Egzamin licencjacki – pytania podstawowe

~ 3 ~

Formy państwa

Forma państwa to sposób sprawowania władzy oraz organizowania życia

politycznego i społecznego w państwie.

Formę państwa charakteryzuje się ze względu na

a) formę rządów – struktura najwyższych organów państwowych, ich wzajemne relacje

i sposób powoływania głowy państwa;

b) reżim polityczny – sposób rządzenia państwem, metody i techniki sprawowania

władzy;

c) ustrój terytorialny państwa – struktura terytorialna, zakres samodzielności władz

lokalnych, podział kompetencji między władze centralne a lokalne.

Podział państw ze względu na formę rządów

Republika – forma rządów, w której najwyższa władza należy do organu wybieranego na
określony czas (kadencję) przez obywateli. Republiki można podzielić na:



arystokratyczne – władze wybierane przez wąskie grupy, wyodrębnione ze względu na
pochodzenie lub zamożność (występowały w przeszłości);



demokratyczne – władze wybierane przez ogół obywateli (współczesne republiki
europejskie np. Francja, Polska, Niemcy).

Monarchia  –  forma  rządów,  w  której  najwyższym  organem  jest  monarcha  (król,  cesarz,
sułtan),  a  ludność  tworzy  grupę  poddanych.  Monarcha  swą  funkcję  sprawuje  najczęściej
dożywotnio.  Ze  względu  na  sposób  uzyskania  władzy  przez  władcę  monarchie  można
podzielić na:



dziedziczną – monarcha uzyskuje władze przez dziedziczenie (np. Wlk. Brytania,
Hiszpania);



elekcyjna – monarcha uzyskuje władze przez wybór (np. Rzeczpospolita w okresie
nowożytnym).

Monarchie ze względu na zakres władzy monarchy, można podzielić na:



nieograniczone (absolutne) – władza monarchy jest niczym nieograniczona;



ograniczone (konstytucyjne) – władza monarchy jest ograniczona przez konstytucję.

Podział państw ze względu na reżim polityczny

Państwo autorytarne



silna władza wykonawcza jest skupiona w rękach jednostki lub wąskiej grupy osób,
parlamenty odgrywają drugorzędną rolę i są podporządkowane władzy wykonawczej;



społeczeństwo nie ma możliwości kontrolowania władzy, rządzący są uprzywilejowani;



udział obywateli w życiu społecznym jest sztuczny i poddany ścisłej kontroli;



istnieję rozwinięty aparat przymusu i represji.

P. Leszczyński, T. Snarski, Wiedza o społeczeństwie. Vademecum maturalne 2009, Gdynia 2009, s. 33.

Ibidem.

~ 4 ~

Rządy autorytarne były sprawowane w wielu krajach Europy w okresie międzywojennym,
m.in. w Polsce (po 1926 r.), Rumunii, Hiszpanii. Obecnie pojawiają się w krajach Afryki, Azji
i Ameryki Łacińskiej.

Państwo totalitarne



państwo kontroluje wszystkie sfery życia społecznego, ma rozbudowany aparat represji
i przymusu;



państwo indoktrynuje swoich obywateli, istnieje jedna oficjalna doktryna państwowa,
a interes jednostki jest podporządkowany interesowi państwa;



nie istnieje podział władzy, cała władza jest skupiona w rękach partii rządzącej i jej
przywódcy;



działalność opozycyjna jest zakazana, a wobec przeciwników politycznych stosuje się
terror.

Przykładami państw totalitarnych były faszystowskie Niemcy i Włochy, oraz komunistyczny
Związek Radziecki. Obecnie można do nich zaliczyć komunistyczną Koreę Północną.

Państwo demokratyczne



istnieje podział władzy, władza ustawodawcza, wykonawcza i sądownicza są rozdzielone
między różne organy, które się wzajemnie kontrolują;



obywatele mają możliwość kontrolowania władzy, rządzący nie są uprzywilejowani,
wszyscy obywatele są równi wobec prawa;



panuje szeroki zakres praw i wolności obywatelskich, takich jak wolność słowa,
zgromadzeń, sumienia, które są zagwarantowane w konstytucji.

Rządy demokratyczne są sprawowane m.in. w większości państw europejskich i Ameryce
Północnej.

Podział państw ze względu na ustrój terytorialny

Państwa unitarne (scentralizowane, zdecentralizowane)



jednostki podziału terytorialnego nie mają samodzielności politycznej i są
podporządkowane organom ogólnopaństwowym;



na terenie państwa obowiązuje jednolity system prawa, obywatelstwo, system organów
sądowych oraz prawodawczych;



państwami unitarnymi są: Polska, Węgry, Szwecja, Dania, Holandia.

Państwa złożone (federacje, konfederacje)



części składowe państwa mają duży stopień samodzielności m.in. posiadają własne
organy prawodawcze, wykonawcze i sądownicze;



ogólnopaństwowe instytucje zajmują się jedynie wybranymi dziedzinami wspólnego
funkcjonowania państwa, np. polityką obronną, monetarną.

Ibidem.

~ 5 ~

Definicje i podział organów państwowych

Organ państwa to wyodrębniona prawnie osoba bądź zespół ludzi upoważnionych do

wykonywania określonych czynności w imieniu państwa

Podział organów państwowych ze względu na:

a) skład liczebny



jednoosobowe (prezydent, minister)



wieloosobowe (kolegialne) (parlament, rada ministrów)

b) sposób kreowania



wybór (sejm i senat)



nominacja (mianowanie) (wojewoda, prokurator)



dziedziczenie



losowanie



kooptacja

c) zakres stanowienia prawa



centralne (prezydent, premier)



terenowe (wojewoda, kurator oświaty)

d) strukturę wewnętrzną



złożona (np. Zgromadzenie Narodowe, Rada Ministrów)



prosta (Sejm, KRRiT)

e) zakres kompetencji (funkcje)



ustawodawcze (prawodawcze)



wykonawcze (administracyjne)



sądownicze



kontrolne i ochrony prawa



prokuratura



siły zbrojne

Koncepcje genezy państwa

W naukach zajmujących się teorią państwa (politologia) nie ma powszechnie uznanej

teorii wyjaśniającej problem powstania organizacji państwowej. W ciągu wieków
kształtowały się różnorodne koncepcje dotyczące tego problemu

Koncepcja teistyczna – jest to najstarsza teoria, która zakłada, że państwo powstało

dzięki  działaniu  siły  nadprzyrodzonej,  zamiarowi  Bożemu.  Modyfikacją  tej  doktryny  jest
koncepcja  św.  Tomasza  z  Akwinu,  który  twierdził,  że  od  Boga  pochodzi  idea  władzy,
natomiast  konkretne  państwa  to  dzieło  ludzi.  Ta  koncepcja  była  popularna  w  monarchiach

http://portalwiedzy.onet.pl/20091,,,,organ_panstwa,haslo.html

A. Kunicka-Goldfinger, M. Podbielkowski, W. Kunicki-Goldfinger, Repetytorium poziom podstawowy

i rozszerzony: wiedza o społeczeństwie, Warszawa – Bielsko-Biała 2010, s. 154.

~ 6 ~

absolutnych i stanowiła uzasadnienie dla nieograniczonej władzy monarchy, jako
pochodzącej od Boga. Każde wystąpienie przeciwko władzy traktowane było jako grzech.

Koncepcja umowy społecznej zakłada, że państwo jest rezultatem umowy pomiędzy

członkami społeczeństwa lub między społeczeństwem a władzą, oraz neguje tezę o Boskim
pochodzeniu władzy. Istnieje wiele odmian tej koncepcji. Jej zwolennikami byli m.in. John
Locke i Jean Jacques Rousseau.

Koncepcja podboju i przemocy

zakłada, że państwa powstają w wyniku podbijana

słabszych plemion przez plemiona silniejsze. W ten sposób narodził się podział na rządzących
i rządzonych, a państwo jeszcze go utrwaliło. Zwolennikiem tej teorii był Ludwik Gumplowicz.

Koncepcja marksistowska zakłada, że państwo powstało w wyniku rozpadu wspólnoty

pierwotnej, w której panowała wspólna własność narzędzi i środków, na klasy, co nastąpiło
głównie w wyniku powstania własności prywatnej. Przewaga ekonomiczna pozwoliła klasom
posiadającym własność zdobyć władzę. To doprowadziło do powstania państwa, które ma
utrwalać panowanie klas posiadających. Autorami tej koncepcji byli Karol Marks i Fryderyk
Engels

Istota i funkcje państwa

Państwo to trwały związek ludzi stale zamieszkujących określone terytorium,

podlegających władzy zwierzchniej

Biorąc pod uwagę zasięg przestrzenny aktywności państwa, można wyróżnić dwie jego

funkcje

wewnętrzna – obejmuje działania, które maja zagwarantować bezpieczeństwo i ład
w kraju. W ramach realizacji tej funkcji można wyróżnić działalność:



prawodawczą –tworzenie prawa, które obowiązuje na terytorium państwa,



porządkową – podejmowanie działań, które zapewniają porządek na terytorium
państwa,



administracyjną – zarządzanie przez odpowiednie organy państwowe określonymi
dziedzinami życia publicznego,



socjalną – dążenie państwa do zapewnienia obywatelom minimum egzystencji,
walka z bezrobociem oraz starania o poprawę warunków pracy,



kulturalną – działalność państwa w zakresie wspierania badań naukowych, rozwoju
oświaty i kultury, ochrony zabytków i promocji kultury za granicą,



gospodarczo-organizatorską – polega na zarządzaniu przez państwo gospodarką
oraz na oddziaływaniu na nią. Państwo stara się promować gospodarkę w świecie,
chronić ją przed nieuczciwą konkurencją oraz stwarzać warunki dla jej rozwoju.

