,  ale  stawki  te nie  mogą  być  wyższe  od  głównej  stawki  kwotowej  ,  określonej  w  ustawie  o 

podatkach i opłatach lokalnych, która jest corocznie waloryzowana przez Ministerstwo Finansów w 

drodze rozporządzenia. 

Podatek  od  środków  transportu  powinien  być  całkowicie  zlikwidowany,  mimo,  że  gmina  straci 

przychody,  ale  gminie  można  zrekompensować  te  straty.  Podatek  ten  nadal  nie  uwzględnia 

korzystania  z  dróg  publicznych.  Likwidację  tego  podatku  należałoby  połączyć  z  niewielkim 

podniesieniem stawki akcyzy na olej napędowy. 

Podatek od posiadania Psów 

Omawianym  podatkiem  opodatkowane  są  jedynie  osoby  fizyczne,  będące  właścicielami  psów. 

Max roczna stawka od jednego psa określana jest w ustawie o podatkach i opłatach lokalnych, przy 

czym stawka ta jest corocznie waloryzowana przez Ministra Finansów; aktualnie = ok. 30zł rocznie 

( od 1 lipca). 

 

10 

Faktycznie  obowiązującą stawkę  w  danej  gminie  ustala  Rada Gminy.  Niska  stawka na  jednego 

psa  powoduje,  że  dochody  uzyskiwane  przez  gminę  z  tego  podatku  są  b.  niskie,  a  pomimo  to 

rozpowszechnia się oszustwo( najczęściej posiadacze kilku psów) 

Podatek  ten  powinien  być  w  Polsce  gruntownie  zreformowany.  Należy  się  wzorować  na 

rozwiązaniach  przyjętych  w  Niemczech.  Tam  bardzo  wysoką  stawką  są  opodatkowane  rasy 

agresywne.  Posiadanie  takiego  psa  jest  uzależnione  od  zgody  odpowiedniego  organu 

administracyjnego. 

 

Podatek rolny 

Podatkiem  tym  są  opodatkowane  gospodarstwa  rolne.  Za  gospodarstwa  rolne  są  uznawane 

użytki rolne o powierzchni większej od 1 ha i większej od 1 ha przeliczeniowego.   

Podatkiem  tym  opodatkowane  są  osoby  fizyczne,  osoby  prawne,  jednostki 

organizacyjne nie mające osobowości prawnej, a będące właścicielami lub posiadaczami 

gruntów wchodzących w skład gospodarstw rolnych. 

Podstawę  opodatkowania  w  podatku  rolnym  stanowi    liczba  ha  przeliczeniowych 

danego  gospodarstwa  rolnego.  Liczbę  tę  określa  się  z  uwzględnieniem  powierzchni  gruntów 

gospodarstwa  rolnego,  sposobu  użytkowania  gruntów,  klasy  użytków  rolnych  ,  przynależności 

gospodarstwa rolnego do okręgu podatkowego. Wyróżniamy 6 klas jakości gleby. Polska w podatku 

rolnym podzielona jest na 4 okręgi podatkowe (1.Wielkopolska...) 

Przy innych cechach niezmienionych z 1 ha przeciętny Wielkopolanin zbiera więcej płodów rolnych 

niż mieszkaniec innego regionu. 

W podatku rolnym obowiązuje stawka kwotowa, stanowiąca równowartość 2,5 kwintala żyta 

z  1  ha  przeliczeniowego.  Żyto  jest  najtańszym  zbożem  w  Polsce,  dlatego  obciążenie  gospodarstw 

rolnych omawianym podatkiem jest bardzo niskie. 

Z  drugiej  strony  typowo  rolnicze  gminy  uzyskują  stosunkowo  niewielki  dochód  z 

omawianego podatku. Analogicznie skonstruowany jest podatek leśny. 

 

 

Podatek leśny 

Podatkiem  tym  są  opodatkowane  m.in.  osoby  fizyczne,  osoby  prawne  i  jednostki 

organizacyjne nie mające osobowości prawnej, a będące właścicielami lub posiadaczami 

lasu. 

Las  –  grunt  o  zwartej  powierzchni  =  co  najmniej  0,10  ha  (  10  arów)  pokryty  roślinnością 

leśną. 

Z omawianego podatku są zwolnione drzewostany w wieku do 40 lat oraz wpisane 

do  rejestru  zabytków.  Podstawą  opodatkowania  podatkiem  leśnym  jest  liczba  ha 

przeliczeniowych.  Ha  przeliczeniowe  danego  lasu  określa  się  z  uwzględnieniem  klasy  bonitacji 

drzewostanu oraz powierzchni głównie gatunku drzew w danym drzewostanie. 

 

11 

W  podatku  leśnym  obowiązuje  roczna  stawka  kwotowa  z  1  ha  przeliczeniowego.  Stanowi 

ona  równowartość  0,200  m3  drewna  iglastego  z  1  ha  przeliczeniowego.  W  związku  z  tym  typowe 

leśne gminy uzyskują bardzo mały dochód z podatku leśnego. 

 

 

Podatki od zmian praw majątkowych (= od nabycia lub zbycia tychże praw) 

 

W Polsce mamy tylko jeden podatek tego typu tj. PODATEK OD SPADKÓW I DAROWIZN. 

Opodatkowane  tym  podatkiem  są  jedynie  osoby  fizyczne.  Natomiast  spadki  i  darowizny 

otrzymane przez osoby prawne są opodatkowane podatkiem dochodowym od osób prawnych. 

Podstawą  opodatkowania  jest  wartość  nabytych  rzeczy  i  praw  majątkowych  po  potrąceniu 

długów i ciężarów. 

W  Polsce  na  tych  samych  zasadach  i  w  tej  samej  wysokości  są  opodatkowane  zarówno 

spadki  jak  i  darowizny.  Niekiedy  jednak  wysuwany  jest  postulat  o  opodatkowaniu  wyższymi 

stawkami  spadków  :  uważa  się,  że  gdyby  darowizny  były  opodatkowane  niższymi  stawkami  niż 

spadki, to właściciele praw majątkowych mogliby być zainteresowani przekazywaniem tychże praw 

swoim następcom w formie darowizny. 

To podatek progresywny. Podatnicy w tym podatku są podzieleni na 3 grupy: 

- 

osoby najbliższe – stawka podatku = 3 - 7 % 

- 

dalsi krewni i dalsi powinowaci = 7 – 12 %

 

- 

osoby nie spokrewnione i nie spowinowacone = 12 – 20 %

 

 

Najniższa  kwota  wolna  od  podatku  przewidziana  jest  dla  trzeciej  grupy  podatkowej,  a 

najwyższa dla grupy pierwszej. 

W  podatku  tym  przewidziane  są  szerokie  zwolnienia  przedmiotowe.  Wolne  od  podatku  są  : 

m.in.  mieszkania  ,  domy  jednorodzinne  o  powierzchni  do  110m2,  otrzymane  przez  podatników  1 

grupy podatkowej. 

Gminy uzyskują bardzo niski dochód z omawianego podatku, porównywalny z dochodem z podatku 

od  posiadania  psów.  Powodem  są  bardzo  rozpowszechnione  oszustwa i nie  zawsze  jest  on  twardo 

egzekwowany, gdyż w wielu przypadkach jest to podatek od nieszczęścia. 

 

 

Podatki obrotu majątkowego 

Od 1.1.2001 występuje w Polsce jeden podatek tego typu. Jest nim podatek od czynności cywilno-

prawnych.  Podatkowi  temu  podlegają  zgodnie  z  jego  nazwą  przede  wszystkim  czynności  cywilno-

prawne,  tj.  umowa  sprzedaży,  poręczenia,  umowy  majątkowe  małżeńskie,  ustanowienie  hipoteki, 

umowy  spółki.  Sprzedaż  towarów  jest  opodatkowana  podatkiem  od  towarów  i  usług,  dlatego  nie 

jest  opodatkowana  podatkiem  od  czynności cywilno-prawnych.  Podatkiem  tym  jest  opodatkowana 

np.  sprzedaż  gruntów,  dlatego  że  podatek  od  towarów  usług  nie  uznaje  grunty  za  towar.  W/w 

czynności cywilno-prawne mają znacznie większe znaczenie w warunkach gospodarki rynkowej niż 

gospodarce  planowanej  centralnie.  Coraz  większe  znaczenie  będą  miały  umowy  małżeńskie. 

Omawianym  podatkiem  są  opodatkowane  zmiany  w/w  umów,  jeżeli  powodują  wzrost  podstawy 

 

12 

opodatkowania,  np.  zmiana  umowy  spółki  z  o.o.  zakładająca  podniesienie  kapitału  zakładowego. 

Poza  tym  rozpatrywanym  podatkiem  są  opodatkowane  orzeczenia  sądów  oraz  ugody  jeżeli 

powodują takie same skutki prawne jak w/w czynności cywilno-prawne. 

 

Podatki przychodowe 

Podatkami  tymi  jest  opodatkowany  przychód  brutto  uzyskany  z  działalności  zarobkowej.  Podatki 

przychodowe  charakteryzują  się  prostotą  i  łatwością  zastosowania.  Nie  uwzględniają  one  jednak 

zdolności  podatkowej  podatników.  Zdolność  ta  nie  zależy  bowiem  od  wysokości  ich  przychodów. 

Wpływa  na  nią  dochód  podatnika.  Do  1985r.  występował  w  Polsce  jeden  typowy  podatek 

przychodowy.  Był  nim  podatek  gruntowy.  Przedmiotem  opodatkowania  w  podatku  tym  był 

przychód  szacunkowy  gospodarstwa  rolnego.  Podatek  ten  został  jednak  zastąpiony  podatkiem 

rolnym  należącym  do  grupy  podatków  majątkowych.  Obecnie  nie  występuje  w  Polsce  odrębny 

podatek  zakładający  opodatkowanie  samych  przychodów  podatników.  Niektóre  kategorie 

przychodów podatników są natomiast opodatkowane podatkami dochodowymi – od osób fizycznych 

i  od  osób  prawnych.  Mianowicie  podstawowym  przedmiotem  opodatkowania  w  podatkach 

dochodowych  zgodnie  z  ich  nazwami  jest  dochód  podatnika.  Jednakowoż  podatki  te  zakładają 

opodatkowanie również niektórych przychodów podatników. Konkretnie podatkiem dochodowym od 

osób prawnych są opodatkowane m.in. dwie kategorie przychodów: 

 

przychody z dywidend i udziałów w spółkach mających osobowość prawną 

Dywidendę wypłacają S.A., natomiast udział w zysku Sp. Z o.o. Zarówno dywidenda jak i udział w 

zysku  są  opodatkowane  u  źródła.  Spółka  wypłacająca  dywidendę  lub  udział  w  zysku  jest 

obowiązana  potrącić 15%  podatek  i  odprowadzić  ten  podatek  do  stosownego  urzędu  skarbowego. 

Dotyczy  to także  dywidendy  lub udziału  w  zysku  otrzymanego  przez  podatnika mającego  siedzibę 

lub zarząd za granicą, chyba że umowa o unikaniu podwójnego opodatkowania podpisana z danym 

krajem stanowi inaczej. Umowa ta  podpisana  z  Niemcami stanowi,  że  dywidenda i udział  w  zysku 

otrzymywany  na  terytorium  Polski  przez  podatników  mających  siedzibę  lub  zarząd  za  granicą 

dywidenda będzie opodatkowana stawką 5%.  

 

Omawianym  podatkiem  są  opodatkowane  także  przychody  z  odsetek  oraz  ze  sprzedaży  praw 

autorskich,  licencji,  patentów,  praw  do  znaków  towarowych  wzorów  zdobniczych,  know-how, 

przychody  przedsiębiorstw  mających  siedzibę  za  granicą.  Przychody  te  są  opodatkowane  stawką 

20%.  Jednostka  gospodarcza  wypłacająca  odsetki  lub  należność  za  prawa  autorskie,  patenty  itd. 

Podatnikowi  mającemu  siedzibę  lub  zarząd  za  granicą  jest  obowiązana  potrącić  20%  podatek  i 

odprowadzić go do odpowiedniego urzędu skarbowego. 

 

Te  dwie  kategorie  przychodów  nie  są  łączone  z  innymi  przychodami  przy  ustalaniu  dochodu 

podatkowego.  Osoby  fizyczne  prowadzące  pozarolniczą  działalność  gospodarczą,  gdy  spełniają 

warunki  mają  prawo  wyboru  formy  opodatkowania  dochodu  z  prowadzonej  działalności.  Mogą 

wybrać  opodatkowanie  na  zasadach  odgórnych  lub  też  opodatkowanie  ryczałtem  od  przychodów 

ewidencjonowanych  lub  kartą  podatkową.  Opodatkowanie  osób  fizycznych  prowadzących 

działalność  gospodarczą  na  zasadach  ogólnych  wiąże  się  z  obowiązkiem  prowadzenia  przez  te 

 

13 

osoby  albo  ksiąg  rachunkowych  albo  podatkowej  księgi  przychodów  i  rozchodów.  Księgi 

rachunkowe  są  zobowiązane  prowadzić  osoby  fizyczne  prowadzące  pozarolniczą  działalność 

gospodarczą  na  większą  skalę.  Gdy  ta  skala  jest  mniejsza  osoby  te  mogą  prowadzić  podatkową 

księgę  przychodów  i  rozchodów  i  na  podstawie  tych  dwóch  rodzajów  ksiąg  ustalają  dochód  z 

prowadzonej działalności gospodarczej, który na zasadach ogólnych jest opodatkowany podatkiem 

dochodowym od osób fizycznych. Ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych są opodatkowane 

przychody  z  pozarolniczej  działalności  gospodarczej  osób  fizycznych  w  tym  również  gdy  osoby  te 

prowadzą działalność w formie spółki cywilnej. Prawo do opodatkowania ryczałtem od przychodów 

ewidencjonowanych  przysługuje  podatnikom  jeżeli  w  roku  poprzedzającym  uzyskali  przychody  z 

prowadzonej działalności w wysokości nieprzekraczającej kwoty 470745zł albo też w bieżącym roku 

podatkowym  podjęli  działalność  gospodarczą  i  nie  wybrali  opodatkowania  w  formie  karty 

podatkowej bez względu na wysokość uzyskanych przychodów. Podatnicy opodatkowani ryczałtem 

od przychodów ewidencjonowanych są zwolnieni z obowiązku prowadzenia ksiąg rachunkowych lub 

podatkowej  księgi  przychodów i  rozchodów.  Są oni zobowiązani  do  prowadzenia  ewidencji  jedynie 

samych  przychodów  wg  rodzajów  działalności  zgodnie  z  obowiązującym  wzorem.  Przedmiotem 

opodatkowania  w  ryczałcie  jest  przychód  podatnika.  Wysokość  podatku  jest  uzależniona  od 

wysokości  przychodów  i  stawki  podatkowej.  W  ryczałcie  od  przychodów  ewidencjonowanych 

obowiązują  trzy  rodzaje  stawek  dla  trzech  rodzajów  działalności:  8,5%,  5,5%  i  3%.  Podatnikom 

opodatkowanym  ryczałtem  od  przychodów  ewidencjonowanych  przysługuje  prawo  do  takich 

samych  ulg  jak  podatnikom  opodatkowanym  podatkiem  dochodowym  od  osób  fizycznych  na 

zasadach  ogólnych.  Ryczałt  od  tych  przychodów  jest  opodatkowany  wówczas,  gdy  podatnik 

uzyskuje  dane  przychody  przy  niskich  kosztach  ich  uzyskania.  W  odwrotnej  sytuacji,  gdy  dane 

przychody  są  uzyskiwane  po  wysokich  kosztach  podatnik  powinien  wybrać  opodatkowanie 

dochodów  z  pozarolniczej  działalności  gospodarczej  na  zasadach  ogólnych.  W  ostatnich  latach  w 

Polsce  coraz  mniej  podatników  wybierało  opodatkowanie  dochodów  z  pozarolniczej  działalności 

ryczałtem, a coraz więcej na zasadach ogólnych.  

Kartą  podatkową  opodatkowane  są  osoby  fizyczne  prowadzące  na  niewielką  skalę,  w  małych 

rozmiarach  działalność  usługową  i  wytwórczo  usługową,  gdy  liczba  zatrudnianych  pracowników 

najemnych  nie  przekracza  limitu  obowiązującego  dla  danego  rodzaju  działalności.  W  większości 

przypadków  limit  ten  wynosi  5  osób.  Kartą  podatkową  mogą  być  również  opodatkowane  osoby 

prowadzące działalność weterynaryjną oraz usługi w zakresie opieki domowej na dziećmi i osobami 

chorymi,  a  także  udzielające  lekcji  na  godziny.  Wysokość  podatków  w  karcie  podatkowej  zależy 

jedynie  od  tzw.  Znamion  zewnętrznych  prowadzonej  działalności  tj.  rodzaju  prowadzonej 

działalności,  liczby  zatrudnionych  pracowników  oraz  liczby  mieszkańców  miejscowości,  w  której 

prowadzona  jest  działalność.  Ponieważ  wysokość  stawek  w  karcie  podatkowej  rośnie  wraz  ze 

wzrostem  liczby  mieszkańców  danej  miejscowości,  drobna  działalność  usługowa  i  usługowo-

wytwórcza  przenosi  się  z  dużych  miast  do  pobliskich  małych  miejscowości.  Karta  podatkowa  nie 

jest  obowiązkowa  –  podatnik  może  z  niej  zrezygnować  i  opodatkować  się  ryczałtem  lub  też  na 

zasadach  ogólnych.  Podatnik  opodatkowany  kartą  podatkową  jest  całkowicie  zwolniony  z 

obowiązków  ewidencjonowania  operacji  gospodarczych.  Nie  prowadzi  ani  ksiąg  rachunkowych  ani 

też  podatkowej  księgi  przychodów  i  rozchodów.  Jest  jednak  zobowiązany  do  wystawiania  na 

 

14 

żądanie  klientów  faktur  oraz  ich  przechowywania  w  okresie  5  lat  podatkowych.  Jest  ponadto 

zobowiązany do prowadzenia imiennych kart przychodów pracowników.  

