Bariery komunikacyjne

Mianem barier komunikacyjnych określa się wszystkie czynniki, które 

utrudniają zrozumienie przekazu zawartego w wypowiedzi. Można wyodrębnić 

bariery o charakterze fizycznym i psychologicznym :



Różnice kulturowe - nasza przeszłość i wpisane w nią doświadczenia w 
decydujący sposób wpływają na nasz system poznawczy. Różnice w 
interpretacji tej samej wypowiedzi przez kilka osób wynikają z faktu, iż 
każdy posiada własny kontekst poznawczy (bagaż doświadczeń), który w 
sposób nieświadomy wpływa na sposób myślenia.



Brak umiejętności decentracji - pełne zrozumienie rozmówcy możliwe 
jest dzięki przyjęciu jego perspektywy. Ktoś kto cała swoja świadomość 
skupia na własnej osobie- nie jest zdolny przyjąć innego niż własny punktu 
widzenia nie może być dobrym słuchaczem a tym samym dobrym 
rozmówca.



Utrudnienia percepcyjne- trudno o efektywna komunikację jeżeli nie 
rozumiemy rozmówcy ponieważ ten mówi zbyt szybko, niewyraźnie 
artykułuje wyrazy, jaka się, etc.



Stereotypy- Chętniej słuchamy osób o wysokim statusie społecznym niż 
tych, których status jest niski. Jeżeli rozmówca posiada określone 
atrybuty wskazujące na wysoki status społeczny wówczas poświecimy mu 
więcej uwagi, okażemy więcej uprzejmości i chętniej zgodzimy się z jego 
poglądami. W sposób diametralnie inny będziemy traktować osobę, której 
status społeczny jest niski.



Wybiórczość uwagi - poważnym utrudnieniem jest koncentrowanie się 
jedynie na określonych faktach zamiast na całokształcie wypowiedzi. 
Jeżeli słuchacz cała swoja uwagę skupia na tym by zrekonstruować 
przebieg zdarzenia, które jest przedmiotem opowieści, może nie 
dostrzec innych ważnych aspektów.



Samopoczucie- sposób patrzenia na życie w dużej mierze zależy od 
uwarunkowań psychologicznych. Wartości, poglądy, cele wyznaczają 

ogólne i relatywnie stałe ramy natomiast stan psychofizyczny doraźnie 
zmienia sposób postrzegania zdarzeń.

Co mówi nasze ciało?

Chyba nikt z nas nie zdaje sobie sprawy, jak wiele 
sygnałów wysyła poprzez swoje dłonie. Dzięki 
odpowiedniemu ich ustawieniu możemy zmienić 
całkowicie nastawienie innych ludzi do siebie, możemy 
zataić nasze kłamstwa...

Otwartość i uczuciowość 

Przez wieki otwarte dłonie były kojarzone z prawdą, uczciwością, wiernością i 
posłuszeństwem. Wiele przysiąg składa się z ręką na sercu, dłoń jest uniesiona, 
kiedy ktoś składa zeznania w sądzie. W codziennych rozmowach ludzi używają 
dwóch podstawowych pozycji dłoni. W pierwszej dłoń jest otwarta i odwrócona 
do   góry.   Jest   to   pozycja   charakterystyczna   dla   żebraków   proszących   o 
pieniądze  lub jedzenie.  Druga   dłoń zwrócona  jest ju  dołowi,  jak gdyby coś 
zatrzymywała lub powstrzymywała.

Kiedy ktoś zaczyna mówić prawdę, pokazuje drugiej osobie całe dłonie lub ich 
część.   Podobnie   jak   większość   języka   ciała,   jest   to   gest   całkowicie 
nieświadomy, dający wskazówkę, że ta druga osoba mówi prawdę. świadome 
zastosowanie dłoni w celu oszustwa

Jeżeli powiesz wierutne kłamstwo i zachowasz otwarte dłonie, możesz mimo 
wszystko wydać się swoim słuchaczom nieszczery, ponieważ nie zobaczą oni 
gestów, jakie powinny być widoczne przy okazywaniu uczciwości, mało tego, 
pojawi   się   wiele   gestów   negatywnych   towarzyszących   kłamstwu,   które   w 
związku z tym będą w niezgodzie z otwartymi dłońmi. Niektórzy rozwinęli w 
sobie   specjalną   sztukę   dopełniania   swoich   werbalnych   kłamstw   sygnałami 
niewerbalnymi. Im skuteczniej potrafi naciągacz użyć niewerbalnych gestów 
uczciwości podczas mówienia nieprawdy, tym lepszy jest w swoim 'zawodzie'. 

Jednakże przez ćwiczenie gestów otwartych dłoni podczas porozumiewania się 
z   innymi   możliwe   jest,   że   będziemy   wydawali   się   bardziej   wiarygodni   i 

odwrotnie, kiedy używanie gestów otwartych rąk staje się naszym zwyczajem, 
skłonność do mówienia nieprawdy maleje.

Władza dłoni 

Istnieją trzy podstawowe gesty dłoni wyrażające rozkaz: - dłoń otwarta ku 
górze   -   używana   jest   jako   gest   wyrażający   uległość   i   nie   ma   w   sobie   nic 
zastraszającego: jest to gest podobny do błagalnego aktu ulicznego żebraka. 
Osoba proszona o przeniesienie pudełka nie odczuje żadnego nacisku w tej 
prośbie   i   w   normalnej   sytuacji   -   przełożony/podwładny   -   nie   poczuje   się 
przezeń zagrożona.

- dłoń otwarta zwrócona ku dołowi - w grę zaczyna wchodzić autorytet. Osoba 
do   której   skierowałeś   prośbę,   odczuwa,   że   został   wydany   rozkaz   i   może 
nastawić   się   w   stosunku   do   ciebie   antagonistycznie,   zależnie   od   waszych 
wzajemnych stosunków. 

- zamknięta dłoń z palcem wskazującym coś - wskazywanie za pomocą palca jest 
jednym   z   najbardziej   irytujących   gestów,   jakich   można   użyć   mówiąc, 
szczególnie   jeżeli   'uderzenia'   zgadzają   się   z   rytmem   wypowiadanych   słów. 
Jeżeli masz w zwyczaju wskazywanie palcem, spróbuj poćwiczyć gesty dłoni 
otwartej ku górze lub ku dołowi i wtedy zauważysz, że wytwarzasz wokół siebie 
swobodniejszą   atmosferę  i  wywierasz  znacznie  pozytywniejsze   wrażenie  na 
innych ludziach. 

Uścisk dłoni
Uściski dłoni wyrażające dominację lub uległość 

Kto   pierwszy   wyciąga   dłoń?   -   W   pewnych   wypadkach   niezręcznie   jest 
zainicjować uścisk, mimo iż uściśnięcie dłoni człowiekowi, którego spotykasz po 
raz pierwszy, jest powszechnie przyjętym zwyczajem. Biorąc pod uwagę, że 
uścisk dłoni oznacza, iż jesteśmy mile widziani, ważne jest, aby zadać sobie 
parę pytań przed zainicjowaniem go: Czy jestem mile widziany? Czy ta osoba 
jest zadowolona z mojego widoku? Praktykanci w dziedzinie handlu pouczani są, 
że   jeżeli   inicjują   uścisk   dłoni   z   kupującym,   którego   odwiedzają   nie 
zapowiedziani i nie zaproszeni, wywołuje to z reguły negatywny efekt, jako że 

kupujący   może   nie   mieć   ochoty   ich   powitać   i   zmuszany   jest   do   zrobienia 
czegoś,   czego   może   nie   chcieć   zrobić.   Poza   tym   ludzie,   którzy   cierpią   na 
artretyzm lub uprawoają  profesje,  gdzie dłonie odgrywają  dużą  rolę, mogą 
bronić   się   przed   uściskiem   dłoni.   W   takich   wypadkach   praktykantom   w 
dziedzinie   handlu   mówi   się,   że   należy   poczekać,   aż   druga   osoba   zainicjuje 
uścisk dłoni, natomiast jeżeli to nie nastąpi, skłonić głowę na znak powitania.