P. Leszczyński, T. Snarski, op cit., s. 31.

B. Szmulik, M. Żmigrodzki, Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce, Lublin 2010, s. 16.

P. Leszczyński, T. Snarski, op cit., s. 32.

~ 7 ~

zewnętrzna  –  obejmuje  aktywność  międzynarodową  państwa,  stosunki  z  innymi
państwami,  działalność  w  organizacjach  międzynarodowych,  co  ma  na  celu  ochronę
suwerenności  zewnętrznej  państwa.  Organami,  które  realizuję  tę  funkcję  są  m.in.
służby dyplomatyczne i wojsko.

Metody i techniki w badaniach politologicznych

W nauce o polityce stosowane są różne metody badawcze używane także w innych

dyscyplinach nauk społecznych. Do najczęściej wykorzystywanych należą następujące
metody

metoda systemowa - polega na konstruowania modelu pojęciowego zjawisk
politologicznych;

metoda porównawcza – polega na wykrywaniu podobieństw i różnic pomiędzy
procesami i zjawiskami;

metoda ilościowa – polegają na zbieraniu i przetwarzaniu masowych informacji
o zjawiskach politycznych, społecznych i ekonomicznych, a następnie na analizie
ilościowej tych danych;

metoda instytucjonalno-prawna – polega na zakreśleniu pola badań do sfery
określonych przepisów prawnych; opiera się na analizie norm prawnych i tekstów
aktów normatywnych;

metoda historyczna – badania historyczne zjawisk politycznych służą politologii jako
substrat hipotez;

metoda behawioralna – polega na analizie zjawisk politycznych poprzez obserwację
zachowań jednostek i grup ludzi;

metoda symulacyjna – podstawowym założeniem metodologicznym jest budowa
modelu, który poddaje się następnie symulacji, czyli działaniom imitującym rzeczywiste
procesy społeczne i polityczne;

metoda decyzyjna – polega na rozpatrywaniu zjawisk i procesów społeczno-
politycznych przez pryzmat ośrodka decyzyjnego.

Techniki badań

próbka reprezentacyjna – wybór części osób należących do danego zbioru, będących
jego typową reprezentacją;

obserwacja – gromadzenie danych drogą spostrzeżeń w naturalnym ich przebiegu
i pozostających w bezpośrednim zasięgu widzenia i słyszenia badacza (obserwatora);

wywiad – rozmowa badacza z respondentem lub respondentami wg opracowanych
wcześniej dyspozycji (bądź na podstawie specjalnego kwestionariusza); równolegle
można stosować obserwację;

http://chomikuj.pl/Daniuleski/---DOKUMENTY---

/Wstep+do+badan+politologicznych/Metody+badawcze+w+naukach+politycznych,650868724.ppsx

A. J. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych, Gdańsk 2004, s. 134-143.

~ 8 ~

ankieta – typ wywiadu pisemnego, gdzie skategoryzowany kwestionariusz zwany
również ankietą, wypełnia respondent a nie badający. Są tanie, cieszą się dużym
zaufaniem i wiarygodnością.

Koncepcje definiowania polityki

Polityka to ogół działań związanych z dążeniem do zdobycia i utrzymania władzy

państwowej, jej wykonywaniem oraz z wytyczaniem kierunku rozwoju państwa w różnych
dziedzinach

Polityczną sferę życia społecznego tworzą: system organów państwowych, system

partyjny, system prawny, ideologie polityczne i narodowe, kultura polityczna społeczeństwa.

Potocznie często przez politykę rozumie się: 1) program albo kierunek działalności

państwa lub określonego polityka, 2) sztukę kierowania sprawami publicznymi, 3) grę
partyjną lub samą walkę o władzę

Wieloznaczne pojęcie odmiennie definiowane w różnych orientacjach teoretyczno-

metodologicznych politologii

a) w orientacji formalno-prawnej przez politykę rozumie się działalność instytucji

państwowych (aparatu państwowego);

b) w podejściu behawioralnym politykę określana jest w kategoriach władzy, wpływu

i konfliktów istniejących w różnych sferach życia społecznego;

c) w orientacji funkcjonalnej polityka jest rozumiana jako funkcja systemu społecznego,

zapewniająca jego rozwój przez rozwiązywanie konfliktów; wytwarzanie decyzji
regulujących w autorytatywny sposób rozdział dóbr; artykulację, agregację i selekcję
interesów; socjalizację polityczną; komunikację polityczną itd.;

d) według podejścia racjonalnego polityka jest podejmowaniem decyzji w ramach procesu

sprawowania władzy i gry o władzę, w którym biorą udział różnorakie podmioty;

e) stanowisko postbehawioralne ujmuje politykę jako rozwiązywanie problemów

społecznych, wynikających z deficytu dóbr i powodujących deprywacje jednostek i grup
społecznych.

Słownik Tematyczny. Wiedza o społeczeństwie,

Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011, s. 118.

Ibidem.

A. Antoszewski, R. Herbut, Leksykon politologii, Wrocław 2004, s. 329.

~ 9 ~

Cechy władzy

Władza to zdolność wydawania i egzekwowania decyzji.

Obydwa warunki muszą

wystąpić jednocześnie.

Atrybuty:



zasięg (terytorium i liczba jednostek)



zakres (liczba osób skutecznie podporządkowanych)



siła (stosunek liczby decyzji wykonanych do wydanych)

Ideologia, doktryna, program polityczny – istota i zakres pojęć

Myśl polityczna formułowana jest na różnym poziomie ogólności. Pojęcia: ideologia,

doktryna oraz program polityczny uporządkowane są od poziomu najbardziej ogólnego
i abstrakcyjnego ku szczegółowemu i konkretnemu

Ideologia – zbiór idei, poglądów i przekonań opisujących rzeczywistość oraz

zawierających jej ocenę i wizję pożądanej przyszłości. W skład ideologii wchodzą koncepcje
filozoficzne, ekonomiczne, prawne, etyczne, religijne. Ideologia określa wartości i cele, które
mają  uzasadniać  działania  polityczne.  Współcześnie  uznaje  się,  że  ideologia  jako  forma
świadomości  społecznej  ściśle  związana  jest  z  powstaniem  masowych  partii  i ruchów
politycznych  XIX  w.  Stąd  też  ich  nazwy  oparte  są  na  kryterium  ideologicznym,  np.  partie
komunistyczne,

socjaldemokratyczne,

konserwatywne,

liberalne,

chrześcijańsko-

demokratyczne

Doktryna – zbiór poglądów i idei oraz wiążąca się z nimi działalność polityczna.

uporządkowany zespół teoretycznych poglądów (np. partii politycznych) dotyczących
społeczeństwa i państwa, zawiera wskazania praktyczne (metody) realizacji tych poglądów,
a także zagadnienia z zakresu władzy, prawa, ustroju państwa, np. ideologia faszyzmu
znalazła swój wyraz w doktrynie faszyzmu niemieckiego (hitleryzmie) czy marksizm-leninizm
był podstawą doktryny politycznej J. Stalina (stalinizm)

Program polityczny – sformułowany przez organizację lub grupę społeczną zespół

postulatów

dotyczący

kwestii

społecznych,

gospodarczych,

ustrojowych

i międzynarodowych. Najczęściej formułują je bezpośredni uczestnicy dyskursu politycznego
– partie polityczne lub ruchy społeczno-polityczne. Program polityczny jest zbiorem
przewidywanych działań politycznych, które doprowadzić mają do określonego w tym
programie celu. Może to być np. przejęcie władzy, radykalne reformy, itp.

Program bywa

zazwyczaj uszczegółowieniem doktryny i opiera się na jakiejś ideologii.

A. Kunicka-Goldfinger, M. Podbielkowski, W. Kunicki-Goldfinger, op cit., Warszawa – Bielsko-Biała 2010, s. 78.

http://portalwiedzy.onet.pl/66066,,,,ideologia,haslo.html

http://portalwiedzy.onet.pl/40009,,,,doktryna,haslo.html

http://portalwiedzy.onet.pl/88933,,,,program_polityczny,haslo.html

~ 10 ~

Parlamentarno-gabinetowa forma systemu politycznego

System parlamentarno-gabinetowy – system polityczny, w którym rząd z premierem

na czele jest powołany przez parlament we współpracy z głową państwa, a odpowiedzialność
polityczną ponosi przed parlamentem (wotum nieufności, wotum zaufania)

. Szef rządu

i skład rządu jest wyłaniany spośród przedstawicieli partii (lub koalicji) mającej większość
w parlamencie, tylko formalnie jest powołany i odwołany przez głowę państwa

. Głowa

państwa spełnia jedynie funkcje reprezentacyjne i ceremonialne oraz organizacyjne (np.
zarządzenie wyborów)

. Prezydent nie ponosi odpowiedzialności politycznej przed

parlamentem, ponoszą ja natomiast członkowie rządu kontrasygnujący jej akty urzędowe.

10.

Półprezydencka forma systemu politycznego

Semiprezydencki system – jeden z modeli ustrojowych państwa demokratycznego.

Model pośredni pomiędzy systemem parlamentarno-gabinetowym i prezydenckim. Powstał
we Francji jako odpowiedź na słabości systemu czwartej republiki francuskiej (częste zmiany
rządów, rozbicie parlamentu), za jego twórców uważa się Ch. de Gaulle’a i G. Pompidou.