 

Podatki dochodowe 

Przedmiotem  opodatkowania  w  tych  podatkach  jest  dochód  czysty  uzyskany  z  działalności 

zarobkowej.  Dochód  ten  jest  rozumiany  jako  nadwyżka  przychodów  nad  kosztami  ich  uzyskania 

osiągnięta  w  danym  roku  podatkowym.  Dochód  podatkowy  jest  kategorią  umowną  prawa 

podatkowego. Z reguły nie pokrywa się on w przypadku osób fizycznych z dochodem rzeczywistym 

tychże  osób,  a  w  przypadku  osób  prawnych  zyskiem  brutto.  Przyjęte  w  podatku  dochodowym  od 

osób  fizycznych  zasady  ustalania  dochodu  są  korzystne  dla  niektórych  kategorii  osób  fizycznych  i 

bardzo  niekorzystne  dla  innych  grup  tych  osób.  Najmniej  korzystne  zasady  ustalania  dochodu 

przyjęto w odniesieniu do osób uzyskujących dochód z rent i emerytur. Założono w tym przypadku, 

że  renty  i  emerytury  są  uzyskiwane  bez  ponoszenia  kosztów.  Cała  renta  lub  emerytura  w  tej 

sytuacji  jest  zarówno  przychodem  jak  i  dochodem  do  podatnika.  Niekorzystne  zasady  ustalania 

dochodu  obowiązują  także  osoby  uzyskujące  dochód  ze  stosunku  pracy.  W  tym  przypadku 

założono,  że  jeżeli  dana  osoba  uzyskuje  dochód  z  jednego  stosunku  pracy,  to  koszt  uzyskania 

dochodów  w  skali  miesiąca  wynosi  0,25%  kwoty  górnego  limitu  pierwszego  przedziału 

podatkowego (nieco ponad 1000 PLN w skali roku).  

Najbardziej  korzystne  zasady  ustalania  dochodu  przyjęto  w  odniesieniu  do  osób  uzyskujących 

dochód  z  umowy  o  dzieło  i  umowy-zlecenia.  W  przypadku  umowy  o  dzieło  przyjęto,  że 

zryczałtowany  koszt  uzyskania  przychodu  z  tytułu  korzystania  przez  twórców  z  praw  autorskich 

wynosi  50%  tych  przychodów,  a  w  przypadku  uzyskiwania  przychodu  z  innych  umów  o  dzieło  i 

umowy-zlecenia  20%  tychże  przychodów.  Najczęściej  rzeczywisty  koszt  uzyskania  przychodu  w 

przypadku  osób  uzyskujących  przychód  z  umowy  o  dzieło  lub  um-zl  jest  zdecydowanie  niższy. 

Osoby fizyczne uzyskujące dochód z tych umów w rzeczywistości uzyskują zatem dochód znacznie 

wyższy  od  dochodu  podatkowego,  od  którego  płacą  należny  podatek  dochodowy  od  osób 

fizycznych.  

W przypadku osób fizycznych uzyskujących dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej bierze 

się  pod  uwagę  rzeczywiste  koszty  uzyskania  przychodów.  Zarówno  przychody  jak  i  koszty 

uzyskania  przychodów  osób  prowadzących  pozarolniczą  działalność  gosp.  są  ustalane  albo  na 

podstawie ksiąg rachunkowych lub też podatkowej księgi przychodów i rozchodów. 

Większość  wpływów  z  podatków  dochodowych  stanowi  dochód  budżetu  państwa.  W  podatkach 

dochodowych  mają  jednak  udział  jednostki  samorządu  terytorialnego.  Udział  gmin  wynosi  27,6% 

wpływów  z  podatku  dochodowego  od  osób  fizycznych  zamieszkałych  na  terenie  gminy,  a  w 

przypadku  gmin  górniczych  32,6%  wpływów.  Gminy  mają  5%  udział  we  wpływach  z  podatku 

dochodowego  od  osób  prawnych  mających  siedziby  na  terenie  gminy.  Powiaty  mają  udział  w 

wysokości 1% wpływów z podatku dochodowego od osób fizycznych zamieszkałych na ich terenie. 

Województwa  natomiast  1,5%  wpływów  z  podatku  dochodowego  od  osób  fizycznych  i  0,5% 

wpływów z podatku dochodowego od osób prawnych.  

W Polsce od 92r, mamy dwa podatki dochodowe: od osób fizycznych o prawnych. 

 

15 

Podatek dochodowy od osób prawnych od 1.01.92r regulowany jest ustawą z 15.II.92. Podatek ten 

istniał  już  w  ostatnim  okresie  gospodarki  planowanej  centralnie.  Podatek  dochodowy  od  osób 

fizycznych jest podatkiem progresywnym. Od 98r obowiązują w tym podatku stawki 19, 30 i 40%. 

W porównaniu z Polską w większości krajów UE dochody od osób fizycznych są opodatkowane wg 

skali znacznie bardziej progresywnej. 

 

Podatki od osób fizycznych w wybranych krajach UE:tabelka 

 

 

W  wielu  państwach  Europy  dochody  najniższe  są  opodatkowane  niższą  stawką  niż  w  Polsce.  są 

opodatkowane  znacznie  wyższą  stawką  niż  w  Polsce.  Podatek  dochodowy  od  osób  prawnych  jest 

podatkiem  o  skali  proporcjonalnej.  Wysokość  podatku  jest  zatem  wprost  proporcjonalna  do 

dochodu  podatnika.  W  latach  92-96  dochody  osób  prawnych  były  opodatkowane  stawką  w 

wysokości  40%.  Od  97  stawka  w  omawianym  podatku  jest  systematycznie  obniżana  –  o  2  a  w 

2000 o 4%. W latach 2001-02 stawka wynosi 28%. W 2003 24% a w 2004 ma wynosić 22%. Tutaj 

udało się przeforsować postulat obniżenia docelowej stawki do poziomu 22% 

W  porównaniu  z  Polską  dochody  od  osób  prawnych  w  krajach  wysoko  rozwiniętych  są 

opodatkowane znacznie wyższą stawką 

 

Podstawowe stawki podatku od osób prawnych w wybranych krajach wysoko rozwiniętych:tabelka 

 

 

 

Podatki dochodowe są wymierzane na podstawie deklaracji podatkowej w corocznie składanej przez 

podatników.  W  związku  z  tym  podatki  te  stwarzają  możliwość  zaniżania  obowiązku  podatkowego 

poprzez  zatajenie  niektórych  źródeł  dochodów  lub  zaniżenie  ich  wysokości.  Niebezpieczeństwo  to 

dotyczy głównie podatku dochodowego od osób fizycznych. Dlatego podatki dochodowe wymagają 

sprawnego systemu kontroli wiarygodności składanych zeznań podatkowych. W tych podatkach, a 

zwłaszcza w podatku dochodowym od osób fizycznych fiskus powinien przyjąć założenie, że każdy 

podatnik może być oszustem podatkowym. 

Pomimo  możliwości  nadużyć  ze  strony  podatników  podatki  dochodowe  stanowią  obecnie  jedno  z 

podstawowych  źródeł  dochodów  publicznych.  Powszechność  ich  stosowania  wynika  z 

przeświadczenia,  że  są  to  podatki  najbardziej  sprawiedliwe.  Uwzględniają  one  bowiem  zdolność 

podatkową podatników. Zakłada się w nich, że zdolność ta rośnie wraz ze wzrostem ich dochodów.  

 

Podatki od wydatków nazywane podatkami konsumpcyjnymi 

Ich  podatnikami  są  jednostki  gospodarcze  dokonujące  obrotu  towarami  i  usługami,  natomiast 

faktyczny  ciężar  omawianych  podatków  ponoszą  nabywcy  finalni  towarów  i  usług,  którymi  są 

gospodarstwa  domowe.  Podatki  od  wydatków  są  zatem  bardzo  niekorzystne  dla  gospodarstw 

domowych i przyczyniają się one do obniżenia poziomu dobrobytu społecznego. W Polsce od 5 lipca 

1993r. istnieją dwa nowoczesne podatki od wydatków: podatek od towarów i usług i podatek 

akcyzowy. 

 

16 

Podatek  od  towarów  i  usług  jest  polskim  wariantem  podatku  od  wartości  dodanej.  Koncepcję 

teoretyczną  podatku  od  wartości  dodanej  opracował  1919r.  Niemiec  Siemens,  a  sam  podatek  po 

raz pierwszy został zastosowany we Francji w 1954r. Jego zalety spowodowały, że obecnie jest on 

stosowany prawie na całym świecie, nawet w Rosji. Omawiany podatek nie jest jedynie stosowany 

w USA.  

Podatek  od  towarów  i  usług  jest  najbardziej  wydajnym  podatkiem  w  Polsce.  Jego  wyjątkowa 

wydajność  wynika  z  powszechności  oraz  jest  spowodowana  tym,  że  stawka  podstawowa  w 

wysokości 22% jest jedna z najwyższych na świecie. 

 

Stawki podatku od wartości dodanej w wybranych krajach:tabelka 

 

Podatek akcyzowy 

Jest selektywnym podatkiem konsumpcyjnym. W Polsce omawianym podatkiem opodatkowano 19 

grup  wyrobów,  z  pośród  których  największe  dochody  z  podatku  akcyzowego  przynoszą  wyroby 

spirytusowe,  paliwa,  tytoń,  piwo,  wino  i  samochody  osobowe.  Wyroby  akcyzowe  najpierw 

opodatkowane  są  akcyzą  a  następnie  dodatkowo  podatkiem  od  towarów  i  usług.  Podatek  ten 

podnosi  podstawę  opodatkowania  w  podatku  od  towarów  i  usług.  Jest  trzecim  pod  względem 

wydajności  podatkiem  w  Polsce. Udział  tego  podatku  w  dochodach  budżetu  państwa  wynosi  około 

20%. Sama akcyza od paliw silnikowych stanowi 9% dochodów ogółem budżetu państwa 

 

PODATKI POŚREDNIE I BEZPOŚREDNIE ORAZ ZJAWISKO PRZERZUCALNOŚCI PODATKÓW 

Według źródła pokrycia podatki dzielimy na bezpośrednie i pośrednie. Podatkami bezpośrednimi są 

takie  podatki,  których  ciężar  w  całości  ponoszą  sami  podatnicy.  Do  podatków  bezpośrednich 

zaliczamy  przede  wszystkim  podatki  dochodowe.  Tradycyjnie  za  takie  podatki  są  uznawane  także 

podatki  przychodowe,  jednakowoż  ich  bezpośredniość  niekiedy  budzi  wątpliwości.  Podatki 

majątkowe  są  podatkami  bezpośrednimi  tylko  wówczas,  gdy  ich  podatnikami  są  osoby  fizyczne 

nieprowadzące  działalności  gospodarczej.  Takie  osoby  nie  mają  bowiem  możliwości  przerzucenia 

podatków majątkowych na osoby trzecie.  

Podatkami  pośrednimi  są  takie  podatki,  które wprawdzie  płacone  są  przez  podatników  lecz 

ich  ciężar  w  całości  lub  części  ponoszą  osoby  trzecie.  W  przypadku  omawianych  podatków 

podatnicy  pośredniczą  w  przekazaniu  części  lub  całości  należnego  podatku  od  osób  trzecich  do 

władzy publicznej. Do podatków pośrednich zaliczamy przede wszystkim podatki od wydatków czyli 

konsumpcyjne  tj.  podatek  VAT  i  akcyza.  Są  nimi  także  cła,  składka  ubezpieczenia  społecznego 

płacona  przez  pracodawców,  składka  na  fundusz  pracy  oraz  składki  i  wpłaty  na  inne  fundusze 

celowe, jeżeli są one uwzględniane w kosztach podatników i mają charakter przymusowy.  

Podział  podatków  na  bezpośrednie  i  pośrednie  wiąże  się  ze  zjawiskiem  przerzucania 

podatków.  Podatkami  bezpośrednimi  są  podatki  nieprzerzucalne,  a  podatkami  pośrednimi  podatki 

przerzucalne.  W  gospodarce  rynkowej  podatnicy  przerzucają  podatki  pośrednie  zarówno  w  przód 

jak i i wstecz. Z przerzucaniem podatków w przód mamy do czynienia wówczas, gdy podatnik, na 

którego  nałożono  dany  podatek,  przerzuca  jego  ciężar  na  swoich  odbiorców  poprzez  podniesienie 

ceny  sprzedawanych  towarów  i  usług.  Odbiorcy  postępują  w  analogiczny  sposób.  W  rezultacie  w 

 

17 

skali  gospodarki  narodowej  występuje  szczególnego  rodzaju  łańcuch  przerzucania  wszystkich 

podatków  pośrednich  do  przodu.  Na  końcu  tego  łańcucha  znajdują  się  osoby  fizyczne,  które 

ponoszą  cały  ciężar  wszystkich  podatków  pośrednich  ze  wszystkich  faz  produkcji  i  dystrybucji. 

Podatki  pośrednie  są  wyjątkowo  wysokie  w  Polsce  i  w  rezultacie  przyczyniają  się  do  obniżenia 

poziomu  życia  w  naszym  kraju.  Podatki  pośrednie  w  gospodarce  rynkowej  mogą  być  jednak 

przerzucone  przez  podatników  również  wstecz,  poprzez  obniżenie  ceny  nabywanych  towarów  i 

usług  oraz  obniżenie  pracownikom  wynagrodzenia  za  pracę.  Lokalni  monopoliści  w  zakresie 

nabywanych  towarów  od  rolników  (cukrownie,  mleczarnie,  zakłady  mięsne,  zbożowe)  obniżając 

cenę  nabywanych  surowców  rolniczych  mogą  w  całości  przerzucić  podatki  pośrednie  na  rolników. 

Pracodawcy przerzucają podatki pośrednie na pracowników, nie podnosząc im wynagrodzenia przez 

dłuższy  okres,  niekiedy  wieloletni,  pomimo  wzrostu  cen  towarów  i  usług.  Przebieg  zjawiska 

przerzucania  podatków  i  jego  konsekwencje  są  różne  w  zależności  od  warunków  rynkowych.  W 

gospodarce  rynkowej  dochodzi  do  podziału  ciężaru  opodatkowania  podatkami  pośrednimi  między 

sprzedawców i nabywców.  Podział  ten  jest  uzależniony  od  elastyczności  cenowej  podaży i  popytu. 

Gdy  popyt  jest  sztywny  (np.  na  chleb),  a  podaż  doskonale  elastyczna,  wówczas  cały  ciężar 

podatków  pośrednich  ponoszą  nabywcy.  W  odwrotnej  sytuacji,  gdy  podaż  jest  sztywna,  a  popyt 

doskonale 

elastyczny, 

wówczas 

cały 

ciężar 

podatkowy 

ponoszą 

sprzedawcy. 

Pozycja 

monopolistyczna  podatnika  w  zakresie  sprzedawanych  towarów  i  usług  znakomicie  ułatwia  mu 

przerzucanie  podatków  pośrednich  do  przodu,  na  nabywców.  Takie  monopole  występują  m.in.  w 

gospodarce komunalnej.  

Możliwości przerzucania podatków pośrednich są uzależnione także od elastyczności samego 

podatnika oraz jego odbiorców i dostawców. Dana jednostka gospodarcza jest elastyczna wówczas, 

gdy  charakteryzuje  się  przewagą  kosztów  zmiennych  nad  stałymi.  W  takiej  jednostce  łatwo  jest 

przerzucić w całości lub w części podatki pośrednie na nieelastycznych odbiorców i dostawców.  

