ISTOTA I CECHY WSPÓŁCZESNEGO KRYZYSU EKOLOGICZNEGO

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

ISTOTA I CECHY

WSPÓŁCZESNEGO

KRYZYSU EKOLOGICZNEGO

Kilkadziesiąt lat temu rozpoczęły się publiczne i naukowe dyskusje dotyczące degradacji środowiska.

W dyskusjach tych padało i pada określenie kryzysu ekologicznego – w chwili obecnej tak często, że zachodzi
ryzyko, że traci semantyczną wyrazistość (choć jako pojęcie głównie  - w przekonaniu autora - społeczne, musi
być  ze  swej  natury  nieostre),  ulega  banalizacji.  Czy  mamy  do  czynienia  z  kryzysem  (czyli  przełomem,
przesileniem)  ekologicznym,  skoro  zjawiska  opisywane  tym  mianem  trwają  już  wiele  lat?  Nawet
kilkudziesięcioletni okres w wielkoskalowych procesach można jednak uznać za okres niedługi, a wiele faktów
świadczy,  że  kryzys  ekologiczny  nie  jest  banałem,  który  można  zignorować.  Co  jednak  oznacza  kryzys
ekologiczny? W czym tkwi jego sedno? Jakie są jego charakterystyczne cechy?

1. ISTOTA KRYZYSU EKOLOGICZNEGO

Kryzys ekologiczny jest zjawiskiem niełatwym do opisania. Jest na tyle wielowymiarowy i złożony, że

nie  można  określić  jego  istoty  jednoznacznie.  Obok  siebie  może  istnieć  wiele  równouprawnionych  i
uzupełniających się ocen.

1.1. Wymiar ekologiczny

W ujęciu przyrodniczym kryzys ekologiczny oznacza ubożenie i niszczenie świata żywego

spowodowane ludzka presją. Jest to efektem braku współmierności między skalą i tempem ludzkiej ingerencji, a
ewolucyjnie ukształtowanymi mechanizmami funkcjonowania układów ekologicznych; między dominującym
kierunkiem rozwoju cywilizacyjnego a ograniczonością biosfery i jej zasobów

Istotnym czynnikiem trwania wielu układów ekologicznych jest względna stabilność warunków środowiska

(lub  stabilność  cyklicznych  zmian  tych  warunków).  Możliwości  adaptacyjne  organizmów  oraz  procesy
warunkujące  stabilność  ekosystemów  są  adekwatne  do  warunków,  w  jakich  zachodziła  ich  ewolucja.
Mechanizmy  regulacyjne,  powstałe  przed  uzyskaniem  przez  gatunek  ludzki  zdolności  do  głębokiej  ingerencji  w
przyrodę,  w  obliczu  antropopresji  mogą  prowadzić  do  oscylacji,  rozchwiania,  katastrofy.  Większość  zmian,
powodowanych przez człowieka w środowisku zachodzi w sposób bardziej nagły, ekstremalny i mniej rytmiczny w
porównaniu  ze  zmianami  w  ewolucyjnej  przeszłości.  Gatunki  i  ekosystemy  nie  mogą  więc  odpowiednio  szybko
dostosować się do nich.

Kłopoty ekologiczne definiowane jako drastyczne ubożenie świata żywego nie są czymś wyjątkowym.

Na przykład fotosyntetyzujące organizmy powodując wzbogacenie atmosfery w tlen spowodowały masowe
wymieranie dominujących wcześniej w biosferze wymieranie anaerobów.

1.2. Wymiar społeczno-gospodarczy

Sednem kryzysu ekologicznego w ujęciu społeczno-gospodarczym jest naruszenie równowagi między

przyrodą  a  cywilizacją.  Równowaga  w  tym  ujęciu  jest  rozumiana  jako  kategoria  służąca  optymalizacji
wzajemnego  oddziaływania  przyrody  i  cywilizacji  i  oznacza  taki  układ  związków  między  potrzebami
społeczeństwa  i  gospodarki (i sposobami  ich zaspokajania) a  środowiskiem,  który przyczynia  się  do realizacji
przyjętych  celów  (optymalnego  zaspokojenia  danych  potrzeb),  a  jednocześnie  nie  wywołuje  zmian  w
środowisku, które zagrażałyby trwałości realizacji tychże celów.

Konsekwencją naruszenia równowagi jest pojawianie się ilościowych i jakościowych barier w

dostępności zasobów i walorów środowiska, co prowadzi do pogarszania warunków i jakości ludzkiego życia
oraz ograniczenia w dłuższej perspektywie możliwości gospodarowania. Pojawianie się owych barier stwarza

Z.Hull, Istota i uwarunkowania obecnego kryzysu ekologicznego, w: Humanistyka, przyrodoznawstwo,

technika w obliczu kryzysu biosfery, Materiały IV Olsztyńskiego Sympozjum Ekologicznego, Olsztyn -
Waplewo, 10-12.09.1997, Wyd. WSP, Olsztyn 1998, s.26.

G.Dobrzański, Ekologiczne uwarunkowania lokalizacji inwestycji przemysłowych, Wyd. Ekonomia i

Środowisko, Białystok 1994, s.74.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

nie tylko ograniczenia rozwoju gospodarczego, ale także ma reperkusje społeczne - może wywoływać poczucie
stanu zagrożenia i napięcia w życiu społecznym (i politycznym).

1.3. Wymiar antropologiczny

Wszystkie żywe organizmy egzystują kosztem przyrody: z niej czerpią zasoby niezbędne do istnienia i

realizacji swoich funkcji życiowych. Zarazem poprzez te funkcje przekształcają samą przyrodę. Z kolei funkcje
istot żywych warunkowane są genetycznie, kształtowane  w procesie ewolucyjnego dostosowania gatunków do
warunków środowiska, a więc niejako dane przez samą przyrodę. Wszystko przebiega tak, jakby poszczególne
gatunki dostosowywały się do warunków narzuconych przez przyrodę i dostrajały do jej rytmów, a powodowane
przez nie przekształcenia środowiska były naturalnym biegiem rzeczy. U człowieka natomiast "strategia życia"
nie sprowadza się wyłącznie do biologicznych funkcji zapisanych w jego kodzie genetycznym. Specyfika bazy
genetycznej  człowieka  umożliwiła  rozwój  pewnych  funkcji  -  myślenia  abstrakcyjnego,  wyobraźni  itp.
Właściwości  te  zniosły  ograniczenia  wynikające  z  uwarunkowań  genetycznych,  chociaż  to  baza  genetyczna
umożliwiła  ich  powstanie.  Nasz  program  życiowy  wzbogacony  został  więc  o  to,  na  co  pozwalają  właśnie  te
nowe funkcje.

Nowe funkcje stwarzają większy wybór zachowań - w przeciwieństwie do innych gatunków człowiek

nie  tylko  i  nie  tyle  dostosowuje  się  do  środowiska  przyrodniczego,  lecz  przede  wszystkim  dostosowuje
środowisko  do  swoich  wyobrażeń  i  oczekiwań.  A  jakie  wyobrażenia  i  oczekiwania  -  takie  środowisko.  U
podstaw oczekiwań natomiast leży akceptacja lub odrzucenie jakichś wartości. Ostatecznie więc stan środowiska
zależy  od  wartości,  dla  jakich  żyjemy.  A  skoro  cenimy  głównie  wartości  materialne,  mamy  taki  świat,  takie
środowisko, na jakie sobie zasłużyliśmy.

Współczesny kryzys ekologiczny jest zatem zewnętrzną manifestacją kryzysu wewnętrznego - kryzysu

wartości i przekonań określających sens życia i sposób bycia we wszechświecie.

1.4. Wymiar cybernetyczny

Kryzys ekologiczny jest konsekwencją zderzenia wzrostu wykładniczego i ludzkiej ignorancji.
Kryzys ekologiczny bierze się stąd, że powodujące go procesy często mają charakter wykładniczy -

liczebność  populacji  ludzkiej,  produkcja,  konsumpcja  dóbr  i  usług.  W  ślad  za  tym  zużycie  zasobów,  emisja  i
imisja  zanieczyszczeń,  wymieranie  gatunków  itd.  mają  ten  sam  charakter.  Procesy  wzrostu  wykładniczego  są
niesłychanie  zdradliwe.  Wzrost  wykładniczy  połączony  z  ignorancją,  nieuwagą  może  prowadzić  do
przekroczenia granic dostępności zasobów, zdolności regeneracji ekosystemów itp.

Ekologiczna ignorancja wynika przede wszystkim stąd, że nic co wiąże się z problemami

ekologicznymi nie jest proste. Skutki są zarazem przyczynami następnych skutków i nie tworzą prostych,
liniowych zależności, lecz skomplikowaną sieć.

Dochodzi do tego jeszcze często kumulatywny i synergiczny

charakter  zjawisk.  W  efekcie  każde  działanie  człowieka  zmienia  warunki  środowiska  w  sposób  nie  tylko
zamierzony, ale i nie zamierzony. Zmiany zamierzone obejmują nie tylko podstawowe skutki danego działania,
dla których je podejmujemy, ale także przewidziane skutki uboczne  - korzystne i niekorzystne dla środowiska.
Skutki  nie  zamierzone  wynikają  nie  tylko  z  nieznanej  komplikacji  funkcjonowania  przyrody,  ale  także  z
ograniczonej  wiedzy  planujących  czy  podejmujących  działania  oraz  ograniczoności  środków  (finansowych,
osobowych, czasu), które można przeznaczyć na rozpoznanie ewentualnych skutków.