W semiprezydenckim systemie prezydent jest głową państwa i zajmuje centralne

miejsce  w systemie  organów  państw.  Wybierany  jest  w  bezpośredni  sposób  przez  naród
w wyborach  powszechnych.  Prezydent  określa  główne  kierunki  polityki  wewnętrznej
i zagranicznej  kraju,  odpowiada  za  jego  bezpieczeństwo,  jest  zwierzchnikiem  sił  zbrojnych.
Do  jego  zadań  należy  także  powoływanie  i  odwoływanie  premiera,  a  na  jego  wniosek
ministrów.  Obowiązuje  zasada,  że  gabinet  i  poszczególni  jego  członkowie  ponoszą
odpowiedzialność  przed  prezydentem  jak  i  parlamentem,  który  może  ponadto  uchwalić
wobec niego wotum nieufności.

Wzajemne stosunki między silnym prezydentem a rządem zależą w znacznej mierze

od układu sił politycznych w parlamencie. Jeśli prezydent jest liderem większościowej partii,
jego pozycja jest mocna. Kiedy nie ma takiej zgodności układu sił, dochodzi do tzw.
cohabitation (współpraca prezydenta i premiera reprezentujących odmienne opcje
polityczne)

11.

Prezydencka forma systemu politycznego

System prezydencki (prezydencjalizm) – system polityczny w demokracji

charakteryzujący się rygorystycznym podziałem (separacją) władzy ustawodawczej
i wykonawczej, oraz połączeniem funkcji prezydenta i szefa rządu. W myśl tych zasad

http://pl.wikipedia.org/wiki/System_parlamentarno-gabinetowy

http://portalwiedzy.onet.pl/36564,,,,parlamentarno_gabinetowy_system,haslo.html

A. Antoszewski, R. Herbut, op cit, s. 298.

http://portalwiedzy.onet.pl/87677,,,,semiprezydencki_system,haslo.html

~ 11 ~

prezydentowi (jako organowi władzy wykonawczej) przysługuje pełnia władzy wykonawczej
oraz zwolnienie z odpowiedzialności przed parlamentem - pozbawiony zostaje jednak
możliwości ustawodawczych

W odrębnych wyborach zostaje powołana legislatywa oraz prezydent. Prezydent

powołuje  ministrów  kierujących  poszczególnymi  resortami,  którzy  ponoszą  przed  nim
odpowiedzialność  polityczną  i  spełniają  raczej  funkcje  doradcze.  Legislatywa  posiada  pełną
autonomię  w  zakresie  stanowienia  prawa  (funkcja  ustrojodawczą  i ustawodawcza),  zaś
prezydent w zakresie jego wykonywania (nie posiada inicjatywy ustawodawczej). Prezydent
nie  jest  odpowiedzialny  politycznie  przed  parlamentem,  choć  można  zastosować  wobec
niego  formę  odpowiedzialności  konstytucyjnej  (impeachment),  dotyczy  to  również
ministrów.  Prezydentowi  nie  przysługuje  prawo  rozwiązania  parlamentu  przed  upływem
kadencji

Przykładem prezydenckiego systemu rządów są Stany Zjednoczone oraz liczne republiki

południowoamerykańskie.

12.

Istota i instytucje demokracji bezpośredniej

we współczesnym państwie

Demokracja bezpośrednia – sprawowanie władzy polegające na bezpośrednim

podejmowaniu decyzji państwowych lub ich wykonywaniu przez ogół obywateli.

Formy demokracji bezpośredniej to: referendum, inicjatywa ludowa, weto ludowe,

konsultacja

Referendum – to powszechne głosowanie obywateli mających czynne prawo

wyborcze, w którym podejmują oni decyzje w ważnych dla nich sprawach. Obecnie jest to
najpopularniejsza forma demokracji bezpośredniej.
Podział referendów ze względu na

a) treść głosowania:



konstytucyjne – przedmiotem jest uchwalenie lub zmiana konstytucji



ustawodawcze – przedmiotem jest konkretny projekt ustawy



problemowe - dotyczy rozstrzygnięcia jakiejś konkretnej sprawy, np. budowy dróg,
najczęściej ma charakter lokalny



arbitrażowe – dotyczy rozstrzygnięcia sporu między najwyższymi organami państwa



akcesyjne – dotyczy przystąpienia do organizacji międzynarodowej

b) zasięg terytorialny



ogólnokrajowe – przeprowadzane na terytorium całego kraju



lokalne – przeprowadzane na mniejszym obszarze, np. województwo

http://pl.wikipedia.org/wiki/System_prezydencki

A. Antoszewski, R. Herbut, op cit, s. 345.

http://portalwiedzy.onet.pl/71082,,,,demokracja_bezposrednia,haslo.html

P. Leszczyński, T. Snarski, op cit., s. 47.

~ 12 ~

c) wymóg prawny przeprowadzenia



obligatoryjne – jego przeprowadzenie jest konieczne, aby decyzje podjęte przez
władze można było uznać za ważne



fakultatywne – jego przeprowadzenie nie jest konieczne dla ważności podjętej decyzji

d) moment przeprowadzenia



zatwierdzające – odbywa się po uchwaleniu jakiegoś aktu przez organy państwa



konsultacyjne – jest przeprowadzane przed uchwaleniem jakiegoś aktu, aby poznać
opinię społeczeństwa na dany temat.

W Polsce referendum ogólnokrajowe może być przeprowadzone w sprawach

o szczególnym znaczeniu dla państwa. Zarządza je Sejm bezwzględną większością głosów lub
Prezydent  RP  za  radą  i  zgodą  Senatu.  Istnieje  również  społeczna  inicjatywa  referendalna  –
projekt  referendum  musi  uzyskać  500  tyś.  podpisów,  wówczas  kierowany  jest  do  Sejmu,
który  ma  obowiązek  prac  nad  tym  projektem,  lecz  nie  ma  obowiązku  zarządzenia
referendum w tej sprawie.

Zgodnie z obowiązującą ustawą referendalną z 2003 wynik referendum jest wiążący,

jeżeli wzięło w nim udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania. Prawo udziału
w referendum ma każdy obywatel polski, który ukończył 18 lat i ma czynne prawo wyborcze.

Inicjatywa ludowa – forma demokracji bezpośredniej, na mocy której określona liczba

obywateli może zainicjować postępowanie ustawodawcze lub procedurę zmiany konstytucji.
Instytucję ludowej inicjatywy ustawodawczej wprowadza konstytucja RP z 1997. Prawo
zgłaszania projektów aktów prawnych przyznaje ona grupie 100 tys. obywateli, którzy
posiadają czynne prawo wyborcze do sejmu

Weto ludowe – instytucja ustrojowa stosowana w niektórych konstytucjach, prawny

instrument  demokracji  bezpośredniej.  Polega  na  tym,  że  określona  liczba  obywateli  może
wystąpić  z  wnioskiem  o poddanie  obowiązującej  ustawy lub umowy  międzynarodowej  pod
głosowanie  ludowe.  Legislatywa  po  rozpatrzeniu  zasadności  tego  wniosku  -  kontroluje
formalną  stronę  wniosku  (ilość  obywateli  zgłaszających  weto)  oraz  stronę  merytoryczną
(tj. czy dana ustawa może być poddana pod głosowanie ludowe, np.: konstytucja lub budżet
nie  mogą  być  poddane  wetu  ludowemu)  -  ma  obowiązek  zorganizować  specjalne
referendum  w tej  sprawie.  Głosowanie  polega  na  wyrażeniu  poparcia  lub  sprzeciwu
odnośnie kwestionowanego aktu prawnego. Wynik głosowania całej społeczności ma zwykle
charakter  wiążący  dla  organów  państwa  (weto  absolutne)  -  odrzucona  ustawa  traci  moc
prawną

Konsultacja społeczna – polega na wyrażeniu przez członków zbiorowości opinii

w przedstawionej sprawie. Tworzy się w ten sposób dwustronna relacja, powstająca
z inicjatywy administracji państwowej. W odróżnieniu od referendum wyniki konsultacji nie
są wiążące dla organów władzy publicznej

http://portalwiedzy.onet.pl/87075,,,,ludowa_inicjatywa_ustawodawcza,haslo.html

http://portalwiedzy.onet.pl/85662,,,,weto_ludowe,haslo.html

http://pl.wikipedia.org/wiki/Konsultacja_spo%C5%82eczna

~ 13 ~

13.

Organy władzy ustawodawczej w Polsce

W Polsce, w myśl konstytucji władzę ustawodawczą sprawuje Sejm i Senat. Organy te

pochodzą z wyborów powszechnych i bezpośrednich, przeprowadzanych jednocześnie.
Kadencja obu izb trwa 4 lata. W podziale mandatów poselskich uczestniczą partie polityczne,
które w skali kraju zdobyły co najmniej 5% głosów (koalicja 8%). Podział mandatów odbywa
się na podstawie systemu d’Hondta. Czynne prawo wyborcze przysługuje każdemu
polskiemu obywatelowi, który ukończył 18 lat. Bierne prawo wyborcze do Sejmu przysługuje
obywatelowi, który ukończył 21 lat a do Senatu 30 lat.