Podane  prawidłowości  odnoszą  się  także  do  przerzucania  ceł.  W  Polsce  cła  są  wprawdzie 

płacone  przez  importerów,  lecz  ich  ciężar  najczęściej  w  całości  ponoszą  odbiorcy  towarów 

importowanych.  Elity  sprawujące  władzę  powinny  dążyć  do  zachowania  odpowiedniej  proporcji 

między  przerzucalnymi  podatkami  pośrednimi,  a  nieprzerzucalnymi  podatkami  bezpośrednimi.  W 

Polsce  w  latach  ’90  systematycznie  rosła  przewaga  podatków  pośrednich  nad  bezpośrednimi.  Ich 

dominację  podatków  pośrednich  w  polskim  systemie  podatkowym  możemy  wyjaśnić  zaletami  i 

wadami omawianych grup podatków: 

 

1.  Zalety i wady podatków pośrednich z punktu widzenia fiskusa 

Zalety podatków pośrednich:  

Podstawową zaletą podatków pośrednich jest mała świadomość osób fizycznych w Polsce, że 

w  całości  ponoszą  one  ciężar  tych  podatków.  Dzięki  tej  małej  świadomości  podnoszenie 

omawianych  podatków  z  reguły  nie  powoduje  żadnej  reakcji  ani  samych  podatników  ani tez  osób 

trzecich. Podatnicy nie protestują, gdyż i tak omawiane podatki przerzucą na osoby trzecie Osoby 

trzecie  również  nie  protestują,  gdyż  w  większości  przypadków  są  nieświadome,  że  w  całości 

ponoszą ich ciężar. 

 

18 

Podatki  pośrednie  charakteryzują  się  znaczną  wydajnością.  Najbardziej  wydajnym 

podatkiem  w  Polsce  jest  podatek  od  towarów  i  usług,  a  podatek  akcyzowy  jest  trzecim  pod 

względem wydajności.  

Podatki  pośrednie  charakteryzują  się  szybkością  poboru  i  systematycznością  wpływów 

podatkowych.  Największą  szybkością  poboru  charakteryzuje  się  podatek  akcyzowy.  Producenci 

wyrobów akcyzowych codziennie wpłacają zaliczkę na ten podatek. Podatnicy podatku akcyzowego 

ostatecznie  rozliczają  się  z  urzędem  skarbowym  za  okresy  miesięczne  w  terminie  do  25  dnia 

następnego  miesiąca.  Również  podatnicy  VAT  rozliczają  się  z  urzędem  skarbowym  z  omawianego 

podatku  za  okresy  miesięczne  w  terminie  do  25  dnia następnego miesiąca.  Rozliczenie to  dotyczy 

różnicy  między  podatkiem  należnym  a  naliczonym.  Podatkiem  należnym  jest  podatek  od 

sprzedawanych  przez  podatnika  towarów  i  usług.  Figuruje  on  w  fakturach  wystawionych  przez 

podatnika. Podatkiem naliczonym jest natomiast podatek od zakupów dokonanych przez podatnika. 

Figuruje on w fakturach otrzymanych przez podatnika. 

Wpływy z podatków pośrednich charakteryzują się znaczną stabilnością. Podatki te obciążają 

bowiem  konsumpcję,  która  jest  mało  podatna  na  wahania  koniunkturalne.  Podatki  pośrednie 

przynoszą budżetowi państwa stosunkowo wysokie dochody również w okresie stagnacji i recesji.  

Wady podatków pośrednich:  

Podstawową  wadą  podatków  pośrednich  jest  ich  niesprawiedliwość.  Omawiane  podatki  w 

największym stopniu obciążają gospodarstwa domowe o najniższych dochodach, a w najmniejszym 

gospodarstwa  o  najwyższych  dochodach.  Ciężar  opodatkowania  podatkami  pośrednimi  mierzony 

jest udziałem omawianych podatków w dochodzie rozporządzalnym gospodarstwa domowego. GD o 

najniższych dochodach ponoszą najwyższy ciężar podatków pośrednich z dwóch względów: 

 

prawie  cały  uzyskany  dochód  przeznaczają  na  konsumpcję,  która  jest  opodatkowana 

podatkami  pośrednimi,  natomiast  gospodarstwa  o  wysokich  i  średnich  dochodach,  część 

dochodu przeznaczają na oszczędności, które są wolne od podatków pośrednich 

 

gospodarstwa  domowe  o  najniższych  dochodach  charakteryzują  się  względnie  wysoką 

konsumpcją  wyrobów  spirytusowych,  piwa,  wina  i  wyrobów  tytoniowych,  a  więc  wyrobów 

opodatkowanych wysokimi podatkami pośrednimi 

 

Wady podatków pośrednich CD 

Podatki  pośrednie  hamują  rozwój  działalności  gospodarczej.  Powodują  one  wzrost  cen 

towarów i usług, co przyczynia się do spadku popytu na te towary i usługi. W rezultacie jednostki 

gospodarcze  zmuszone  są  ograniczyć  skalę  prowadzonej  działalności  gospodarczej  do  obniżonego 

popytu wysokimi podatkami pośrednimi.  

Podatki  pośrednie  obniżają  płynność  finansową  jednostek  gospodarczych.  Płynność  ta 

wyraża  się  w  ich  zdolności  do  terminowego  regulowania  zobowiązań  bieżących.  Obowiązek 

podatkowy  w  najważniejszych  podatkach  pośrednich,  jakimi  są  podatek  od  towarów  i  usług  i 

akcyzowy, najczęściej powstaje przed rzeczywistym otrzymaniem należności za sprzedane towary i 

usługi.  Podatnicy  zmuszeni  są  zapłacić  obydwa  podatki,  mimo  że  nie  otrzymali  należności  za 

sprzedane towary i usługi.  

 

19 

Podatki  pośrednie  obniżają  konkurencyjność  polskich  towarów,  nie  tylko  na  rynkach 

międzynarodowych,  lecz  również  na  rynku  krajowym.  Konkurencyjność  tę  w  przypadku  Polski  w 

największym  stopniu  obniża  relatywnie  wysoka  składka  ubezpieczenia  społecznego  i  inne  narzuty 

na płacę.  

Koszty poboru podatków pośrednich, a zwłaszcza podatku od towarów i usług, są relatywnie 

wysokie.  Podatek  od  towarów  i  usług  jest  bowiem  płacony  również  przez  bardzo  drogie  jednostki 

gospodarcze.  Z  omawianego  podatku  są  zwolnieni  podatnicy,  których  przychody  ze  sprzedaży 

łącznie z eksportem w poprzednim roku podatkowym nie przekroczyły 10000€.  

 

Zalety podatków bezpośrednich na przykładzie podatków dochodowych 

Podstawową  zaletą  omawianych  podatków  jest  ich  sprawiedliwość.  Podatki  dochodowe 

umożliwiają dostosowanie ciężaru podatkowego do zdolności podatkowej podatników. W podatkach 

tych  zakłada  się,  że  zdolność  ta  rośnie  wraz  ze  wzrostem  ich  dochodu.  Aby  jednak  podatki 

dochodowe  były  naprawdę  sprawiedliwe  w  społeczeństwie  powinny  dominować  postawy 

obywatelskie oraz powinien istnieć sprawny, nie podatny na korupcję aparat podatkowy. Oszustwa 

podatkowe  zwłaszcza  w  podatku  dochodowym  od  osób  fizycznych,  bardzo  rozpowszechnione  w 

Polsce, poważnie osłabiają omawianą zaletę podatków dochodowych.  

Podatki dochodowe zwiększają poczucie obywatelskiej odpowiedzialności za państwo oraz za 

dochody  i  wydatki  publiczne.  Podatnicy  uczciwie  płacący  podatki  dochodowe  domagają  się,  aby 

środki  publiczne  pochodzące  z  tych  podatków  były  racjonalnie  wykorzystane  na  cele  przez  nich 

aprobowane.  W  Polsce  mamy  wiele  przypadków  przeznaczania  środków  publicznych  na  cele  nie 

aprobowane przez podatników.  

Podatki  dochodowe  odznaczają  się  dużą  wydajnością.  Podatek  dochodowy  od  osób 

fizycznych jest drugim pod tym względem w Polsce, a dochodowy od osób prawnych czwartym.  

Podatki  dochodowe  w  gospodarce  rynkowej  pełnią  funkcje  automatycznych  stabilizatorów 

koniunktury. Samoczynnie ograniczają one wahania cykliczne tejże gospodarki.  

 

 

Wady podatków bezpośrednich na przykładzie podatków dochodowych 

 

Podstawową wadą jest ich ostentacyjne forma. W skrajnych przypadkach omawiane podatki 

są  przyjmowane  w  świadomości  podatników  jako  konfiskata  części  uzyskanego  dochodu,  a  nawet 

jako  okradanie  przez  państwo.  Z  tego  względu  omawiane  podatki,  zwłaszcza  podatek  dochodowy 

od  osób  fizycznych,  przy  wysokich  stawkach  podatkowych  stwarzają  silną  pokusę  do  oszustw 

podatkowych i część podatników tej pokusie ulega.  

 

Wpływy  z  omawianych  podatków  następują  niesystematycznie  i  z  pewnym  opóźnieniem. 

Podstawowym okresem obrachunkowym w omawianych podatkach jest bowiem rok podatkowy. W 

ciągu  roku  podatnicy  wpłacają  miesięczne  zaliczki  na  podatek  dochodowy.  Gdy  jednak  w  danym 

roku  podatkowym  suma  miesięcznych  zaliczek  jest  niższa  od  należnego  podatku  wówczas  fiskus 

ponosi stratę, która jest tym wyższa, im wyższa jest stopa inflacji.  

 

20 

 

Niektóre  kategorie  podatników  są  niezwykle  rygorystycznie  opodatkowane  podatkiem 

dochodowym  od  osób  fizycznych  (osoby  uzyskujące  dochód  ze  stosunku  pracy),  natomiast  inne 

kategorie osób stosunkowo łatwo mogą ukryć przed fiskusem niektóre źródła dochodów lub zaniżyć 

ich  wysokość,  a  fiskusowi  trudno  jest  dowieść,  że  popełnili  oszustwa  podatkowe.  Z  tego  względu 

największe  możliwości  ukrycia  niektórych  źródeł  dochodów  maja  przedstawiciele  niektórych 

wolnych zawodów np. ginekolodzy, architekci, adwokaci. 

 

Podatki dochodowe charakteryzują się najbardziej złożona konstrukcją, dlatego też stawiają 

wysokie wymagania pracownikom aparatu podatkowego.  

 

Poszczególne  zalety  i  wady,  zarówno  podatków  pośrednich  jak  i  bezpośrednich,  przejawiają  się  z 

różnym  natężeniem  w  poszczególnych  krajach.  W  krajach  Trzeciego  Świata,  prawosławnych  i 

katolickich, gdzie skłonność do oszustw podatkowych jest wysoka uwidaczniają się wady podatków 

bezpośrednich, dlatego też w systemach podatkowych tych krajów dominują podatki pośrednie. W 

wysoko  rozwiniętych  krajach  zachodnich  dąży  się  do  zachowania  równowagi  między  tymi  dwoma 

grupami  podatków.  Podatki  dochodowe  mają  największe  znaczenie  w  amerykańskim  systemie 

podatkowym. 

 

Systemy podatkowe i ich struktura 

Na  system  podatkowy  składa  się  ogół  podatków  pobieranych  w  danym  państwie  w  danym  czasie 

pod  warunkiem,  że  podatki  te  tworzą  pewną  spójną  całość.  Powinny  być  one  zatem  wzajemnie 

zharmonizowane.  Istniejące  i  potencjalne  systemy  podatkowe  dzielimy  na  racjonalne  i 

historyczne.  Racjonalnymi  systemami  podatkowymi  są  takie  systemy,  które  są  budowane  w 

całości  i  jednorazowo  i  w  jednym  momencie  wdrażane  w  danym  kraju.  Wszystkie  podejmowane 

dotąd  próby  wdrożenia  racjonalnego  systemu  podatkowego  zakończyły  się  niepowodzeniem.  Idea 

skonstruowania  i  wdrożenia  takiego  systemu  jest  bowiem  ideą  utopijną.  Nie  ma  jednego 

racjonalnego  systemu  podatkowego.  Inaczej  wyobrażają  sobie  taki  system  zwolennicy  doktryn 

neoliberalnych,  a  inaczej  zwolennicy  doktryn  socjaldemokratycznych.  W  warunkach  demokracji 

parlamentarnej zmiana elit sprawujących władzę wiąże się często z reformą systemu podatkowego. 

Z  tego  względu  systemy  podatkowe  w  wielu  krajach  charakteryzują  się  małą  stabilnością. 

Historycznymi  systemami  podatkowymi  są  takie  systemy,  które  ukształtowały  się  drogą 

ewolucyjnych  przemian,  z  poszanowaniem  tradycji,  a  nawet  przyzwyczajeń.  I  w  taki  sposób 

powstał  również  polski  system  podatkowy.  W  latach  ’90  system  ten  został  radykalnie 

zreformowany.  Największe  znaczenie  w  działaniach  reformatorskich  miało  wprowadzenie  od 

1.01.1992r. podatku dochodowego od osób fizycznych oraz zastąpienie z dniem 5.07.1993r. dwóch 

podatków  obrotowych  także  dwoma  podatkami:  od  towarów  i  usług  oraz  akcyzowym.  Reforma 

systemu podatkowego realizowana w latach ’90 miała na celu dostosowanie tego systemu do reguł 

gospodarki rynkowej oraz jego zharmonizowania z systemem podatkowym UE. Nadal jednak polski 

system  podatkowy  nie  w  pełni  respektuje  wszystkie  dyrektywy  podatkowe  UE.  Jest  on  jednak 

znacznie  dostosowany  do  reguł  gospodarki  rynkowej.  Należałoby  jedynie  zastąpić  podatek  od 

nieruchomości i ewentualnie podatek rolny i leśny podatkiem katastralnym.  

 

21 

W ramach polskiego systemu podatkowego możemy wyróżnić pewne podsystemy: podatki i 

opłaty  lokalne  w  całości  wpływające  do  budżetu  gmin,  podatki  w  całości  wpływające  do  budżetu 

państwa,  (akcyzowy  i  od  gier)  i  podatki  wspólne,  z  których  dochody  są  dzielone  między  budżet 

państwa  oraz  budżety  jednostek  samorządów  terytorialnych.  Podatkami  wspólnymi  są  podatki 

dochodowe.  W  ramach  polskiego  systemu  podatkowego  możemy  wyróżnić  podsystem 

opodatkowania  gospodarstw  domowych,  podsystem  opodatkowania  jednostek  gospodarczych  oraz 

podsystem  opodatkowania  rolnictwa.  Ten  ostatni  istnieje  z  powodu  zacofania  tego  działu  i 

znacznego  rozdrobnienia  działalności  rolniczej.  W  przyszłości  gospodarstwa  rolne  powinny  być 

opodatkowane na tych samych zasadach, co każda inna działalność gospodarcza.  

Zasady opodatkowania i ich ewolucja 

Mianem  zasad  opodatkowania  określamy  postulaty teorii  ekonomii  pod  adresem praktyki i  polityki 

podatkowej.  Odnoszą  się  one  do  konstrukcji  poszczególnych  podatków  i  całego  systemu 

podatkowego,  a  także  założeń  na  jakich  władza  publiczna  powinna  się  opierać  posługując  się 

podatkami w życiu gospodarczym i społecznym. Klasyczne zasady opodatkowania sformułował pod 

koniec XVIIIw. Twórca nowożytnej ekonomii, za którego powszechnie jest uznawany Adam Smith. 

Autor ten w swoim dziele pt. „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów” sformułował 4 

zasady opodatkowania, które są aktualne także dzisiaj: 

 

równości 

 

pewności 

 

dogodności 

 

taniości 

Zasada  równości  postuluje  potrzebę  zachowania  równomierności  w  opodatkowaniu 

podatkami.  Równomierność  tę  zdaniem  Adama  Smitha  można  zagwarantować  poprzez 

wprowadzenie  powszechnego  i  proporcjonalnego  opodatkowania.  Powszechność  opodatkowania 

oznacza opodatkowanie wszystkich podatników danym podatkiem na tych samych zasadach. Żadna 

grupa  społeczna  nie  powinna  korzystać  z  przywilejów  podatkowych.  Postulat  powszechności 

opodatkowania  jest  obecnie  akceptowany  przez  prawie  wszystkich,  ale  z  pewnymi  wyjątkami.  W 

szczególnych sytuacjach niektóre kategorie podatników powinny być zwolnione z danego podatku. 

Przykładowo  w  podatku  dochodowym  od  osób  fizycznych  niekiedy  zgłaszana  jest  wątpliwość,  czy 

omawianym podatkiem powinny być opodatkowane osoby uzyskujące bardzo niski dochód, poniżej 

minimum  socjalnego.  Osoby  te  pozbawione  są  bowiem  zdolności  podatkowej.  W  tej  sytuacji  nie 

tylko powinny być zwolnione z podatku dochodowego lecz, co więcej, powinny korzystać z pomocy 

socjalnej. Po drugie niekiedy kwestionuje się celowość opodatkowania transferów socjalnych, tj. np. 

emerytury, renty, zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki rodzinne, stypendia. Opodatkowanie transferów 

socjalnych  oznacza  bowiem,  że  państwo  jedną  ręką  gwarantuje  niektórym  kategoriom  osób 

dochód, a drugą ręką część tego dochodu zabiera. W praktyce jednak niektóre transfery socjalne są 

i powinny być opodatkowane. Dotyczy to zwłaszcza emerytur i rent. Emerytury i renty nie zawsze 

są w Polsce niskie – emeryci i renciści w wielu przypadkach uzyskują dochód także z innych źródeł. 