Złożoność środowiska i ludzkich z nim relacji powoduje, że nie możemy opisać i zrozumieć problemów

związanych  ze  środowiskiem  opierając  się  tylko  na  wiedzy  przyrodniczej,  technicznej  czy  ekonomicznej  itd.
Musimy  się  nauczyć  żyć  ze  zjawiskami,  których  nie  da  się  sprowadzić  do  prostych  modeli  i  ocenić  przez
pojedyncze i jednoznaczne kryteria.

L.Łustacz, Człowiek w perspektywie ekologicznej, w: Wokół istnienia człowieka, pod red. M.Szyszkowskiej,

ISP PAN, Warszawa 1991, s.18.

A.Gore, Ziemia na krawędzi. Człowiek a ekologia, Wyd. ETHOS, Warszawa 1996, s.11.

D.H.Meadows, D.L.Meadows, J.Randers, Przekraczanie granic. Globalne załamanie czy bezpieczna

przyszłość, Centrum Uniwersalizmu przy UW, Polskie Towarzystwo Współpracy z Klubem Rzymskim,
Warszawa 1995, s.16.

Złożoność dotyczy także przyczyn, które doprowadziły degradacji środowiska. Nie należy więc wierzyć w

żadne jednoznaczne i definitywne wyjaśnienia genezy kryzysu ekologicznego.

R.Andrzejewski, Planowanie przestrzenne a środowisko biotyczne, w: Problemy ochrony i kształtowania

środowiska przyrodniczego w planowaniu przestrzennym, Studia KPZK PAN, tom XCI, PWE, Warszawa 1986,
s.104-107.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

1.5. Wymiar termodynamiczny

W tym wymiarze podstawowa konstatacja brzmi - upadek jest nieunikniony. Wynika to z drugiej

zasady  termodynamiki  -  prawa  entropii.  Zgodnie  z  nim  w  układzie  zamkniętym  ilość  energii  zdolnej  do pracy
zmniejsza się z każdym jej przekształceniem. Zatem przebieg procesów w przyrodzie przybiera nieodwracalny
kierunek  - prowadzi od  wysokiego zagęszczenia potencjałów do stanu powszechnego  wyrównania,  do zatarcia
różnic.  Rysuje  to  przed  nami  świadomość,  że  człowiek  poniesie  śmierć  jako  istota  gatunkowa  -  co  prawda  w
bardzo odległej perspektywie czasowej.

Zasada entropii (a także zasada zachowania materii) daje także wgląd w nieuniknioną cenę naszych

obecnych działań, często prowadzonych na skalę globalną.

Nie jesteśmy w stanie zaradzić kryzysowi, ponieważ

zawsze robimy  więcej niż  robimy. Cokolwiek robimy, produkujemy  niechciane  skutki tego, o co nam chodzi.
Każde osiągnięcie ładu opłacane bywa przyrostem - często nieproporcjonalnie wielkim - nieładu. Prawo entropii
niszczy wyobrażenie, że uda się człowiekowi stworzyć uporządkowany, pozbawiony problemów ekologicznych
świat.  Nie  ma  nic  takiego  jak  obiad  za  darmo.  Podczas  gdy  procesy  przyrodnicze  można  interpretować  jako
taktykę spowalniania nieuniknionego wzrostu entropii, to ludzkie działania znacznie przyspieszają ten kierunek
przemian.  Wszelkie  sukcesy  wzrostu  -  zaludnienia,  zbrojeń,  produkcji  przemysłowej  itd.  -  są  zagrożeniem.
Zawsze,  gdy  jakaś  część  poszerza  swoje  funkcje  kosztem  wszystkich  innych  funkcji  cząstkowych,  wówczas
zagrożona  jest  zdolność  do  życia  całości.  Ilekroć  zbudujemy  uporządkowaną  strukturę,  przyrost  porządku
okazuje  się  pozorny.  Powiększamy  bowiem  trudniej  dostrzegalny  nieporządek,  nie  wiążąc  go  z  budowanym
porządkiem.  Im  więcej  działamy,  tym  częściej  napotykamy  uboczne  następstwa  i  następstwa  ubocznych
następstw, uboczne następstwa zwalczania ubocznych następstw itd.

Wszelkie problemy związane ze środowiskiem - przede wszystkim problem odpadów, zanieczyszczeń

wody, powietrza i gleby - są pochodnymi niemożliwej do opanowania materii i energii. Nie ma lekarstwa na
towarzyszący wzrostowi nieporządek. Wszystkim osiągnięciom materialnego postępu towarzyszy gigantyczny
proces przemian, któremu towarzyszy bezlik wymiernych i niewymiernych strat.

Mimo że upadek jest koniecznością niewyobrażalnie dalekiej przyszłości, to upadanie musi być naszą

codziennością  -  zawsze,  w  mniejszym  czy  większym  stopniu,  ale  zawsze,  będziemy  trapieni  ekologicznymi
kłopotami. Stąd musimy odrzucić wiarę w możliwość stworzenia, nowego wspaniałego świata  - ekologicznego
(w  tym  „powrotu  do  natury”).  Być  może  świat  przyszłości  to  tylko  świat,  który  wolniej  ulega  ekologicznej
degradacji.

Nie tylko zresztą prawa termodynamiki unaoczniają nam odwieczny i wieczny charakter istnienia

ekologicznych problemów i niemożności ich uniknięcia w rozwoju cywilizacyjnym. Wynika ta wiedza także ze
spojrzenia na dzieje ludzkości, w której prawie zawsze pewne społeczności borykały się z naturalnymi barierami
rozwoju, oraz na ludzką naturę, co nie pozwala wierzyć, że wszyscy ludzie chcieliby i potrafili żyć
„ekologicznie”.

2. KRYZYS EKOLOGICZNY - PROBLEM DEFINICYJNY

Odzwierciedleniem złożoności i niejednoznaczności zjawisk zwanych kryzysem ekologicznym znajduje

swój wyraz w problemach definicyjnych. Kryzys ekologiczny to np.:



zmiany w strukturze i funkcjonowaniu ekosystemu, które znacząco naruszają jego równowagę, prowadzą do
uszkodzenia jego elementów i mogą spowodować (jeśli nie zostaną w porę powstrzymane bądź
zrekompensowane innymi oddziaływaniami) jego degenerację i zagładę

;



nieprawidłowe zjawiska w przyrodzie (...), które zagrażają rozwojowi życia, a nie zażegnane w porę mogą
przyczynić się do katastrofy lokalnej lub globalnej

;



stan środowiska, w którym stopień ingerencji człowieka w przyrodę oraz intensywność jej przekształcania
przekraczają jego zdolność do samodzielnej kompensacji zachodzących zmian

;

B.Guggenberger, Między porządkiem a chaosem, "Odra", 1992, nr 2, s.20-25.

Wprost można to wyczytać w jednym z pierwszych sformułowań zasady entropii, podanym przez brytyjskiego

fizyka Williama Thomsona (lorda Kelvin, 1824-1907): jest niemożliwe pobieranie ciepła tylko z jednego źródła
oraz zamiana go na pracę bez wprowadzania innych zmian w układzie i otoczeniu. (Nowa encyklopedia
powszechna PWN, T.6, Warszawa 1996, s.367.)

Z.Hull, Istota ... op.cit., s.26.

S.Zięba, Kryzys ekologiczny (realność czy urojenie), „Człowiek i Przyroda” 1995, nr 3, s.9.

A.Mierzwiński, 1000 słów o ekologii i ochronie środowiska, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1991, s.118.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański



destrukcja biosfery przez cywilizację, jaka zaczęła się dokonywać w drugiej połowie dwudziestego stulecia i
której stopień jest nie tylko ilościowo, ale i jakościowo różny od analogicznej destrukcji we wcześniejszej
historii

Definicje te, skupione raczej na stricte ekologicznych kwestiach, nie są satysfakcjonujące, choć

zwracają uwagę na pewne istotne cechy kryzysu. Zwrócić należy uwagę, że tego typu definicje:
1. Często odwołują się do pojęcia równowagi ekologicznej. Oznacza to uznanie poglądu, że układy ekologiczne

uwolnione od ingerencji człowieka „dążą” do równowagi i ją osiągają. Tymczasem przyroda pozostawiona
sama sobie nie osiąga idealnej równowagi. Biosfera jest mozaiką układów ekologicznych o różnym stopniu
naturalności i stabilności, różnej skali przestrzennej i podlegających zmianom w różnych skalach czasowych.
Według  skrajnego  stanowiska  nie  można  w  ogóle  mówić  o  jakiejkolwiek  równowadze.  Twierdzenie  takie
opiera  się  na  obserwacji,  że  istnienie  wielu  ekosystemów  zależne  jest  od  naturalnych  zaburzeń,  takich  jak
powodzie,  silne  wiatry,  ogień,  śnieg  i  mróz.  Istniejąca  z  powodu  naturalnych  zaburzeń  niestabilność  jest
jedynie  maskowana  iluzją  stabilności,  wynikającą  z  krótkotrwałości życia ludzkiego. Zasadnicze problemy
wynikają także z różnic  w interpretacji pojęcia równowagi  - ocena  stabilności czy niestabilności zależy od
akceptowanego poziomu zmienności określonych struktur i przebiegu funkcji  w układzie ekologicznym. W
przypadku, gdy głównym wyznacznikiem stabilności jest stałość liczebności populacji, trwałość określonych
struktur,  zakres  akceptowanych  zmian  w  układzie  ekologicznym  może  być  znacznie  mniejszy  niż  w
przypadku,  gdy  uwaga  zwrócona  jest  na  przebieg  określonych  funkcji,  a  struktura  traktowana  jest
drugoplanowo.

Zatem o kryzysie można by mówić tylko w określonej teorii funkcjonowania układów

ekologicznych. Niestety ekolodzy nie dopracowali się spójnego zbioru praw, które wyjaśniałyby nie tylko
strukturę przyrody, ale przede wszystkim jej dynamikę.

