294
Ewa NIESTRATA
Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Swarz
ę
dzu
ODKRYJ TWOJE DLACZEGO,
CZYLI REFLEKSJA NAD PRAGNIENIAMI I D
ĄŻ
ENIAMI CZŁOWIEKA
W KONTEK
Ś
CIE DORADZTWA ZAWODOWEGO MŁODZIE
Ż
Y SZKOLNEJ
Wygrywa tylko ten, kto ma jasno okre
ś
lony cel
i nieodparte pragnienie, aby go osi
ą
gn
ąć
.
Napoleon Hill
Pragnienie szcz
ęś
cia jest esencjonalne dla ka
ż
dego człowieka; jest motorem
wszystkich jego działa
ń
, niezale
ż
nie od kultury, pochodzenia, wieku, płci czy rasy.
Jednak
ż
e, definicja szcz
ęś
cia jest subiektywna, odmienna dla ka
ż
dej jednostki.
kształtowana przez indywidualne cele i warto
ś
ci. Z tego powodu tak wa
ż
ne jest
poj
ę
cie motywacji, która stanowi proces wyboru pomi
ę
dzy wieloma ró
ż
nymi for-
mami aktywno
ś
ci i zachowaniami, aby osi
ą
gn
ąć
swoje cele b
ę
d
ą
ce odzwierciedle-
niem indywidualnych warto
ś
ci, a wi
ę
c tego, co po
żą
dane i co posiada rzeczywist
ą
b
ą
d
ź
subiektywn
ą
zdolno
ść
do zaspokajania potrzeb i aspiracji jednostki
1
. Podob-
nie definiuje motywacj
ę
Janusz Reykowski jako „proces psychicznej regulacji,
dzi
ę
ki któremu formułuj
ą
si
ę
d
ąż
enia, przez które rozumie
ć
nale
ż
y tendencje do
podejmowania czynno
ś
ci ukierunkowanych na okre
ś
lony cel”
2
. J.A. Stoner, R. E.
Freeman i D. R. Gilbert jr, opisuj
ą
motywacj
ę
jako „psychologiczny stan przyczynia-
j
ą
cy si
ę
do stopnia, w jakim człowiek si
ę
w co
ś
anga
ż
uje, obejmuje ona czynniki,
które powoduj
ą
, wytyczaj
ą
i podtrzymuj
ą
zachowanie ludzkie zmierzaj
ą
ce w okre-
ś
lonym kierunku”
3
.
Odró
ż
nia si
ę
trwał
ą
struktur
ę
motywacyjn
ą
, która nadaje ogólny kierunek
ludzkiemu post
ę
powaniu, od aktualnej motywacji, wywołuj
ą
cej okre
ś
lone zacho-
wanie w danej sytuacji. Proces motywacji zachodzi kiedy jednostka uwa
ż
a osi
ą
-
gniecie celu za u
ż
yteczne oraz prawdopodobie
ń
stwo jego realizacji za wy
ż
sze ni
ż
zero. Nat
ęż
enie motywacji ulega zmianie wraz ze zmieniaj
ą
ca si
ę
u
ż
yteczno
ś
ci
ą
czy prawdopodobie
ń
stwem osi
ą
gni
ę
cia celu i jest funkcj
ą
trzech zmiennych:
−
siły procesu motywacyjnego,
−
jego wielko
ś
ci,
−
intensywno
ś
ci.