Wątpliwości  budzi  natomiast  opodatkowanie  zasiłków  dla  bezrobotnych.  Zasiłki  te  są  obecnie 

opodatkowane  podatkiem  dochodowym  od  osób  fizycznych.  Jest  on  jednak  bardzo  niski  i  ma 

charakter socjalny. Należałoby rozważyć, czy celowe jest ich opodatkowanie. Cały szereg świadczeń 

 

22 

socjalnych jest w Polsce zwolnionych z podatku dochodowego od osób fizycznych i świadczenia te 

powinny być nadal zwolnione z tego podatku. Dotyczy to np. zasiłków pomocy społecznej, zasiłków 

rodzinnych, stypendiów itd. Kontrowersje budzi także kwestia proporcjonalności opodatkowania. W 

większości  podatków  w  Polsce  obowiązuje  skala  proporcjonalna,  więc  wysokość  podatków  jest 

wprost proporcjonalna do podstawy opodatkowania. W niektórych jednak podatkach przyjęto skalę 

progresywną,  a  więc  podatek  rośnie  szybciej  niż  podstawa  opodatkowania.  Przykładem  tego  typu 

podatków jest podatek dochodowy od osób fizycznych i podatek od spadków i darowizn. W podatku 

dochodowym od osób fizycznych zakłada się, że osoby fizyczne, które uzyskały wyższy dochód pod 

opieką państwa powinny relatywnie więcej łożyć na to państwo 

Zasada  pewności  postuluje,  żeby  podatnicy  z  góry  wiedzieli  jakie  podatki  w  jakiej 

wysokości  i  w  jakim  terminie  są  zobowiązani  zapłacić.  Powinni  oni  wiedzieć  jaką  poniosą 

konsekwencję podatkową w przypadku podjęcia lub zaniechania jakiejkolwiek działalności. Zasadę 

tę  sformułowano  w  celu  ochrony  podatników  przed  dowolnością  działania  władzy  publicznej  i 

aparatu  podatkowego  w  dziedzinie  podatków.  Z  zasady  tej  wynika  postulat  stabilności  prawa 

podatkowego.  W  Polsce  prawo  podatkowe  nie  może  być  jednak  w  pełni  stabilne,  gdyż  nadal  jest 

niedoskonałe,  a  ponadto  nie  jest  w  pełni  zgodne  z  dyrektywami  UE.  W  tej  sytuacji  jeżeli  prawo 

podatkowe jest zmieniane powinny być przestrzegane następujące reguły: 

Prawo  podatkowe  nie  powinno  działać  wstecz  –  ta  reguła  obowiązuje  jedynie  w  przypadku  ustaw 

podatkowych,  ale  jeszcze  w  połowie  lat  ’90  występowały  przypadki  uchwalania  ustaw  z  mocą 

wsteczną.  Przykładem  tego  może  być  ustawa  z  15.2.92r.  o  podatku  dochodowym  od  osób 

prawnych, która zaczęła obowiązywać od 1.01.1992r. Nadal jednak akty wykonawcze do ustaw są 

wydawane w Polsce z mocą wsteczną. 

W  przypadku  nowelizacji  ustaw  podatkowych  ustawodawca  powinien  zachować  odpowiedni  okres 

vacatio  legis,  a  więc  zmiany  prawa  podatkowego  powinny  obowiązywać  dopiero  po  upływie 

odpowiedniego  okresu.  W  Polsce  obowiązuje  zasada,  że  jeżeli  znowelizowane  przepisy  ustawy 

podatkowej  mają  obowiązywać  od  nowego  roku,  to  powinny  być  uchwalone  przez  Sejm  i 

opublikowane do końca listopada roku poprzedzającego. Minimalny okres wynosi w tym przypadku 

1  miesiąc  i  1  dzień.  W  konsekwencji  każdego  roku  w  październiku  i  listopadzie  toczą  się  w 

Parlamencie gorączkowe prace nad nowelizacją ustaw podatkowych. I jeszcze pod koniec listopada 

podatnicy  nie  wiedzą  jakie  podatki  zapłacą  w  nowym  roku.  W  Polsce  należałoby  przyjąć,  że 

minimalny  okres  vacatio  legis  w  przypadku nowelizacji ustaw  wynosi  pół  roku. Ustawy  podatkowe 

powinny  być  znowelizowane  do  końca  czerwca  roku  poprzedniego  jeżeli  znowelizowana  ustawa 

podatkowa  ma  obowiązywać  od  1.01  nowego  roku.  W  przypadku  całkiem  nowych  ustaw 

podatkowych  w  Polsce  obowiązuje  co  najmniej  półroczny  okres  vacatio  legis  i  okres  ten  jest 

wystarczający do dostosowania działań podatników do wprowadzonego nowego podatku.  

Zasada  dogodności  postuluje,  aby  podatki  były  pobierane  w  najbardziej  dogodnym  dla 

podatników  czasie  i  najbardziej  dogodnej  dla  nich  formie,  np.  podatki  obciążające  rolnictwo 

powinny być pobierane po żniwach, a nie na przednówku. Z tego przykładu wynika, że obowiązek 

podatkowy  powinien  powstawać  dopiero  gdy  podatnik  otrzymał  środki  pieniężne  za  sprzedane 

towary i usługi, a nie gdy wydał towar czy wykonał usługę. W większości jednak podatków w Polsce 

ta reguła nie jest przestrzegana i obowiązek podatkowy powstaje w momencie wydania towaru czy 

wykonania usługi.  

 

23 

Zasada  taniości  głosi  potrzebę  dbania  o  możliwie  jak  najniższe  koszty  poboru  podatków. 

Niedopuszczalna  jest  sytuacja,  w  której  koszty  poboru  podatków  zbliżają  się  do  dochodów  z  nich 

uzyskiwanych. W przypadku Polski nie jest pewne, czy zasada ta jest respektowana przez podatek 

od  posiadania  psów.  Maksymalna  stawka  roczna  od  1  psa  wynosi  obecnie  nieco  ponad  33zł.,  a  w 

niektórych gminach koszty poboru podatku są wyższe od dochodu z niego uzyskiwanego.  

 

Granice opodatkowania 

Kwestia granic opodatkowania należy do najbardziej kontrowersyjnych w naukach ekonomicznych i 

do  tej  pory  nie  została  jednoznacznie  rozwiązana.  Podstawowym  źródłem  wszelkich  płatności 

podatkowych  jest  dochód  podatnika.  Jednakowoż  wszystkie  podatki  nakładane  na  podatników  nie 

powinny sięgać do całego ich dochodu. Tak wysokie opodatkowanie oznaczałoby konfiskatę całego 

uzyskanego dochodu, co musiałoby prowadzić do zaniku wszelkiej działalności podatkowej. Podatki 

powinny respektować zasadę ochrony źródła podatku. Pobieranie podatków nie powinno prowadzić 

do  rezygnacji  przez  podatników  z  prowadzenia  opodatkowanej  działalności  .  Górna  granica 

opodatkowania nie sięga zatem całego dochodu podatników lecz jedynie ich części. Na pytanie jaka 

część  uzyskanego  dochodu  może  być  przejęta  przez  władzę  publiczną  w  formie  podatku  bez 

większego  uszczerbku dla  prowadzonej  działalności  gospodarczej  na  pytanie  częściowo  odpowiada 

krzywa Artura Laffera 

Stopa  podatkowa  określa  udział  podatków  w  dochodach  podatników.  Przy  zerowej  stopie 

podatkowej  wpływy  z  podatku  dochodowego  są  0.  Gdy  stopa  podatkowa  jest  podnoszona 

początkowo wpływy z podatku ciągle rosną. Gdy stopa podatkowa przekroczy pewien próg, dalsze 

jej podnoszenie powoduje spadek wpływów z podatku dochodowego. Jest to spowodowane dwoma 

czynnikami:  rośnie  liczba  oszustów  podatkowych,  gdyż  wysoka  stopa  składa  silną  pokusą  do 

oszustw  podatkowych.  W  przypadku  bardzo  wysokiej  stopy  podatkowej  część  podatników 

rezygnuje  z  prowadzenia  działalności  zarobkowej  albo  też  ogranicza  skalę  tej  działalności. 

Wychodząc  z  założenia,  że  nie  ma  sensu  pracować  dla  fiskusa.  Optymalną  stopą  podatkową  jest 

taka stopa, przy której wpływy z podatku dochodowego są maksymalne. Stopa ta określa granice 

opodatkowania. W przypadku Polski można przypuszczać, że stopa ta nie przekracza 50%. 

Znaczenie fiskalne i pozafiskalne ceł. 

Cła są bardzo starą instytucją ekonomiczną. Pojawiły się bowiem już w starożytności i pobierane są 

po  dzień  dzisiejszy  w  państwach  o  różnych  systemach  gospodarczych.  Cła  nakładane  są  przede 

wszystkim na towary przywożone z zagranicy. 

Ich nakładanie na te towary ma na celu nie tylko przysporzenie dochodów władzy publicznej, lecz 

również  ochronę  producentów  krajowych  przed  konkurencją  towarów  importowanych.  Cła  mogą 

być  jednak  nakładane  również  na  towary  wywożone  zagranicę.  W  większości  jednak  państw  na 

świecie,  w  tym  również  w  Polsce  export  towarów  jest  wolny  od  ceł.  Przyczynia  się  on  bowiem  do 

wzrostu  produkcji  oraz  zatrudnienia,  czym  zainteresowane  są  zarówno  władze  państwowe  jak  i  

pracodawcy i pracobiorcy. 

Konwencja brukselska z 1921 roku zabrania nakładania ceł na towary przewożone tranzytem przez 

terytorium danego kraju. Polska jest krajem tranzytowym i tranzyt stwarza w naszym kraju pewne 

 

24 

problemy.  Jedną  z  form  oszustw  celnych  jest  fikcyjny  tranzyt.  Mianowicie  w  wielu  przypadkach 

kierowcy  tirów  wjeżdżających  do  Polski  deklarują  tranzyt  w  praktyce  jednak  towary  kierowane  są 

na rynek polski.  

Cła są szczególnego rodzaju formą podatku. Jest to specyficznego rodzaju podatek nakładany przez 

państwo na towary przewożone przez granice państwowe. W gospodarce planowanej centralnie cła  

stanowiły  drugorzędne  źródło  dochodów  budżetu  państwa.  Istniał  bowiem    wówczas  monopol 

państwa  w  handlu    zagranicznym,  a  cła  były  pobierane  jedynie  w  obrocie  niehandlowym. 

Mianowicie pobierano je od osób fizycznych przywożących lub  wywożących towary zagranicę. 

Do końca lat 80-tych Polacy znani byli  w całej Europie jako handlowcy na masową skalę wywożący 

i  przywożący  towary  (w  walizkach).Jeszcze  w  połowie  lat  80-tych  wpływy  z  ceł  stanowiły  jedynie 

0,3%  dochodów  ogółem  budżetu  państwa.  W    89  roku  zniesiono  monopol  państwa  w  handlu 

zagranicznym  oraz  wprowadzono  równość  wszystkich  podmiotów  uczestniczących  w  obrocie 

zagranicznym.  Zniesiono  jednocześnie  cła  wywozowe  i  od  tego  momentu  cła  stały  się  ważnym  

instrumentem polityki handlowej oraz ważnym źródłem dochodów  publicznych. W latach 1991-93 

udział  ceł  w  dochodach  budżetu  państwa  wzrósł  z  8,1  do  9,5%.  W  następnych  jednak  latach 

znaczenie  ceł  w  dochodach  budżetu  państwa  systematycznie  spadało.  W  rezultacie    w  2000  roku 

cła  stanowiły  jedynie  3,7  %  dochodów  ogółem    budżetu  państwa.  Spadek  znaczenia  ceł  w 

dochodach publicznych jest  spowodowany dwoma czynnikami:  

1)  Polska  należy  do  Światowej  Organizacji  Handlu.  Organizacja  ta  dąży  do  stopniowego 

znoszenia barier w handlu międzynarodowym poprzez między innymi obniżanie na zasadach 

wzajemności  starych  ceł.  W  handlu  międzynarodowym  obowiązuje  zasada  wzajemności. 

Zasada ta oznacza, że  jeżeli dany kraj nie chce aby jego towary były dyskryminowane na 

innych rynkach, sam nie może dyskryminować towarów importowanych. 

2)  Polska  w  latach  90-tych  podpisała  wiele  umów  wielostronnych  i  dwustronnych  o 

ustanowienie  strefy  wolnego  handlu.  Taką  umowę  podpisaliśmy  z  Unią  Europejską,  z 

państwami  należącymi  do  EFTY  (  Islandia,  Norwegia,  Szwajcaria,  Lichtenstein).  Polska 

należy do Środkowo-Europejskiego Porozumienia o Ustanowieniu Strefy Wolnego Handlu. To 

porozumienie jest znane pod skrótem CEFTA. Do CEFTY należą: Czechy, Bułgaria, Słowenia, 

Słowacja,  Węgry,  Rumunia,  Polska.  W  latach  90-tych    Polska  podpisała  kilkanaście  umów 

dwustronnych  o  ustanowieniu  strefy  wolnego  handlu.  Tego  typu  umowę  podpisaliśmy  z 

Litwą,  Łotwą,  Estonią,  Wyspami  Owczymi,  Izraelem,  Turcją  (Turcja  przez  długi  czas 

sprzeciwiała się wejściu Polski do NATO.) 

Z  tych  dwóch  przyczyn  w  latach  90-tych  stopniowo  obniżane  były  stawki  celne    w  polskiej  taryfie 

celnej. W rezultacie producenci krajowi coraz słabiej są chronieni cłami przed konkurencją towarów 

zagranicznych.  W  ostatnich  latach  bilans  handlowy  Polski  był  wysoce  ujemny.  W  98  roku  saldo 

handlu  zagranicznego  było  ujemne  na  kwotę  18,8  mld.  dolarów.  Natomiast  w  99  roku  na  kwotę 

18,5 mld. dolarów. O tę kwotę import towarów przewyższał export. 

Wyjątkowo wysoki deficyt handlu zagranicznego jest spowodowany między innymi umacnianiem się 

wartości  złotego  i  taniością  walut  wymienialnych.  Także  waluty  wymienialne  powodują,  że  export 

jest  mało  opłacalny,  a    opłacalność  importu  jest  bardzo  wysoka.  Umacnianie  się  wartości  złotego 

jest  spowodowane  między  innymi  wysokimi  stopami  procentowymi  istniejącymi  w  Polsce.  Cła  są 

między  innymi  instrumentem  polityki  handlowej.  Poprzez  kształtowanie  ceł  państwo  oddziałuje  na 

 

25 

wysokość  i  kierunki  importu  poszczególnych  towarów.  Możemy  wyróżnić  kilka  kategorii  ceł  jako 

instrumentu polityki handlowej: 

I.  Pierwszą kategorią  ceł  są tzw.  cła  wychowawcze.  Są  one nakładane na  towary  wybranej 

gałęzi,  które  w  początkowym  okresie  otoczone  są  przez  państwo  szczególną  ochroną.  Cła 

wychowawcze  w  miarę  upływu  czasu  są  stopniowo  obniżane,  aż  do  całkowitego  zaniku.  W 

Polsce  w  latach  90-tych  wprowadzono  cła  wychowawcze  na  produkty  przemysłu 

rafineryjnego  i  petrochemicznego.  Istniało  bowiem  niebezpieczeństwo,  że  w  przypadku 

braku  tego  typu  ceł  upadnie  Petrochemia  Płocka.  Dzięki  szczególnej  ochronie  ceł  Zakłady 

Petrochemiczne.  W  Płocku  zostały  w  latach  90-tych  zmodernizowane  i  obecnie  bez 

szczególnej ochrony celnej są w stanie sprostać konkurencji zagranicznej. 

 

II.  Drugą  kategorią  ceł  są  cła  protekcyjne.  Są  to  cła  o  charakterze  stałym    nakładane  na 

towary importowane w celu podwyższenia ich ceny do poziomu cen towarów wytwarzanych 

w  kraju.  Cła  protekcyjne  mają  na  celu  ograniczenie    importu  niektórych  towarów,  które  z 

powodzeniem  mogą  być  wytwarzane  w  kraju,  lecz  po  wyższym  koszcie.  Cła  protekcyjne  w 

latach  90-tych  nakładano  na  niektóre  surowce  rolnicze  np.  pszenicę  i  niektóre  towary 

przemysłu rolno-spożywczego. 