2. Wskazują na rzeczywiste fakty degradacji środowiska, lecz ignorują dalsze jej skutki, a niekiedy abstrahują

od  przyczyn  kryzysu.  Uwypuklony  w  nich  zły  stan  środowiska  to  tylko  jeden  z  objawów,  a  nie  choroba.
Chorobą  są  niewłaściwe  relacje  między  ludzkością  a  przyrodą,  a  skutki  mają  nie  tylko  charakter
przyrodniczy,  ale  gospodarczy  i  społeczny.  Kryzys  to  zjawisko  odnoszące  się  do  struktury  środowisko  -
cywilizacja,  w  którym  sprawcą  i  ostatecznym  „biorcą”  skutków  jest  człowiek,  społeczeństwo.  Środowisko
oraz system społeczno-gospodarczy są nierozerwalnie i wielorako powiązane ze sobą. Zjawisk kryzysowych
nie  można  zrozumieć  bez  cywilizacji  a  cywilizacji  bez  przyrody,  w  której  istnieje  i  którą  wykorzystuje.
Zdefiniowanie  kryzysu  i  racjonalne  działanie  służące  jego  rozwiązaniu  musi  uwzględniać  socjokulturowe
jego rozumienie.

Dokonując analizy pojęcia kryzysu, nie należy go rozumieć jako ubolewania nad nie spełnionym

dążeniem człowieka do szczęścia, czy konsekwencji złowieszczego prognoz opartych na złudnym przekonaniu,
że rozszyfrowano przyszłe zdarzenia. W takim przypadku kryzys jest jedynie wyrazem frustracji, że
rzeczywistość nie dostosowuje się do naszych wyobrażeń i pragnień.

Wychodząc od medycznego ujęcia

kryzysu, jako fazy rozstrzygającej między życiem a śmiercią, można określić go mianem przesilenia, okresu
przełomu. Kryzys jest pojęciem „lekarza”, a nie pacjenta, przy czym lekarz nie jest pewien diagnozy, lecz stara
się opisać pewną strukturę (za ową strukturę, w przypadku kryzysu ekologicznego, uznać należy system biosfera
- cywilizacja, w której nastąpiło zdeformowanie powiązań między środowiskiem, społeczeństwem i gospodarką)
oraz pojawiające się jej dysfunkcje, zaburzenia, zmiany.

Kryzys nie dotyczy więc tego, co mogłoby być, tylko

tego co jest, ale może przestać być, bo niezbędne po temu warunki ustają

. Odnosi się więc do faktów, lecz

zawiera  także  element  oceny  czy  obserwowane  fakty  rzeczywiście  świadczą  o  tym,  że  obecny  stan  „przestaje
być”.  Ocena  zależy  nie  tylko  od  wiedzy,  ale  i  od  przyjętego  obrazu  świata  i  uznawanej  hierarchii  wartości.
Kryzys  więc  zawsze  zawiera  element  subiektywny.  Może  pojawić  się  tylko  w  świecie  istoty  świadomej.

kryzysie znajduje się podmiot, którego stan, objawiający się pozornie pozbawionym przyczyny osłabieniem
mechanizmów regulacji, jest odbierany przez tenże podmiot jako zagrożenie jego egzystencji

. Podmiotem

kryzysu ekologicznego jest społeczeństwo.

Wobec powyższych ustaleń pojęcie „kryzysu ekologicznego” powinno odnosić się do systemu przyroda

- cywilizacja i z punktu widzenia podmiotu - społeczeństwa. Definicja powinna wskazywać, że kryzys

K.Waloszczyk, Kryzys ekologiczny w świetle ekofilozofii, Wyd. Politechniki Łódzkiej, Łódź 1996, s.17.

G.Dobrzański, Ekologiczne ... op.cit., s.63-64.

R.Galar, Ćwierć wieku frustracji. Czy nadzieje na postęp zawodzą w ostatnich latach?, w: Dylematy

współczesnej cywilizacji a natura człowieka, red. J.Reykowski, T.Bielicki, Zysk i S-ka, Poznań 1997, s.119-120.

C.F.von Weizsacker, Refleksje końcowe, w: O kryzysie, Res Publica, Warszawa 1990, s.170-171.

R.Galar, Ćwierć ... op.cit., s.120.

M.Żardecka-Nowak, Kryzys i jego współczesne przejawy, w: Kryzys kultury europejskiej?, red. L.Żuk-

Łapińska, Wyd. WSP, Rzeszów 1997, s.75-90.

R.Thom, Kryzys i katastrofa, w: O kryzysie ... op.cit., s.31.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

ekologiczny jest spowodowany ludzkimi działaniami, wyborami, decyzjami, a zarazem doświadczany przez
ludzi. Należy go traktować nie tylko jako fakt przyrodniczy, ale przede wszystkim społeczny. Można go
zdefiniować następująco - jest to taki stan powiązań i zależności między człowiekiem (cywilizacją ludzką) a
przyrodą, który powoduje zmiany w środowisku mogące prowadzić do zahamowania rozwoju społeczno-
gospodarczego i niezaspokojenia niektórych ważnych potrzeb ludzkich.

3. KRYZYS EKOLOGICZNY A KRYZYS CYWILIZACJI

Według oceny Światowej Komisji ds. Środowiska i Rozwoju (WCED)

kryzys ekologiczny jest tylko

jednym z aspektów dynamiki współczesnej cywilizacji zachodniej. Do niedawna nasza planeta traktowana była
jako  “pusty  świat”  (empty  world),  w  którym  każda  ludzka  działalność  i  ich  efekty  były  poszufladkowane
w odniesieniu do poszczególnych krajów i regionów czy obszarów zainteresowań. Dopiero dynamiczne zmiany,
narastanie  i  kumulacja  problemów  społecznych  ekonomicznych,  politycznych,  moralnych,  kulturowych  itd.,
wskazuje  na  konieczność  ich  łącznego  traktowania.  Nie  można  mówić  o  oddzielnych  kryzysach.  Wszystkie
kryzysy  są  jednym,  który  ma  wiele  wymiarów  (aspektów,  przejawów)  –  kryzysem  współczesnej  cywilizacji.
Wszystkie te aspekty są ze sobą silnie i wielostronnie powiązane i w ten sposób zależne od siebie. Ta diagnoza
nadal  uważana  jest  za  aktualną,  szczególnie  w  kręgu  ekonomii  ekologicznej,  której  zwolennicy  wskazują,  że
żyjemy w „pełnym świecie” (full world).

Zjawiska składające się na kryzys współczesnej cywilizacji nawarstwiają się, mają sprzężoną dynamikę

i stanowią zespół niekorzystnych zmian grożących przyszłości człowieka. Kryzys ekologiczny jest jednym z
aspektów dynamiki współczesnej cywilizacji zachodniej. Wiedza ta ma jednak niewielki wpływ na świadomość
społeczną i politykę państw. Politycy i społeczeństwo wiedzą o zagrożeniach środowiska, lecz są przekonani, że
problemy ekologiczne można rozwiązać przez odpowiednie środki ochrony środowiska. Jeżeli jednak mamy do
czynienia z kryzysem cywilizacji, jedynym na to lekarstwem jest modyfikacja procesów cywilizacyjnych.

W takim ujęciu sformułowania "kryzys ekologiczny" w zasadzie nie powinno być - usuwa ono (i jego

stricte ekologiczne definicje) z pola naszego widzenia to co najważniejsze – najgłębsze jego przyczyny (tkwiące
w  człowieku  i  jego  potrzebach),  a  zwraca  nas  ku  skutkom  i  to  często  jedynie  pierwotnym  -  środowiskowym.
Należałoby raczej używać określenia „ekologiczny wymiar kryzysu cywilizacji”.

4. CECHY WSPÓŁCZESNEGO KRYZYSU EKOLOGICZNEGO

W przeszłości zdarzały się liczne kryzysy o charakterze ekologicznym, czego dowodem upadek

licznych społeczności i cywilizacji (co najmniej 26). Współczesny kryzys nie jest więc pierwszym w dziejach
ludzkości, ma jednak pewne wyjątkowe cechy. Są one następujące

1. Globalny charakter.

Wszelkie dotychczasowe kryzysy ekologiczne miały charakter lokalny czy najwyżej regionalny. Obecnie w
charakterze  podmiotów  w  ramach  wzajemnego  oddziaływania  człowieka  i  przyrody  występują  po  raz
pierwszy  w  historii  cała  ludzkość  i  cała  biosfera.  Wskutek  złożoności,  kompleksowości  i  niepodzielności
przyrody, przy obecnej skali  ingerencji człowieka  w  środowisko,  w  wielu  wypadkach działalność  każdego
jednego państwa nabiera wymiaru międzynarodowego.

Praktycznie nie ma w chwili obecnej na Ziemi miejsca, na które nie miałyby wpływu - choćby pośredniego -
skutki ludzkiej działalności. Nawet w niezaludnione i trudno dostępne pustynie, w gleby tropikalnych

Nie wszyscy specjaliści zgadzają się z tezą, że mamy do czynienia z kryzysem ekologicznym, traktowanym

zgodnie jako okres „przełomu”, w którym decyduje się nasze ekologiczne być lub nie być. W ich ujęciu kryzys
ekologiczny można zdefiniować jako wszystkie niebezpieczeństwa i zagrożenia wynikające z istniejącego stanu
powiązań między człowiekiem a środowiskiem.

Nasza wspólna przyszłość. Raport Światowej Komisji do Spraw Środowiska i Rozwoju, PWE, Warszawa 1991,

s. 21.