Sposoby   uścisku   dłoni   Naprężona   dłoń   skierowana   ku   dołowi   to   najbardziej 
agresywny   sposób   uścisku   dłoni,   jako   że   daje   witanemu   niewielką   szansę 
wprowadzenia relacji równości. Charakteryzuje on agresywnych, dominujących 
mężczyzn, którzy zawsze inicjują gest powitania. Sztywna ręka skierowana ku 
dołowi zmusza odbierającego do przyjęcia pozycji uległości, ponieważ musi on 
rozpocząć uścisk z dłonią skierowaną ku górze.

Wymyślono wiele sposobów na złagodzenie uścisku 'sztywnej dłoni' np. złapanie 
ręki drugiej osoby od góry i uściśnięcie jej. W tym przypadku to ty stajesz się 
osobą dominującą, jako że nie tylko przejmujesz kontrolę nad ręką drugiego 
człowieka, ale także twoja dłoń jest w nadrzędnej pozycji - na wierzchu jego 
dłoni, na dodatek skierowanej ku dołowi. Ponieważ manewr ten może wprawić 
agresora w zakłopotanie, proponujemy, aby stosować go uważnie i dyskretnie.

Uścisk   'rękawiczki'   jest   czasem   nazywany   uściskiem   polityka.   Inicjator 
próbuje sprawić na odbiorcy wrażenie, że jest godny zaufania i uczciwy, ale 
kiedy techniki tej używa się w stosunku do osoby, którą właśnie spotkaliśmy, 
ma ona odwrotny skutek. Odbiorca staje się bowiem podejrzliwy i uważany w 
stosunku do intencji inicjatora. Uścisk 'rękawiczki' powinien być wykonywany 
wobec ludzi, których osoba inicjująca powitanie dobrze zna.

Jest wiele gestów powitania, które są tak niezachęcające jak uścisk 'śniętej 
ryby', szczególnie kiedy ręka jest zimna i wilgotna. Uścisk 'śniętej ryby' - 
miękkiej   i   wilgotnej   dłoni   -   powoduje,   że   jest   on   powszechnie   nie   lubiany. 
Większość przypisuje go osobom o słabym charakterze, przede wszystkim ze 
względu na to, że taka dłoń może być łatwo odwrócona ku dołowi. Zadziwiające 
jest, jak wiele osób, które podają dłoń jak 'śnięta ryba', jest nieświadomych 
tego, co robią, więc mądrze byłoby zapytać swoich przyjaciół o komentarz na 
temat   twego   uścisku   dłoni,   zanim   zdecydujesz,   którego   będziesz   używał   w 
przyszłości.

Uścisk strzelających kostek jest charakterystyczną oznaką typu agresywnego, 
'twardego   faceta'.   Niestety   nie   ma   żadnych   skutecznych   metod   na 
zneutralizowanie go, oprócz słownej obrazy lub czynu fizycznego, takiego jak 
uderzenie pięścią w nos! 

Podobnie do uścisku naprężonej dłoni, 'sztywna ręka' jest specyficzna dla ludzi 
agresywnych, a głównym celem takiego uścisku jest trzymanie się na dystans 
poza   sferą   intymną   inicjatora.   Jest   on   także   stosowany   przez   ludzi 
wychowanych   na   wsi,   którzy   posiadają   większe   strefy   intymne,   po   to,   aby 
strzec swych własnych terytoriów. Jednakże przy powitaniu z człowiekiem ze 
wsi istnieje tendencja do pochylania się do przodu lub nawet balansowania na 
jednej nodze, kiedy to podajemy mu 'sztywną rękę'.

Uchwycenie końca palców jest jak gest podania 'sztywnej ręki', który nie trafił 
w cel. Wykonujący go łapie drugą osobę za palce przez pomyłkę, mimo iż wydaje 
się mieć zaangażowany, a nawet entuzjastyczny stosunek do odbiorcy, lecz w 
zasadzie   brakuje   mu   pewności   siebie.   Podobnie   jak   w   przypadku   'sztywnej 
ręki',   głównym   celem   zastosowania   'chwytu   końca   palców'   jest   utrzymanie 
odbiorcy w niekrępującej odległości.

Intencją uścisku rąk jest okazanie szczerości, zaufania lub uczucia do drugiej 
osoby. Powinniśmy zauważyć tutaj dwa ważne elementy. Po pierwsze, lewa ręka 
używana   jest   do   podkreślania   uczucia,   które   witający   pragnie   okazać,   a 
wielkość tego uczucia, które witający pragnie okazać, a wielkość tego uczucia 
jest   wyrażana   położeniem   dłoni   na   ręce   witanego.   Po   drugie,   lewa   ręka 
inicjatora wkracza w intymną strefę odbiorcy. Generalnie rzecz biorąc, uścisk 
nadgarstka i uchwyt łokcia są akceptowane tylko między bliskimi przyjaciółmi 
lub krewnymi i w tych warunkach lewa ręka inicjatora penetruje strefę intymną 
odbiorcy. Uścisk barku i ramienia powodują wtargnięcie w sferę ściśle intymną 
odbiorcy i mogą pociągnąć za sobą zetknięcie się ciał. Powinny one być używane 
tylko   pomiędzy   ludźmi,   których   w   momencie   uścisku   łączą   silne   więzy 
emocjonalne. W przypadku kiedy uczucie nie jest wzajemne lub gdy inicjator 
nie   posiada   dostatecznego   powodu   do   uściśnięcia   dwoma   rękami,   odbiorca 
stanie się podejrzliwy i nie uwierzy intencjom inicjatora. Często spotyka się 
polityków, którzy pozdrawiają swoich wyborców uściskiem dwóch rąk (uścisk 
rękawiczki)   oraz   sprzedawców   witających   tak   swoich   nowych   klientów.   Nie 
zdają oni sobie sprawy, że może się to okazać zgubne i wywołać negatywne 
nastawienie odbiorcy.

Gesty ręki 

- zacieranie rąk 

Zacieranie   rąk   jest   sposobem   niewerbalnego   przekazywania   swoich 
pozytywnych oczekiwań. Prędkość z jaką dana osoba zaciera ręce, sygnalizuje, 
kogo   ma   na   myśli   spodziewając   się   pozytywnych   rezultatów.   Uczy   się 
handlowców,   że   jeżeli   używają   gestu   zacierania   rąk   podczas   opisywania 
produktów   lub   usług   przyszłym   klientom,   muszą   to   robić   szybko,   aby   nie 
nastawić klienta negatywnie. Lecz z drugiej strony osoba stojąca na przystanku 
autobusowym w mroźną zimową pogodę zaciera szybko ręce, może to robić 
niekoniecznie dlatego, że spodziewa się autobusu. Robi to, bo jest jej zimno.

- pocieranie kciukiem o palce 

Pocieranie kciukiem o opuszki palców lub o palec wskazujący z reguły oznacza, 
że dana osoba spodziewa się pieniędzy. Gest ten jest często używany przez 
handlowców,   którzy   pocierają   kciuk   o   opuszki   palców   i   mówią   do   klientów: 
'Mogę panu opuścić czterdzieści procent', lub przez kogoś, kto chce pożyczyć 
pieniędzy i mówi do przyjaciela: 'Pożycz mi dwie stówki'. Jest to gest, którego 
profesjonaliści powinni unikać podczas pertraktacji z kientami.

- splecione dłonie 

Na pierwszy rzut oka wydaje się on być gestem wyrażającym pewność siebie, 
jako że ludzi wykonują go często się uśmiechają i wydają się być szczęśliwi. 
Prowadzone badania nad splecionymi dłońmi doprowadziły do wniosku, że jest to 
gest   frustracji   sygnalizujący,   iż   dana   osoba   próbuje   zapanować   nad   swoją 
negatywną postawą.