 

 

III.  Trzecią kategorią ceł jako instrumentem polityki są  cła prohibicyjne nazywane niekiedy w 

publicystyce  cłami  zaporowymi.  Cła  te  zmierzają  do  stworzenia  bariery  dla  importu 

niektórych towarów. Stosowane są one w odniesieniu do tych towarów , których import  jest 

uznawany  przez  władzę  państwową  za  niepożądany.  Cła  zaporowe  na  szerszą  skalę 

wprowadzono  w  Polsce    na  surowce  rolnicze    i  niektóre  produkty  przemysłu  rolno-

spożywczego  za  czasów  premiera  Pawlaka.  Cła  prohibicyjne  są  bardzo  niebezpieczne, 

dlatego  że  ich  wprowadzenie  może  się  spotkać  z  odwetem  innych  krajów.  Odmianą  ceł 

prohibicyjnych są właśnie cła odwetowe. Z kolei wśród ceł odwetowych wyróżniamy: 

a)  Cła  antydumpingowe  –  stosowane  są  w  odniesieniu  do  importu  towarów  z  takich 

krajów,  które  w  handlu  zagranicznym  uprawiają  dumping.  Dumping  polega  na 

sprzedaży  towarów  po  cenie  niższej  od  kosztów  wytworzenia.  Celem  dumpingu  jest 

opanowanie danego rynku zbytu poprzez doprowadzenie do bankructwa producentów 

krajowych. 

b)  Cła  antydyskryminacyjne  -    stosowane  są  w  odniesieniu  do  importu  towarów  z 

takich krajów, które dyskryminują export z rozpatrywanego kraju. 

c)  Cła  antypremiowe  –  stosowane  są  w  odniesieniu  do  importu  towarów  z  takich 

krajów, które subsydiują swój export. Wymiar cła  w odniesieniu do poszczególnych 

towarów  określa  taryfa  celna.  Taryfa  celna  jest  wykazem  towarów  odpowiednio 

usystematyzowanych oznaczonych kodami z przypisanymi do nich stawkami celnymi. 

Taryfę  celną  ustanawia    Rada  Ministrów  w  drodze  rozporządzenia.  Większość  stawek  celnych  w 

polskiej  taryfie  celnej  to  stawki  procentowe.  W  przypadku  towarów,  na  które  obowiązują  stawki 

procentowe  wysokość  cła  jest  uzależniona  przy  danej  stawce  celnej  od  wartości  celnej  towaru. 

Procentowe  stawki  celne  stwarzają  silną  pokusę  do  oszustw  celnych  polegających  na  zaniżaniu 

 

26 

wartości  celnej  danego  towaru.  W  odniesieniu  do    pozostałej  części  towarów  obowiązują  stawki 

kwotowe.  W  tym  przypadku  wysokość  cła  przy  danej  stawce  kwotowej  jest  uzależniona  od 

wolumenu  (ilości)  importu  towarów  (wolumen  mierzony  w  tonach,  hektolitrach,  sztukach  itd.)  W 

odniesieniu do nielicznej grupy towarów  w polskiej taryfie celnej oprócz procentowej stawki celnej 

określono  kwotę  minimalnego  cła  w  euro.  Kwota  ta  ma  zastosowanie  wówczas,  gdy  cło  wyliczone 

według  określonej  stawki  celnej  od  wartości  celnej  towaru  jest niższe  od równowartości  w  złotych 

kwoty minimalnego cła w euro. Polska taryfa celna  ma charakter reglamentacyjny. Wysokość cła w 

przypadku   importu  danego towaru  jest  uzależniona   między innymi  od  pochodzenia tego towaru. 

Mianowicie  generalnie  można  powiedzieć  import  towarów  z  niektórych  krajów  i  regionów  jest 

preferowany (kraje UE, niektóre kraje CEFTY np. Czechy) Import towarów z innych krajów nie jest 

preferowany  (Rosja,  Ukraina,  Białoruś).  Można  powiedzieć,  że  dla  tego  samego  towaru  w  polskiej 

taryfie  celnej  przewidziane  są  zróżnicowane  stawki  celne  występują  w  niej  bowiem  cztery  rodzaje 

stawek celnych: 

1)  Stawki celne autonomiczne 

2)  Stawki celne konwencyjne 

3)  Stawki celne preferencyjne 

4)  Stawki celne obniżone 

  

Ad  1)stawki  celne  autonomiczne  są  najwyższymi  stawkami  w  polskiej  taryfie  celnej.  Są  one 

swobodnie kształtowane przez Polskę niezależnie od zakresu zobowiązań podjętych przez nasz kraj 

na  forum  Światowej  Organizacji  Handlu.  Są  one  stosowane  w  odniesieniu  do  następujących 

towarów: 

  Towarów  pochodzących  z  krajów    i  regionów,  w  których  nie  została  przyznana  

klauzula najwyższego uprzywilejowania i nienależących do Światowej Organizacji 

Handlu.  Klauzula  najwyższego  uprzywilejowania  stanowi  zobowiązanie  do 

niedyskryminowania  towarów  pochodzących  z  określonych  krajów.  Ten  pierwszy 

przypadek prawie nie występuje. 

  Są  one  stosowane  w  odniesieniu  do  niektórych  towarów  pochodzących  z  krajów 

należących  do  Światowej  Organizacji  Handlu  i  którym  przyznano  klauzulę 

najwyższego  uprzywilejowania.  Jeżeli  w  taryfie  celnej  dla  tych  towarów    nie 

przewidziano poza  stawką  autonomiczną  innych  stawek  (w  Polsce  dla  niektórych 

towarów  przewidziane  są  tylko  autonomiczne).  W  przypadku  towarów  ,  których 

kraju  lub  regionów  pochodzenia  nie  można  ustalić,  stosuje  się  stawkę  celną 

autonomiczną podwyższoną o 100%.  

 

Ad 2) Stawki celne konwencyjne znajdują zastosowanie  w odniesieniu  do większości  towarów 

pochodzących  z krajów i regionów należących do Światowej Organizacji Handlu oraz tych, którym 

Polska  przyznała  klauzulę  najwyższego  uprzywilejowania.  Respektują  one  konwencje  podpisane 

przez Polskę na forum Światowej Organizacji Handlu. 

 

Ad  3.)  Stawki  celne  preferencyjne  stosowane  są  w  odniesieniu  do  niektórych  towarów 

pochodzących z krajów rozwijających się i najmniej rozwiniętych. 

 

27 

Za  kraj  rozwijający  się  polska  taryfa  celna  uznaje  taki  kraj  pozaeuropejski  ,  w  którym  PKB  na 

jednego  mieszkańca  nie  jest  wyższy  niż  w  Polsce.  Do  krajów  tych  należą  takie  państwa  jak: 

Boliwia, Kolumbia, Chiny, Wietnam, Indie, Angola, Wybrzeże Kości Słoniowej itd. 

Natomiast  za  kraj  najmniej  rozwinięty  uznaje  Polska  taryfa  celna  kraje  znajdujące  się  na  liście 

krajów  najmniej  rozwiniętych,  corocznie  sporządzanych  przez  ONZ.  Do  tych  krajów  zaliczamy: 

Bangladesz, Afganistan, Haiti i znaczną część  krajów czarnej Afryki.  

Są stosowane jedynie w odniesieniu  do niektórych towarów  pochodzących z wyżej  wymienionych 

krajów.  Z  preferencji  wyłączone  są  np.  wyroby  alkoholowe,  paliwa,  wyroby  tekstylne,  stalowe, 

tytoniowe itd. 

 

Ad 4.) Obniżone stawki celne stosowane są w odniesieniu do niektórych towarów pochodzących 

z  państw,  z  którymi  Polska  podpisała  umowy  międzynarodowe  dotyczące  tworzenia  stref  wolnego 

handlu.  Z  tych  państw  największe  znaczenie  mają  państwa  UE  zwłaszcza  Republika  Federalna 

Niemiec. 

 

W polskiej taryfie celnej są przewidziane specjalne stawki celne dla kontyngentów celnych. Stawki 

te są niższe  od  odpowiednich stawek  autonomicznych  i  konwencyjnych.  Obniżanie  stawek  celnych 

od  dziesięciolecia  spowodowało,  że  obecnie  producenci  krajowi    bardzo  słabo  są  chronieni  przed 

konkurencją towarów importowanych, przy czym ochrona ta jest najsłabszą, w przypadku importu 

towarów z UE.    

Podatki dochodowe 

Podatek ceduralny – liczy się podatek odrębnie dla poszczególnych źródeł dochodów. Wadą jego 

jest to, że nie można stosować skali progresywnej i ulg podatkowych 

Podatek  globalny  –  opodatkowaniu  podlega  suma  dochodów.  Zaletą  jego  jest  możliwość 

stosowania ulg podatkowych oraz progresywną skalę podatkową. 

 

Podatek  dochodowy  od  osób  fizycznych  w  Polsce  jest  podatkiem  globalnym,  ale  istnieją  pewne 

odstępstwa  (np.  dochody  z  tytułu  sprzedaży  lub  zamiany  nieruchomości,  dochody  z  kapitałów 

pieniężnych).  Podatek ten  jest  regulowany  ustawą  z  26.7.1991r.  o  podatku  dochodowym  od  osób 

fizycznych. Zaczął on obowiązywać w 1992r. i zastąpił pięć innych podatków: 

 

Wynagrodzeń 

 

Płac 

 

Wyrównawczy 

 

Rolny w części dot. dochodów działów specjalnych produkcji rolnej 

 

Od działalności gospodarczej prowadzonej przez osoby fizyczne 

 

Podatek  ten  jest  podatkiem  państwowym  (zasila  budżet  państwa),  ale  jednostki  terytorialne mają 

swoje udziały (gmina – 17,6, powiat – 12, a województwo – 1,5%) 

 

 

28 

Podmiot podatku dochodowego od osób fizycznych 

Podmiotem są osoby fizyczne, czyli od urodzenia aż do śmierci. 

 

Obowiązek podatkowy 

Wyróżnia  się  nieograniczony    (osoby  mieszkające  na  terytorium  RP  i  osoby,  których  pobyt 

czasowy trwa dłużej niż 183 dni Polega na tym, że podatnik płaci podatek niezależnie od tego gdzie 

znajduje  się  źródło  dochodów,  czy  w  kraju,  czy  za  granicą)  i  ograniczony  (  dotyczy  osób  nie 

mających miejsca zamieszkania na terytorium RP, osób z pobytem czasowym krótszym niż 182 dni 

oraz  osób,  których  pobyt  czasowy  trwa  dłużej  niż  183  dni,  ale  przybyły  one  w  celu  podjęcia 

zatrudnienia  w  zagranicznych  przedsiębiorstwach  drobnej  wytwórczości  w  spółkach  z  udziałem 

zagranicznym, w oddziałach i przedstawicielstwach przedsiębiorstw i  

banków zagranicznych) obowiązek podatkowy 

Jeżeli  osobę  dot. nieograniczony  obowiązek  podatkowy stosuje  się  umowę  o unikaniu  podwójnego 

opodatkowania. 2 metody: 

 

metoda  zwolnienia  z  progresją  –  łączy  się  dochody  osiągnięte  w  kraju  i  zagranicą,  później 

wylicza się stopę podatkową (relację podatku do podstawy opodatkowania), później wylicza 

się  podatek  na  podstawie  stopy  podatkowej  od  dochodów  osiągniętych  w  kraju  i  ta  kwotę 

trzeba wpłacić 

 

kredytu podatkowego – polega na tym, że łączy się dochody osiągnięte w kraju i zagranicą i 

od  tego  odejmujemy  podatek  płacony  za  granicą  z  jednym  ograniczeniem  –  nie  może  być 

one większe niż proporcjonalne do dochodu osiągniętego za granicą. 

 

Zasadą  w  podatku  dochodowym  jest  odrębne  opodatkowanie  współmałżonków.  Aby  małżonkowie 

mogli opodatkować się razem muszą spełnić nast. warunki: 

1.  przez cały rok podatkowy zostają małżeństwem 

2.  istnieje wspólnota majątkowa 

3.  złożą wniosek o łączne opodatkowanie 

4.  podlegają nieograniczonemu obowiązkowi podatkowemu 

5.  dochody można łączyć 

 

Kiedy nie można rozliczać się razem: od 2001 zasada ta nie może być stosowana, gdy jedna z osób 

osiąga  dochody  opodatkowane  na  zasadach  określonych  w  ustawie  z  20  listopada  1998r.  o 

zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne.  

 

Od 1993r. istnieje możliwość łącznego opodatkowania osób samotnie wychowujących dzieci: 

 

małoletnich 

 

bez względu na wiek jeżeli jest pobierany na nie zasiłek pielęgnacyjny 

 

dzieci do 25 roku życia jeżeli uczą się i nie osiągają dochodów z wyjątkiem zwolnionych od 

opodatkowania 

 

 

29 

Technika  łącznego  opodatkowania  –  sumujemy  dochody  małżonków,  dzielimy  je  przez  2,  od 

połowy liczymy podatek i w ten sposób wyliczony podatek mnożymy przez 2 

 

Dochody małolatów - dołącza się je do dochodów rodziców 

Przedmiot opodatkowania 

Są  wszelkie  dochody  rozumiane  jako  nadwyżka  sumy  przychodów  nad  kosztami  ich  uzyskania  w 

danym roku  podatkowym z  wyjątkiem  wyraźnie  zwolnionych  od  opodatkowania.  Jeśli  koszty będą 

większe  od  przychodów,  to  mamy  stratę.  Od  2001r.  stratę  można  odliczać  w  ciągu  kolejnych 

następnych 5 lat. Maksymalnie w jednym roku można odliczyć 50% straty.  

 

Źródła uzyskania dochodów 

1.  stosunek  służbowy,  stosunek  pracy,  w  tym  również  spółdzielczy  stosunek  pracy, 

członkostwo w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, praca nakładcza, emerytura i renta 

2.  działalność wykonywana osobiście (np. umowy zlecenie, umowy o dzieło) 

3.  pozarolnicza działalność gospodarcza 

4.  działy  specjalne  produkcji  rolnej  (np.  uprawy  szklarniowe  roślin  w  większych  rozmiarach, 

uprawa grzybów, hodowla drobiu i zwierząt futerkowych) 

5.  nieruchomości lub ich części 

6.  najem, podnajem, dzierżawa, poddzierżawa, umowy o podobnym charakterze np. leasing 

7.  kapitały  pieniężne  i  prawa  majątkowe  (np.  odsetki  od  pożyczek,  dywidendy,  przychody  z 

praw autorskich, w tym z tytułu ich sprzedaży lub zamiany) 

8.  sprzedaż  lub  zamiana  nieruchomości  lub  ich  części  oraz  udziału  w  nieruchomości, 

spółdzielczego  własnościowego  prawa  do  lokalu  mieszkalnego  lub  użytkowego  i  in.,  prawa 

wieczystego użytkowania gruntów i innych rzeczy 

9.  inne źródła (np. zasiłki chorobowe, macierzyńskie, opiekuńcze, świadczenia rehabilitacyjne, 

stypendia, nagrody, przychody ze źródeł nieujawnionych) 

 

Zwolnienia 

Są dwa rodzaje zwolnień: 

 

podmiotowe  –  związane  z  osobą  podatnika,  w  Polsce  w  zasadzie  nie  występują,  immunitet 

podatkowy przedstawicielstw placówek dyplomatycznych i konsularnych 

 

przedmiotowe  –  są  związane  z  okolicznościami dotyczącymi  przedmiotu  opodatkowania i  w 

podatku  dochodowym  od  osób  fizycznych  jest  sporo.  Są  wymienione  w  ustawie  o  podatku 

dochodowym oraz innych przepisach 

Przykładowe zwolnienia: 

 

zasiłki rodzinne, pielęgnacyjne, rodzinne, wychowawcze 

 

stypendia naukowe 

 

kwoty umorzonych kredytów lub pożyczek studenckich 

 

 

30 

 

Podstawa opodatkowania 

Podstawą  jest  suma  dochodów  z  poszczególnych  źródeł  przychodów.  Jest  to  dodatnia  różnica 

pomiędzy  sumą  przychodów  a  kosztami  ich  uzyskania  w  danym  roku  podatkowym.  W  ustawie 

przewidziane są trzy zasadnicze sposoby ustalania kosztów uzyskania przychodów: 

1.  w  przypadku  podatników  zobowiązanych  do  prowadzenia  ksiąg  rachunkowych  oraz  księgi 

przychodów  i  rozchodów,  koszty  rzeczywiście  poniesione  winny  wynikać  z  rzetelnych  i 

prawidłowych ksiąg mających oparcie w dokumentach księgowych 

2.  ryczałtowy sposób ustalania kosztów. Trzy sytuacje: 

 

w  przypadku  przychodów  z  tytułu  stosunku  służbowego,  stosunku  pracy, 

spółdzielczego  stosunku  pracy  oraz  pracy  nakładczej  koszty  uzyskania  przychodów 

ustalamy jako 0,25% kwoty stanowiącej górną granicę 1 przedziału skali podatkowej, 

miesięcznie.  Jeżeli  podatnik  otrzymuje  przychody  z  kilku  zakładów  pracy,  to  koszty 

może podnieść do 4% wspomnianej kwoty 

 

w  przypadku  przychodów  z  tytułu  umowy  o  dzieło,  umowy  zlecenia,  samodzielnie 

wykonywanej pracy artystycznej, literackiej, naukowe, koszty uzyskania przychodów 

wynoszą 20% przychodów 

 

w przypadku przychodów z tytułu korzystania z praw autorskich i pokrewnych koszty 

uzyskania przychodów liczymy jako 50% uzyskanych przychodów 

3.  w  przypadku  niektórych  przychodów  nie  liczymy  kosztów  uzyskania  przychodów  (rent, 

emerytur, dochodów z kapitałów pieniężnych 

 

 

Odliczenia od dochodu 

 

składka na ubezpieczenie emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe 

 

składki na rzecz organizacji, do których przynależność pracownika jest obowiązkowa 

 

darowizny na cele naukowe, oświatowe, kulturalne, ochronę zdrowia (max 15% rocznego 

dochodu) 

 

darowizny na cele dobroczynne, działalność charytatywną, ochronę środowiska, cele kultu 

religijnego (max 10% rocznego dochodu) 

 

wydatki na cele rehabilitacyjne 

 

SKALA PODATKOWA  podatku dochodowego na zasadach ogólnych 

Podatek dochodowy od osób fizycznych jest podatkiem progresywnym. Są trzy progi dochodowe. 