Przykładowo: E.B. Barbier, J.C.Burgess, C.Folke, Paradise Lost? The Ecological Economics of Biodiversity,

Earthscan, London 1994; H.E. Daly, Beyond Growth, Beacon Press Boston 1996; P. Ekins, Economic Growth
and Environmental Sustainability, Routledge, London and New York 2000;

J. Farley H. E. Daly

Ecological

Economics : Principles and Applications, Island Press, Washington 2004;

J. Farley, H.Daly, Natural Capital:

The limiting factor. A reply to Aronson, Blignaut, Milton and Caldwell, “Ecological Engineering” 2006, vol. 28

J.Pajestka, Prolegomena globalnej racjonalności człowieka, PWN, Warszawa 1990, s.25-26.

H.Chołaj, Globalny świat - wyzwania i spory. Wstęp do globalistyki, "Wektory Gospodarki" S.A., Warszawa

1991, s.93-106, zmienione.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

dżungli, obszary polarne, do wierzchołków najwyższych gór i dna rowów oceanicznych sięgają wpływy
zanieczyszczeń powietrza i wody.

Globalny  charakter  kryzysu  spowodował  ukształtowanie  współzależności  ekologicznej  o  charakterze
fizyczno-przyrodniczym  pomiędzy  poszczególnymi  krajami.  Pociąga  to  za  sobą  pewne  "uspołecznienie"
procesów  w  obrębie  biosfery  wyrażające  się  np.  zmianą  statusu  bezpieczeństwa  czy  powstaniem
"kolonializmu  ekologicznego".  Przejście  od  skali  lokalnej  do  globalnej  kryzysu  oznacza  zatem  zmianę
jakościową.

2. Totalny, kompleksowy charakter.

Kryzysowa sytuacja związana jest z całym zakresem oddziaływania człowieka na przyrodę, a nie tylko jego
pojedynczymi elementami. Współczesny kryzys przenika wszystkie sfery życia społecznego, przejawia się w
produkcji,  konsumpcji,  wypoczynku,  organizacji  życia  społecznego,  polityce  itd.  W  dawnych  lokalnych
kryzysach  głównym  motorem  destrukcji  była  przede  wszystkim  gospodarka  rolna.  Obecnie  przemysł
pozostaje  głównym  czynnikiem  degradacji  środowiska,  ale  praktycznie  wszystkie  rodzaje  ludzkiej
działalności materialnej mają destrukcyjny charakter.
Jednocześnie  w  przeszłości  skutki  antropogennej  działalności  odnosiły  się  do  pojedynczych  obiektów  lub
składników  przyrody.  Obecnie  natomiast  wszelkie  funkcjonalne  części  biosfery  (atmosfera,  hydrosfera,
litosfera i świat żywy) zostały dotknięte negatywnymi skutkami antropogennego oddziaływania.

3. Współwystępowanie, kumulacja szczególnie ostrych deficytów dóbr i usług środowiska (barier

ekologicznych).
Mimo  pojawiania  się  deficytów  wielu  zasobów  odnawialnych  i  nieodnawialnych,  zapotrzebowanie  na
surowce i energię nie maleje, ale rośnie. Jednakże w chwili obecnej bardziej charakterystyczne ora zbardziej
istotne  dla  przetrwania  ludzkości  są  bariery związane  z  jakością  środowiska. Są to bariery,  które  nie  tylko
ograniczają  rozwój  społeczny  i  gospodarczy,  lecz  także  grożą  zniszczeniem  współczesnej  cywilizacji.
Związane są przede wszystkim z zanieczyszczeniami, które mogą doprowadzić do takich globalnych zmian
w warunkach środowiskowych, w których niemożliwe będzie funkcjonowanie człowieka i jego cywilizacji.
Po raz pierwszy w historii cywilizacji człowiek odprowadza do środowiska substancje, które nie występują w
przyrodzie (np. freony).

4. Współzależność globalnego kryzysu ekologicznego z kwestią wojny i pokoju.

Różnorodne zasoby przyrody często w historii bywały głównym czynnikiem wybuchu wojen. I nadal mogą
być przyczyną lokalnych konfliktów (ropa naftowa, woda). Są jednakże i nowe elementy w relacji
środowisko - wojna i pokój.

Dla środowiska nie byłoby ze strony człowieka większego zagrożenia niż wojna jądrowa. "Zima nuklearna",
będąca wynikiem nawet tylko tego, co nazywano eufemistycznie "ograniczoną" wojną jądrową, mogłaby
spowodować zniszczenie większości istniejących ekosystemów i pozostawienie tym, którzy przeżyją, planety
zrujnowanej. Środowiskowe jej skutki pociągnęłyby za sobą więcej ofiar niż bezpośrednio sama wojna. Na
szczęście w chwili obecnej zagrożenie nuklearne zmniejszyło się dość znacznie.

Negatywny wpływ na biosferę mają oczywiście także ograniczone, konwencjonalne konflikty zbrojne (wojna
o Kuwejt, Wietnam). Również sam wyścig zbrojeń, jako przyczyna mocno eksploatacyjnego czerpania
zasobów naturalnych, jest istotnym czynnikiem kreowania kryzysu ekologicznego.

5. Zmiana statusu suwerenności państwowej i bezpieczeństwa międzynarodowego.

Pojawiła  się  kategoria  międzynarodowego  bezpieczeństwa  ekologicznego  wynikająca  z  faktu,  że  działania
jednego  państwa  mogą  odbijać  się  na  sytuacji  innego  wskutek  „przenoszenia”  efektów  przez  środowisko.
Uwzględnienie  jej  oznacza  konieczność  wprowadzenia  norm  międzynarodowych,  zasad  postępowania  i
wzajemnych  zobowiązań,  gwarantujących  zachowanie,  racjonalne  wykorzystywanie  zasobów  przyrody  i
poprawę  stanu  środowiska.  Ograniczona  zostałaby  więc  suwerenność  państw  w  odniesieniu  do
gospodarowania  środowiskiem. Jest to jednak  niezbędne  ponieważ problem bezpieczeństwa ekologicznego
majoryzuje dzisiaj inne rodzaje bezpieczeństwa.

6. Splot światowych problemów ekologicznych ze światową gospodarką.

Splot ten jest wynikiem bezpośredniego uzależnienia każdej gospodarki narodowej od globalnych warunków
i procesów przyrodniczych. Można powiedzieć, że gospodarka to tylko jedna część globalnego ekosystemu.
Gospodarka wraz z przyrodą tworzą całościową strukturę, w której zmiana choćby jednego elementu wpływa
na  całą  strukturę  i  wywołuje  reakcje  pozostałych  elementów.  Ta  zależność  ujawniła  się  najsilniej  i
najbardziej  dramatycznie  w  krajach  trzeciego  świata.  Kryzys  w  Afryce  przełomu  lat  osiemdziesiątych  i
dziewięćdziesiątych  jest  tego  najbardziej  tragiczną  ilustracją.  Został  wywołany  przez  suszę,  ale  jego
rzeczywiste przyczyny leżą głębiej - m.in. w międzynarodowym ładzie gospodarczym, który ponosi winę za
to, że z tego ubogiego kontynentu zabiera się więcej niż się daje.
W  gospodarce  światowej  ukształtowała  się  niekorzystna  relacja  cen  towarów,  głównie  surowców,
eksportowanych  przez  kraje  rozwijające  się  w  stosunku  do  cen  towarów  importowanych  przez  te  kraje.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Zmiana  struktury  eksportu  jest  trudna  m.in.  ze  względu  na  protekcjonizm  krajów  rozwiniętych.  Trudności
dewizowe  zmuszają  do  wyboru  kierunków  specjalizacji  międzynarodowej,  które  prowadzą  do  zachwiania
równowagi  ekologicznej.  Chcąc  podołać  wymogom  międzynarodowej  wymiany,  kraje  te  nadmiernie
eksploatują to, co najczęściej jest ich jedynym bogactwem - zasoby naturalne.

Proeksportowa  specjalizacja  produkcji  doprowadziła  w  wielu  rejonach  świata  do  nadmiernej  intensyfikacji
pewnych kierunków produkcji. Np. w Somalii intensywnie rozwijano hodowlę zwierząt na eksport (w końcu
lat  osiemdziesiątych  prawie  50%  wywozu).  Pod  hodowlę  zajmowano  obszary  poprzednio  uprawiane  oraz
tereny wrażliwe ekologicznie (np. obrzeża pustyń). Przyczyniło się to do zniszczenia gleby i powiększenia
zasięgu pustyni, a w efekcie głodu. Uwarunkowania ekonomiczne prowadzą także do wzrostu wykorzystania
zdolności  absorpcyjnej  środowiska  przez  eksport  odpadów,  umożliwiony  różnicami  w  kosztach  ich
składowania, mimo nieraz wrażliwszego środowiska w krajach docelowych.

Efektem tego typu zjawisk są rosnące dysproporcje rozwojowe między Północą a Południem. Dysproporcje
te  można  dobrze  wyrazić  porównując  np.  USA  i  Indie.  W  2004  roku  w  USA  żyło  około  4,6%  światowej
populacji, która zużywała jednak 22,4% energii, emitowała 21,1% dwutlenku węgla i wytwarzała ponad 27%
światowego  dochodu.  Indie  natomiast  z  populacją  stanowiącą  16,7%  ludzkości,  zużywały  jedynie  3,5%
energii,  produkowały  4,8%  dwutlenku  węgla,  a  ich  dochód  to  zaledwie  1,8%  dochodu  światowego.  W
rezultacie  globalnie  864  mln  ludzi  (2002-2004 r.)  cierpiało  głód  lub  niedożywienie,  1,7  mld  nie  miało
dostępu do czystej wody, 2,6 mld ludzi nie dysponowało toaletami, 980 mln ludzi żyło za mniej niż 1 dolar
dziennie (2004 r.).

