WCZESNA EPOKA ŻELAZA (OKRES HALSZTACKI)- VIII-V w a.C.
okres halsztacki C- 800-600 a.C.
okres halsztacki D- 600-400 a.C.
SCYTOWIE
Chronologia
•
przybyli z Centralnej Azji, zmiany klimatyczne?
•
Wypierają Kimmerów
•
VI w a.C. stepy nadczarnomorskie,
•
III w. a.C.- utrata pozycji, wyparci na Krym przez koczowniczych Sauromatów,
Sarmatów
Centralna Azja
•
k ałdy-bielska- Tuwa, kurhan w Arzan (wielki, pochówki koni i ludzi, szkielet
drewniany), gliniane miniatury wozów
•
k pazyrykska- kurhany (świetnie zachowana organika), wielkie maty- przedstawienia
zwierząt, tatuowanie ciała (motywy animalistyczne), pochówki koni,
•
k tagarska- grociki, miecze podobne do akinakesów
Zabytki
•
akinakesy
- sercowaty jelec, krótki, dwusieczny,
•
trójgraniaste groty
•
żelazny rząd koński-wędzidła, pobocznice etc.
•
styl zoomorficzny
•
(tzw. triada scytyjska)
•
goryt- połaczenie kołczanu i pojemnika na łuk
•
złote aplikacje stroju
•
łuki refleksyjne (kompozytowe)
•
aplikacje strojów/tarcz
•
wiele przedmiotów przez rzemieślników greckich na zamówienie
•
pancerz- łuski naszyte na kaftan
Ceramika
•
ręcznie lepiona,
•
też grecka
Obrządek pogrzebowy
•
inhumacja, kurhany, na wznak, głowa na zachód, konie
•
kamienne stele na kurhanach- tzw. kamienne baby, męskie figurki, w rękach
akinakesy/rytony
•
wielki kurhan różanowski
Podział na Scytów królewskich (koczowników) i oraczy (rolników)-Herodot, „Dzieje”
Scytowie królewscy- stepy nadczarnomorskie, hodowla bydła, koni, owiec, brak osad, handel
z koloniami greckimi (Chersonez, Olbia)
Scytowie oracze-
•
bardziej na północ, lasostep,
•
rolnictwo, handel z królewskimi,
•
podbici przez Scytów? przejęli ich kulturę?
•
duże ufortyfikowane osady
•
inhumacja, pochówki koni, brak kurhanów,
•
szpile, kolczyki goździkowate
•
ceramika- źródła w kult. zrębowych, wyrób miejscowy
KULTURA SCYTOTRACKA
obszar Tracji,
najpierw obce elementy (np. groby) potem Scytowie i Trakowie wymieszali się
KULTURA ŁUZYCKA W EPOCE ŻELAZA
Chronologia
VIII-V w. a.C.
brak większych zmian, na zachodzie (tam gdzie przedłużycka) powstają warowne grody-
zagrożenie kimeryjskie?
Grupa śląska- VIII- ok. VI w. (do początku HD)
gł. Górny Śląsk, Małopolska, b. zyskuje na znaczeniu
silny wpływ k. halsztackiej,
Ceramika
•
naczynia malowane,
•
wzory geometryczne (wpływy halsztackie),
•
dużo motywów solarnych (np. tryskelion),
•
wzory antropomorficzne, zoomorficzne
Gospodarka-
•
silne kontakty z południem,
•
kontrola nad handlem bursztynem (Brama Morawska!),
•
przewaga rolnictwa, hodowla
Upadek-nagły, Scytowie na południu- upadek handlu, najazd Scytów przez Bramę Morawską
Grupa wschodniowielkopolska- rozkwit w HD
przejęli handel bursztynem?
Ceramika
•
inkrustacja białą masą
Biskupin-
•
chronologia: HD (ostatnie badania dendrochronologiczne- lata 30. VIII w.), półwysep
czy wyspa?
•
obwarowania- konstrukcja izbicowa (drewniane skrzynie, w środku kamienie/ziemia),
szerokość 3-4 m., wieżyczka wymysłem rekonstruktorów, zachowała się brama-
znamy minimalną wysokość wałów
•
zabudowa- ulica okrężna, placyk przed bramą, domy techniką sumikowi łątkową,
ponad 100 domów, 3 izby w domu,
•
falochron- kra, fale, poziome belki, pionowe słupy pod kątem
•
dlaczego opuszczony? zmiany klimatyczne, wyjałowienie gleb, podniesienie się
poziomu jeziora, zagrożenie kimeryjskie
KULTURA HALSZTACKA
Chronologia
do V w. a.C.
okres halsztacki C- 800-600 a.C.
okres halsztacki D- 600-400 a.C.