Podstawa obliczenia podatku dochodowego od osób fizycznych w roku 2001:tabelka 

 

II próg    6541,24           

19% z 37024 – 493,32 + 30% nadwyżki 

 

III próg   analogicznie 

 

31 

 

Progresja  ta  nazywana  jest  progresją  ciągłą  szczeblową,  dlatego  że  stawki  stosujemy  dla 

danego progu i nadwyżki. Skala ta obowiązuje w roku 2001 i teraz będziemy się rozliczać zgodnie z 

tą skalą.  

 

Progi podatkowe w roku 2002.tabelka 

 

 

Od  2002  zmieniła  się  podstawa  waloryzacji    -  kwota  wolna  od  podatku  ,a  tym  samym  progi 

podatkowe.  Zmianie  nie  uległy  wysokości  dochodu  ,  lecz  kwota  wolna  od  podatku.  Podstawą 

waloryzacji  tych  wielkości  (kwoty  wolnej  i  progów)  jest  wskaźnik  cen  towarów  i  usług 

konsumpcyjnych  –  rok  2002.  natomiast  wcześniej  był  wskaźnik  wzrostu  przeciętnego 

wynagrodzenia. 

Te stawki 19, 30, 40% to stawki nominalne. 

 

Ulgi od podatku w roku 2001 

1)  Wydatki  na  zakup  działki  budowlanej  (max  19%  równowartości  350  m  kwadratowych 

działki) 

2)  Tzw. „duża” ulga budowlana – nowe mieszkania na rynku pierwotnym (19% wydatków) 

3)  Wydatki z tytułu oszczędzania w kasie mieszkaniowej (30% wydatków)  

4)  Wydatki na remont i modernizację budynku lub lokalu mieszkalnego ( 19% wydatków) 

5)  Wydatki  na  dokształcanie  i  doskonalenie  zawodowe  podatnika  –  dotyczy  kursów  i  szkoleń 

związanych z wykonywanym przez podatnika zawodem (19% wydatków) 

6)  Wydatki na naukę w szkołach wyższych – wiek podatnika do 35 lat (19% wydatków) 

7)  Wydatki na leczenie prywatne – nie dotyczy leków (19% wydatków) 

 

Poza  tym  odliczyć  możemy  składkę  na  powszechne  ubezpieczenie  zdrowotne  (7,75  %  podstawy 

wymiaru składki) 

 

Trzy pierwsze ulgi ( 1, 2, 3) w 2002 roku są zniesione. Jednak istnieje ciągłość ulg. 

 

Pojawiła  się  nowa  ulga:  Możliwość  odliczania  odsetek  od  podstawy  opodatkowania  od 

kredytów  i  pożyczek,  które  zostały  zaciągnięte na  finansowanie  inwestycji  mającej  zapewnić 

własny dach nad głową ( odsetki od kredytów zaciągniętych po 1 stycznia 2002 

 

Możemy  odliczyć  odsetki  ,  ale  inwestycje  trzeba  zakończyć  w  ciągu  trzech  lat  licząc  od 

końca  roku  ,  w  którym  otrzymaliśmy  pozwolenie  na  inwestycje.  Odliczenie  następuje  po 

zakończeniu inwestycji. 

 

Ulgi z podpunktów 4, 5, 6 pozostają, natomiast ulga 7 została zlikwidowana w roku 2002. 

 

W  2002  roku  możemy  też  odliczyć  składkę  na  ubezpieczenie  zdrowotne,  ale  nie  można 

odliczyć więcej niż 7,75 % podstawy wymiaru składki nawet jeśli stawka może się zmienić – 

zwiększyć. 

Wyliczony  podatek  płacimy  do  odpowiedniego  Urzędu  Skarbowego.  Podatnik  sam  oblicza  swój 

podatek  lub  może  zwrócić  się  do  płatnika.  Płatnik  to  osoba,  która  jest  zobowiązana  do  wyliczenia 

 

32 

podatku  i  pobrania  go  od  podatnika  i  zapłacenia  do  US  we  właściwym  terminie.  Płatnikiem  może 

być zakład pracy. 

Występuje tu zeznanie roczne, które składamy do 30 kwietnia. Jeśli korzystamy z usłu płatnika to 

do  15  stycznia  musimy  złożyć  oświadczenie  w  tej  sprawie.  Jednak  nie  możemy  korzystać  z  usług 

płatnika  wówczas gdy: 

- 

Mamy kilka źródeł przychodów 

- 

Chcemy skorzystać z ulg 

- 

Rozliczamy się ze współmałżonkiem 

Zaliczki miesięczne na podatek  płacimy do 20 dnia następnego  miesiąca. 

 

Konstrukcja podatku dochodowego od osób fizycznych.(rysunek) 

 

 

W 2002 roku zlikwidowano zwolnienia podatkowe dotyczące: 

 

Odsetek  od  dyskonta    od  papierów  wartościowych  emitowanych  przez  Skarb  Państwa  i  od 

obligacji emitowanych przez jednostki Samorządu Terytorialnego 

 

Odsetek od dyskonta, od pieniędzy zgromadzonych na rachunku bankowym podatnika 

 

Przychodów z tytułu udziału w funduszach powierniczych i inwestycyjnych 

Te  dochody  zwane  kapitałowymi  obciążą  20%  podatek  zryczałtowany.  Oznacza  to,  że  nie  liczymy 

żadnych kosztów uzyskania przychodu. Jeśli bank potrąci podatek to my nie musimy później sobie 

nic odliczać. 

RYCZAŁTY  

Może  również  wystąpić  podatek  zryczałtowany  –  uproszczony.  Zazwyczaj  mogą  z  niego  korzystać 

osoby prowadzące działalność gospodarczą. 

Zalety ryczałtów: 

1.  dla  podatnika  oznacza  to,  że  zmniejsza  się  zakres  obowiązków  podatkowych  związanych  z 

dokumentacją prowadzonej działalności 

2.  bardzo często podatek jest znany z góry na cały rok 

3.  ten podatek nie zależy od osiąganego dochodu 

4.  zmniejsza się zakres obowiązku organu podatkowego 

 

Są  trzy rodzaje ryczałtów: 

a)  procentowe 

b)  kwotowe  

c)  umowne 

 

ad  b)  ryczałty  kwotowe  –  kwota  podatku  jest  ustalona  na  podstawie  znamion  zewnętrznych  i 

rodzaju  prowadzonej  działalności  (czyli  podatek  nie  zależy  od  osiąganego  dochodu,  ale  zależy  od 

bezrobocia jakie panuje, liczby zatrudnionych itp.) 

 

 

33 

ad a) ryczałty procentowe ustala się w sposób uproszczony – podstawę opodatkowania i właściwą 

dla tej podstawy stawkę 

 

ad  c)  ryczałty  umowne  –  kwota  podatku  zazwyczaj  jest  ustalona  z  góry  na  cały  rok  i  wynika  z 

umowy między podatnikiem, a organem podatkowym. 

Ryczałty  te  reguluje  ustawa  z  20  listopada  1998  roku  „o  zryczałtowanym  podatku  od  niektórych 

przychodów  osiąganych  przez  osoby  fizyczne”.  Ta  ustawa  reguluje  trzy  uproszczone  formy 

opodatkowania  różniące  się  zakresem  podmiotowo  –  przedmiotowym  i  sposobem  dokonywania 

wymiaru należności podatkowych. 

 

W/w trzy uproszczone formy: 

1.  ryczałt od przychodów ewidencjonowanych ( zasila budżet państwa) 

2.  karta podatkowa (zasila budżet gminy) 

3.  zryczałtowany  podatek  dochodowy  od  przychodów  osób  duchownych  (zasila  budżet 

państwowy) 

 

Ryczałtowcy  wybierają  sobie  formę  opodatkowania –  z  wyjątkiem    wariantu  trzeciego  ,  w  którym 

jest  ściśle  określony  podmiot  opodatkowania.  Podatnicy  płacący  podatek  na  podstawie  tej  ustawy 

nie  muszą  prowadzić  ksiąg,  ale  są  zobowiązani  do  prowadzenia  innych  form  dokumentacji 

podatkowej np. książki ewidencji zatrudnienia. 

 

Ad 1) ryczałt od przychodów ewidencjonowanych – podatek w tej formie mogą opłacać: 

- 

osoby fizyczne 

- 

osoby  fizyczne  prowadzące  pozarolniczą  działalność  gospodarczą  w  formie  spółki  cywilnej, 

by można było tak opłacać podatek musza być spełnione następujące warunki formalne: 

a)  przychody w roku poprzedzającym rok podatkowy z danej działalności nie mogą przekraczać 

określonej kwoty- w roku 2001 = 470 745 zł 

b)  nie można opłacać podatku w formie karty podatkowej 

c)  określone są podmioty, które nie mogą płacić podatku w tej formie: 

 

osoby prowadzące apteki 

 

lombardy 

 

kantory wymiany walut 

 

osoby  wykonujące  wolne  zawody  (  według  w/w  ustawy  to  działalność  wykonywana 

przez  położnych,  prawników  ,  techników  budowlanych,  księgowych,  lekarzy, 

ekonomistów itp.) 

 

osoby wytwarzające wyroby opodatkowane podatkiem akcyzowym. 

Podatnik może zrzec się płacenia podatków w formie ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych, 

ale  zrzeczenie  musi  być  dokonane  nie  później  niż  do  20  stycznia  roku  podatkowego  w  formie 

pisemnego oświadczenia złożonego w odpowiednim Urzędzie Skarbowym. 

Stawki w tym podatku to stawki procentowe w przedziale od 3 – 8,5%: 

 

stawka 3% - zastosowana w przychodach z tytułu  świadczenia usług hotelarskich 

 

stawka 5,5% - w przypadku przychodów z tytułu  robot budowlanych 

 

34 

 

stawka  8,5%  -  przychody  z  tytułu  działalności  gastronomicznej  w  tym  w  zakresie 

przychodów ze sprzedaży napojów o zawartości alkoholu powyżej 1,5% 

 

Podatnicy  mogą  korzystać  z  większości  ulg  ;  takich  jak  ci  na  zasadach  ogólnych  –  mogą  odliczać 

składkę  na  ubezpieczenie  zdrowotne  jak  również  mogą  korzystać  z  tych  pomniejszających 

podstawę opodatkowania. 

 Ryczałt  płacimy  miesięcznie  do  20  dnia  miesiąca  następnego,  a  za  grudzień  płacimy  razem  z 

zeznaniem rocznym, które składamy do 31 stycznia. 

 

Ad 2) karta podatkowa 

Podatek w tej formie mogą płacić podatnicy prowadzący działalność: 

a)  usługową lub wytwórczo-usługową do 5 pracowników 

b)  usługowa w zakresie handlu detalicznego żywnością, wyrobami tytoniowymi, kwiatami do 2 

pracowników i napojami poniżej  1,5% zawartości alkoholu do 3 pracowników 

c)  usługową 

w 

zakresie 

obnośnego 

i 

obwoźnego 

handlu 

detalicznego 

artykułami 

nieżywnościowymi do 2 pracowników 

d)  gastronomiczną do 4 pracowników 

e)  w zakresie usług transportowych wykonywanych przy użyciu jednego pojazdu 

f)  w zakresie usług rozrywkowych do 2 pracowników 

g)  w zakresie sprzedaży posiłków domowych w mieszkaniach 

h)  wolnych zawodach polegających na świadczeniu usług w zakresie ochrony zdrowia ludzkiego 

do 1 pracownika 

i)  wolnych  zawodach  polegających  na  świadczeniu  usług  weterynaryjnych  w  tym  również 

sprzedaży preparatów weterynaryjnych do 1 pracownika 

j)  w zakresie opieki domowej nad dziećmi i osobami starszymi bez dodatkowych pracowników 

k)  w zakresie usług edukacyjnych polegających na  udzielaniu lekcji na godziny 

 

Aby podatnik mógł płacić podatek w formie karty podatkowej musi spełniać warunki: 

- 

musi złożyć wniosek o zastosowanie  opodatkowania w tej formie 

- 

musi zgłosić prowadzenie jednej z wymienionych 11 działalności 

- 

nie korzysta z osób przez siebie nie zatrudnionych oprócz usług specjalistycznych 

- 

nie prowadzi innej pozarolniczej działalności 

- 

małżonek podatnika nie prowadzi działalności w tym samym zakresie 

- 

nie wytwarza wyrobów akcyzowych 

 

Stawki w tym podatku są miesięczne kwotowe, a wysokość stawek zależy od: 

  rodzaju prowadzonej działalności 

  miejsca prowadzenia działalności 

  od ilości zatrudnionych pracowników 

Stawki w tym podatku mogą być obniżone o: 

 

20% - jeżeli osoba prowadząca jest powyżej 60 roku życia i ma stwierdzony najmniej lekki 

stopień niesprawności 

 

35 

 

10% - od każdego pracownika, u którego stwierdzono najmniej lekki stopień niesprawności 

 

Jeżeli  podatnik  prowadzi  działalność  wymienioną  w  punktach  a,  b  i  d  (  z  tych  11)  to  może 

zwiększyć  ilość  zatrudnionych  pracowników    o  trzech  gdy  działalność  jest  prowadzona  na  terenie 

gmin  zagrożonych  bezrobociem  strukturalnym,  o  dwóch  gdy  podatnik  ma  gospodarstwo  rolne  i 

odrocz tego prowadzi działalność pozarolnicza w miejscowości do 5000 mieszkańców. 

Odliczamy także składkę na ubezpieczenie zdrowotne. 

Podatek płacimy do 7  dnia miesiąca następnego, a w grudniu do 28 grudnia. 

Podatek od towarów i usług 

Klasyfikacja podatków obrotowych 

Kryterium: zakres czynności objętych opodatkowaniem 

 

ogólny podatek obrotowy 

 

selektywny podatek obrotowy 

 

Kryterium: ilość faz podlegających opodatkowaniu 

 

pobierany we wszystkich fazach obrotu 

 

w niektórych fazach obrotu 

 

tylko w jednej fazie obrotu 

 

 

Kryterium: sposób ustalania podstawy opodatkowania 

 

od obrotów brutto 

 

od obrotów netto 

 

Ten podatek w Polsce jest ogólny, pobierany we wszystkich fazach i netto. Jest regulowany ustawą 

z 93r. o podatku od towarów i usług i podatku akcyzowym.  

Podmiot opodatkowania 

Podmiotem czynnym (nakładającym podatek) jest państwo 

Podmiotem  biernym  są  osoby  fizyczne,  prawne  i  jednostki  organizacyjne,  które  nie  mają 

osobowości prawnej (np. jednostki budżetowe, zakłady budżetowe) 

 

Podmioty te stają się podatnikami po spełnieniu następujących warunków: 

 

mają miejsce zamieszkania lub siedzibę na terytorium RP 

 

wykonują  we  własnym  imieniu  i  na  własny  rachunek  czynności  będące  przedmiotem 

opodatkowania 

 

czynności  te  wykonują  w  okolicznościach  wskazujących  na  zamiar  ich  wykonywania  w 

sposób  częstotliwy  (z  zamiarem  powtarzania  tej  czynności),  nawet  gdyby  były  wykonane 

jednorazowo 

 

36 

 

Ponadto  podatnikami  tego  podatku  mogą  być  podmioty  mające  miejsce  zamieszkania  lub 

siedzibę  za  granicą,  gdy  wykonują  czynności  opodatkowane  podatkiem  od  towarów  i  usług 

na terenie RP 

 

Podatnikiem jest także usługobiorca usług pochodzących z importu. 

 

Podmioty te są podatnikami z mocy prawa.  