Luka dobrobytu stanowi główny środowiskowy problem świata i główny problem gospodarczy. Jest
ona zarazem wyrazem kryzysu solidarności międzyludzkiej.

7. Zróżnicowanie charakteru kryzysu ekologicznego między krajami rozwiniętymi a krajami trzeciego

świata.
W  krajach  bogatej  Północy  problem  polega  na  zanieczyszczeniu  środowiska  i  jego  konsekwencjach,
natomiast kraje  rozwijające  się  cierpią  przede  wszystkim z powodu bezpośredniej, nadmiernej eksploatacji
zasobów.

8. „Kolonializm” ekologiczny.

Kraje rozwinięte świadome swojej sytuacji ekologicznej oraz przewagi gospodarczej, przerzucają część
swych problemów ze środowiskiem na barki krajów rozwijających się. Polega to na przenoszeniu produkcji
opartej na technologiach powodujących silne zanieczyszczenie środowiska

oraz eksporcie odpadów

toksycznych do krajów słabo rozwiniętych. Działalność ta może przyczyniać się do stopniowego zaniku
zróżnicowania charakteru kryzysu między Północą i Południem.

9. Oddziaływanie człowieka na przyrodę po raz pierwszy w historii zaczyna wykraczać już poza granice

Ziemi, w kosmos.

10.Istnienie uzasadnień eksploatacji środowiska.

W przeszłych kryzysach ekologicznych ludzkość intelektualnie, emocjonalnie, religijnie nie była z reguły w
opozycji  do  przyrody.  Mimo  to  doszło  do  tych  kryzysów.  Presja  potrzeb  nowych  pokoleń  wymuszała
popełnianie  "ekologicznych  grzechów",  a  technologia  bywała  zbyt  mało  dynamiczna,  aby  znaleźć
alternatywne  rozwiązania.  We  współczesnym  świecie  człowiek  nie  tylko  w  warstwie  realnej  jest  przeciw
przyrodzie. Istnieją kulturowe, religijne uzasadnienia dominacji człowieka nad przyrodą.

11. Rola zaspokajania potrzeb kulturowych w powstaniu kryzysu ekologicznego.

Dawne kryzysy powstawały w wyniku zaspokajania podstawowych potrzeb. Współcześnie ogromny wkład
w degradację środowiska ma zaspokajanie potrzeb sztucznie wykreowanych, zachcianek. Współcześnie
ujawniła się sprzeczność między potrzebami biologicznymi człowieka, a jego potrzebami „cywilizacyjnymi”.
Potrzeby biologiczne muszą być bezwzględnie zaspokajane dla zachowania egzystencji i zdrowia. Potrzeby
„cywilizacyjne” maja natomiast charakter względny i zależą od akceptacji określonego modelu konsumpcji.
W naszej epoce do potrzeb względnych należy coraz wyższy komfort materialny. Doszliśmy obecnie do
punktu, w którym dalsze niekontrolowane zaspokajanie coraz to nowych potrzeb utrudnia, a czasem wręcz
uniemożliwia, zaspokajanie istotnych potrzeb biologicznych.

5. KRYZYS EKOLOGICZNY JAKO KONSTRUKT SPOŁECZNY

A.Budnikowski, Ochrona środowiska jako problem globalny, PWE, Warszawa 1998, s.45.

Tamże, s.70-73.

mdgs.un.org

www.fao.org

www.who.int

unstats.un.org

www.cia.doc.gov, cdiac.ornl.gov.

Cząstkowe badania wskazują jednakże, iż specjalizacja państw rozwijających się w brudnych technologiach

nie jest powszechna. (A.Budnikowski, Ochrona ... op.cit., s.74.)

L.Łustacz, Człowiek ... op.cit., s.21.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Jakie dane mogą świadczyć o kryzysie ekologicznym? W wydawnictwach popularnonaukowych

spotyka się dane o ekologicznych przemianach jakie zachodzą np. w ciągu jednego dnia:



wycina się 30 000 ha lasów tropikalnych,



wydobywa się ponad 30 mln m

ropy naftowej,



z pól zmywane jest ponad 70 tys. ton nawozów sztucznych,



emitowane jest do atmosfery ponad 17 mln ton CO



pustynnieje 16000 ha,



umiera z głodu ponad 40 tys. dzieci,



wydaje się na zbrojenia 25 mld $,



powstaje 10 ton odpadów jądrowych,



na ziemię spada z kwaśnymi deszczami 250 tys, ton kwasu siarkowego,



do morza wyrzucanych jest 60 ton odpadów plastikowych i 372 tony zużytych sieci,



umiera 500 tys. zwierząt laboratoryjnych,



wymiera od 1 do 25 gatunków zwierząt.

Tego typu alarmujące (według niektórych - alarmistyczne) dane znajdują się też niejednokrotnie w

poważnych opracowaniach. W rzeczywistości dane tego typu trudno uznać za dowód do końca przekonujący,
ponieważ nie pokazują zmian środowiska w dynamice, mieszają fakty z prognozami oraz nie są skonfrontowane z
kryteriami oceny.

Poza tym, wbrew pozorom przekonanie, iż biosfera funkcjonuje w warunkach ekstremalnych, co może

się  ostatecznie  odbić  na  pomyślności  rodzaju  ludzkiego  nie  jest  powszechne.  Jest  wielu  optymistów,  którzy
wierzą,  że  stan  środowiska  nie  stanowi  poważnego  zagrożenia,  a  i  w  przyszłości  raczej  nie  należy  oczekiwać
jakiegoś  ekologicznego  kataklizmu.  Wyrazem  takiego  stanowiska  może  być  „Petycja  z  Oregonu”  (Oregon
Petition) zainicjowana przez  Oregon Institute of  Science and Medicine (OISM)  w 1999 i skierowana do rządu
USA,  aby  nie  ratyfikował  Protokołu  z  Kioto  w  sprawie  globalnego  ocieplenia.  Podpisało  ją  19  tys.
naukowców.

Należy tu jednak zwrócić uwagę, że nie oznacza ta petycja zanegowania globalnego ocieplenia,

ale tylko prognoz poważnych jego następstw, co można wywnioskować z następującego fragmentu petycji: brak
jest przekonujących dowodów naukowych, że uwalnianie przez człowieka dwutlenku węgla, metanu i innych
gazów cieplarnianych powoduje lub spowoduje w przewidywalnej przyszłości katastrofalne ogrzanie ziemskiej
atmosfery i zakłócenie klimatu

Głośniejszym jeszcze echem odbiła się publikacja szwedzkiego statystyka B.Lomborga pt. Skeptical

Environmentalist

. Przesłanie tej książki można ująć w skrócie następująco: „ekologiczna litania” (zasoby

naturalne wyczerpują się, populacja rośnie, jest więc coraz mniej żywności na głowę, świat żywy ginie, woda i
powietrze  są  coraz  bardziej  zanieczyszczone)  jest  nieprawdziwa.  Nie  musimy  martwić  się  o  stan  świata,
ponieważ  pod  wieloma  względami  stan  środowiska  poprawia  się,  a  technologia  i  rynek  rozwiążą  wszelkie
problemy ochrony środowiska. Ingerencja  władz publicznych w ramach ochrony środowiska  w te procesy jest
niewskazana, a nawet wręcz przeciwskuteczna.

Czy Lomborg ma rację? Abstrahując od ewentualnej kwestii prawdziwości danych, ich doboru itp.,

należy wskazać na dwie fundamentalne sprawy.

Lomborg ma rację. Można znaleźć mnóstwo przykładów, że zagrożenia są likwidowane, stan

środowiska poprawia się. Na taką poprawę wskazują liczne mierniki. Przykładem pozytywnego trendu może być
zmniejszanie  emisji  freonów  czy  zmiana  koncentracji  ołowiu  w  lodowcach  terenów  podbiegunowych  oraz
mchach  terenów  odległych  od  centrów  cywilizacyjnych  –  zmniejszała  się  ona  w  latach  siedemdziesiątych  i
osiemdziesiątych,  co  może  świadczyć  o  globalnym  spadku  emisji  ołowiu  do  środowiska  (głównie  wskutek
wprowadzania benzyn bezołowiowych)

Lomborg nie ma racji. Większość wskaźników, które potwierdzają jednoznacznie jego tezę o poprawie

stanu  środowiska  dotyczące problemów lokalnych czy regionalnych. Wszystkie  wskaźniki,  które  potwierdzają
jego  tezę  odnoszą  się  do  cząstkowych  zagrożeń  ekologicznych.  Na  pewno  rozwiązujemy  wiele  problemów
lokalnych. Ale pojawiają się podobne  w innych miejscach świata. Rozwiązujemy niektóre problemy globalne.
Ale nasilamy inne i nie można wykluczyć, że pojawią się nowe, choćby w związku z tym, że wprowadza się do
użytku coraz to nowe substancje chemiczne.

Petition Project,

http://ww.oism.org/pproject/

, data wejścia: 02.12.2007.

Tamże.

B.Lomborg,. Skeptical Environmentalist. Measuring the Real State of the World, Cambridge University Press,

Cambridge 2001.