Cele, których realizacji sprzyja proces motywacji, mo
ż
na podzieli
ć
na dwie
grupy: materialne (np. pensja, płaca) i niematerialne (np. samorealizacja, samoza-
dowolenie). Cele i oczekiwania ludzi s
ą
funkcj
ą
ich cech osobowo
ś
ciowych, syste-
mów warto
ś
ci i ich umiej
ę
tno
ś
ci. D
ąż
enia jednostki uwarunkowane s
ą
przez czyn-
niki takie jak przez wiek, płe
ć
, poziom i rodzaj wykształcenia, do
ś
wiadczenie zawo-
dowe, zajmowana pozycja czy wzorce kulturowe. Cel jest wielka sił
ą
, która nap
ę
-
dza proces motywacji, zwi
ę
kszaj
ą
c efektywno
ść
pracownika, jego odporno
ść
na
zm
ę
czenie, wytrwało
ść
w pracy. Dlatego niezwykle istotne jest poznanie motywów
wyzwalaj
ą
cych aktywno
ść
człowieka w pracy zawodowej, kluczem do czego jest
1
J. Penc: Mened
ż
er w ucz
ą
cej si
ę
organizacji. Łód
ź
2000, s. 8
2
J. Reykowski: Procesy emocjonalne, motywacja, osobowo
ść
. Warszawa 1992, s. 113
3
J.A. Stoner, R.E. Freeman, D.R. Gilbert jr: Kierowanie. Warszawa 1997, s. 426
295
poznanie celów, do których on d
ąż
y. Według J. Reykowskiego cele takie mo
ż
na
podzieli
ć
na dwie klasy:
1. Cele dodatnie, czyli takie, do osi
ą
gni
ę
cia których zmierzamy (dobry sto-
pie
ń
, pochwała, popularno
ść
w
ś
ród otoczenia, sympatia).
2. Cele ujemne, czyli takie których staramy si
ę
unikn
ąć
(zły stopie
ń
, krytyka,
niech
ęć
, pogarda innych osób, ból, uszkodzenie ciała)
4
.
D
ąż
enie do celów dodatnich okre
ś
la si
ę
mianem motywacji dodatniej, nato-
miast d
ąż
enie do unikni
ę
cia celów ujemnych nazywane jest motywacj
ą
ujemn
ą
. To
wła
ś
nie indywidualne cele, których człowiek jest mniej lub bardziej
ś
wiadomy,
wpływaj
ą
na nasze wybory. Społecze
ń
stwo zwykło definiowa
ć
ludzi na podstawie
ich decyzji, zamiast na podstawie czynników, które sprawiaj
ą
ze dokonujemy kon-
kretnego wyboru. Odkrycie kieruj
ą
cych nami motywów jest wa
ż
nym krokiem do
odnalezienia naszego subiektywnego „dlaczego”, którego zrozumienie i
ś
wiado-
mo
ść
jest kluczem do samozadowolenia i auto-realizacji. Odzwierciedleniem ró
ż
-
norodnych motywów kieruj
ą
cych lud
ź
mi jest ich stosunek do pracy. Niektórzy pra-
cownicy odznaczaj
ą
si
ę
tym co robi
ą
. Osi
ą
gni
ę
ty sukces mierz
ą
oni przez liczb
ę
sprzedanych produktów czy pozyskanych klientów. Wizytówka innych jest sposób
w jaki wykonuj
ą
dane zadanie. Dla tej grupy wyznacznikiem sukcesu jest jako
ść
i
precyzja, szybko
ść
i efektywno
ść
, a nawet stopie
ń
pozyskanego zaufania w relacji
z klientem.