Sejm składa się z 460 posłów, a Senat ze 100 senatorów. Mandat parlamentarny ma

charakter  generalny  (wyraża  wolę  całego  narodu),  nieodwołalny  (parlamentarzystów  nie
można  odwołać),  niezależny  (posła  nie  obowiązują  instrukcje  wyborcze).    Posłowie
i senatorowie  tworzą  koła  i  kluby  parlamentarne,  które  zrzeszają  przedstawicieli  partii
politycznych.  Klub  może  utworzyć  15  posłów  (7  senatorów),  a  koło  3  parlamentarzystów.
Kluby  i  koła  dzielą  się  na  koalicyjne  (popierające  rząd  i  tworzące  jego  zaplecze
parlamentarne) oraz opozycyjne (sprzeciwiające się polityce rządu)

Sejm i Senat obradują na posiedzeniach. Pierwsze zwołuje prezydent, a kolejne

marszałkowie.
Organy Sejmu



Marszałek  Sejmu  –  jest  wybierany  przez  posłów  ze  swego  grona  na  pierwszym
posiedzeniu.  Jest  drugą  osoba  w  państwie  po  prezydencie.  Organizuje  obrady  sejmu
oraz  im  przewodniczy.  Ustala  harmonogram  prac,  reprezentuje  sejm  wobec  innych
organów.  Jego  zastępcami  są  wicemarszałkowie,  którzy  nie  są  jednak  samodzielnymi
organami Sejmu.



Prezydium Sejmu – tworzą marszałek oraz wicemarszałkowie. Jest to organ kierujący
pracami sejmu, ustala plan jego prac oraz koordynuje prace komisji.



Konwent Seniorów – składa się z członków Prezydium oraz przewodniczących klubów
i kół parlamentarnych. Do jego kompetencji należy opiniowanie planu prac sejmu
i ustalanie porządku poszczególnych posiedzeń.



Komisje sejmowe – są organami sejmu, do których kompetencji należy rozpatrywanie
spraw będących przedmiotem obrad sejmu, wyrażanie opinii w sprawach
przekazywanych pod ich obrady. Komisje dzielą się na stałe oraz nadzwyczajne.

Organami Senatu są Marszałek Senatu, Prezydium Senatu, Konwent Seniorów oraz Komisje.

Funkcje Sejmu i Senatu

a) funkcja ustawodawcza – polega na stanowieniu ustaw, czyli aktów prawnych

uchwalanych przez Sejm i Senat ze współudziałem prezydenta, przyjmowanych
w szczególnym trybie, zawierających normy prawne o charakterze ogólnym, zajmujące

P. Leszczyński, T. Snarski, op cit., s. 70.

Ibidem, s. 71.

Ibidem, s. 72.

~ 14 ~

najwyższą po konstytucyjnych pozycję w systemie źródeł prawa krajowego. Prawo
inicjatywy ustawodawczej przysługuje posłom (15), Senatowi (uchwała), prezydentowi,
Radzie Ministrów oraz grupie 100 tys. obywateli;

b) funkcja kontrolna – sprawowanie jej powierzono Sejmowi, który realizuje ją sam, bez

udziału Senatu. Instrumenty kontroli wobec Rady Ministrów:



wotum zaufania – to uchwała Sejmu wyrażająca poparcie dla polityki rządu



wotum nieufności – to uchwała Sejmu wyrażająca bak poparcia dla polityki rządu
lub ministra. Jest ono uchwalane większością ustawowej liczby posłów (231).
W wypadku wotum nieufności dla rządu wiąże się ono z wyborem nowego Premiera
(konstruktywne wotum nieufności)



absolutorium – zatwierdzenie działalności finansowej rządu (wykonanie budżetu)



pociągnięcie do odpowiedzialności konstytucyjnej – prawo do stawiania przed
Trybunałem Stanu najwyższych urzędników państwowych w wypadku naruszenia
przez nich konstytucji lub ustaw



zapytania i interpelacje – stanowią sposób zwracania się posłów do członków rządu
z prośbą o udzielenie informacji. Mają one formę pisemną i mogą dotyczyć spraw
o charakterze jednostkowym (zapytania) lub zasadniczym (interpelacje). Adresaci
zapytań i interpelacji muszą udzielić odpowiedzi.



Sejm wyrażają zgodę na ratyfikację umów międzynarodowych oraz na
wprowadzenie stanów nadzwyczajnych



funkcję kontrolna posiadają także komisje sejmowe

c) funkcja kreacyjna – przejawia się wyborem innych organów państwowych:

Sejm:



powołuje lub odwołuje Radę Ministrów



wybiera sędziów Trybunału konstytucyjnego i Trybunału Stanu



na wniosek Prezydenta powołuje prezesa Narodowego Banku Polskiego (NBP)

Sejm wspólnie z Senatem:



powołują członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji (2 członków Sejm i 1
Senat)



członków Krajowej Rady Sądownictwa (4 Sejm, 2 Senat)



Prezesa Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznika Praw Obywatelskich, Rzecznika Praw
Dziecka, Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych

Zgromadzenie Narodowe – w sytuacjach określonych w konstytucji Sejm i Senat obradują
wspólnie pod przewodnictwem marszałka sejmu lub w jego zastępstwie marszałka senatu
jako Zgromadzenie Narodowe. Zbiera się ono w czterech wypadkach:



odebraniu przysięgi od nowo wybranego prezydenta;



uznania prezydenta za niezdolnego do pełnienia funkcji z powodu złego stanu zdrowia;



postawienia prezydenta w stan oskarżenia;



wysłuchania orędzia prezydenckiego, które jest skierowane do Zgromadzenia.

~ 15 ~

14.

Organy władzy wykonawczej w Polsce

W Rzeczypospolitej Polskiej organami egzekutywy są Prezydent RP i Rada Ministrów

(wraz z Prezesem Rady Ministrów), jako organy konstytucyjne Rzeczypospolitej Polskiej.
Jednak do władzy wykonawczej zalicza się również organy administracji rządowej.

Prezydent

Wybierany jest na 5-letnią kadencję w wyborach powszechnych, równych, tajnych,

bezpośrednich i większościowych. Ta sama osoba może pełnić te funkcję tylko 2 razy. Czynne
prawo wyborcze przysługuje osobom pełnoletnim, a bierne osobom, które ukończyły 35 lat.
Kandydata  na  prezydenta  zgłasza  co  najmniej  100  tys.  obywateli.  Prezydentem  zostaje
kandydat, który otrzymał więcej niż połowę ważnych głosów. Jeśli żaden z kandydatów nie
uzyska  takiej  większości,  za  14  dni  odbywa  się  druga  tura  z  udziałem  dwóch  kandydatów,
którzy  w  pierwszej  turze  otrzymali  najwięcej  głosów.  Prezydentem  zostaje  kandydat,  który
w drugiej  turze  otrzymał  większą  liczbę  głosów.  Kadencja  rozpoczyna  się  w  dniu  złożenia
przez niego przysięgi przed Zgromadzeniem Narodowym

Prezydent jest najwyższym przedstawicielem RP w stosunkach wewnętrznych

i międzynarodowych.

Ma inicjatywę ustawodawczą oraz wydaje rozporządzenia i zarządzenia

(niektóre  wymagają  kontrasygnaty  premiera),  może  skrócić  kadencję  sejmu,  odmówić
podpisania  ustawy  (veto).  Jest  najwyższym  zwierzchnikiem  sił  zbrojnych.  W  czasie  pokoju
sprawuje  zwierzchnictwo  nad  wojskiem  za  pośrednictwem  ministra  obrony  narodowej,  na
czas  wojny  mianuje  naczelnego  dowódcę  sił  zbrojnych  (na  wniosek  premiera).  Jako
reprezentant  państwa  na  zewnątrz  ratyfikuje  i  wypowiada  umowy  międzynarodowe,
mianuje  i  odwołuje  pełnomocnych  przedstawicieli  Polski  w  innych  krajach  i  organizacjach
międzynarodowych, ratyfikuje i wypowiada umowy międzynarodowe.

Zgromadzenie Narodowe może postawić prezydenta w stan oskarżenia na wniosek co

najmniej  140  członków.  Uchwała  w  tej  sprawie  musi  być  podjęta  w  obecności  co  najmniej
2/3  ustawowej  liczby  członków  Zgromadzenia.  Prezydent  nie  ponosi  odpowiedzialności
politycznej  za  swoją  działalność.  Akty  urzędowe  podpisywane  są  przez  prezydenta  za
kontrasygnatą prezesa Rady Ministrów.

Uprawnienia prezydenta dzielą się na



zwykłe – wymagają kontrasygnaty, czyli podpisu premiera, co oznacza, że przejmuje
on odpowiedzialność polityczną za podjętą decyzję.



prerogatywy – nie wymagają zgody premiera (wymienione są w art. 144 Konstytucji
RP). Należą do nich m.in. Uprawnienia wobec parlamentu, powoływanie najwyższych
urzędników państwowych i tradycyjne uprawnienia prezydenta.

Ibidem, s. 74.

Ibidem, s. 75.