A.Kabata-Pendias, H.Pendias, Biogeochemia pierwiastków śladowych, PWN, Warszawa 1993, s.200.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Lomborg także nie ma racji twierdząc, że rynek rozwiąże wszelkie problemy. Wyczerpujące się zasoby

stają się coraz droższe, co ogranicza popyt i chroni zasoby. Ale czy to wystarczy? Przykłady tuńczyka
błękitnego, trufli czy Bahaba taipingensis każą w to wątpić. Jeśli ktoś jest w stanie wydać 330 tys. dolarów za
półtorakilogramową truflę

, to znaczy, że mimo wzrostu cen zawsze może się znaleźć ktoś, kto i tak będzie

gotowy  zapłacić  za  dostarczenie  wyczerpującego  się  zasobu.  Ryba  Bahaba  taipingensis  znajduje  się  na
czerwonej  liście  IUCN,  jako  gatunek  krytycznie  zagrożony.  Poławiana  jest  ze  względu  na  pęcherz  pławny
wykorzystywany  w  medycynie  azjatyckiej  jako  środek  przeciwporonny.  W  latach  30-tych  łowiono  50  ton
rocznie, przy cenie za pęcherz kilku dolarów. Około roku 2000 w ilości około 2,5 t za pomocą specjalnych sieci,
ale przy cenie 20-64 tys. $ za kilogram pęcherza – do siedmiu razy więcej niż za złoto.

Ponadto wiodący udział w rozwiązywaniu wielu (jeśli nie zdecydowanej większości) problemów

ekologicznych miały władze publiczne, stanowiąc różnego rodzaju instrumenty ochrony środowiska.

To, co jest przede wszystkim potrzebne, to wskaźniki pozwalające całościowo oszacować nasz wpływ

na środowisko. Jakie to mogą być wskaźniki. Jeden z nich jest stosunkowo prosty i stosowany od dawna. Jest
nim  zużycie  energii.  Zasadność  jego  użycia  jako  miernika  wpływu  na  środowisko  wynika  z  praw
termodynamiki.  W  latach  1980-2007  nastąpił  wzrost  globalnego  zużycia  energii  pierwotnej  o  ponad  77%
(wykres 1).

Trufla sprzedana z 330 tys. dolarów, „Gazeta Wyborcza” 12.01.2007.

F.Courchamp et al., Rarity Value and Species Extinction: The Anthropogenic Allee Effect, “PLoS Biology”

2004, vol.4, no.12. p. 2409,

http://biology.plosjournals.org/archive/1545-

7885/4/12/pdf/10.1371_journal.pbio.0040415-L.pdf

, data wejścia: 10.10.2007; Y.Sadovy, W.Cheung Wai

Lung, The case of the disappearing croaker, the Chinese bahaba, Bahaba taipingensis,

http://www.hku.hk/ecology/porcupine/por24/24-vert-3-croaker.htm

, data wejścia: 10.10.2007.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Wykres 3. Living Planet Index w latach 1970-2008

Źródło: Living Planet Index,

www.panda.org

, data wejścia: 14.03.2013.

Podsumowując - w rygorystycznej dyskusji nad istnieniem (nieistnieniem) kryzysu ekologicznego należy

uwzględnić następujące kwestie:
1. Informacja dotycząca wielkości zagrożeń (emisji zanieczyszczeń, tempa eksploatacji zasobów naturalnych

itp.),  stanu  środowiska  i  konsekwencji  społeczno-gospodarczych  nie  jest  precyzyjna.  W  przypadku  wielu
zagadnień  dane  mają  charakter  przybliżony,  szacunkowy,  w  związku  z  tym  wnioski  różnych  naukowców
stają się rozbieżne.

2. Dostępne liczne dane opisujące problematykę środowiskową z reguły mają charakter cząstkowy (dotyczą

wybranych zagadnień, oddziaływań czy obszarów). Większość wskaźników pokazuje pogarszający się stan
środowiska od 30-40 lat, mimo ostrzeżeń i działań podejmowanych w tym okresie, choć niektóre mają
przeciwną wymowę

. Jedne problemy ulegają rozwiązaniu, inne nasilają się czy pojawiają się zupełnie nowe

(choćby w związku z wprowadzaniem do użytku coraz to nowych substancji). Jaka jest jednak wypadkowa
tych rozbieżnych zjawisk? Potrzebne są wskaźniki zagregowane, całościowo opisujące sytuację ekologiczną
Ziemi. Jednym z nielicznych przykładów takiego wskaźnika jest ekologiczny ślad (ecological footprint),
który jednoznacznie pokazuje wzrost ludzkiej presji na środowisko.

Najistotniejszy jednak jest jednak fakt, że czym innym jest informacja, a czym innym ocena tejże

informacji. Informacja opisuje zmiany i ma zasadniczo charakter ścisły, określenie czy zmiana jest postępem czy
regresem wymaga istnienia kryteriów oceny. Fakty niekoniecznie mówią za siebie. Brak jest jednak jasnych (lub
w ogóle  brak)  kryteriów oceny, które  pozwalałyby powiedzieć czy obserwowane zmiany stanu środowiska  są
dopuszczalne  (krytyczne)  czy  nie.  Dopiero  ich  istnienie  pozwoliłoby  z  większą  pewnością  wyrokować  o
kryzysie ekologicznym. Podstawowe byłoby tzw. kryterium trwałości, pozwalające określić, czy oddziaływanie
na  środowisko  nie  powoduje  takich  w  nim  zmian,  które  zagrażają  w  konsekwencji  istnieniu  cywilizacji  czy
określonych  społeczności  i  gospodarek.  Niestety  ilościowe  granice  trwałości  ludzkiej  aktywności  nie  są
praktycznie  znane.  Niepełna  wiedza  o  różnorodności,  stabilności  i  niestabilności  utrudnia,  jeśli  wręcz  nie
uniemożliwia,  ustalenie  granic  trwałość  -  nietrwałość.  Granica  między  tym  co  trwałe  a  nietrwałe  jest  bardzo
szeroka, niejednoznacznie określona.

Np. koncentracja ołowiu w lodowcach terenów podbiegunowych oraz mchach terenów odległych od centrów

cywilizacyjnych zmniejszała się w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, co może świadczyć o globalnym
spadku emisji ołowiu do środowiska (głównie wskutek wprowadzania benzyn bezołowiowych) – A.Kabata-
Pendias, H.Pendias, Biogeochemia pierwiastków śladowych, PWN, Warszawa 1993, s.200.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Podejmowane są próby określenia kryteriów trwałości w odniesieniu do różnych zagrożeń środowiska

lecz budzą one wiele wątpliwości i gorących dyskusji.

Obok ekologicznego śladu za wskaźnik dobrze odzwierciedlający całościowy wpływ na środowisko jest

wielkość  “zawłaszczania”  (pobór,  zmiana  przeznaczenia  i  destrukcja)  produkcji  pierwotnej  netto  (PPN).  Na
lądach wynosi około 40%. Granica nieprzekraczalnego poziomu wykorzystania PPN wynosi nie więcej niż 80%.
Tymczasem  pewne  prognozy  przewidują,  że  w  2025  zawłaszczana  przez  człowieka  może  być  cała  PPN.
Jednakże  bliższe  spojrzenie  na  dane  ujawnia  argumenty  sprzyjające  zwolennikom  tezy,  że  do  granic  wzrostu
jeszcze  pozostał  nam  pewien  dystans  i  wzrost  gospodarczy  nadal  jest  możliwy  (i  konieczny).  Otóż  gdy
uwzględnić  także  PPN  mórz  i  oceanów  odsetek  użytkowanej  produkcji  wynosi  25%.  Po  drugie  łączenie  w
jednym  wskaźniku  konsekwencji  bezpośredniego  użytkowania  PPN  (zmiany  sposobu  użytkowania  ziemi  w
kierunku  rolniczym  czy  leśnym)  i  jej  destrukcji  jest  niewłaściwe.  Zmiany  w  użytkowaniu  przestrzeni  mogą
bowiem  w  różny  sposób  wpływać  na  produktywność  i  jakość  środowiska.  Bezpośrednie  użytkowanie  PPN  i
konwersja  ekosystemów  na  różne  cele  niekoniecznie  musi  zmniejszać  przyszłe  możliwości  użytkowania
biosfery.  Ponadto  użycie  PPN  nie  jest  wskaźnikiem  pojemności  globalnego  środowiska  względem  ludzkiej
populacji, która ma możliwości technologicznego postępu w celu lepszego wykorzystywania zasobów.

Analiza ekologicznego śladu ludzkości na tle dostępnej powierzchni Ziemi (wartość krytyczna,

progowa) obrazuje, że w 2003 r. pojemność środowiska została przekroczona około 25%. W świetle tych danych
tezę o kryzysie ekologicznym należy uznać za słuszną. Istnieje jednak wiele wątpliwości teoretycznych
metodologicznych ograniczających prawomocność ekologicznego śladu.

Wspomniane powyżej kryteria mają charakter antropocentryczny - ocena stanu środowiska

dokonywana jest z punktu widzenia utrzymania przyrodniczych podstaw funkcjonowania ludzkich społeczności
i ludzkich korzyści z użytkowania środowiska. Inne opcje etyczne, np. biocentryzm mogą być podstawą
ustalania surowszych kryteriów oceny sytuacji środowiskowej.

Niekiedy pojawiają się opinie, że istnienia kryzysu ekologicznego dowodzą dramatyczne nieraz

prognozy  rozwoju  sytuacji  ekologicznej  na  Ziemi.  Jednak  przyszłość  może  być  inna  niż  wskazują  prognozy.
Przepowiednie  oznaczają  jedynie,  że  dalsze  występowanie  obserwowanych  faktów  może  zaowocować
spełnieniem czarnych scenariuszy, o których w chwili obecnej można stwierdzić jedynie, że ich spełnienie jest
mniej lub bardziej prawdopodobne. Ostatecznie trzeba pamiętać, że pewnikiem jest, że 2+2=4, lecz nie, że świat
się  zawali  w  50  lat  wskutek  degradacji  środowiska.  Trzeba  jednak  się  nauczyć,  jak  działać  opierając  się  na
najlepszej z możliwych hipotez nie przyjmując jej jednak bezkrytycznie. Cała nasza wiedza da się uszeregować
według  hierarchii  pewności.  Prawa  nauki,  zależnie  od  dowodów  mogą  być  bliskie  pewników,  ale  mogą  być
tylko prawdopodobne. Działając na podstawie niepewnej hipotezy trzeba postępować tak, aby skutki okazały się
najmniej szkodliwe, gdyby się okazało, że hipoteza jest fałszywa.