Gest ten pojawia w trzech podstawowych wariantach:

- dłonie splecione na wysokości twarzy, 

- ręce spoczywające na biurku, 

- na wysokości łona, kiedy dana osoba siedzi, 

- na wysokości krocza, kiedy stoi, 

Wydaje się także, że istnieje korelacja pomiędzy wysokością, na jakiej ręce są 
trzymane,   a   nasileniem   negatywnego   nastroju:   trudniej   będzie   nawiązać 
kontakt z osobą, która trzyma ręce splecione wysoko niż z taką która przyjęła 
pozycję   z   dłońmi   splecionymi   niżej.   Podobnie   jak   w   przypadku   wszystkich 
negatywnych gestów, należy postarać się, aby ta osoba rozwarła palce, odsłoniła 
dłonie   oraz   przód   swego   ciała.   W   przeciwnym   razie   wrogie   nastawienie 
pozostanie. ręce ułożone w 'wieżyczkę'

W zasadzie ludzie, którzy są pewni siebie, wywyższają się nad innych, lub ci, 
którzy cechują się ograniczoną gestykulacją, często używają tego gestu, przez 
co sygnalizują pewność siebie.

Gest ten posiada dwie wersje:

- 'podniesiona wieżyczka' - stosowana zwykle kiedy osoba używająca go wyraża 
swoją opinię lub przedstawia pomysły i to ona mówi. Kiedy pozycji 'podniesionej 
wieżyczki' towarzyszy odchylenie głowy do tyłu, osoba taka przyjmuje postawę 
zadowolenia z siebie lub arogancji. 

- 'obniżona wieżyczka' - jest zwykle używana przez osobę raczej słuchającą 
niż mówiącą, 

Mimo   iż   gest   'wieżyczki'   jest   sygnałem   pozytywnym,   może   być   używany 
zarówno w pozytywnych, jak i negatywnych sytuacjach, a więc tym samym może 
być błędnie interpretowany. 

- chwytanie dłoni, ramion i nadgarstków 

Jest to gest wyższości i pewności siebie. Pozwala on także na odsłonięcie, w 
sposób nieświadomy i zdradzający brak lęku, niezabezpieczonego przed ciosami 
żołądka, serca i okolic gardła. Badania wskazują, że jeżeli przyjmujemy taką 

pozycję w sytuacjach bardzo stresujących, np. podczas udzielania wywiadu lub 
po prostu czekając przed gabinetem dentystycznym, poczujemy się całkowicie 
zrelaksowani,   pewni   siebie,   a   nawet   autorytatywni.   Gest   'dłoń   w   dłoń'   nie 
powinien być mylony z gestem ręki chwytającej nadgarstek, który jest oznaką 
frustracji i próbą zapanowania nad sobą. W tym przypadku jedna ręka chwyta 
nadgarstek drugiej, jakby chciała powstrzymać ją przed uderzeniem kogoś.

- gesty z użyciem kciuków 

W chiromancji kciuki oznaczają siłę charakteru i 'ego'. Niewerbalne użycie 
kciuków  pozostaje   w  zgodzie   z   tą   opinią.   Są   one   używane   w  celu   okazania 
dominacji,   wyższości   lub   nawet   agresji.   Gesty   kciuka   są   gestami 
drugoplanowymi   tworzącymi   część   zespołu   gestów.   Odsłanianie   kciuka   jest 
sygnałem   pozytywnym,   używanym   często   w   typowej   pozie   flegmatycznego 
menedżera w obecności swoich podwładnych.

Gest   z   użyciem   kciuków,   oznaczający   czyjąś   wyższość,   staje   się   bardziej 
zrozumiały, gdy osoba przekazuje słowami sprzeczne wiadomości.

Kciuki   zwykle   wystają   z   kieszeni,   czasem   tylnych,   aby   ukryć   postawę 
dominującą danej osoby. Dominujące i agresywne kobiety także używają tego 
gestu. W dodatku osoby wystawiające kciuki często kołyszą się na stopach, aby 
wydać się wyższe.

Zgięte   ramiona   z   kciukami   skierowanymi   ku   górze   to   inny   popularny   gest. 
Wyraża on podwójny sygnał: posiadanie obronnej, negatywnej postawy (zgięte 
ramiona) plus stosunek wyższości (wyrażony przez kciuki). Temu podwójnemu 
gestowi zwykle towarzyszy kołysanie się na stopach.

Gesty ręki dotykającej twarzy 

- zakrywanie ust 

Dłoń zakrywa usta a kciuk opiera się o policzek, gdy podświadomość rozkazuje 
stłumić kłamliwe słowa, które dopiero co wypowiedzieliśmy. Czasami ten gest 

jest   ograniczony   do   przykrycia   ust   kilkoma   palcami   lub   zaciśniętą   pięścią, 
jednak znaczenie pozostaje to samo.

Jezeli osoba mówiąca używa tego gestu, to świadczy on, że mówi nieprawdę. 
Jeżeli zaś osoba, z którą rozmawiasz, zasłania swoje usta w chwili, gdy mówisz, 
to oznacza, że wydaje jej się, że ty kłamiesz!

- dotykanie nosa 

Dotykanie   nosa   jest   w   rezultacie   wyszukaną,   zamaskowaną   formą   gestu 
zasłonięcia ust. Może ono składać się z kilku delikatnych potarć pod nosem, lecz 
może być też jednym szybkim, prawie niedostrzegalnym dotknięciem.

- pocieranie oka 

Pocieranie oka jest próbą ukrycia widocznego oszustwa lub uniknięcia patrzenia 
w   twarz   drugiej   osobie,   którą   się   okłamuje.   Mężczyźni   zwykle   energicznie 
pocierają   oczy;   jeżeli   kłamstwo   jest   duże,   zwykle   wpatrują   się   w   podłogę. 
Kobiety wykonują małe, delikatne ruchy pocierania tuż pod okiem albo dlatego, 
że nauczono je w dzieciństwie unikać wykonywania energicznych ruchów, lub by 
zapobiec   rozmazywaniu   się   makijażu.   Kłamanie   przez   zęby   jest   znanym 
wyrażeniem,   które   odnosi   się   do   zespołu   gestów:   zaciśniętych   zębów   i 
fałszywego   uśmiechu,   połączonego   z   gestem   pocierania   oka   i   przewrotnym 
spojrzeniem.

- pocieranie ucha 

Jest to w efekcie próba 'niesłyszenia' złych wiadomości - słuchacz kładąc rękę 
za uchem lub je pocierając, jakby usiłuje zagłuszyć słowo. Inne odmiany tego 
gestu to: pocieranie ucha z tyły, wiercenie końcówką palca w uchu, ciągnięcie za 
płatek ucha lub zginanie całego ucha w taki sposób aby przykryć jego otwór.

- drapanie szyi 

Gest ten jest oznaką wątpienia albo niepewności i jest charakterystyczny dla 

osób,   które   mówią:   'nie   jestem   pewien   czy   się   zgadzam'   Jest   szczególnie 
wyraźny, kiedy język mówiony zaprzecza temu gestowi.

- pociąganie kołnierzyka 

Kłamstwo   powoduje   podrażnienie   delikatnej   tkanki   skóry   twarzy   i   szyi 
natomiast   tarcie   lub   drapanie   jest   konieczne   do   uśmierzenia   tego   uczucia. 
Stosuje się ten gest m.in. gdy człowiek gniewa się lub jest sfrustrowany i musi 
odciągnąć od szyi, próbując dopuścić świeże powietrze do niej.

- palce na ustach 

Podczas   gdy   większość   gestów,   w   których   ręka   dotyka   twarzy,   oznacza 
kłamstwo   lub   oszustwo,   palce   w   ustach   są   zewnętrzną   manifestacją 
wewnętrznej potrzeby upewnienia się. Kiedy pojawia się ten gest, stosowne 
będzie podanie danej osobie gwarancji i zapewnień.

- nuda 

Bębnienie palcami o stół i nieprzerwane lekkie uderzanie stopami o podłogę są 
często interpretowane przez profesjonalnych mówców jako objawy nudy, ale w 
rzeczywistości sygnalizują one niecierpliwość. Szybkość uderzania palcami lub 
stopami   jest   sygnałem   zniecierpliwienia   osoby   -   im   szybsze   uderzanie   tym 
większe zniecierpliwienie.