Za zgodą urzędu skarbowego podatnikami mogą być: 

 

zakłady lub oddziały osób prawnych, które samodzielnie sporządzają bilans 

 

 

Wyłączenia z podatku 

Podatkiem tym nieopodatkowujemy: 

 

sprzedaży przedsiębiorstwa lub zakładu samodzielnie sporządzającego bilans 

 

wydanie towarów na podstawnie umowy użyczenia 

 

działalność w zakresie gier losowych i zakładów wzajemnych opodatkowanych podatkiem od 

gier 

 

czynności, które nie mogą być przedmiotem prawnie skutecznej umowy  

 

 

Zwolnienia podmiotowe 

 

Z mocy prawa  - zwolnienia te dotyczą podatników, których wartość sprzedaży towarów 

opodatkowanych, łącznie z eksportem nie przekroczyła w roku poprzedzającym rok 

podatkowy określonej kwoty (w 2001 kwota ta wynosiła 10000€) 

 

 

Zwolnienia  fakultatywne  –  dotyczą  zakładów  pracy  chronionej,  bez  względu  na  wartość 

sprzedaży  oraz  podatników  rozpoczynający  wykonywanie  czynności  opodatkowanych 

podatkiem od towarów i usług w ciągu roku i przewidują, że ich wartość sprzedaży łącznie z 

eksportem nie przekroczy proporcjonalnie do okresu prowadzonej działalności 10000€ 

 

 

Zwolnienia przedmiotowe 

 

usługi badawczo-rozwojowe 

 

usługi w zakresie edukacji  

 

usługi z zakresu ochrony zdrowia i opieki społecznej 

 

usługi związane z kulturą i sportem 

Przedmiot opodatkowania 

Przedmiotem opodatkowania jest sprzedaż towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium RP 

oraz eksport i import. Do zakresu przedmiotowego tego podatku należy również: 

 

świadczenie  usług  oraz  przekazywanie  lub  zużycie  towarów  na  potrzeby  reprezentacji  i 

reklamy 

 

zamiana towarów i usług  

 

37 

 

przekazanie przez podatnika towaru oraz świadczenie usług na potrzeby osobiste podatnika 

Podstawa opodatkowania 

Podstawą  jest  obrót  rozumiany  jako  kwota  należna  z  tytułu  sprzedaży  towarów  pomniejszona  o 

kwotę należnego podatku 

 

Szczególne sposoby ustalania podstawy opodatkowania 

 

towary opodatkowane akcyzą – wartość towaru + akcyza 

 

w imporcie towarów – wartość celna + cło należne + ewentualnie podatek akcyzowy 

 

przy  sprzedaży  budynków  i  budowli  trwale  związanych  z  gruntem  z  podstawy  wyłącza  się 

wartość gruntu 

 

 

Stawki podatkowe 

22%  -  stawka  podstawowa  –  opodatkowane  są  tym  te  usługi,  które  nie  są  opodatkowane  po 

obniżonej stawce lub preferencyjnej 

7%  -  towary  i  usługi  (np.  prasa,  materiały  budowlane,  towary  dziecięce  (0d  2002  już  nie), 

połączenia internetowe) 

3% - nieprzetworzone produkty rolne (miód pszczeli standaryzowany, produkty hodowli) 

0%  -  stawka  preferencyjna  –  oznacza  prawo  do  zwrotu  podatku  zapłaconego  przy  zakupach 

towarów i usług, a także niewystępowanie podatku należnego (eksport towarów i usług) 

 

Dla  podatnika  bardziej  opłacalna  jest  stawka  0%  niż  zwolnienie,  bo  podatek  należny  wynosi  0,  a 

mamy możliwość odliczenia podatku naliczonego (zapłaconego we wcześniejszych fazach).  

 

 

Skala podatkowa 

Skala jest stała, proporcjonalna 

 

Terminy i sposób płatności 

Obowiązuje  zasada  samoobliczenia,  podatnik  jest  zobowiązany  sam  obliczyć  i  wpłacić  podatek  za 

okresy  miesięczne  w  terminie  do  25  dnia  miesiąca  następującego  po  miesiącu,  w  którym  powstał 

obowiązek podatkowy.  

 

 

Podatnik ma prawo do obniżenia kwoty podatku należnego o kwotę podatku naliczonego 

 

Podatek  należny  –  podatek  wynikający  ze  zastosowania  stawki  podatkowej  do  obrotu 

zrealizowanego w danej fazie 

 

38 

 

Podatek naliczony – podatek zapłacony w poprzedniej fazie, przy zakupach dóbr i usług 

 

Podatek do zapłacenia – różnica między podatkiem należnym i naliczonym 

 

Jeśli podatek należny jest większy od podatku naliczonego, to różnicę wpłacamy do US, a gdy jest 

mniejszy, to uzyskujemy zwrot różnicy podatku. 

 

 

Są dwie metody zwrotu: 

 

zwrot  pośredni  –  polega  na  tym,  że  obniżamy  o  kwotę  nadwyżki  podatek  należny  za 

następne okresy (metoda ta jest zasadą) 

 

zwrot  bezpośredni  –  dokonuje  się  on  poprzez  przelanie  pieniędzy  na  rachunek  bankowy 

podatnika w ciągu 25 dni od dnia złożenia rozliczenia przez podatnika – ma miejsce tylko w 

dwóch przypadkach: 

o

  gdy całość lub część sprzedaży towarów opodatkowanych jest stawką niższą niż 22% 

o

  gdy nadwyżka powstała na skutek poniesienia wydatków na zakup towarów i usług, 

które zaliczone są przez podatnika do środków trwałych i wartości niematerialnych i 

prawnych podlegających amortyzacji 

 

 

W 2001r. osoby płacące podatek w formie karty podatkowej były zwolnione z podatku od towarów i 

usług z wyjątkiem niektórych rodzajów działalności (np. działalność gastronomiczna) 

 

 

Cechy podatku od wartości dodanej 

1.  Jest to podatek konsumpcyjny obciążający finalnego nabywcę dóbr i usług 

2.  Neutralny ze względu na: 

 

koszty uzyskania przychodów – podatek  uiszczony przez podatników w cenach dóbr i 

usług nie jest kosztem – jest on odliczany od podatku należnego w danej fazie obrotu 

 

pionową koncentrację produkcji – wyeliminowanie niektórych faz obrotu nie ma wpływu 

na ostateczne obciążenie wyrobu finalnego podatkiem 

 

wymianę międzynarodową 

3.  Zastosowanie stawki obniżonej  w systemie tego podatku ma wpływ na cenę wyrobu 

finalnego tylko wtedy, gdy jest nią obciążona ostatnia faza obrotu 

4.  Zwolnienie od podatku jednej z faz obrotu z wyjątkiem fazy ostatniej powoduje naruszenie 

zasady neutralności podatku ze względu na koszty uzyskania przychodu i wzrost ceny 

wyroby finalnego 

 

39 

PODATEK AKCYZOWY 

1. Istota podatku: 

Podatek akcyzowy jest podatkiem jednokrotnym (selektywnym podatkiem konsumpcyjnym), tj. 

obciąża towar tylko w jednej fazie obrotu ( u producenta lub importera), może jednak zdarzyć się, 

że podatkiem tym będzie obciążony zarówno surowiec jak i wyrób finalny. 

 

PODATEK AKCYZOWY  -  na  wyroby  spirytusowe  i  tytoniowe,  przyczynia  się  do  wzrostu ich  cen  i 

obniżenia  konsumpcji.  Zapobiega  w  ten  sposób  upowszechnieniu  się  niektórych  patologii 

społecznych i pogorszeniu się stanu zdrowotności społeczeństwa. 

 

2. Podmiot i przedmiot opodatkowania. 

a)  Podmiotem opodatkowania:  

 

producenci i importerzy wyrobów akcyzowych.  

 

osoby  fizyczne,  jednostki  organizacyjne  nie  mające  osobowości  prawnej  oraz  osoby 

prawne  posiadające  importowane  wyroby  akcyzowe  od  których  nie  pobrano  podatku 

akcyzowego.  

b)  Przedmiot opodatkowania:  

W  Polsce  tym  podatkiem  opodatkowano  19  grup  wyrobów  spośród  których  najwięcej  dochodów 

przynoszą 

 

wyroby akcyzowe  

 

nadmierne ubytki 

 

zawinione niedobory powstałe w czasie produkcji, magazynowania lub przewozu 

 

paliwa do silników 

 

wyroby przemysłu spirytusowego 

 

wyroby winiarskie, piwo 

 

wyroby tytoniowe. 

 

3.  Zwolnienia z podatku akcyzowego: 

 

Wyroby  finalne  wykonane  z  komponentów  obciążonych  już  podatkiem  akcyzowym  np. 

odzież skórzana, futrzana, środki upiększające i wyroby perfumeryjne, sól.  

 

Wyroby przeznaczone na eksport. 

4.  Podstawa opodatkowania: 

Podstawę  opodatkowania  stanowi  obrót  wyrobami  akcyzowymi  a  przy  ich  imporcie,  wartość 

celna  powiększona  o  należne  cło.  W  przypadku  towarów  objętych  procedurą  uszlachetniania, 

podstawą jest różnica między wartością towarów wywiezionych czasowo za granicę a wartością 

celną produktów kompensacyjnych powiększonych o należne cło.  

5.  Stawki podatkowe: 

 

W  ustawie  zostały  określone  jedynie  górne  granice  procentowych  stawek  podatku 

akcyzowego  dla  poszczególnych  grup  wyrobów.  Minister  Finansów  może  obniżać  te 

stawki oraz zwalniać niektóre wyroby od podatku. 

 

Stawki podatkowe mogą być wyrażane: 

 

40 

o

  w procencie ceny sprzedaży obniżonej o podatek od towarów i usług 

o

  w procencie podstawy opodatkowania dla wyrobów importowanych 

o

  w kwocie na jednostkę wyrobu oraz w formie różnicy cen 

 

W  szczególny  sposób  ustalana  jest  stawka  akcyzy  dla  papierosów.  Ma  ona  charakter 

procentowo-  kwotowy.  Część  procentowa  odnoszona  jest  do  maksymalnej  ceny 

detalicznej  (wyznaczonej  i  wydrukowanej  przez  producenta  lub  importera  na 

pojedynczym  opakowaniu)  i  wynosi  25  %  tej  ceny.  Natomiast  część  kwotowa  jest  taka 

sama  dla  wszystkich  papierosów,  bez  względu  na  ich  pochodzenie  i  właściwości.  Suma 

podatku  akcyzowego  naliczonego  od  jakiegokolwiek  rodzaju  papierosów  nie  może  być 

niższa  niż  90  %  całkowitej  kwoty  podatku  akcyzowego  (naliczonego  od  ceny  równej 

najpopularniejszej  kategorii  cenowej).  Ten  szczególny  charakter  stawki  dla  papierosów 

wynika z dostosowania polskich przepisów do wymogów prawa wspólnotowego. 

6.  Kontrola nad wyrobami akcyzowymi. 

 

Wysoka  stawka  na  niektóre  wyroby  akcyzowe  tj.  paliwa,  wyroby  tytoniowe, 

alkoholowe  powoduje,  że  nielegalna  sprzedaż  i  import  tych  wyrobów  staje  się  z 

jednej  strony  źródłem  wysokich  zysków,  z  drugiej  zaś  strony,  przynosi  ogromne 

straty budżetowi państwa.  

 

W celu ograniczenia nielegalnego handlu w/w towarami państwo wprowadzono ścisłą 

ich kontrolę, np. poprzez banderolowanie. 

 

Banderolowaniu  podlegają:  paliwa  do  silników,  oleje  smarowe  i  specjalne  wyroby 

spirytusowe  i  drożdżowe  (  z  wyłączeniem  drożdży),  wyroby  winiarskie,  piwo,  inne 

wyroby alkoholowe o zawartości alkoholu powyżej 1,5 % oraz wyroby tytoniowe. 

 

Ustawa wprowadza dwa rodzaje banderoli:  

o

  Podatkowe  -  wydawane  producentom  (importerom)  wyrobów  akcyzowych  z 

tytułu zapłaty zaliczki na podatek akcyzowy; 

o

  Legalizacyjne  -  sprzedawane  przedsiębiorcom  nie  będącymi  podatnikami 

podatku akcyzowego. 

 

Umieszczenie  banderoli  na  wyrobie  jest  dowodem  legalnego  dopuszczenia  go  

do obrotu na terytorium Polski. 

 

 

Wyroby  akcyzowe  najpierw  opodatkowane  są  akcyzą,  a  następnie  podatkiem  od  towarów  i 

usług.  Podatek  akcyzowy  podnosi  podstawę  opodatkowania  w  podatku  od  towarów  i  usług.  Jest 

trzecim pod względem wydajności podatkiem w Polsce. Udział jego w dochodach budżetu państwa 

= ok. 20%. Sama akcyza od paliw silnikowych stanowi 9% dochodów ogółem budżetu państwa. 

Akcyzy  obciążają  dochód  wydatkowany  przez  konsumenta,  a  pobierane  są  u  producenta  lub 

importera  wyrobów  opodatkowanych.    Jednostka  hurtowa  ma  prawo  do  odliczenia    od  swojego 

podatku  należnego  podatek  naliczony,  ale  nie  ma  prawa  odliczenia  akcyzy.  Konsument  natomiast 

płaci  w  cenie  wyrobu  akcyzę  oraz  podatek  VAT  w  łącznej  kwocie  obciążającej  ten  wyrób.  Podatek 

akcyzowy nie ma racjonalnego uzasadnienia. 

 

41 

PODATKI DOCHODOWE OD OSÓB PRAWNYCH 

Podatek dochodowy od osób prywatnych jest podatkiem o skali proporcjonalnej . Wysokość jego 

jest zatem wprost proporcjonalna do dochodu podatnika. 

W latach 1992 – 1996 dochody osób prawnych były opodatkowane stawką w 

wysokości 40 %. Od 1997r stawka ta jest systematycznie obniżana o 2%, a w roku 2000 

o 4 punkty procentowe. 

W  latach  2001  –  2002  stawka  wynosi  28%.  W  2003r  wyniesie  24%  i  w  2004  =  22%.  W 

porównaniu  z  Polską  dochody  osób  prywatnych  w  krajach  wysoko  rozwiniętych  są  opodatkowane 

znacznie wyższą stawką. 

 

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA POD.DOCH. OD OSÓB PRAWNYCH. 

Osoby prawne nie mają „sfery osobistej”, dlatego miarą zdolności podatkowej osoby prawnej nie 

jest dochód pozostający na zaspokojenie potrzeb ( jak w przypadku os. fiz.), lecz rentowność , 

rozumiana jako stosunek zysku do KW. Bierzemy też pod uwagę możliwość koncentracji kapitałów 

( fuzje, koncerny), co również znajduje odzwierciedlenie w regulacji podatkowej. 

Charakterystyczne cechy podatku dochodowego od osób prawnych 

 

brak minimum podatkowego                                                                                  

 

stosowanie proporcjonalnej stawki podatkowej 

 

Uzasadnienie skali progresywnej – CEL – łagodniejsze potraktowanie małych przedsiębiorstw. W 

podatku dochodowym od osób prawnych nie wyodrębnia się z reguły źródeł uzyskania przychodu ( 

jak przy os fiz.) 

 

Podatek dochodowy wspólny dla wszystkich osób prawnych został wprowadzony w Polsce po raz 

pierwszy w 1989r. ( nowelizacja 15 luty 1991r) 

ZAKRES PODMIOTOWY   Pod. DOCHODOWEGO OD OSÓB PRAWNYCH 

Osobowość prawną podmiotom krajowym nadają ustawy regulujące ich status prawny. Nabycie 

osobowości prawnej następuje wraz z wpisem do odpowiedniego rejestru. 

Przepisy prawne nie określają momentu powstania obowiązku podatkowego w podatku 

dochodowym od osób fizycznych. 

                                                                                                                                                                                                                                     

Podatnikami są: (prowadzące i nie prowadzące działalności gospodarczej) 

 

osoby prawne 

 

spółki kapitałowe ( od 1 I 2002r) 

 

jednostki organizacyjne nie mające osobowości prawnej , z wyjątkiem spółek nie 

mających osobowości prawnej 

 

podatkowe grupy kapitałowe 

 

Od podatku tego zwolnione są m.in.: ( zwolnienia podmiotowe ) 

 

Skarb Państwa 

 

42 

 

NBP 

 

ZUS 

 

Jednostki budżetowe itp. 

 

Podatnicy mający siedzibę lub zarząd na terytorium Polski podlegają obowiązkowi podatkowemu od 

całości swoich dochodów bez względu na miejsce ich osiągania. Natomiast podatnicy, którzy nie 

spełniają tego warunku podlegają opodatkowaniu tylko od dochodów , które osiągają na terytorium 

Polski. 

 

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PODATKU DOCHODOWEGO. 

Przedmiotem opodatkowania podatkiem dochodowym jest dochód bez względu na rodzaj źródeł 

przychodów, z jakich dochód ten został osiągnięty. 

Zwolnienia przedmiotowe. 

Istnieją 33 rodzaje zwolnień, które w dużej mierze dotyczą: 

 

Zwolnień dla podatników nie prowadzących działalności gospodarczej 

 

Dla podatników prowadzących działalność w niewielkim zakresie i przeznaczających 

dochody na realizacją celów statutowych 

Od roku 2000 zlikwidowano zwolnienia dla podatników zatrudniających osoby niepełnosprawne, 

gdyż zwolnienie to stało się źródłem nadużyć podatkowych oraz nierównego traktowania 

przedsiębiorców. Ma być ono zastąpione nieopodatkowanymi formami wspomagania zatrudnienia 

osób niepełnosprawnych. 

 

Zwolnień części dochodów uzyskanych w roku podatkowym z dział. Gospodarczej, w 

której wykorzystuje się odpady wytworzone na terytorium RP. 