Autor przychyla się do tezy o istnieniu kryzysu ekologicznego na bazie dwu przesłanek: zwiększaniu

„całościowej” presji na środowisko, co poświadczają istniejące zagregowane  wskaźniki oraz istnienia  wartości
progowej presji na środowisko. Nie potrafimy jej jednoznacznie określić, ale niewątpliwie ona istnieje. Nawet
biorąc optymistycznie, że wciąż granicy trwałości  środowiska  nie przekroczyliśmy, to z  każdym dniem się do
niej zbliżamy. Zgodnie z zasadą przezorności lepiej przyjąć postawę pesymistyczną i zacząć działać, jakbyśmy
rzeczywiście  już  znajdowali  się  w  punkcie  krytycznym,  ponieważ  ewentualne  załamanie  systemu
środowiskowego może mieć dramatyczne konsekwencje dla ludzkości.

Oczywiście wobec braku jednoznacznych kryteriów oceny i wartości progowych możliwe są odmienne

opinie na temat kryzysu ekologicznego.

6. PROBLEMY EKOLOGICZNE

Problemem środowiskowym (ekologicznym) nazywa się sprzeczność między społecznie

akceptowanym a społecznie postrzeganym stanem środowiska lub sposobem gospodarowania dobrami
środowiskowymi Jest więc typem problemu społecznego uwarunkowanego przez sposób gospodarowania
dobrami środowiskowymi i wynikający z niego stan środowiska.

Dwa podstawowe elementy muszą być więc

wzięte pod uwagę, gdy mowa o problemie ekologicznym:



fakty fizyczne (zmiana stanu środowiska),



wartości społeczne (punkt odniesienia).

P.Bartelmus, Environment, growth and development. The concepts and strategies of sustainability, Routledge,

London and New York 1996, s.17.

M.Dutkowski, Konflikty w gospodarowaniu dobrami środowiskowymi, WUG, Gdańsk 1995, s.12.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Poziomy rozpoznania problemów ekologicznych mogą być różne:



działania społeczne powodujące degradacje środowiska, np. emitowanie zanieczyszczeń do środowiska;



bezpośrednie efekty działań – np. przekroczenie norm imisji zanieczyszczeń;



odległe, pośrednie skutki działań – np. wymieranie lasów spowodowane nadmiernym zanieczyszczeniem,
globalne ocieplenie.

Problemy ekologiczne wyróżnia się w procesie decyzyjnym dla ułatwienia opisu sytuacji ekologicznej i

dla hierarchizacji ważności podejmowanych działań. Do najważniejszych globalnych problemów ekologicznych
zalicza się



globalne ocieplenie,



zanik różnorodności biologicznej,



niszczenie ozonosfery,



degradację (zagrożenie jakościowe i ilościowe) zasobów wód słodkich,



pustynnienie i degradację gleb,



wycinanie lasów, głównie tropikalnych,



degradację środowiska morskiego i jego zasobów,



zanieczyszczenie środowiska trwałymi substancjami organicznymi.

Ciekawą klasyfikację problemów ekologicznych stworzyła Naukowa Rada Konsultacyjna Rządu

Niemieckiego do spraw Zmian Globalnych (Wissenschaftlicher Beirat der Bundesregierung Globale
Umveltveranderungen – WBGU). Wyróżniła ona 15 tzw. syndromów zmian globalnych

1) syndromy nadmiernego wykorzystania:

nadmierna uprawa ziem marginalnych – syndrom Sahelu

nadmierna eksploatacja naturalnych ekosystemów – syndrom nadeksploatacji

degradacja środowiska wskutek zmiany strukturalne w tradycyjnych metodach uprawy – syndrom
eksodusu z obszarów wiejskich

nietrwałe użytkowanie gleb i wody w intensywnym rolnictwie – syndrom Dust Bowl

degradacja środowiska wskutek eksploatacji zasobów nieodnawialnych – syndrom Katangi

degradacja środowiska wskutek rozwoju turystyki – syndrom turystyki

degradacja środowiska wskutek działań militarnych – syndrom spalonej ziemi

2) syndromy rozwojowe:

niewłaściwe lub niewłaściwie zarządzane wielkie projekty związane z przekształcaniem środowiska –
syndrom Morza Aralskiego

degradacja środowiska wskutek zastosowania lokalnie niewłaściwych praktyk rolniczych – syndrom
zielonej rewolucji

degradacja środowiska związana z szybkim wzrostem gospodarczym – syndrom azjatyckich tygrysów

urbanizacja i środowiskowo szkodliwe zachowania w osiedlach ludzkich – syndrom faveli

rozrastanie się miast i rozwój infrastruktury, jako elementów środowiskowo szkodliwej aglomeracji –
syndrom suburbii

lokalne katastrofy przemysłowe o długotrwałych skutkach – syndrom większych wypadków

3) syndromy usuwania:

problemy środowiskowe związane z usuwaniem rozproszonych zanieczyszczeń wody i powietrza –
syndrom komina

problemy środowiskowe związane z usuwaniem i składowaniem odpadów – syndrom składowania
odpadów

problemy środowiskowe związane z lokalnymi zanieczyszczeniami, akumulację odpadów i
zanieczyszczonymi miejscami – syndrom zanieczyszczonej ziemi.

Wraz z podejmowaniem konkretnych działań, zmianami stanu środowiska, postępem nauki hierarchia

ważności problemów ekologicznych ulega modyfikacjom.

Należy pamiętać, że w rzeczywistości problemy ekologiczne są ze sobą powiązane, współzależne, a

więc wymagają wzajemnie powiązanych rozwiązań. Niszczenie ozonosfery przyspiesza globalne ocieplenie.
Zmiany klimatu i wycinanie lasów tropikalnych oznaczają spadek bioróżnorodności i zakłócenie cyklu
hydrologicznego.

R.T.Watson et al., Protecting Our Planet, Securing Our Future, UNEP, NASA, The World Bank 1988, p.11.

WBGU, Conservation and Sustainable Use of the Biosphere, Earthscan, London and Sterling , VA 2001, s.9.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

Rysunek 2: Powiązania między podstawowymi problemami ekologicznymi

Niszczenie

warstwy ozonowej

Zmiany klimatu

Utrata

bioróżnorodności

Leśnictwo

Wody

Pustynnienie

Źródło: R.T.Watson i in., Protecting Our Planet, Securing Our Future, UNEP, NASA, The World Bank 1988,

s. 23.

7. KIEDY KATASTROFA?

Współczesny kryzys ekologiczny to kumulacja różnorodnych przemian, których intensywność z reguły

wzrasta. Złożoność i tempo przemian jest jednak takie, że nie jesteśmy często w stanie zbadać i zrozumieć wielu
zjawisk. Nie czekamy jednak na ich lepsze poznanie i zrozumienie. Takie stanowisko powoduje utrzymywanie
się i pogłębianie zagrożeń. Musimy zrozumieć i poznać przyczyny, aby skutecznie przeciwdziałać
przekształcaniu się kryzysu ekologicznego w katastrofę.

Katastrofa ekologiczna oznacza sytuację, w której znacznie i trwale przekroczona zostaje pojemność

środowiska, wskutek czego uniemożliwione jest działanie naturalnych mechanizmów (reprodukcja zasobów
odnawialnych, samooczyszczanie) i środowisko staje się nieprzydatne do zaspokajania ludzkich potrzeb. Podjęcie
środków zaradczych jest niemożliwe lub nadzwyczaj utrudnione. Przykład katastrofy ekologicznej mamy w Górach
Izerskich, gdzie emisje przemysłowe zniszczyły 13 000 ha lasów. Katastrofa ekologiczna ma także inne znaczenie.
Oznacza nagłe zdarzenie, które powoduje wprowadzenie do środowiska dużej ilości substancji szkodliwych dla
zdrowia lub środowiska, (np. wyciek toksycznych substancji w zakładach „Union Carbide” w Bhopalu w 1984 r.,
awarie wielkich tankowców).

Dawne cywilizacje, które ogarnął kryzys ekologiczny, nie miały dość wiedzy by zapobiec jego

przekształceniu w katastrofę. My mamy sporo wiedzy, ale nie chcemy uwierzyć w realność kryzysu i możliwość
nadejścia katastrofy.

Na razie wiec mamy katastrofy lokalne. Kiedy nadejdzie katastrofa globalna, jeśli nie będzie ludzkość

skutecznie działać? Tego nie da się przewidzieć. Oczekiwanie na datę jest nieporozumieniem. Bo nie sposób
określić maksymalne dopuszczalne granice obciążenia ekosystemów ze względu na ich złożoność. Dopiero ex
post - w miarę przekraczania granic - oczywiste są objawy i skutki. Często skutki nieodwracalne.