- ocena 

Ocena   jest   sygnalizowana   przez  zaciśniętą   pięść   spoczywającą  na   policzku, 
często ze wskazującym palcem uniesionym do góry. Jeżeli zdarzy się, że osoba 
zacznie   tracić   zainteresowanie,   ale   ze   względu   na   dobre   obyczaje   chce 
wyglądać na zainteresowaną, pozycja zmieni się nieznacznie, tak że wnętrze 
dłoni podpiera głowę. Kiedy palec wskazujący jest skierowany do pionowo do 
góry, a kciuk podpiera podbródek, słuchacz ma krytyczny stosunek do mówcy 
lub tematu.

- głaskanie brody 

Ten   gest   sygnalizuje   podejmowanie   decyzji.   Jeżeli   np.   po   geście   głaskania 
podbródka nastąpi skrzyżowanie rąk i nóg oraz odchylenie się do tyłu w krześle 
można przyjąć, że została podjęta decyzja przeciwna do naszych planów.

Efektywne porozumiewanie

Aby porozumiewać się efektywnie trzeba:
CZUĆ, SŁUCHAĆ I MÓWIĆ.
Beverly Cole powiedział kiedyś: „Prawdopodobnie najsilniejszym narzędziem 
jakim dysponujemy w sytuacjach trudnych jest DOBRE SŁUCHANIE.”
Słyszenie to wyłącznie czynność percepcyjna, mimowolna dokonująca się za 
sprawa receptorów w obrębie narządu słuchu. Słuchanie natomiast jest 
czynnościa selektywna, która obejmuje zarówno czynność receptorów 
słuchowych jak również proces interpretacji odbieranych bodźców słuchowych. 
Słuchanie polega na dokonywaniu odkodowania znaczeń słyszanych słów. 
Słuchanie może mieć charakter czynny lub bierny. Słuchać biernie znaczy 
prawie tyle samo co słyszeć. Słuchanie bierne zachodzi wówczas kiedy poziom 
motywacji osoby słuchającej jest bardzo niski. Warunki artykulacyjne człowieka 
pozwalają na wypowiadanie 100- 175 słów w ciągu minuty. Natomiast możliwości 
intelektualne w zakresie słuchania są sześciokrotnie wyższe- 600-800 słów na 
minutę. Często zdarza się, że słuchając kogoś jednocześnie myślimy o innych 
sprawach. Oznacza to, że człowiek tylko w niewielkim stopniu wykorzystuje 
swój potencjał. Aktywne słuchanie angażuje umysł słuchacza w znacznie 
większym stopniu. Jest to proces kierunkowy- służy uzyskaniu określonych 
informacji, poznaniu poglądów rozmówcy, jego postaw, uczuć, emocji, etc. 
Wymaga podążania za tokiem myślenia rozmówcy, przyjmowania jego punktu 
widzenia, etc. Aktywne słuchanie przejawia się zarówno w formie werbalnej jak 
również niewerbalnej. Potakiwanie, uśmiech, grymas na twarzy, aprobata, 
zdziwienie okazywane za pomocą wzroku to tylko niewerbalne sygnały 
świadczące o aktywnym słuchaniu.

Dobre słuchanie, to konkretne zachowania, które pomogą nam w:



kontakcie i porozumiewaniu się z drugą osobą;



zredukowania napięcia w trudnych momentach;



zachęcania naszego partnera do współpracy.

Zasady dobrego i skutecznego słuchania to:



odzwierciedlanie uczuć- werbalne i niewerbalne;



parafraza treści;



podsumowanie;



dowartościowanie;



wyjaśnienie.

Najtrudniejszym elementem procesu komunikacji jest rozpoznawanie i 
nazywanie uczuć i emocji. Mówienie o uczuciach jest trudne, w odpowiedzi na 
pytanie „co czujesz”- często słyszymy opinie i poglądy, a nie informacje o 
przeżywanych uczuciach. Nie zauważone, nie zrozumiane uczucia i emocje mogą 
doprowadzić do KONFLIKTU. Nie wyrażone uczucia (szczególnie negatywne) 
potrafią się gromadzić i w pewnych okolicznościach ujawnić z siłą nieadekwatną 
do danej sytuacji. W sytuacji trudnej zdolność i możliwość wyrażenia swoich 
uczuć może (i powinna) spełnić rolę „wentyla” i pozwolić zająć się rzeczywistym 
problemem. W celu dobrego i sprawnego porozumiewania się w sytuacjach 
trudnych, tak, aby móc powiedzieć o swoich uczuciach, potrzebach a 
jednocześnie zostać wysłuchanym, powinniśmy posłużyć się komunikatem typu 
JA. 
Budowa tego komunikatu wygląda następująco:
JA czuję, (ja jestem).....................................................
Kiedy Ty........................................................................
Ponieważ.......................................................................

Czasami w procesie komunikacji musimy komuś odmówić. Ludzie często nie 
potrafią wyraźnie odmawiać. W celu uniknięcia sytuacji konfliktowej należy 
zastosować technikę asertywnego odmawiania, składającą się z trzech 
elementów:
ze słowa NIE;
z jasnego i konkretnego określenia czynności, której nie chcemy wykonać;
z krótkiego i PRAWDZIWEGO uzasadnienia odmowy.

Wiele nieporozumień w relacjach interpersonalnych jest wynikiem złej 
komunikacji. Niewłaściwe odczytanie intencji z jednej strony, zawoalowane 
oczekiwania z drugiej oto trudności, których doświadcza niemal każdy z nas w 
codziennych rozmowach. O efektywnej komunikacji można mówić wówczas kiedy 
treść wypowiedzi jest zrozumiana zgodnie z intencjami nadawcy przekazu.
W celu pełniejszego poznania istoty komunikacji warto zastanowić się nad 
procesami i mechanizmami, które leża u podłoża każdej rozmowy.

Inne rodzaje komunikacji

Komunikację dzielimy także na pośrednią i bezpośrednią w zależności od tego, 
czy odbywa się ona „twarzą w twarz” czy też za pośrednictwem mediów.
W trakcie bezpośredniego porozumiewania się przekazy tworzone są na 
poczekaniu i samorzutne w kontakcie z drugą osobą, przekazy pośrednie zaś są 
starannie opracowywane, konstruowane i nadawane w przestrzeń, w taki sposób 
że mogą być odebrane przez wiele osób, ale mogą też nie zostać odebrane 
(jeżeli nikt nie obejrzy danego programu lub nie zwróci uwagi na przekazywaną 
informację). Możemy powiedzieć iż komunikacja bezpośrednia odbywa się na 
poziomie osobistym a masowa na poziomie społecznym. 

Komunikację pośrednią charakteryzuje również wysoki poziom intencjonalności 
oraz to, że nadawca nie widzi bezpośredniej reakcji odbiorcy, brak tu 
sprzężenia zwrotnego, gdyż odbiorca(-y) ma ograniczoną możliwość nadania 
informacji zwrotnej, a nadawca często jej nie oczekuje. Poza tym odgrywa ona 
niezaprzeczalnie ogromną rolę w kształtowaniu postaw odbiorców, ich zachowań 
i przekonań, posiada wpływ nawet na nasze widzenie rzeczywistości, 
otaczającego nas świata. Media kreują wizję niebezpiecznego, okrutnego świata 
poprzez wyolbrzymianie i pokazywanie przemocy, a także wzmacniają 
stereotypy dotyczące np. życia codziennego; zaś często przedstawiamy 
problem staje się problemem społecznym. Wpływ ten zależy jednak od wielu 
czynników, odbiorcy, przekazy, czy nawet kanału przez który informacja jest 
podawana.