~ 16 ~

Uprawnienia względem parlamentu:



zarządzanie wyborów i zwoływanie pierwszego posiedzenia obu izb



prawo zwracania się do Trybunału Konstytucyjnego z wnioskiem o zbadanie zgodności
ustaw z konstytucją



inicjatywa ustawodawcza



prawo weta zawieszającego wobec ustaw parlamentu



podpisywanie ustaw i ich ogłoszenie



prawo skrócenia kadencji sejmu, gdy nie uda mu się wyłonić rządu lub nie uchwali
budżetu w wyznaczonym terminie



występowanie z wnioskiem do sejmu o powołanie prezesa Narodowego Banku
Polskiego

Uprawnienia względem Rady Ministrów:



powoływanie rządu



dokonywanie zmian w rządzie na wniosek premiera



zwoływanie w sprawach szczególnej wagi Rady Gabinetowej (Rada Ministrów pod
przewodnictwem prezydenta, nie posiada ona jednak kompetencji Rady Ministrów)



wystąpienia z wnioskiem do sejmu o pociągnięcie członka Rady Ministrów do
odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu

Uprawnienia względem władzy sądowniczej:



powoływanie sędziów na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa,



powoływanie prezesów: Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sadu Najwyższego,
Trybunału Konstytucyjnego oraz jednego członka Krajowej Rady Sądownictwa

Uprawnienia w zakresie spraw zagranicznych:



reprezentowanie państwa w stosunkach zagranicznych



ratyfikowanie i wypowiadanie umów międzynarodowych



mianowanie i odwoływanie przedstawicieli Polski w innych państwach lub przy
organizacjach międzynarodowych



przyjmowanie listów uwierzytelniających oraz odwołujących przedstawicieli innych
państw w Polsce

Zwierzchnictwo nad siłami zbrojnymi i obronnością:



w czasie pokoju sprawowanie władzy za pośrednictwem ministra obrony (jako
najwyższy zwierzchnik sił zbrojnych)



w sytuacji zagrożenia zarządzanie powszechną lub częściową mobilizację



wydawanie decyzji o użyciu sił zbrojnych dla obrony kraju



zarządzanie wprowadzenia stanu wojennego, gdy nie może tego uczynić parlament

Tradycyjne uprawnienia:



nadawanie obywatelstwa polskiego



nadawanie orderów i odznaczeń, tytułów profesorskicho



prawo łaski

~ 17 ~

Rada Ministrów

Jest to w rozumieniu Konstytucji naczelny organ władzy wykonawczej, spełniający

złożone zadania o charakterze politycznym z zakresu prowadzenia wewnętrznej
i zagranicznej polityki państwa, kierujący i koordynujący pracę całej administracji rządowej,
działający pod kontrolą Sejmu i ponoszący przed Sejmem odpowiedzialność polityczną

W skład Rady Ministrów wchodzi premier i ministrowie. W skład Rady mogą także

wchodzić wicepremierzy oraz przewodniczący komitetów utworzonych na mocy ustaw.

Prezes Rady Ministrów (premier) stoi na czele rządu, kieruje i organizuje pracę rządu,

koordynuje i kontroluje pracę członków rządu oraz kieruje pracą terenowych organów
administracji. Sprawuje także nadzór nad samorządem.

Minister to naczelny organ administracji rządowej. Do zadań ministra należy

kierowanie określonymi działami administracji państwowej i wypełnianie zadań zleconych im
przez premiera. Ministrowie dzielą się na kierujących pewnymi działami administracji oraz
ministrów bez teki, którzy wypełniają zadania powierzone im przez premiera

Powoływanie i odwoływanie

Rząd jest powoływany przez prezydenta. Najpierw desygnuje on premiera, a następnie

na  jego  wniosek  powołuje  członków  Rady  Ministrów.  W  ciągu  14  dni  Rada  Ministrów  musi
uzyskać  wotum  zaufania  od  parlamentu.  Jeśli  tak  się  nie  stanie,  sejm  przystępuje  do
wyłonienia  rządu  w  ciągu  14  dni  bezwzględną  większością  głosów.  Gdyby  Sejm  nie  zdołał
wyłonić  rządu,  robi  to  prezydent.  Jeśli  zaproponowany  przez  niego  rząd  nie  uzyska  wotum
zaufania, prezydent skraca kadencję parlamentu.

Rada Ministrów ustępuje w określonych sytuacjach, m.in. w chwili ukonstytuowania się

nowego Sejmu, rezygnacji premiera, nieuzyskania wotum zaufania, a także udzielenia jej
wotum nieufności (konstruktywne wotum nieufności – wniosek złożony przez co najmniej 46
posłów musi zawierać nazwisko nowego premiera).

Istnieje możliwość zmiany składu rządu, tzw. rekonstrukcja rządu. Przyczyną może

być odwołanie ministra przez prezydenta na wniosek premiera (premier może swobodnie
kształtować skład rządu), rezygnacja ministra lub udzielenie mu wotum nieufności przez
sejm)

Uprawnienia Rady Ministrów



wykonywanie ustaw i prawo inicjatywy ustawodawczej



wydawanie rozporządzeń



kontrolowanie i koordynowanie prac organów administracji państwowej



uchwalanie projektu budżetu i kierowanie jego wykonaniem



ochrona interesów skarbu Państwa

W. Skrzydło, Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 r., Warszawa 2009, s. 167.

P. Leszczyński, T. Snarski, op cit., s. 76.

Ibidem.

Ibidem, s. 77.

~ 18 ~



zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego państwa oraz porządku publicznego



sprawowanie ogólnego kierownictwa w stosunkach z innymi państwami
i organizacjami międzynarodowymi



zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego i ogólne kierowanie obronnością kraju

15.

Zasady prawa wyborczego w Polsce

W Polsce prawo wyborcze reguluje Kodeks wyborczy, który wszedł w życie 1 sierpnia

2011 roku. Określa on m. in. tryb przeprowadzania wyborów parlamentarnych, wyborów
prezydenckich, wyborów samorządowych i wyborów do Parlamentu Europejskiego i warunki
ich ważności. Zastąpił on poprzednio obowiązujące ustawy wyborcze

W polskim prawie wyborczym, obowiązują następujące zasady:



powszechności – określa krąg obywateli którzy maja prawo do udziału w wyborach;
według niej każdy obywatel ma zarówno czynne i bierne prawo wyborcze



równości – wszystkie oddane przez obywateli głosy mają jednakową wagę i znaczenie



bezpośredniości – wyborca głosuje bezpośrednio na kandydata, a jego głos
bezpośrednio decyduje o ostatecznym wyniku wyborów



tajności – akt głosowania odbywa się w sposób anonimowy i nikt z osób trzecich nie
ma prawa ingerować w żaden sposób w przebieg głosowania



Zasady dotyczące rozdziału mandatów:

proporcjonalności - daje większą reprezentatywność, gdyż mandaty przydzielane
są proporcjonalnie do odsetka głosów, jakie uzyskały poszczególne partie. System
proporcjonalny wymaga tylko jednej tury wyborów, ale okręgi muszą być
wielomandatowe (im więcej mandatów tym większa proporcjonalność)

większości - oznacza, ze w danym okręgu mandat uzyskuje kandydat, który uzyskał
największą liczbę głosów

16.

Sądy i trybunały w Polsce

W świetle Konstytucji władzę sądowniczą stanowią sądy (Sąd Najwyższy, sądy

powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe) oraz trybunały (Konstytucyjny i Stanu).
Organy władzy sądowniczej realizują wymiar sprawiedliwości (sądy), badają zgodność aktów
normatywnych (TK, NSA), rozstrzygają spory kompetencyjne (TK, NSA), rozpatrują skargę
konstytucyjną (TK) i ustalają wykładnię prawa

http://pl.wikipedia.org/wiki/Prawo_wyborcze

W. Skrzydło, op cit., s. 201.

~ 19 ~

Organy władzy sądowniczej funkcjonują na podstawie kilku zasad

zasada  niezawisłości  polega  na  tym,  że  sędziowie  podlegają  Konstytucji  i  ustawom,
z wyjątkiem  sędziów  Trybunału  Konstytucyjnego  podległych  tylko  Konstytucji.  Przy
wydawaniu  wyroków  sędziowie  kierują  się  przepisami  prawa  i  własnym  sumieniem.
Poza  tym  są  wolni  od  nacisków  ze  strony  władz  administracyjnych.  Gwarancją
niezawisłości  jest  powoływanie  sędziów  na  stałe  –  do  emerytury,  praktycznie  bez
możliwości  odwołania,  oraz  immunitet,  czyli  zakaz  zatrzymania  lub  aresztowania  bez
zgody właściwego sądu

zasada jednolitości oznacza wykonywanie przez wszystkie sądy tego samego rodzaju
zadań, to znaczy orzekania w imieniu państwa, na podstawie tego samego prawa

zasada kolegialności polega na tym, że sądy orzekają w zespołach

zasada jawności postępowania oznacza, że rozprawy sądowe są otwarte dla
publiczności

zasada instancyjności – w Polsce sądownictwo ma charakter dwuinstancyjny, co
oznacza, że istnieje możliwość odwołania się (apelacji) od wyroku sądu pierwszej
instancji do sądu drugiej instancji

Sąd Najwyższy to organ sądowy sprawujący nadzór nad działalnością sądów

powszechnych  i wojskowych.  Składa  się  z  pierwszego  prezesa,  prezesów  oraz  sędziów.
Pierwszego  prezesa  mianuje  prezydent  na  6  –  letnią  kadencję  spośród  kandydatów
przedstawionych  przez  Zgromadzenie  Ogólne  Sędziów  Sądu  Najwyższego.  Pozostałych
sędziów  również  powołuje  prezydent  na  wniosek  Krajowej  Rady  Sądownictwa.  Sąd
Najwyższy  dzieli  się  na  cztery  izby:  cywilną,  karną,  wojskową,  a  także  pracy  i  ubezpieczeń
społecznych

Funkcje Sądu Najwyższego:



rozpoznawanie kasacji, czyli odwołań od wyroków sądów drugiej instancji z powodu
złamania prawa w trakcie postępowania



interpretowanie przepisów prawa



stwierdzanie ważności wyborów prezydenckich, do parlamentu oraz ważności
referendum konstytucyjnego i ogólnokrajowego

Sądy powszechne rozstrzygają sprawy z zakresu prawa karnego, cywilnego,

rodzinnego, prawa pracy oraz ubezpieczeń społecznych, które nie są zastrzeżone dla innych
sądów. Pracami sądów kierują prezesi.