OPODATKOWANIE DOCHODU OSOBY PRAWNEJ -BILANS 

Osoby prawne zmuszone są do prowadzenia ksiąg rachunkowych, na których podstawie 

sporządza się coroczne sprawozdanie finansowe. To obrazuje sytuację majątkową i finansową firmy 

oraz WF i rentowność. Przy ustalaniu tego podatku bierze się pod uwagę zysk bilansowy i 

dochód podatkowy. Celem regulacji prawno-bilansowych jest niedopuszczenie do wykazania 

zysku zbyt wysokiego, a celem regulacji prawno-podatkowych jest niedopuszczenie do zaniżenia 

podstawy opodatkowania.  

 

Różnice pomiędzy wielkością zysku (straty) bilansowego a dochodem( stratą) podatkowym: 

 

stałe – gdy określone przychody i koszty , wpływające na WF, nie zostaną uznane za 

przychody i koszty w rozumieniu prawa podatkowego 

 

przejściowe – gdy inny jest moment czasowy uznania danego przychodu za osiągnięty, a 

kosztu za poniesiony...różnice te wyrównują się w następnych okresach 

sprawozdawczych 

 

quasi-stałe – mogą wyrównywać się w przyszłości, ale moment ten nie jest znany. 

 

 

43 

DOCHÓD (STRATA) W Pod. DOCH OD OS. PRAWNYCH 

Dochód – nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania, osiągnięta w roku 

podatkowym. Gdy odwrotnie, to strata. 

 

Zasady ustalania dochodu podatkowego określają wyłącznie przepisy prawa podatkowego!!!! 

 

USTALENIE PODSTAWY OPODATKOWANIA I NALEŻNEGO PODATKU 

 

Podstawę  do  opodatkowania  stanowi  dochód  osiągnięty  w  roku  podatkowym  po  odliczeniu 

wydatków (m.in. darowizn wymienionych w ustawie nie przekraczających 10% lub 15%). 

Stawka podatku od dochodu jest proporcjonalna i wynosi: 

o

  2001, 2002r – 28% 

o

  2003 -  24% 

o

  2004 – 22% 

 

Pobór podatku dochodowego od osób prawnych następuje w ciągu roku podatkowego w 

formie zaliczek miesięcznych 

 

Osoby prawne składają zeznania wstępne o wysokości dochodu  ( straty) osiągniętego w 

roku podatkowym do końca trzeciego miesiąca roku następnego i w tym terminie wpłacają 

należny podatek za rok podatkowy 

 

Zeznanie o ostatecznej wysokości dochodu podatnicy składają w terminie 10 dni od daty 

zatwierdzenia rocznego sprawozdania finansowego, nie później niż przed upływem 9 m-cy 

od zakończenia roku podatkowego 

 

OPODATKOWANIE ZYSKU WYDZIELONEGO SPÓŁEK KAPITAŁOWYCH 

Problem wewnętrznego , podwójnego opodatkowania : dochód spółki podlega po raz pierwszy 

opodatkowaniu podatkiem dochodowym w spółce i po raz drugi u wspólników jako 

dywidenda! Spółka i wspólnik są bowiem odrębnymi podmiotami podatkowymi. Rozpatrujemy to 

w 2 aspektach:  

 

gdy wspólnikami spółek kapitałowych są inne spółki kapitałowe 

 

gdy są nimi osoby fizyczne 

PODATEK OD TOWARÓW I USŁUG 

1.  Ogólna charakterystyka podatku. 

Podatek  od  towarów  i  usług  jest  regulowany  ustawą  z  dnia  08.01.1993  o  podatku  od 

towarów  i usług  oraz  o  podatku  akcyzowym.  Z punktu  widzenia konstrukcji  jest  podatkiem 

od wartości dodanej, działającym na podstawie metody fakturowej. 

2.  Czynności opodatkowane: 

 

eksport i import towarów i usług  

 

czynności sprzedaż towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium RP 

 

traktowane na równi ze sprzedażą towarów i usług 

 

44 

W.  w.  Czynności  podlegają  opodatkowaniu  niezależnie  od  tego,  czy  zostały  wykonane  

z  zachowaniem  warunków  oraz  form  określonych  przepisami  prawa.  Brak  np.  wymaganej 

koncesji  lub  wpisu  do  ewidencji  nie  jest  przeszkodą  w  opodatkowaniu  wykonywanych  przez 

podatnika czynności. 

 

Czynności nie objęte opodatkowaniem: 

 

sprzedaż przedsiębiorstwa lub zakładu (oddziału) sporządzającego samodzielnie bilans 

 

wydanie towarów na podstawie umowy użyczenia 

 

czynności w zakresie gier losowych i zakładów wzajemnych objętych podatkiem od gier 

 

czynności,  których  przedmiotem  nie  jest  ani  towar  ani  usługa  w  rozumieniu  ustawy  np. 

prawo majątkowe. 

 

3. Stawki opodatkowania: 

 

stawka podstawowa- 22 % 

 

obniżona - 7 % (materiały budowlane, roboty budowlano- montażowe, remonty związane z 

budownictwem  mieszkaniowym,  obiekty  budownictwa  mieszkaniowego  lub  ich  części  z 

wyjątkiem lokali użytkowych 

 

przejściowa - 3% na nieprzetworzone produkty rolne 

 

zerowa  -  przewidziana  głównie  dla  eksportu  towarów  i  usług  w  tym  również  towarów  

i usług , których sprzedaż lub świadczenie pieniężne w kraju jest wolne od podatku . 

Stawkę  0%  stosuje  się  również  do  sprzedaży  towarów  ,  w  odniesieniu  do  których  dokonano 

zwrotu  podatku  naliczonemu  podróżnemu  (osobie  fizycznej  nie  mającej  w  Polsce  stałego 

zamieszkania). 

 

4.  Podstawa opodatkowania: 

 

Podstawą  opodatkowania  jest  obrót  określony  jako  kwota  należna  z  tytułu  sprzedaży 

towarów i usług pomniejszona o kwotę podatku. 

 

Cechą  charakterystyczną  podstawy  opodatkowania  w  podatku  od  wartości  dodanej  jest  to, 

że  nie  zawiera  ona  kwoty  należnego  podatku,  co  różni  ten  podatek  od  podatku  od  obrotu 

brutto. 

 

W  podatku  od  wartości  dodanej  podstawą  opodatkowania  jest  cena  bez  podatku  (cena 

netto) a kwota podatku obliczana jest rachunkiem „od sta”:  

podatek= cena netto x stawka podatku 

 

Cena  sprzedaży  jaką  płaci  nabywca  jest  pozycją  wynikową  i  odpowiada  sumie  ceny  netto  

i podatku. 

 

Zasady ustalania podstawy opodatkowania w następujących sytuacjach, gdy: 

o

  Podatnikowi za wydany towar przysługuje świadczenie pieniężne 

o

  Podatnik  przed  wydaniem  towaru  lub  wykonaniem  usługi  pobrał  zaliczki,  zadatki,      

przedpłaty lub raty  

o

  Podatnikowi za wydany towar przysługuje świadczenie w naturze 

o

  Podatnik dokonuje sprzedaży budynków lub budowli trwale związanych z gruntem 

o

  Podatnik dokonuje importu towarów lub usług 

 

45 

o

  Podatnik za otrzymane czynności otrzymuje prowizje 

o

  Podatnik dokonuje sprzedaży towarów opodatkowanych podatkiem akcyzowym. 

 

PODATEK OD WARTOŚCI DODANEJ – VAT – stosowany w ponad 70 państwach 

 

Podatek VAT obciąża w każdej fazie obrotu nie cały obrót, lecz jedynie wartość dodaną w tej 

fazie( obrót zrealizowany w danej fazie – obrót zrealizowany w fazie poprzedniej, czyli jest 

to suma kwot podatków uiszczonych w poszczególnych fazach za WG). 

Podstawa opodatkowania może być kształtowana w dwojaki sposób: 

1)  Odliczenie  niezwłoczne(  tu  podstawa  opodatkowania  to  : 

sprzedaż  –  zakupy

  okresu 

rozliczeniowego)  -  od  wartości  obrotu  w  danej  fazie  podlega  odliczeniu  wartość  wszystkich 

obrotów  dokonanych  w  okresie  rozliczeniowym  w  fazie  poprzedzającej  ..np.:  zakup  ŚT, 

surowców,  Mat  pomocniczych,  półfabrykatów,  usług  obcych),  niezależnie  ,  czy  zostały 

faktycznie w tym okresie zużyte, czy zaangażowane w procesie produkcji. 

2)  Odliczenie pro – rata – temporis (wszystkie zapasy surowców, mat., i półfabrykatów są 

tak  długo  obciążone  podatkiem  ,  dopóki  nie  zostaną  zużyte  w  procesie  produkcyjnym)  od 

wartości  obrotu  w  danej  fazie  podlega  odliczeniu  wartość  obrotów  dokonanych  w  fazie 

poprzedzającej, odpowiadająca wartości tych surowców, Mat, usług obcych...., które zostały 

rzeczywiście zużyte do produkcji sprzedanych dóbr. 

 

Ustalenie wysokości obciążenia podatkowego ( w każdej fazie obrotu – podatku cząstkowego): 

 

Poprzez zastosowanie stawki podatkowej od podstawy opodatkowania ( wartości dodanej) w 

każdej fazie obrotu – podatnik bezpośrednio odprowadza podatek do US 

 

Poprzez odliczenie od podatku należnego w danej fazie obrotu podatku naliczonego w fazie 

poprzedniej –  inaczej zwana metodą fakturową – wyparła metodę pierwszą. 

 

Mechanizm działania VAT – metoda fakturowa 

 

Podatek  należny  –  w  danej  fazie,  wynika  z  zastosowania  stawki  podatkowej  od  obrotu 

zrealizowanego w tej fazie. 

Podatek  naliczony  –  w  danej  fazie,  zapłacony  w  poprzedniej  fazie,  przy  zakupach  towarów  i 

usług. Jego kwota określona w fakturach wystawionych podatnikowi przez dostawców. 

Podatek do zapłacenia – w danej fazie, = 

podatek należny – podatek naliczony  

 

Podatek naliczony i należny. 

 

podatek  należny-  od  sprzedanych  towarów  i  usług,  odprowadzany  jest  do  Urzędu 

Skarbowego 

 

podatek naliczony- od zakupionych towarów i usług, od importu usług (wyjątek podatek od 

usług  turystyki  wyjazdowej),  oraz  usług  związanych  ze  sprzedażą  zwolnioną-  zwrot  

od U.S. 

 

46 

 

dodatnia  różnica  pomiędzy  podatkiem  należnym  i  naliczonym  stanowi  podatek  

do zapłacenia 

 

ujemna różnica między tymi podatkami powoduje dwa rozwiązania: 

o

  obniżenie o tą różnicę podatku należnego w rozliczeniu za następne okresy 

o

  zwrot różnicy przez Urząd Skarbowy- ma miejsce tylko wtedy, gdy zostaną spełnione 

warunki  określone  w  ustawie,  we  wszystkich  pozostałych  przypadkach  różnica 

podlega odliczeniu od podatku należnego w następnych okresach. 

 

 

Cena jaką zapłaci nabywca jest pozycja wynikowa. Zależy to od następujących faz: 

I – wszystkie fazy obrotu są opodatkowane stawką podatkową 

II – niektóre fazy obrotu są opodatkowane stawką podatkową 

III – jedna z faz obrotu jest opodatkowana stawką obniżoną 

IV – jedna z faz obrotu jest objęta zwolnieniem podatkowym 

V – faza ostatnia objęta jest stawką 0% 

 

5. Przedmiot opodatkowania. 

 

zasady dokonywania odliczeń podatku naliczonego od podatku należnego i zwrotów ujemnej 

różnicy między nimi 

 

szczególne obowiązki podatnika: 

 

obowiązek złożenia zgłoszenia rejestracyjnego 

 

obowiązek prowadzenia specjalnej ewidencji na potrzeby podatku 

 

obowiązek  wystawiania  faktur  zgodnie  z  wymogami  określonymi  w  ustawie  oraz  

w przepisach wykonawczych 

 

sprzedaż towarów, jeżeli były dokonane na terytorium RP (Za moment powstania obowiązku 

podatkowego  ustawodawca  uznał  moment  wydania  lub  dostarczenia  towaru.  Gdy  sprzedaż 

jest 

potwierdzona 

fakturą, 

wówczas 

obowiązek 

podatkowy 

powstaje  

z chwilą wystawienia faktury, nie później jednak niż w 7-mym dniu od dnia wydania towaru) 

 

świadczenie usług na terytorium RP i poza jej  granicami (za moment powstania obowiązku 

podatkowego przyjmuje się wykonanie usługi lub wystawienie za nią faktury) 

 

6. Czynności zwolnione od opodatkowania: 

 

import towarów 

 

czynności objęte procedurą uszlachetniania czynnego 

 

czynności objęte procedurą odprawy czasowej z całkowitym zwolnieniem od cła 

 

sprzedaż towarów używanych 

 

świadczenie pracy najemnej 

 

wykonywanie samodzielnej działalności ujęte w ustawie 

 

7. Podmiot opodatkowania: 

Podatnikami  podatku  od  wartości  dodanej  są  osoby  wykonujące  zawodowo  czynności  podlegające 

opodatkowaniu tj.: 

 

47 

 

osoby prawne 

 

jednostki organizacyjne nie posiadające osobowości prawnej 

 

osoby  fizyczne  zamieszkałe  na  terytorium  RP,  jeżeli  wykonują  czynności  podlegające 

opodatkowaniu: 

 

jeżeli wykonują czynności we własnym imieniu i na własny rachunek 

 

w  okolicznościach  zakładających  ciągłość  i  powtarzalność  czynności  podlegających 

opodatkowaniu 

 

8. Zwolnienia podmiotowe. 

Zwolnieniami tymi objęci są podatnicy, którzy: 

 

nie przekroczyli ustalonego w ustawie limitu obrotów (Wartość eksportu towarów lub usług 

łącznie  w  poprzednim  roku  podatkowym  nie  może  przekroczyć  80  000  złotych.  

W przypadku prowizji wartość sprzedaży równa jest jej 30-krotności) 

 

opłacają podatek dochodowy w formie karty podatkowej. 

 

9. Zwolnienia przedmiotowe. 

Zwolnienie  przedmiotowe  określonych  wyrobów  i  usług  finalnych  służy  generalnie  interesom 

konsumentów.  Zwolnienie  od  podatku  jednej  z  faz  obrotu  (  z  wyjątkiem  fazy  ostatniej)  powoduje 

załamanie mechanizmu VAT i wzrost ceny wyrobu finalnego. 

 

Cechy podatku od wartości dodanej: 

 

1.  jest powszechnym podatkiem konsumpcyjnym 

2.  jest neutralny ze  względu na: 

 

koszty uzyskania przychodu 

 

pionową koncentrację produkcji 

 

wymianę międzynarodową 

3.  zastosowanie stawki obniżonej ma wpływ na cenę wyrobu finalnego tylko wtedy, gdy 

jest nią obciążona faza ostatnia 

4.  zwolnienie od podatku jednej z faz obrotu danym towarem ( poza fazą ostatnią) 

powoduje załamanie się mechanizmu tego podatku i wzrost ceny wyrobu finalnego 

 

Obowiązuje tu specyficzny system kontroli VAT. Naliczanie podatku w każdej fazie obrotu i 

możliwość odliczenia podatku naliczonego od podatku należnego sprawia, że unikanie podatku nie 

ma sensu, bowiem warunkiem odliczenia jest posiadanie faktury zakupu. To powoduje mechanizm 

samokontroli podatników, żądających faktury przy zakupie. 

 

VAT W UE 

Podstawy prawne: 

 

 

48 

 

11 kwietnia 1967r – PIERWSZA DYREKTYWA – stworzyła podstawę wprowadzenia w 

państwach członkowskich wspólny system podatku od wartości dodanej 

 

zasady tego systemu określiła VI DYREKTYWA 17 maja 1997r, regulująca podstawowe 

elementy konstrukcji VAT: 

o

  podmiot opodatkowania 

o

  czynności podlegające opodatkowaniu 

o

  powstanie obowiązku podatkowego 

o

  podstawę opodatkowania 

o

  zwolnienia podatkowe 

o

  mechanizm odliczeń podatku naliczonego od należnego 

o

  opodatkowanie małych przedsiębiorstw , rolnictwa i agencji podróży 

 

DYREKTYWA z 16 grudnia 1991 w sprawie wspólnego systemu VAT oraz zmiany IV 

Dyrektywy , ze względu na zniesienie granic podatkowych. Wprowadziła uregulowania 

przejściowe w zakresie funkcjonowania VAT po zniesieniu granic podatkowych 

 

DYREKTYWA z 19 października 1992 w sprawie uzupełnienia wspólnego systemu VAT i 

zmiany IV Dyrektywy. Wprowadziła w okresie przejściowym: 

o

  minimalną stawkę podatkową = 15% 

o

  możliwość stosowania co najmniej 2 stawek obniżonych nie niższych od 5% dla 

towarów u usług określonych w załącznikach do dyrektywy 

o

  postanowienia specjalne dot. opodatkowania niektórych towarów i usług zniosła 

możliwość stosowania stawki podwyższonej dla niektórych towarów i usług