Do komunikacji masowej zaliczamy także komunikację internetową, 
stosunkowo nową i nieznaną. W celach komunikacyjnych wykorzystujemy tu 
sieci komputerowe, które umożliwiają globalny dostęp do informacji i ludzi, 
dzięki czemu porozumiewanie się nie jest ograniczone czasem i przestrzenną, a 
wiadomości rozprzestrzeniają się w ogromnym tempie – jest to najszybszy 
sposób przekazu. Jest to komunikacja szybka i efektywna, gdyż dzięki 
wyszukiwarkom internetowym docieramy do informacji, które nas interesują. 
Jej wadą jest jednak spora ilość szumu informacyjnego – wyszukiwarki 
wyświetlają często kilka tysięcy adresów stron tylko dlatego, że zawierają 
wpisane przez nas słowo, do której wrzucamy wszystko co uznajemy za 
przydatne czy interesujące; a ponieważ nie ma instytucji, która nadzorowałaby 
Internet, nie ma go także kto porządkować czy katalogować.

Porozumiewanie się przez komputer ma jeszcze jedną poważną wadę – 
ograniczone możliwości przekazywania komunikatów niewerbalnych oraz 
opóźnienia w sprzężeniu zwrotnym. Dla wielu ludzi korzystających z Internetu 
brak mowy ciała jest problemem, który powoduje nieporozumienie oraz 
spłycenie interakcji. 

Jak pokazują badania inni ludzie podczas np. rozmów przez sieć wydają nam się 
bardziej zimni. Nasze komunikaty zaś są odbierane bardziej dosłownie, przez 
co np. żart może zostać potraktowany jak obraza. Także jedna z głównych cech 
Internetu jaką jest anonimowość, utrudnia kontakty i oddala ludzi od siebie, 
ponieważ inni użytkownicy nie mogą kontrolować czy jesteśmy tym za kogo się 
podajemy. Anonimowość zaś daje nam wolność zachowań w sieci są często 
bardziej śmiałe lub agresywne, częściej łamiemy tu zasady społeczne, robimy 
rzeczy, których w normalnych sytuacjach byśmy nie zrobili. 

Jednak także na to potrafią znaleźć radę. W Internecie pojawiły się tzw. 
Emotikony ( znaki interpunkcyjne tworzące wyrazy mimiczne odwrócone o 90

o 

np. ;-) ;-P , wszystko po to aby wprowadzić do naszych sieciowych kontaktów 
trochę ciepła i móc lepiej wyrażać poglądy, nastroje czy przeżycia. Pomimo 
wszystkich swoich wad, ograniczeń i wielu przeciwników, komunikacja 
internetowa dynamicznie się rozwija i korzysta z niej coraz więcej ludzi na 
całym świecie. Niedawno w Holandii zamknięto tradycyjną pocztę e-mail i brak 
zainteresowania wysyłaniem listów. Coraz częściej pojawia się problem 
uzależnienia od Internetu. Sieć służy już nie tylko komunikacji, nauce, pracy czy 
rozrywce, ale nawet robieniu zakupów.

W codziennym życiu nie zdajemy sobie sprawy z istnienia komunikacji, jest 
zjawiskiem całkowicie oczywistym i naturalnym, jednak ma ona ogromny wpływ 
na nas i nasze otoczenie. Porozumiewamy się, aby zdobyć informacje, uczyć się, 
stworzyć i podtrzymać więzi międzyludzkie, a także wpływać na innych i 
budować swój wizerunek w ich świadomości, krótko mówiąc – komunikacja jest 
nam niezbędna do życia, a brak komunikacji nie jest możliwy.

Psychologowie szacują, że na porozumiewanie się z innymi ludźmi przeznaczamy 
poza godzinami snu około 70% czasu. W tym  32% zajmuje nam mówienie i 42-
57% słuchanie (Cooper, 1994). Dane te dobitnie wskazują, że zdecydowaną 
większość potrzeb i zadań życiowych realizujemy za pomocą komunikowania się. 
Umiejętność komunikowania się jest ważna nie tylko w zawodach wymagających 
kontaktowania się z innymi ludźmi. J. Stewart (2000) zwraca uwagę na związek 
jakości komunikacji z jakością życia. Osobisty wymiar komunikowania się z 
innymi ludźmi decyduje o typie kontaktów pomiędzy osobami. Rozpatrywanie 
procesu komunikacji na wymiarze bezosobowym-osobowy pokazuje, że 
komunikacja pełni nie tylko funkcje ekspresyjne i instrumentalne, ale także 
decyduje o tym kim jesteśmy jako osoby. 

Czym jest komunikacja i na czym polega?

Komunikację 

można określić jako  proces wymiany wiadomości w środowisku 

społecznym, który obejmuje aktywność poznawczą, stany aktywne oraz 
zachowania. 

Inni natomiast taktują ten proces jako werbalne i niewerbalne zachowanie się 
człowieka w otoczeniu, a więc interakcję, porozumiewania się.
Komunikujemy się na dwa sposoby:

-

poprzez werbalną wymianę informacji,

-

obserwując zachowania innych.

Do komunikacji należy również cisza, która, mimo że zwykle jest brakiem 
zachowań, może być jednak kreowana w określonym celu i posiadać znaczenie, 
np. w sytuacji czczenia kogoś lub czegoś minuta ciszy. Cisza posiada jednak 
zwykle konotacje negatywne, dlatego ludzie starają się jej unikać.

Współcześnie istnieje także specyficzny rodzaj porozumiewania się- 
komunikacja przez media, nazywana też komunikacją masową, w związku z 
czym dzielimy także komunikację na pośrednia i bezpośrednią.
Komunikacja może mieć różny charakter – uniwersalny lub uwarunkowany 

kulturowo: mimiczny wyraz emocji jest uniwersalny dla wszystkich kultur, ale 
nabywane w takcie socjalizacji emblematy posiadają  różne znaczenie w 
różnych kulturach, a ich nieodpowiednie używanie może prowadzić do, nawet 
groźnych, nieporozumień. 

Termin „komunikacja” wywodzi się z łaciny od słowa 

communicatio

 i oznacza 

łączność, wymianę, rozmowę. W relacji między ludźmi komunikacja to przekaz 
pewnej informacji(komunikatu) i zdolność do odbioru i rozumienia tego 
przekazu. Często pojęcie to utożsamia się również ze sposobem przekazywania 
informacji(komunikatów) oraz z relacjami, jakie zachodzą podczas ich wymiany. 
Przekazywanie komunikatów odbywa się za pomocą umownych znaków, takich 
jak: słowa, gesty, dźwięki litery, liczby, symbole. Systemy takich znaków 
nazywamy kodami.
Porozumiewanie się polega na słownym bądź bezsłownym przesyłaniu informacji 
i kształtuje relacje między ludźmi.
Umiejętność porozumiewania się jest podstawą dobrych kontaktów 
koleżeńskich, małżeńskich, rodzinnych i innych. Brak takich umiejętności może 
prowadzić do samotności i poczucia bezsilności, niezadowolenia z pracy i 
rozczarowań w życiu osobistym.
Nie zawsze odbiorca odczytuje przekazany komunikat w takim samym 
znaczeniu, w jakim nadał go nadawca. Powiemy wówczas, iż w procesie 
komunikacji wystąpiły pewne zakłócenia. Odebrany komunikat na wyjściu jest 
różny od podanego na wejściu. Przyczyny takiej sytuacji mogą być różne. 
Nadawca mógł swoje myśli, zamiary, uczucia wyrazić w sposób niezbyt jasny lub 

niezrozumiały dla odbiorcy i w ten sposób pełne porozumienie się oraz 
skomunikowanie stało się utrudnione lub nawet niemożliwe. Taki stan rzeczy nie 
tylko utrudnia porozumienie między ludźmi, ale również powoduje znaczne 
zniekształcenie celów, których dany komunikat dotyczy.
O doskonałym procesie komunikacji międzyludzkiej powiemy więc wówczas, gdy 
w efekcie tego procesu w umyśle odbiorcy powstanie identyczny obraz jak ten, 
który powstał w umyśle nadawcy, lub innymi słowy – gdy komunikat odebrany 
przez odbiorcę będzie miał takie samo znaczenie, jak komunikat wysłany przez 
nadawcę.