Postępowanie w sądach ma charakter instancyjny. Najniższą instancją są sądy

rejonowe, które rozpatrują wszystkie sprawy, z wyjątkiem tych zastrzeżonych dla sądów
okręgowych (np. zbrodnie, rozwody). Przy sądach rejonowych funkcjonują sądy grodzkie,
które sądzą wykroczenia, czyli czyny społecznie szkodliwe, które nie są przestępstwami.

P. Leszczyński, T. Snarski, op cit., s. 78.

Ibidem, s. 79.

~ 20 ~

Sądy okręgowe rozpatrują odwołania od orzeczeń sądów rejonowych. Natomiast

odwołania od sądów okręgowych rozpatrują sądy apelacyjne

Sądownictwo administracyjne jest w Polsce dwuinstancyjne

wojewódzkie sądy administracyjne to sądy pierwszej instancji, które rozpatrują
w pierwszej instancji wszystkie sprawy należące do kompetencji sądownictwa
administracyjnego;

Naczelny Sąd Administracyjny jest sądem drugiej instancji dla spraw rozpatrywanych
przez sądy wojewódzkie, nad którymi sprawuje nadzór. Na jego czele stoi prezes
wybierany przez prezydenta na 6 lat spośród kandydatów przedstawionych przez
Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Do kompetencji sądów administracyjnych należy:



kontrola działania organów administracji publicznej



rozstrzyganie sporów między jednostkami samorządu oraz samorządem a jednostkami
administracji państwowej



rozstrzyganie sporów między obywatelami a jednostkami administracji



orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego

Sądy wojskowe rozpatrują przestępstwa popełnione przez żołnierzy służby czynnej.

Sądownictwo wojskowe ma charakter dwuinstancyjny:

sądy garnizonowe to sądy pierwszej instancji;

sądy okręgu wojskowego to sądy drugiej instancji dla spraw rozpatrywanych przez sądy
garnizonowe oraz pierwszej instancji dla spraw żołnierzy posiadających najwyższe
stopnie wojskowe.

Trybunał Stanu jest organem sądowym, który sądzi najwyższych urzędników

państwowych.  W  jego  skład  wchodzą  przewodniczący,  2  zastępców  oraz  16  członków
wybieranych  przez  sejm  na  czas  jego  kadencji.  Przewodniczącym  Trybunału  Stanu  jest
Pierwszy  Prezes  Sądu  Najwyższego.  Trybunał  Stanu  rozpatruje  sprawy  na  poziomie  dwóch
instancji. W pierwszej instancji orzeka w składzie przewodniczący i 4 członków, a w drugiej
przewodniczący i 6 członków. Od wyroku wydanego w drugiej instancji nie ma kasacji.
Trybunał sądzi:



prezydenta za naruszenie konstytucji, ustaw oraz za przestępstwa pospolite



członków Rady Ministrów za naruszenie konstytucji, ustaw oraz za przestępstwa
popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem



prezesów Narodowego Banku Polskiego oraz Najwyższej Izby Kontroli, a także
członków Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji za naruszenie konstytucji i ustaw

Ibidem.

~ 21 ~



posłów i senatorów za naruszenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej,
wiążącej się z czerpaniem korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu
terytorialnego

Trybunał Konstytucyjny jest organem odrębnym od pozostałych sądów. Składa się z 15

sędziów wybieranych przez sejm na 9-letnią kadencję, która ma charakter indywidualny.
Prezesa i wiceprezesów powołuje prezydent. Orzeczenia Trybunału mają charakter
ostateczny

Funkcje Trybunału Konstytucyjnego



rozpatruje skargi konstytucyjne



orzekanie o zgodności ustaw i umów międzynarodowych z konstytucją



orzeka o zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi



z wnioskiem o to mogą wystąpić: prezydent, marszałek sejmu, marszałek senatu,
prezes Rady Ministrów, minimum 50 posłów lub 30 senatorów, pierwszy prezes Sądu
Najwyższego, prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, Prokurator Generalny,
prezes Najwyższej Izby Kontroli, Rzecznik Praw Obywatelskich



orzeka o zgodności z konstytucją celów i działalności partii politycznych



badać zgodność z konstytucją aktów prawnych wydawanych przez organy centralne



rozstrzyga spory kompetencyjne między centralnymi organami państwa



orzeka o zaistnieniu tymczasowej przeszkody w sprawowaniu urzędu prezydenta

17.

Małe i wielkie struktury społeczne

Strukturą społeczną określa się zbiór elementów, z których składa się społeczeństwo

(jednostki, grupy, zbiorowości, warstwy, klasy, instytucje społeczne), oraz występujące
między nimi zależności

. Cechuje ją ciągłość, nie podlega nagłym zmianom, ale tez nie jest

statyczna. Jej poszczególne elementy znajdują się w ruchu, podlegają modyfikacji, są też
zastępowane przez inne. Zachodzące zmiany nie prowadzą jednak do naruszenia stabilności
całego układu. Struktura społeczna obejmuje wszystkie rodzaje grup i zbiorowości.
W tradycji socjologii struktury społeczne dzielą się na

a) mikrostruktury – tworzą je relacje w obrębie małych grup społecznych, np. rodzina,

społeczność lokalna, kręgi rówieśnicze;

b) makrostruktury – tworzą je wielkie grupy, klasy, warstwy, grupy społeczno-zawodowe

oraz relacje między nimi.

Ibidem, s. 80.

Ibidem, s. 15.

A. Kunicka-Goldfinger, M. Podbielkowski, W. Kunicki-Goldfinger, op cit., Warszawa – Bielsko-Biała 2010, s. 46.

~ 22 ~

18.

Główne nurty greckiej myśli politycznej Antyku

Demokracja ateńska

Starożytni Grecy uchodzą za twórców europejskiej kultury politycznej i cywilizacji

Starego Kontynentu.

Decydujące znaczenie dla intensywnego rozwoju filozofii politycznej miała

różnorodność  ustrojowa  starożytnej  Hellady.  Różnorodność  ta  pozwoliła  Grekom  na
sklasyfikowanie i opisanie większości do dziś istniejących form sprawowania rządów. Greckie
państwo-miasto  —  starożytna  polis  —  było  niewielką  wspólnotą  mieszkańców-obywateli.
Było to po prostu samorządne miasto wraz z przylegającym do niego terytorium. Polis były
ustrojowo  zróżnicowane.  Niektóre  miały  ustrój  monarchiczny,  jak  np.  Syrakuzy,  inne
arystokratyczny,  jak  Sparta,  jeszcze  inne  demokratyczny,  jak  Ateny.  W  monarchiach
jednoosobowo rządził król, w arystokracjach niewielkie elity, w demokracjach natomiast lud,
czyli wszyscy obywatele.

Od schyłku VI wieku p.n.e. w całej niemal Helladzie dała się zaobserwować stopniowa

ewolucja  ku  demokratycznym  formom  rządów.  Rządy  arystokracji  ustępowały  miejsca
demokracji.  Ta  ostatnia  nigdy  wprawdzie  nie  stała  się  formą  w  Helladzie  powszechną,  lecz
była  ustrojem  starożytnych  Aten,  które  stanowiły  republikę  najsilniej  kulturowo
promieniującą  na  pozostałe  państewka  greckie.  Właśnie  rozkwit  demokracji  w  Atenach
w V w.  p.n.e.  przyczynił  się  do  tego,  że  okres  ten  bywa  określany  mianem  złotego  wieku
kultury greckiej.

Głównymi filarami demokracji były wolność, równość praw i praworządność. Pełnią

praw cieszyli się jedynie dorośli mężczyźni posiadający pełnię praw publicznych. Wolność
znaczyła, że w granicach prawa każdy może robić i mówić to co chce. Zasada równości praw
oznaczała równość głosu i udziału we władzy, równość traktowania przed sądem, na agorze,
w urzędzie. Praworządność rozumiana była jako dobrowolne ale konieczne
podporządkowanie się prawu. Prawo potrzebne jest aby panował ład.

Polis jest państwem praworządnym, w którym wszyscy bez wyjątków podlegają prawu

i dobrowolnie mu się podporządkowują. Ponieważ sednem demokracji jest głosowanie
większościowe, oznacza to podporządkowanie się woli większości. Dobrowolność
podporządkowania wynika z tego, że to sami obywatele sprawują władzę prawodawczą. Złe
prawa, jeśli takie powstają, mogą i powinny zostać zmienione, lecz dopóty, dopóki nie uczyni
tego legalna władza, pozostają prawami i obowiązują.

Platon – Państwo idealne

Platon wykazywał niechęć do demokratycznego systemu sprawowania władzy.

Wyrażał przekonanie, że ewolucja państw zmierza ku złemu, że formy rządów ulegają
degeneracji i że zło nie przestanie ludzi nękać dopóty, dopóki rządów nie obejmą filozofowie.