H.Chołaj, Globalny ... op.cit., s.110.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

8. JAKA KATASTROFA?

Czy ziszczenie się ekologicznej katastrofy wywołanej ręką człowieka oznacza zniszczenie życia na

Ziemi?  Niewątpliwie  nie.  Jesteśmy  na  to  za  słabi.  Szykujemy  sobie  i  innym  wiele  kłopotów,  lecz  życia  jako
takiego,  biosfery  nie  zniszczymy.  Biosfera  była  w  swej  historii  poddana  wielu  stresom,  wobec  których  nasz
wpływ jest słabiutki. Trapiły biosferę kwaśne deszcze, powstałe wskutek powstania tlenków azotu przy przejściu
wielkich  bolidów  przez  atmosferę;  ogromne  pożary  -  w  kredzie  szalał  globalny  ogień,  który  najpierw
spowodował  najpierw  wieloletnią  noc, a  następnie  globalne  ocieplenie; odpowiedniki  wojny jądrowej i dziury
ozonowej - wybuchy supernowej w pobliżu Układu Słonecznego oraz przebiegunowienia Ziemi prowadzące do
wystawienia życia na działanie wiatru słonecznego.

W ostatnich 600 mln lat zaistniało co najmniej 30 wielkich wymierań. Pięć z nich to prawdziwych

kataklizmy globalne: na przełomie ordowiku i syluru (440 mln lat temu), dewonu i karbonu (365 mln lat temu),
permu i triasu (245 mln lat temu), triasu i kredy (210 mln lat temu), kredy i trzeciorzędu (65 mln lat temu). Na
przełomie kredy i trzeciorzędu wyginęło może nawet 75% gatunków (najbardziej prawdopodobna ilość to 50-
70%), a na przełomie permu i triasu (245 mln lat temu) nawet 95%. Mimo to życie przetrwało i ponownie stało
się bujne i bogate.

Natura na krótką metę wydaje się bezbronna. Niszczycielskie siły człowieka i obronna siła natury

należą  bowiem  do  całkowicie  różnych  wymiarów  czasowych.  Na  krótką  metę  człowiek  może  zniszczyć
skutecznie  istniejące  struktury  przyrodnicze.  Na  długą  natura  jednak  wygra.  Człowiek  potrafi  niszczyć
wielokrotnie  szybciej  niż  natura  nadążą  z  uzupełnieniem  braków.  Przyroda  będzie  potrzebowała  setek  tysięcy,
miliony  lat,  żeby  osiągnąć  poprzedni  poziom  bogactwa  i  zróżnicowania.  Ale  natura  czasu  nie  mierzy.  Ludzie
owszem. Dla  natury  nieważne  jest jaki strój przybierze. Dla  cywilizacji człowieka  jest to kwestia  kluczowa.

Szerokość  marginesu  tolerancji  zmian  środowiska,  jakie  może  przetrwać  cywilizacja,  jest  bowiem  o  wiele
mniejsza niż zakres warunków możliwych do zniesienia przez organizm ludzki. Jeżeli ewolucja doprowadziła do
powstania  człowieka  i  jeżeli  został  on  przystosowany  do  warunków  istniejących  na  Ziemi,  a  te  warunki  są  w
znacznej  mierze  dziełem  funkcjonującej  biosfery,  to  zniszczenie  jej  konstrukcji  (struktury,  procesów)  musi
doprowadzić  do  takiej  zmiany  warunków,  które  dla  życia  człowieka  będą  nieprzydatne,  do  których  człowiek
ewolucyjnie nie będzie przystosowany. Możliwość życia człowieka (i cywilizacji) są związane z istnieniem życia
na Ziemi.

Gatunek ludzki także raczej nie zginie. Zbyt często udowodnił, że dzięki kulturowej ewolucji potrafi

przystosować się do różnorodnych warunków i ich zmian. Przykłady Pigmejów i Eskimosów świadczą o tym
dobitnie.

Powinniśmy się bardziej trapić innym problemem. Poza pewną granicą ingerencji układy ekologiczne,

w  tym  biosfera,  przechodzą  w  nowy  stan,  którego  cech  nie  da  się  określić.  Każdy  system  poza  wartościami
progowymi równowagi zachowuje się w sposób nieodgadniony. W tym nieodgadnionym świecie może nie być
miejsca  dla  przyszłości.  Ludzkiej  przyszłości  w  takiej  cywilizacji,  jaką  znamy  dzisiaj.  Systemy  gospodarcze  i
społeczne, dostosowane do warunków jakie obecnie panują, mogą nie przetrwać okresu zniszczeń i dochodzenia
biosfery do równowagi.

Zatem problem nie zawiera się w pytaniu, czy dalszy postępujący rozwój ludzkości czy też jej

powszechna i nieodwracalna zagłada Poprawne pytanie brzmi - czy dalszy rozwój na nowych zasadach i ku
nowym celom czy tragiczne, często globalne, ale nie śmiertelne dla biosfery i gatunku ludzkiego skutki?

9. KRYZYS SZANSĄ LUDZKOŚCI

Źródłosłowem pojęcia „kryzys” jest greckie krino - dzielić, rozróżniać, wybierać, decydować, osądzać;

a  w  formie  zwrotnej  -  mierzyć  się,  sprzeczać,  walczyć  z  czymś.  Zatem  kryzys  wskazuje  na  nieodwołalne
rozstrzygnięcie,  alternatywę,  oznacza,  że  czas  nagli.  Zarazem  towarzyszy  temu  wiedza  o  niepewności  i
przymusie  przewidywania,  w  celu  uniknięcia  nieszczęścia.

Kryzys nie jest zwiastunem nieodwracalnego

przeznaczenia. Dla Greków był wezwaniem do czynu w sytuacji, gdy coś nie jest tak, jak być powinno;
przełomem, w którym trzeba się twórczo i aktywnie odnajdywać. Stanąć twarzą w twarz z kryzysem jako istota

M.Ryszkiewicz, Ziemia i życie. Rozważania o ewolucji i ekologii, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995, s.272;

P.Ward, Kres ewolucji. Dinozaury, wielkie wymierania i bioróżnorodność, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995,
s.17-19.

M.Ryszkiewicz, Ziemia ... op.cit., s.265; J.Weiner, Ekokalipsa, „Znak” 1999, nr 12, s. 51-68.

M.Ryszkiewicz, Ziemia ... op.cit., s.272.

R.Andrzejewski, Cena ekorozwoju, „Aura” 1997, nr 4, s.8-9.

R.Koselleck, Kilka problemów z dziejów pojęcia „kryzys”, w: O kryzysie ... op.cit., s.60-61.

Ekologia zasobów naturalnych i ochrona środowiska

Istota i cechy współczesnego kryzysu ekologicznego

Grzegorz Dobrzański

ludzka, to stanąć wobec konieczności decyzji, uczynić rozróżnienie, użyć osądu i wybrać jedną alternatywę
ponad inną.

Ogólnie rzecz biorąc kryzys jest korzystny. Może uświadomić podmiotowi jego „nieumiarkowanie” i

skłonić do zbawiennej powściągliwości. Kryzys może nakłonić podmiot - czasem w sposób bolesny - do
zmodyfikowania swojego zachowania i reakcji obronnych, zapewniających mu tym samym lepszą adaptację do
środowiska.

Współczesny kryzys ekologiczny również nie jest nieodwracalnym przeznaczeniem, lecz następstwem

ludzkich  błędów,  które  -  miejmy  nadzieję  -  można  jeszcze  naprawić.  Jest  sygnałem,  że  źle  się  dzieje  z  naszą
cywilizacją,  z  naszymi  duszami  i  umysłami.  To  sygnał,  że  trzeba  zacząć  działać.  Jedyne  wyjście  z  kryzysu
polega  na  tym,  aby  twórczo  odpowiedzieć  na  wyzwania  współczesnej  sytuacji  i  zmienić  nie  tylko  strategię
rozwoju  społecznego  i  gospodarczego,  technologie,  ale  także,  uczucia,  wartości,  sposoby  myślenia.  Kryzys
zmusza nas więc do refleksji nad relacjami między ludzkością a przyrodą oraz do konstruktywnego działania.

Być może moglibyśmy ocalić (w co nie wierzymy) współczesną cywilizację jaką znamy i nasze

przywiązanie do wartości materialnych. Trzeba by się jednak niewątpliwie przystosować zarazem do
zdegradowanego środowiska, małej ilości przestrzeni i zieleni itd. A sytuacja jednostki umiejącej się
przystosować do cuchnącej rzeki, do przeżycia swych lat w sztucznym środowisku jest analogiczna do sytuacji
osoby umiejącej przystosować się do gilotyny. Niewesoła.

Pytania
1.  Jak interpretowany jest kryzys ekologiczny w wymiarze przyrodniczym?
2.  Jak interpretowany jest kryzys ekologiczny w wymiarze społeczno-gospodarczym?
3.  Jak interpretowany jest kryzys ekologiczny w wymiarze antropologicznym?
4.  Jak interpretowany jest kryzys ekologiczny w wymiarze termodynamicznym?
5.  Zdefiniuj pojęcie kryzysu ekologicznego. Jakie są jego związki z innymi problemami cywilizacji?
6.  Wymień cechy charakterystyczne współczesnego kryzysu ekologicznego. Omów wybrane z nich.
7.  Jak definiuje się problemy ekologiczne? Jak się je klasyfikuje?
8.  Czy zgadzasz się ze stwierdzeniem, że kryzys ekologiczny jest faktem? Uzasadnij.
9.  Kiedy nastąpi globalna katastrofa ekologiczna? Jakie będą jej skutki?

A.A.Anderson, Uniwersalna sprawiedliwość i kryzys ekologiczny, w: Ziemia naszym domem, praca zbiorowa

pod red. J.Kuczyńskiego, Centrum Uniwersalizmu przy UW, Polski Oddział MTU, Warszawa 1996, s.103.

R.Thom, Kryzys ... op.cit., s.34.

J.Kozielecki, O człowieku wielowymiarowym, PWN, Warszawa 1988, s.234.