Geneza
•
skokowa zmiana w niektórych grupach pól popielnicowych,
•
wpływ ludów stepowych-najazdy- Kimerowie?
Obszar
•
zachodniohalsztacka
wschodnia Francja, dorzecze górnego i środkowego Renu
górnego Dunaju,
•
wschodniohalsztacka
środkowy Dunaj,
•
południowo-wschodnio-halsztacka
dorzecze Drawy i Sawy
•
daleko idąca unifikacja
Stanowisko Hallstatt
•
górna Austria, kopalnia soli,
•
bogate cmentarzysko, płaskie, birytualne (szkieletowy, ciałopalny-przeważa jamowy),
•
na styku wschodniohalsztackiej i zachodniohalsztackiej,
•
dużo importów greckich/etruskich
Obrządek pogrzebowy
•
pojawia się szkieletowy,
•
„groby książęce”- podkurhanowe, wozy czterokołowe, oporządzenie konne (wpływ
koczowników), komory drewniane,
•
wschodniohalsztacka- kurhany, ale zmarli najczęściej paleni, przewaga popielnic
Ceramika
zachodniohalsztacka-
•
grafitowanie, wyświecanie (naśladowanie naczyń metalowych)
•
ornament geometryczny,
•
rycie, czasem malowanie
wschodniohalsztacka-
•
motywy zoomorficzne, antropomorficzne,
•
malowanie (całe na czerwono, wzór najczęściej czarny- wpływy
śródziemnomorskie), rycie,
•
rzadziej grafitowanie,
•
ornament plastyczny (najczęściej głowy zwierząt np. byków),
•
naczynia ceramiczno-metalowe
Hallstatt C
•
żelazne miecze- wyraźny sztych, zwęża się w środku głowni, długie,
•
pochwy z trzewikami o rozchylonych wąsach
•
melonowate bransolety,
•
siekierki z występami
Hallstatt D
•
zapinki (typowe dowieszanie dzwoneczków)- bębenkowe, wschodnioalpejskie, z
ozdobną nóżką,
•
brak mieczy
•
krótkie ozdobne sztylety z antenowatą głowicą, pięknie zdobione pochwy
•
siekierki z tulejką
•
situle
KULTURA POMORSKA
(grobów skrzynkowych, urn twarzowych, wejherowsko-krotoszyńska)
Chronologia
HD, LTA, LTB, część LTC1
600-220 a.C.
Geneza
•
grupa kaszubska kultury łużyckiej (do końca epoki brązu.)
•
w grupę wielkowiejską (urny domkowe)
•
w kulturę pomorską
Obrządek pogrzebowy
•
kremacja,
•
groby skrzynkowe (komora kamienna, nakryta, czasem wybrukowana),
•
popielnice, przystawki,
•
groby zbiorowe (jednoczasowe?),
•
ubogie wyposażenie,
•
groby kloszowe (naczynie na popielnice- różne konfiguracje- we wschodniej części-
Mazowsze, Podlasie),
•
popielnice twarzowe (najpierw realistyczne, potem schematyczne, kolczyki, pektorały
na popielnice
Zabytki
•
szpile z tarczką, z wiosłowatą główką,
•
zapinki- piekary wielkie (soczewkowaty kabłąk, długa sprężyna, tarczka, cięciwa
okręcona wokół kabłąka), kowalowickie (?)
•
dużo smuklejsze,
•
mało żelaza (importy, też przetwarzane na miejscu)
Ceramika
•
inna niż łużycka, w okresie lateńskim prawie identyczna jak łużycka,
KULTURA KURHANÓW ZACHODIOBAŁTYJSKICH
Chronologia:
•
I faza IV-V okres epoki brązu 1000?-700 a.C.
•
II faza koniec do końca HD 700-400 a.C.
•
III faza LTA-okres przedrzymski 400- nawet I w p.C. (przekształcenia od I w. a.C.)
Geneza-
•
ludność przybyła z terenów naddnieprzańskich,
•
w IV okresie epoki brązu. pierwsze stałe osady.
•
Bałtowie
Osiedla-
•
nieduże, obronne (wzniesienia, palisady, fosy),
•
prostokątne, słupowe domy,
•
osiedla nawodne,
•
osiedla rusztowe- na specjalnych platformach z bali zakotwiczone palami,
kamieniami,
•
przewaga hodowli
Groby-
•
kremacja,
•
podkurhanowe, konstrukcje ziemno-drewniane,
•
bywają kamienne kręgi, bruki, skrzynie,
•
nawet kilkanaście popielnic