Model procesu komunikacji interpersonalnej: 



Nadawca



Źródło



Komunikat Kodowanie 



Komunikat Kanał 



Komunikat Dekodowanie 



Komunikat Odbiorca



Sprzężenie zwrotne 

                Komunikat  zxfgh       Komunikat                  Komunikat 
Komunikat  
                                 

Sprzężenie zwrotne

Źródłem komunikacji jest człowiek wysyłający komunikat. Komunikatem z kolei 
jest aktualna, fizyczna postać przekazywanej informacji. Komunikat może 
przybierać różne postacie. Dla mówcy nadawanym komunikatem jest treść jego 
przemówienia, dla piszącego –treść pisma, dla malarza obraz, dla policjanta 
kierującego ruchem na jezdni – odpowiedni układ rąk.
Komunikat jest przekazywany do odbiorcy za pomocą wybranej przez nadawcę 
drogi, którą nazywamy kanałem. Każdy kanał ma swoje specyficzne kody, czyli 
znaki, symbole, gesty, których używamy w celu przekazania treści i znaczenia 

N

ada

w

ca

Ź

ródł

o

K

odow

ani

e

K

ana

ł

D

ekodow

ani

e

O

dbi

orc

a

wysyłanego komunikatu. Czynność zamiany naszych intencji na kod nazywamy 
kodowaniem.
Odbiorca jest tym elementem w modelu komunikacji interpersonalnej, do 
którego komunikat jest kierowany. Wszystkie kody komunikatu wysyłanego 
przez nadawcę muszą zostać odpowiednio przetłumaczone, aby informacja 
mogła być zrozumiana przez odbiorcę. Proces ten nazywamy dekodowaniem.
Należy pamiętać jednak że na drodze przekazywania komunikatu mogą wystąpić 
pewne zakłócenia - zarówno po stronie nadawcy, jak i odbiorcy. Dlatego też w 
fazie końcowej procesu komunikacji, poprzez sprzężenie zwrotne, upewniamy 
się zazwyczaj, czy komunikat został właściwie odebrany i czy porozumienie(co 
do jego treści) zostało osiągnięte.
Proces komunikacji między ludźmi może odbywać się w formie:
• komunikacji werbalnej
• komunikacji niewerbalnej
Obydwa te rodzaje komunikacji wzajemnie się uzupełniają oraz wpływają na 
siebie – komunikacja niewerbalna przekazuje emocje, postawy i intencje 
nadawcy, przez co czyni werbalna bardziej zrozumiała oraz podtrzymuje ją. 
Jednak z drugiej strony, elementy niewerbalne maja znaczenie, sens w 
zależności od kontekstu, w którym występują.

Można również powiedzieć, że komunikacja występuje na dwóch poziomach:
-

denotacyjnym (dosłowna teść)

-

metakomunikacyjnym (komentarz do denotacyjnego, pewnego rodzaju 
komunikatu o komunikacie, który może być również werbalnym).

Bardzo ważne jest, aby komunikacja była kongruentne, czyli, aby obydwa 
poziomy komunikatu były ze sobą zgodne, aby przekazywały niepotrzebne 
wiadomości. Komunikat niekongruentny ma miejsce, kiedy np. ktoś mówi z 
uśmiechem: „nienawidzę cię” (chociaż czasem może być potraktowany jako 
żart).

Komunikacja interpersonalna

Komunikacja interpersonalna to psychologiczny proces, dzięki któremu 

jednostka przekazuje i otrzymuje informacje w bezpośrednim kontakcie z inna 

osoba. Proces komunikacji dotyczy czterech zjawisk:

1. intrapsychicznego- czyli doświadczonego wewnętrznie;

2. interpersonalnego- czyli dotyczącego dwóch osób pozostających ze sobą w 

bezpośrednim kontakcie;

3. grupowego- obejmującego porozumiewanie się członków grupy, zajmujących 

w tej strukturze określone pozycje;

4. społecznego- gdzie komunikacja ma charakter interakcji między grupami lub 

dużymi liczebnościami osób o tożsamości anonimowej.

Komunikacja interpersonalna charakteryzuje się określonym procesem i 

dynamiką. Proces nadawania komunikatów można ująć następująco: określony 

bodziec, a więc słowo, treść, mimika gest- powodują pojawienie się u człowieka 

pewnych myśli i stanów uczuciowych- nazywanych intencjami, które pragnie on 

następnie wyrazić na zewnątrz. Intencje te bywają przez podmiot 

uświadamiane lub nie. Bywa i tak, że trudno dowiedzieć się co inny człowiek 

naprawdę czuje. Uczucia bywają źle zrozumiane głównie z trzech powodów:

1. niejasność niewerbalnego komunikatu

2. jego sprzeczność z komunikatem werbalnym

3. własna interpretacja odbiorcy

Komunikacja interpersonalna odbywa się na jednym z trzech poziomów:

1. poziom faktyczny- poziom, w którym rozmawiamy tylko na bezpieczne 

tematy, nie wymagające od nas zaangażowania emocjonalnego;

2. poziom instrumentalny- poziom, w którym porozumiewamy się „instrukcjami” 

tzn. oczekujemy od odbiorcy komunikatu konkretnych zachowań;

3. poziom afektywny- poziom, w którym w trwający proces komunikacji 

jesteśmy zaangażowani emocjonalnie, ujawniamy nasze wartości i poglądy.

Komunikacja niewerbalna

Komunikacja niewerbalna istnieje już ponad milion lat. Jest więc znacznie 
starsza od mowy, powstałej prawdopodobnie w późnym plejstocenie, ok. 40000 
lat temu. Ta pierwotna forma komunikacji jest jedynym środkiem 
porozumiewania się zwierząt, które za pomocą mimiki, postaw, gestów, 
pomrukiwań, warknięć itd. dobierają partnerów, ustalają hierarchię dominacji i 
współpracują w grupach.

Podobne sygnały używane są przez ludzi i również w ich świecie spełniają one 
ogromną rolę. 

Początki komunikacji niewerbalnej

Niewerbalne sposoby komunikowania się zyskały na uwadze dopiero po 
opublikowaniu w połowie lat 70. książki 

Juliusa Fasta

 o mowie ciała, która była 

podsumowaniem badań behawiorystów nad komunikacją niewerbalną.
Można przyjąć, że najbardziej znaczącą książką z zakresu badań nad 
zachowaniami niewerbalnymi, która ukazała się przed XX wiekiem, było 
„Wyrażanie emocji przez ludzi i zwierzęta” 

Karola Darwina

 w 1872 roku. 

Twórca teorii ewolucji dał początek współczesnym badaniom nad wyrazem 
twarzy i mową ciała, a wiele z jego idei i obserwacji wciąż jest cenionych przez 
współczesnych badaczy na całym świecie. Od czasu ukazania się pracy Darwina 
uczeni odnotowali i zapisali ponad 1 000 000 niewerbalnych zachowań i 
sygnałów. 
W 1971 roku 

Albert Mehrabian

, psycholog amerykański, sformułował wzór, 

przedstawiający wpływ każdego z kanałów na ogólną interpretację przekazu 
informacji. Jest to wzór na „ogólne wrażenie”:

Ogólne wrażenie 100%
=
55% informacji jest przekazywanych językiem ciała
+
38% informacji przekazuje ton głosu
+
7% informacji pobieranych jest z wypowiadanych słów

Inny badacz (

Ray Birdwhistell

) obliczył, że przeciętny człowiek wypowiada słowa 

przez 10 – 12 minut dziennie, a wypowiedzenie zdania przeciętnej długości 
zajmuje około 2,5 sekundy. Podobnie jak 

Mehrabian

 ustalił, że słowny składnik 

stanowi zaledwie 35% rozmowy twarzą w twarz, zaś pozostała część przebiega 
na poziomie niewerbalnym. Są to informacje pochodzące z mimiki, języka ciała, 
tonu głosu. 
Język werbalny i język ciała może być wzajemnie spójny lub niespójny. W 
pierwszym przypadku — komunikat werbalny jest wzmocniony „prawdziwością” 
(potwierdzeniem) w języku ciała i odebrany jako wiarygodny. Czujemy, że 
wszystko jest w porządku, wierzymy w to, co słyszymy. 
W drugim (w przypadku wzajemnego zaprzeczania sobie informacji z tych 
dwóch kodów), komunikat werbalny odbieramy jako niewiarygodny, czujemy, że 
coś jest nie tak, coś nam nie gra, coś budzi niepokój.