W koncepcji Platona społeczeństwo i państwo zbudowane są na podobieństwo duszy

człowieka. Społeczność tworzącą państwowy organizm dzieli on na trzy grupy, które tworzą

~ 23 ~

swoistą piramidę. Najszersza warstwa społeczeństwa to ci, którzy utrzymują całe państwo —
żywią i dostarczają środków niezbędnych do jego funkcjonowania — to chłopi i rzemieślnicy.
Jest  to  fundament  platońskiej  piramidy  społecznej  i  wegetatywnej  części  duszy,
odpowiedzialnej  za  zaspokajanie  podstawowych  potrzeb  ludzkich.  Warstwa  druga  to  ci,
którzy  państwa  bronią,  czyli  wojownicy,  nazywani  przez  Platona  strażnikami.  Jej
odpowiednikiem w duszy jest temperament, który — jeśli jest odpowiednio ukierunkowany
przez  rozum  —  stanowi  czynnik  niezbędny  do  realizowania  ludzkich  zamierzeń  w  sferze
zewnętrznej. Trzecia warstwa, tworząca sam szczyt piramidy, to rządzący filozofowie, którzy
sterują  całym  organizmem  i  posiadają  nad  nim  nieograniczoną  władzę.  Warunkiem
stabilności  takiego  państwa  jest  zachowanie  harmonii  między  tymi  warstwami.  To  zaś  jest
możliwe  właśnie  dzięki  władzy  filozofów.  Żadna  z  grup  nie  osiąga  doskonałości  z  osoba,
żadna bowiem nie funkcjonuje bez związku z pozostałymi i dopiero wszystkie razem tworzą
harmonijną całość.

W państwie idealnym dzieci wychowywane są wspólnie i w procesie selekcji kierującej

się  kryterium  wiedzy  wyznaczane  są  im  funkcje,  które  mają  spełniać  w  społeczeństwie.
Ci, którzy mają wojowniczą naturę stają się strażnikami państwa, ci, którzy zdolni są jedynie
do  opanowania  podstawowych  umiejętności  zostają  rolnikami,  najzdolniejsi  natomiast
kształceni  są  do  zajmowania  się  sprawami  publicznymi  i  po  okresie  praktyki  politycznej
rządzą jako filozofowie.

Zdaniem Platona przemianami ustrojowymi w starożytnej Grecji rządzi zasada stałej

degeneracji  ustrojów.  Oznacza  ona,  że  ustroje  lepsze  przechodzą  w  ustroje  gorsze.
Pierwszym ustrojem greckiej polis była zdaniem Platona tzw.  timokracja. Timokracja był to
ustrój  arystokratyczny  —  rządy  odważnych,  którzy  zdobyli  władzę  i  wywalczyli  sobie
terytorium.  W  ten  sposób  powstało  państwo-miasto.  Odważni  jednak,  którzy  władali  polis
stawali się z biegiem czasu coraz bardziej żądni bogactw, zaszczytów i władzy. Nie zadawalały
ich korzyści płynące ze sprawiedliwego i dobrego władania państwem. Ustrój timokratyczny
przerodził się w oligarchię, której istotą była żądza władzy i bogactwa. Państwo stawało się
coraz  mniej  stabilne  społecznie.  Rosła  liczba  ludności  nie  posiadającej,  zmniejszała  się  ilość
bogatych,  którzy  przeciwnie  —  posiadali  coraz  więcej.  To  doprowadziło  w  końcu  do
przewrotu i oligarchia przekształciła się w demokrację — rządy ludu. Demokracja jednakże
jest  zdaniem  Platona  ustrojem  jeszcze  mniej  stabilnym  niż  oligarchia.  Są  to  bowiem
faktycznie  rządy  demagogów,  którzy  potrafią  do  siebie  przekonać  większość.  Toteż
demokracja wykazuje naturalną tendencję do przeradzania się w tyranię — bezwzględnie
najgorszą  formułę  ustrojową  państwa.  W  tyranii  nie  ma  już  mowy  o  obywatelach,  którzy
współsprawują  władzę,  rządzi  niepodzielnie  tyran,  który  przejął  ją  bądź  to  w  wyniku
zbrojnego przewrotu, bądź nawet z woli większości. Tyranią rządzi strach. W tej sytuacji  —
a taki  rozwój  wypadków  znajdował  często  potwierdzenie  w  sytuacji  greckich  polis  —
jedynym  wyjściem  jest,  według  Platona,  radykalne  rozwiązanie  w  postaci  ustanowienia
państwa idealnego.

~ 24 ~

Państwo wg Arystotelesa

Arystoteles reprezentuje teorię powstania państwa w sposób naturalny. Państwo jest

syntezą mniejszych wspólnot takich jak rodzina czy gospodarstwo.

Wskazywał na klasę

średnią, jako tę, na której opierać powinna się stabilna państwowość, argumentując, iż
bogaci są zbyt zepsuci, a biedni zbyt słabi, by iść za głosem rozumu i mądrze rządzić, a przede
wszystkim stabilizować życie społeczne. Najlepszym typem ustroju było według Arystotelesa
także coś pośredniego pomiędzy oligarchią a demokracją. Ustrój taki nazywał Grek politeją.
Zależnie od tego kto rządzi – jednostka, grupa czy ogół – dobrymi formami rządów są
monarchia, arystokracja i politeja, złymi zaś tyrania, oligarchia i demokracja.

19.

Główne nurty myśli politycznej Oświecenia

Oświecenie było okresem w dziejach kultury europejskiej (od końca XVII wieku od

początków  wieku  XIX).  Jego  filozofia  ukształtowała  się  pod  wpływem  idei  racjonalizmu,
empiryzmu  i  antydogmatyzmu,  a  także  nauk  ścisłych.  Oświecenie  było  przepełnionym  ideą
postępu wiekiem rozumu, traktowanego jako narzędzie poznania świata i krytyki tradycyjnej
wiedzy.  W  oświeceniowej  myśli  społeczno-politycznej  ważną  funkcję  pełniły:  liberalna
koncepcja jednostki, pojęcie umowy społecznej, podziału władz oraz rządów prawa.

Myśl polityczna Karola Monteskiusza

Monteskiusz wyróżnia trzy postacie ustroju: ustrój republikański, ustrój

monarchiczny i ustrój despotyczny.

Ustrój republikański dzieli na demokrację — rządy ludu

i arystokrację  —  rządy  elity.  Republika,  czy  to  w  swojej  formie  demokratycznej,  czy  też
arystokratycznej,  jest  zdaniem  Monteskiusza  formą  ustrojową  najbardziej  wymagającą
i jednocześnie  najmniej  stabilną  politycznie.  Tego  typu  rządy  muszą  bowiem  wiązać  się
z niezwykle  wysokim  poziomem  moralnym  rządzących.  Republika  bez  cnoty  oznacza
korupcję  i  zepsucie,  a  to  —  w  dalszej  konsekwencji  —  niechybny  upadek.  W  republice
najtrudniej jest walczyć z zepsuciem i korupcją, są one praktycznie nie do usunięcia. Gorzej
jest  tylko  w  despocji,  gdzie  o  cnocie  w  ogóle  nie  ma  mowy, a  władca  rządzi poddanymi za
pomocą siły i strachu.

Złotym środkiem między anarchiczną republiką a absolutną despocją

jest dla Monteskiusza monarchia. Wymaga ona mniej cnoty niż republika, łatwiej też usunąć
skutki niemoralności rządzącego. Król może w każdej chwili zmienić złych doradców, którzy
zalecają mu nieprzestrzeganie prawa, łatwiej też przychodzi mu zmienić się samemu.

Monarchia jest ustrojem najskuteczniej gwarantującym polityczną stabilność, gdyż najmniej
wymaga od obywateli, którzy zamiast osobiście współuczestniczyć w sprawowaniu rządów
przekazują ten ciężar na barki króla i ministrów.

Król, będący niejako zawodowym

politykiem-profesjonalistą, najlepiej dba o dobro państwa, które jest przecież tożsame z jego
własnością. Miejsce cnót republikańskich w monarchii zastępuje stanowione prawo, które
wyznacza obowiązki i formułuje zakazy.

Z tego właśnie względu monarchia zapewnia też,

~ 25 ~

zdaniem Monteskiusza, najszerszy zakres wolności politycznej. Tę bowiem rozumie on jako
prawo czynienia wszystkiego, na co pozwalają ustawy.

Monteskiusz dzieli władzę na trzy części: władzę prawodawczą, wykonawczą

i sądowniczą.  Władzę  prawodawczą  sprawować  powinien,  według  Monteskiusza,
dwuizbowy  parlament,  składający  się  z  reprezentantów  arystokracji  zasiadających  w  izbie
wyższej  oraz  przedstawicieli  ludu  zgromadzonych  w  izbie  niższej.  Władzę  wykonawczą
sprawują król i podlegli mu ministrowie, władzę sądowniczą natomiast trybunały z sędziami
mianowanymi na czas określony. Wszystkie te władze muszą być od siebie ściśle oddzielone
w tym sensie, że żadna z nich nie może wkraczać w kompetencje innej.

Wszystkie te władze

muszą  być  od  siebie  ściśle  oddzielone  w  tym  sensie,  że  żadna  z  nich  nie  może  wkraczać
w kompetencje  innej.  Władza  wykonawcza  wykonuje  zatem  jedynie  prawa,  które
stanowione są przez parlament będący władzą ustawodawczą. W dwuizbowym parlamencie
jedna  izba  kontroluje  drugą.  Izby  te  reprezentują  przy  tym  interesy  odmiennych  warstw
społecznych — różnych stanów. Oprócz tego, królowi służy prawo zwoływania i odraczania
posiedzeń parlamentu oraz prawo weta wobec uchwalanych przez niego ustaw. Za działania
króla  odpowiadają  natomiast  przed  parlamentem  ministrowie,  którzy  kontrasygnują  jego
decyzje.  Król  sam  nie  ponosi  takiej  odpowiedzialności.  Może  on  jednak  działać  jedynie  na
podstawie ustawy i nie ma możliwości samodzielnego stanowienia prawa. Sądy nie stanowią
praw,  a  tylko  na  ich  podstawie  rozstrzygają  spory  i  osądzają  zbrodnie.  Wykonywanie
wyroków przekazują w ręce władzy wykonawczej.