Ś
wiadomo
ść
tego do której grupy nale
ż
y dany pracownik jest kluczowa
dla jego samego, jak i dla pracodawcy; pozwala zmaksymalizowa
ć
skuteczno
ść
wykonywanej pracy, co w konsekwencji prowadzi do samozadowolenia, które z
kolei jest bod
ź
cem do kontynuowania pracy i samodoskonalenia. Pasja i samoza-
dowolenie s
ą
bardzo istotnym motorem do działania, cz
ę
sto silniejszym ni
ż
wyna-
grodzenie pieni
ęż
ne. Okazuje si
ę
, ze pracownicy, którzy lubi
ą
swoja prac
ę
maj
ą
wi
ę
ksze szanse na powodzenie i osi
ą
gaj
ą
lepsze rezultaty. Mo
ż
na zatem wyci
ą
-
gn
ąć
wniosek, ze nale
ż
y robi
ć
nie tylko to, w czym jest si
ę
dobrym, ale to, co si
ę
kocha. Powy
ż
sze rozwa
ż
ania silnie sugeruj
ą
,
ż
e kluczem do samozadowolenia i
powszechnie po
żą
danego szcz
ęś
cia jest realizacja własnych celów. Powstaje py-
tanie „jak odkry
ć
motywy naszych działa
ń
?”; „Jak odkry
ć
nasze dlaczego, które
wpływa na podejmowane decyzje?”. W teorii motywacji odró
ż
nia si
ę
tzw. teorie
procesu, które okre
ś
laj
ą
w jaki sposób i przez jakie cele motywowane s
ą
poszcze-
gólne osoby
5
. Pocz
ą
tków tych teorii mo
ż
na doszukiwa
ć
si
ę
ju
ż
w pracach staro
ż
yt-
nych Greków z nurtu hedonizmu, zgodnie z którym człowiek d
ąż
y do zmaksymali-
zowania odczuwanej przyjemno
ś
ci. Według angielskich utylitarystów, J. Benthama
i J.S. Milla
6
, ludzie maja skłonno
ść
do wybierania działa
ń
, które według nich, pro-
wadzi
ć
b
ę
d
ą
do osi
ą
gni
ę
cia maksymalnej rozkoszy lub odczuwania najmniejszego
bólu. Thorndike
7
z kolei zwrócił uwag
ę
na to jak do
ś
wiadczenia i wydarzenia z
przeszło
ś
ci wpływaj
ą
na ludzk
ą
motywacje. Sformułował on tzw. prawo efektu,
które mówi,
ż
e do
ś
wiadczenia z przeszło
ś
ci maj
ą
wpływ na bod
ź
ce i reakcje powo-
duj
ą
ce odczuwanie satysfakcji. Oznacza to,
ż
e je
ż
eli skojarzeniu bod
ź
ca z reakcj
ą
towarzyszy stan przyjemno
ś
ci, to prawdopodobie
ń
stwo utrwalenia tego zwi
ą
zku
jest wy
ż
sze.
4
J. Reykowski, op. cit., s. 27
5
M. Gableta: Potencjał pracy w przedsi
ę
biorstwie. Wrocław 1998, s. 99
6
J.S. Mill: Utylitaryzm. O wolno
ś
ci. Warszawa 2006, s. 24
7
E. Thorndike: Adult Learning. New York 1928, s. 85
296
Okre
ś
lenie celów jakimi motywowane s
ą
poszczególne osoby jest istotnym
elementem doradztwa zawodowego i pozwala na trafny wybór kariery dla młodego
człowieka; kariery która umo
ż
liwi mu realizacje własnych celów i, w konsekwencji,
osi
ą
gniecie sukcesu i samorealizacj
ę
. W praktyce, w kontek
ś
cie doradztwa zawo-
dowego, sprowadza si
ę
to do zadawania pytania „dlaczego?” podczas rozmowy z
młodzie
żą
szkolna, oprócz pytania „co?”. Nie wystarczy dowiedzie
ć
si
ę
co daje
dziecku rado
ść
, czy co lubi ono robi
ć
. Nale
ż
y docieka
ć
dlaczego dana czynno
ść
daje mu poczucie szcz
ęś
cia, co sprawia ze lubi w dany sposób sp
ę
dza
ć
czas.
Pozwala to pozna
ć
cechy personalne, jak równie
ż
do
ś
wiadczenia z przeszło
ś
ci
dziecka, które, zgodnie z teori
ą
Thorndlika, mog
ą
mie
ć
du
ż
y wpływ na motywacj
ę
.