Generalna zasada w interpretacji języka ciała jest taka: obserwując jakiś ruch, 
wzmocnij go w wyobraźni 10-100 razy, a odkryjesz, jaką niesie informację, co 
dany człowiek przeżywa.

Większość badaczy jest zgodnych, co do tego, że kanał werbalny jest przede 
wszystkim wykorzystywany do przekazywania informacji, zaś kanał niewerbalny 
służy do przekazywania postaw, które niekiedy są substytutem mówionych 

wiadomości, np. „zabijanie wzrokiem”. 

O ogromnym znaczeniu sygnałów niewerbalnych w porozumiewaniu się świadczy 
między innymi fakt, że istnieje ponad milion świadomych i nieświadomych 
gestów i około 550 000 słów wymienianych w najobszerniejszych słownikach. 
Warto wspomnieć, że mowa społeczności prymitywnych obejmuje nie więcej niż 
400 słów. Tyle samo jest ich w słownictwie ludzi znajdujących się na 
najniższych szczeblach społeczności rozwiniętych. Z całą pewnością liczba 
tików, grymasów, ruchów ramion, wykrzywień ust, wzniesień brwi, ruchów warg, 
chrząknięć, potrząśnięć głową, itd., znacznie przekracza liczbę 400. Głównie 
dzięki temu wzajemne zrozumienie się wśród ludzi tej szczególnej kategorii 
staje się możliwe.

Wśród znawców przedmiotu istnieje przekonanie, że 

kanał werbalny 

wykorzystywany jest przede wszystkim do przekazywania informacji, a 

niewerbalny

 służy głównie do ustalania stosunków międzyludzkich. Relacja 

między dwiema lub więcej osobami jest przez nie, zazwyczaj spontanicznie, 
negocjowana, ustanawiana, oraz podtrzymywana głównie dzięki komunikatom 
bezsłownym. Komunikaty te odgrywają bardzo istotną rolę w tworzeniu 
pierwszego wrażenia o człowieku. 99% opinii o nim powstaje u innych w ciągu 
pierwszych dziewięćdziesięciu sekund kontaktu z nim.

Badania wykazały również, że w procesie porozumiewania się 

sygnały 

niewerbalne

 wywierają na rozmówców pięciokrotnie większy wpływ niż używane 

przez nich słowa. W sytuacji niezgodności obu rodzajów komunikatów, te o 
charakterze werbalnym uznawane są za nieprawdziwe.

Język ludzkiego ciała

 to najstarszy, najbardziej wiarygodny i uniwersalny język 

na świecie. Jest to ważne dla biznesmenów i menedżerów. Jeśli chcą skutecznie 
negocjować, muszą się go nauczyć. Jest to niezbędne dla doskonalenia 
umiejętności kontrolowania swoich zachowań niewerbalnych i odczytywania ich 
znaczenia u innych ludzi. Język ciała prawie zawsze odsłania autentyczne 
intencje. Podobnie jak każdy inny język, składa się on z wyrazów, zwrotów i 
znaków interpunkcyjnych. Słowa interpretujemy w kontekście, a więc gesty 
również powinny być odczytywane w powiązaniu z konkretną sytuacją i innymi 
zachowaniami niewerbalnymi danego człowieka. Poza tym język ciała jest 
zdeterminowany kulturowo, stąd też niektóre sygnały niewerbalne mogą 
wyrażać różne uczucia i postawy w zależności od grupy, regionu, kraju, bądź 
kontynentu. Konieczna jest, zatem ostrożność w interpretacji komunikatów 
bezsłownych. Znaczenie komunikatów zależy od tego, to, gdzie i jak je 

przekazuje.

Bezsłowne komunikaty ze względu na ich ewolucyjne pochodzenie można 
podzielić na:
1. sygnały wrodzone, stanowiące część dziedzictwa biologicznego,
2. sygnały wyuczone, należące do dziedzictwa kulturowego.

Wrodzony charakter znaków niewerbalnych potwierdzają między innymi 

obserwacje dzieci niepełnosprawnych, niewidomych, głuchoniemych, głucho-
niewidomych

. Dzieci te pomimo dużego odizolowania od świata zewnętrznego i 

wynikających z tego faktu bardzo ograniczonych możliwości uczenia się, pod 
wieloma decydującymi względami zachowują się tak samo jak dzieci zdrowe. 
Tak samo uśmiechają się i śmieją, kiedy się cieszą i tak samo płaczą, tupią 
nogami, zaciskają pięści i marszczą pionowo czoło, gdy je coś rozzłości. To samo 
pochodzenie sygnałów niewerbalnych potwierdzają badania prowadzone na 
różnych kulturach ludności. Wykazują one, że mowa ciała wyrażająca 
podstawowe stany emocjonalne, jak radość, wściekłość, smutek, 
zainteresowanie, zaskoczenie, strach, złość, wstręt, pogarda i wstyd jest 
podobna wśród ludzi należących nawet do bardzo odmiennych kultur.
Niemiecki uczony 

Eibl-Eibesfeldt

 odkrył, że dzieci głuchonieme od urodzenia 

potrafią się uśmiechać, a 

Ekman, Friesen i Sorensen

 potwierdzili niektóre z 

oryginalnych przekonań 

Darwina

 dotyczących wrodzonych gestów, gdy 

przeanalizowali ekspresję twarzy ludzi wychowywanych w pięciu różnych 
kulturach. Ustalili, że każda kultura wykorzystuje te same podstawowe grymasy 
twarzy do wyrażania emocji, a to doprowadziło ich do konkluzji, iż muszą one 
być wrodzone. 

Drugim ewolucyjnym źródłem powstawania i kształtowania sygnałów 
niewerbalnych jest 

proces uczenia się

, który praktycznie rozpoczyna się wraz z 

narodzinami człowieka. Sygnały te są przecież jedynym środkiem komunikowania 
się matki i dziecka w okresie, gdy nie potrafi ono jeszcze mówić. Jest to 
również czas, w którym kobieta doskonali swoje umiejętności wychwytywania i 
rozszyfrowywania bezsłownych znaków. Z tej właśnie przyczyny kobiety uważa 
się za bardziej spostrzegawcze od mężczyzn.

Ciągle trwają dyskusje, czy pewne gesty przejmujemy wraz z kulturą, w której 
żyjemy, i potem stają się one nawykami, czy też są dziedziczne. Na przykład 
większość mężczyzn zaczyna zakładanie płaszcza od prawej ręki, zaś większość 
kobiet – od lewej. Gdy mężczyzna mija kobietę na zatłoczonej ulicy, zazwyczaj 
obraca ciało w jej kierunku, natomiast zdecydowana większość kobiet obróci się 

w przeciwną stronę. 
Wiele z naszych podstawowych zachowań niewerbalnych jest wyuczonych, a 
znaczenie licznych ruchów i gestów ma uwarunkowanie kulturowe.

W komunikacji niewerbalna bardzo istotne są takie czynniki, jak: 



przestrzeń społeczna (dystans)

 - według teoretyków istnieją 4 rodzaje 

dystansu (intymny, osobisty, społeczny i publiczny) - jest to wyraz uczuć lub 
władzy, choć różni się w zależności od wzorców kulturowych 



symbole

 - również podkreślają dystans, władzę, zajmowane stanowisko 



wyraz twarzy, mimika 



kontakt wzrokowy .

   Kiedy mówimy, że mamy "przeczucie" lub "niejasne odczucie", iż ktoś skłamał, 
tak naprawdę mamy na myśli, że język ciała nie idzie w parze ze słowami. To 
jest także to, co mówcy nazywają świadomością słuchaczy lub odwołaniem się do 
grupy.