Myśl polityczna Jean Jacques Rousseau

Według J. J. Rousseau’a rozwój cywilizacji uczynił z człowieka istotę egoistyczną

i agresywną. Jest on ze swej istoty dobry i w czasach poprzedzających rozwój cywilizacji, "w
stanie natury", żył szczęśliwy i wolny od zbędnych potrzeb, popychających do walki z innymi
ludźmi. Powstanie społeczeństwa, nierówność w korzystaniu z dóbr i podział pracy
zapoczątkowały trwający do dziś upadek moralny człowieka. Rozkwit nauki i sztuk wyzwolił
najgorsze jego cechy: pychę, żądzę panowania nad innymi, nienawiść

Własność dała początek pierwszej epoce nierówności (podziałowi na bogatych

i biednych). Wreszcie powstało państwo – rezultat paktu zawartego z inicjatywy bogatych.
W pierwszym etapie zawarto pakt poddania, w wyniku którego powstała społeczność
polityczna. W drugim etapie powstała władza wykonawcza, której działanie było skierowane
na umocnienie nierówności między ludźmi.

W „Umowie społecznej” podał receptę na uniknięcie negatywnych skutków cywilizacji:

zawarcie tytułowej umowy społecznej. Istotą tej umowy miała być wolność wszystkich  ludzi
jako  podstawa  wszelkiej  wolności.  Umowa  społeczna  dała  początek  zasadzie  suwerenności
ludu – suwerenność była niepodzielna, nie można też było oddać jej ani królowi, ani posłom
w  parlamencie.  Rousseau  odrzucał  zasadę  podziału  władz.  Twierdził,  że  wszystkie  rodzaje
władz są synonimem jednolitego i niepodzielnego zwierzchnictwa ludu. Wyraźnie odróżniał
rozdział funkcji od podziału władzy.

http://portalwiedzy.onet.pl/29086,,,,rousseau_jean_jacques,haslo.html

~ 26 ~

Lud miał stanowić prawo przez wolę powszechną (interes powszechny), nie mającą

jednak żadnego związku z jednomyślnością czy nawet większością. Istotą suwerenności ludu
była jego wyłączność prawodawcza. Innym jego zadaniem było kontrolowanie rządu,
mogącego mieć postać monarchiczną, arystokratyczną lub demokratyczną

Ideałem Rousseau jest taki ustrój społeczno-polityczny, w którym władza zwierzchnia

nie odrywa się nigdy od ludu.

Ustrój ten musiałby być oparty na równości wszystkich

obywateli wobec prawa i jednocześnie na wyrównaniu majątków.

Ponieważ w ustroju

projektowanym przez Rousseau jedynym zwierzchnikiem jest suwerenny lud, zwierzchnictwo
to zaś jest niezbywalne, to najważniejsze decyzje muszą być tutaj podejmowane przez
wszystkich.

Jeśli władza ustawodawcza nie może zostać odstąpiona i musi przynależeć

bezpośrednio  ludowi,  to  władza  wykonawcza  powinna  być  sprawowana  przez
reprezentantów.  Lud  „może  i  powinien  być  reprezentowany  w zakresie  władzy
wykonawczej, która jest tylko siłą zastosowaną do prawa”. Nie jest możliwe, aby lud zawsze
sprawował  tę  władzę  sam,  jednakże  należy  pamiętać,  że  sam  rząd  nie  jest  zwierzchnikiem,
lecz tylko wykonawcą zwierzchnictwa. Wiążą go prawa stanowione przez lud, wobec którego
pełni rolę służebną. Rousseau nie konkretyzuje swoich postulatów odnośnie rządu. Według
niego  w  tych  samych  okolicznościach  jedne  formy  ustrojowe  sprawdzają  się  lepiej,  inne
gorzej. Ważne jest, aby jedynym źródłem władzy zawsze i niezmiennie pozostawał lud.

20.

Główne współczesne nurty polityczne - prawicowe,

lewicowe i centrowe

Tradycyjnie dzieli się doktryny i partie polityczne na lewicowe, centrowe i prawicowe.

Podział  ten  ma  swą  genezę  w  miejscu,  jakie  zajmowali  na  sali  posiedzeń  przedstawiciele
poszczególnych  ugrupowań  i  z  tezami  jakie  wygłaszali  na  temat  rewolucji  francuskiej.  I  tak
przedstawiciele  szlachty,  arystokracja  i  duchowieństwo  zasiadali  po  prawej  stronie  sali,  zaś
po lewej politycy żądający przemian społecznych i politycznych (lewica), natomiast centrum
zajmowali zwolennicy tego co się stało, ludzie zadowoleni z zastanych przemian

Określenie lewicy odnosi się do sił politycznych dążących do zmian polityczno-

ustrojowych,  społecznych  i  gospodarczych,  przeciwstawiających  się  tzw.  tradycyjnemu
porządkowi  społecznemu.  Głównym  założeniem  lewicy  jest  dążenie  do  wolności
(definiowanej jednak inaczej niż na prawicy), równości i sprawiedliwości społecznej. Dziś do
lewicy,  w szczególności  w  krajach  europejskich  najczęściej  zalicza  organizacje  o  poglądach
socjaldemokratycznych, zielonych, anarchistycznych oraz komunistycznych. W latach 60. XX
wieku pojawiła się Nowa lewica. Tym mianem określa się w skrócie różne grupy odwołujące
się

idei

ekologicznych,

internacjonalistycznych,

feministycznych,

także

pacyfistycznych

http://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_my%C5%9Bli_politycznej

http://pl.wikipedia.org/wiki/Lewica

~ 27 ~

Prawica – zwyczajowe określenie sił politycznych, które charakteryzuje szacunek dla

tradycji,  autorytetów,  religii,  istniejącej  hierarchii  społecznej  oraz  wstrzemięźliwość  przy
dokonywaniu  zmian  w  systemie  społeczno-gospodarczym  i  politycznym.  Do  prawicy  zalicza
się  środowiska  o  poglądach  konserwatywnych,  konserwatywno-liberalnych  (reprezentujące
najczęściej  liberalizm  gospodarczy  –  a  nie  społeczny),  chrześcijańsko-demokratycznych,
monarchistycznych  i  narodowych  (nacjonalistycznych).  W  szerszym  znaczeniu  do  prawicy
zalicza  się  również  środowiska  skrajnie  prawicowe  (o  poglądach  np.  faszystowskich,
neoliberalnych, rasistowskich, szowinistycznych)

Centrum – określenie stronnictw politycznych, których poglądy można określić jako

pośrednie  pomiędzy  lewicowymi  a  prawicowymi,  odgrywających  pewną  rolę  szczególnie
w systemach  wielopartyjnych.  W  szerszym  znaczeniu  nazwą  tę  określa  się  także  partie
centrolewicowe  i  centroprawicowe

. Współcześnie partie głoszące umiarkowany program

polityczny, kompromisowy w porównaniu z postulatami lewicy lub prawicy politycznej; także
określenie charakteru frakcji partyjnej, zajmującej stanowisko pośrednie między jej prawym
i lewym skrzydłem.

Współcześnie podział na prawicę i lewicę często nie bywa jednoznaczny. Do partii

prawicowych bywają zaliczane te, które mają pewne lewicowe elementy, podobnie jak i do
lewicowych  zalicza  się  te,  które  mają  elementy  prawicowe.  Ze  względu  na  trudności
w jednoznacznej  klasyfikacji  współcześnie  istniejących  partii  tradycyjny  podział  na  lewicę
i prawicę  jest  zastępowany  alternatywnym  podziałem  dwuosiowym,  gdzie  jedna  oś
przedstawia kwestie ekonomiczne, druga zaś społeczne.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Prawica

http://pl.wikipedia.org/wiki/Centrum_%28opcja_polityczna%29

~ 28 ~

ibliografia

O p r a c o w a n i a n a u k o w e :

1. Antoszewski A., Herbut R. (red.), Leksykon politologii, Atla 2, Wrocław 2004.

2. Bankowicz M., Słownik polityki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1999.

3. Chojnicka K., Olszewski H., Historia doktryn politycznych i prawnych, Ars boni et aequi,

Poznań 2004.

4. Kunicka-Goldfinger A., Podbielkowski M., Kunicki-Goldfinger W., Repetytorium

poziom podstawowy i rozszerzony: wiedza o społeczeństwie, Wydawnictwo Szkolne

PWN, Warszawa – Bielsko-Biała 2010.

5. Leszczyński P., Snarski T., Wiedza o społeczeństwie. Vademecum maturalne 2009,

Operon, Gdynia 2009.

6. Skrzydło W., Ustrój polityczny RP w świetle Konstytucji z 1997 r., Oficyna Wolters

Kluwer, Warszawa 2009.

7. Sylwestrzak A., Historia doktryn politycznych i prawnych, LexisNexis, Warszawa 2009.

8. Szmulik B., Żmigrodzki M. (red.), Wprowadzenie do nauki o państwie i polityce,

Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2010.

9. Wiedza o społeczeństwie. Słowniki tematyczne. PWN, Warszawa 2011.

Ź r ó d ł a i n t e r n e t o w e :

1. http://pl.wikipedia.org/

2. http://portalwiedzy.onet.pl/