W ten sposób mo
ż
liwe jest odkrycie prawdziwych pobudek kieruj
ą
cych nastolat-
kiem, jego celów i, w efekcie, trafny wybór profesji, która da mu szans
ę
ich osi
ą
-
gni
ę
cia. Dobrym tego przykładem jest historia opublikowana przez Janine de Ny-
sschen, menad
ż
era zmian i doradc
ę
zawodowego posiadaj
ą
cego do
ś
wiadczenie
pracy w firmach takich jak Microsoft i Whytelligence, która pokazuje jak istotne jest
odkrycie motywów kieruj
ą
cych dan
ą
osob
ą
w kontek
ś
cie doradztwa zawodowego i
jak zadawanie pytania „dlaczego?” umo
ż
liwia ten proces. Na pytanie o swoj
ą
pasj
ę
klientka Janine de Nysschen odpowiedziała,
ż
e fascynuje j
ą
tworzenie pr
ęż
nego i
przyjemnego
ś
rodowiska pracy, do którego pracownicy przychodziliby ka
ż
dego
dnia z przyjemno
ś
ci
ą
. Klientka została nast
ę
pnie zapytana dlaczego jest to dla niej
wa
ż
ne. Odparła,
ż
e aby pracownicy mogli dobrze wykona
ć
swoje zadania musz
ą
najpierw zatroszczy
ć
si
ę
o samych siebie i współpracowników. Janine de Nyschen
postanowiła zgł
ę
bi
ć
ten temat ponownie pytaj
ą
c dlaczego jej klientka uwa
ż
a to za
tak istotne. Kobieta opowiedziała histori
ę
ze swojego dzieci
ń
stwa o tym jak była
chorowita i nie
ś
miała jako dziecko i jak jej trener pomógł jej przezwyci
ęż
y
ć
słabo
ś
ci
i uwierzy
ć
w siebie. Okazało si
ę
, ze to do
ś
wiadczenie u
ś
wiadomiło jej,
ż
e pomaga-
j
ą
c ludziom przezwyci
ęż
y
ć
ich słabo
ś
ci mo
ż
na uczyni
ć
ich
ż
ycie lepszym. Stało si
ę
to misj
ą
klientki Janine i jej
ż
yciow
ą
pasj
ą
. Oznacza to,
ż
e aby zaspokoi
ć
swoje
ambicje, potrzebuje ona pracy stanowi
ą
cej wyzwanie, w której mo
ż
e pomaga
ć
ludziom w potrzebie, co jest jej wielk
ą
pasj
ą
8
. Ta krótka historia ilustruje jak wa
ż
ne
jest dociekanie „dlaczego?” i dotarcie do pierwotnych motywów działania danej
osoby w kontek
ś
cie doradztwa zawodowego.
Podsumowuj
ą
c, człowiek wyró
ż
nia si
ę
spo
ś
ród innych organizmów
ż
ywych
poprzez zdolno
ść
do stawiania sobie celów. D
ążą
c do ich realizacji nabywamy
nowe umiej
ę
tno
ś
ci oraz do
ś
wiadczenia, które czyni
ą
nas coraz doskonalszymi i, w
efekcie, cz
ę
sto prowadz
ą
do realizacji marze
ń
.
Ś
wiadomo
ść
własnych motywów
jest kluczowym warunkiem kontroli nad nimi. Dlatego tak wa
ż
ne jest odnalezienie
indywidualnego „dlaczego?”, które daje wytrwało
ść
oraz sił
ę
do przezwyci
ęż
enie
przeszkód i przeciwno
ś
ci losu, aby osi
ą
gn
ąć
cel, co daje uczucie spełnienia i auto-
realizacji. Poniewa
ż
poczucie własnej warto
ś
ci i samozadowolenie s
ą
bardzo istot-
nymi czynnikami pozwalaj
ą
cym jednostce dobrze funkcjonowa
ć
w społecze
ń
stwie,
zadaniem pedagogów w kontek
ś
cie doradztwa zawodowego jest pomoc młodzie
ż
y
w odkryciu własnych celów, jej osobistego „dlaczego?” aby w pełni mogła ona wy-
korzysta
ć
swoje talenty ku korzy
ś
ci własnej i całego społecze
ń
stwa.
8
http://sourcesofinsight.com/2009/07/12/discover-your-why/