Funkcje komunikacji niewerbalnej:



komunikowanie postaw i emocji

 (uzgadnianie postaw interpersonalnych) 



wspomaganie komunikacji językowej 



zastępowanie mowy

 (gdy utrudniony kontakt werbalny) 

Style komunikacji niewerbalnej:



tendencja afiliatywna

 (bliski dystans, dotyk, kontakt wzrokowy, 

uśmiech) 



tendencja dominatywna

 (wyprostowana postawa, uniesiona głowa, 

szybka mowa, jednostronna komunikacja werbalna) 

   Istnieją co najmniej dwa źródła zróżnicowania wzorów przekazów 
niewerbalnych - 

normy kulturowe

 i indywidualne doświadczenia człowieka. 

Można powiedzieć, że kobiety są lepszymi od mężczyzn nadawcami i odbiorcami 
komunikatów niewerbalnych. Oceniane są, więc jako bardziej wewnętrznie 
zgodne, bezpośrednie i ekspresyjne w porozumiewaniu się. Kiedy porównywano 
trafność interpretacji zachowań niewerbalnych obcych kobiet i mężczyzn, 
kobiety wykazywały znaczącą przewagę zwłaszcza przy odczytywaniu 
negatywnych komunikatów mężczyzn. Różnica w dokładności odczytywania 
komunikatów pozytywnych nie była taka duża. Ciekawe jest również to, że 
małżonki trafniej interpretują sygnały przekazywane im przez obcych mężczyzn 
niż niewerbalne komunikaty swoich mężów. Kobiety, jeżeli popełniają błędy, 
mają skłonność do pomyłek w kierunku pozytywnym, mężczyźni - w negatywnym. 
Dokładność nadawania i trafność odbioru komunikatów niewerbalnych ma wpływ 
na zadowolenie z 

małżeństwa

.

SPOSTRZEGAWCZOŚĆ I INTUICJA
Kobiety są bardziej spostrzegawcze od mężczyzn i ten fakt dał początek temu, 
co powszechnie nazywa się „kobiecą intuicją”. Kobiety mają wrodzoną zdolność 
odbierania i rozszyfrowania sygnałów niewerbalnych, podobnie jak maja większą 
zdolność dostrzegania drobiazgów. Oto dlaczego tak niewielu mężów potrafi 
okłamywać swoje żony i dlaczego, odwrotnie, tak wiele kobiet mydli oczy 
mężom, a ci niczego nie dostrzegają. 
Ten specyficzny rodzaj intuicji jest szczególnie widoczny u tych kobiet, które 
wychowują małe dzieci. Przez kilka pierwszych lat matka posługuję się jedynie 
kanałem niewerbalnym ze swoim potomstwem i to właśnie uważa się za powód, 
dlaczego kobiety często są bardziej spostrzegawczymi negocjatorami niż 
mężczyźni. 

ZACHOWANIA DZIECKA
Zacznijmy od początku, czyli od tego jak zachowują się dzieci. Małe dzieci 
reagują w najbardziej naturalny sposób, dorastając, w procesie socjalizacji, 
uczymy się ukrywać nasze gesty, ale pozostaje tendencja ruchu, która ujawnia 
prawdziwy komunikat z ciała. Dzieci nie kryją swego języka gestów:
- złość — tupie nogami i wymachuje pięściami, czerwieni się i krzyczy lub 
zaciska usta, źrenice się zwężają a oddech przyspiesza.
- lęk — kuli się i chowa, przytula do matki, zaciska oczy lub ucieka, blednie i 
wstrzymuje oddech, usta wykrzywiają się w podkówki.
- kłamstwo — zaciska i zakrywa usta rękami, przestępuje z nogi na nogę, 
nabiera rumieńców i spuszcza wzrok..

- wstyd — udaje że go „nie ma” całym ciałem, pochyla głowę, robi się mniejsze, 
blednie lub czerwienieje.
- zainteresowanie - zbliża się i pochłania całym sobą, oczy otwierają się 
szerzej, podnoszą się brwi, oddech staje się lekko przyspieszony.
- nuda - ziewa i odchodzi.
- zadowolenie i szczęście - twarz promienieje uśmiechem, oczy błyszczą, ciało 
jest dynamicznie napięte.

Dorośli reagują tak samo tyle, że z powodów kulturowych ich ekspresja jest 
przyhamowana — pełne gesty zamienione są na mikro-ruchy i szyfry 
symboliczne.

POZYCJA I WŁADZA
Badania lingwistyczne pokazały, że jest prosta relacja między zajmowaną 
pozycją, poziomem władzy czy prestiżu człowieka a sposobem jego wysławiania 
się. Innymi słowy: im wyżej ktoś stoi na drabinie społecznej, tym łatwiej 
przychodzi mu porozumiewanie się za pomocą słów i zdań. Badania nad 
porozumiewaniem niewerbalnym ujawniły korelację pomiędzy pleceniami 
wypowiadanymi a liczbą gestów, jakie człowiek wykonuje, aby przekazać 
wiadomość. Oznacza to, że status, władza, czy prestiż danej osoby jest także w 
prosty sposób powiązany liczbą gestów czy ruchów ciała przez nią 
wykonywanych. Ktoś znajdujący się na szczycie społecznej czy biznesowej skali 
potrafi wykorzystać zakres swojego słownictwa do precyzyjnego przekazania 
swoich myśli, zaś ktoś mniej wykształcony czy uzdolniony użyje do komunikacji 
większej liczby gestów niż słów.

Kanały ekspresji niewerbalnej można podzielić na dwie grupy:



ruchy ciała- zalicza się: mimikę, kontakt wzrokowy, gesty, pozycję ciała, 
dotyk;.



zależności przestrzenne - dystans, jaki utrzymujemy z rozmówca w 
czasie interakcji.



mimika

 (wyraz twarzy); stany emocjonalne, postawy 



pantomimika (gesty); ilustracje wypowiedzi, ujawnianie zaangażowania w 
rozmowę 



ekspresja pantomimiczna

 

 : emblematy, regulatory, ilustratory, 

adaptory zachowania przestrzenne



czynniki paralingwistyczne – ton głosu, tempo mowy, intonacja, przerwy – 

stan emocji 



powierzchowność – status, zawód 



zapach 

   

Mimika

 twarzy stanowi źródło informacji na temat stanów emocjonalnych i 

postaw, takich jak sympatia czy wrogość. Naukowcy stwierdzili, że istnieje 
sześć głównych rodzajów mimiki odpowiadających następującym emocjom: 
szczęście, zdziwienie, strach, smutek, gniew, pogarda.



Proksemika

 dostarcza informacji o partnerach interakcji na podstawie 

przestrzennej odległości miedzy nimi, sposobu strukturyzowania i 
wykorzystania mikroprzestrzeni. Zachowania proksemiczne pozostają pod 
wpływem dwóch sprzecznych potrzeb: afiliacji i prywatności.



Kinezjetyka

 analizuje postawy ciała, gesty i inne ruchy ciała. Jeden z 

podstawowych aksjomatów komunikowania brzmi, iż jest to zjawisko 
nieuchronne. Można przestać mówić w sensie wokalnym ale nie można w 
ogóle wstrzymać emitowania informacji- intencjonalnie lub 
nieintencjonalnie ciało stale wysyła sygnały poprzez postawę, pochylenie, 
rozluźnienie, napięcie, gesty.



Parajęzyk

- źródłem informacji są cechy głosu- wysokość, natężenie, 

tempo mówienia, wahania i inne zakłócenia płynności mowy.

Warto zastanowić się jaka rolę pełni komunikacja niewerbalna w kontaktach 
interpersonalnych. Wyróżnia się pięć zasadniczych funkcji:



informacyjna,



wspieranie przekazów słownych,



wyrażanie postaw i emocji,



definiowanie relacji,



kształtowanie wrażenia.

Funkcja informacyjna - cały kontekst niewerbalny dostarcza rozmówcy 
bezcennych informacji, przede wszystkim jest źródłem wiedzy nt. 
samopoczucia nadawcy, jego postawy wobec rozmówcy, stopnia pewności siebie, 
stanu emocjonalnego. Posiadanie tych informacji o nadawcy pozwala rozmówcy 
lepiej, efektywniej kontrolować proces komunikacji. Wartość odbieranych 
sygnałów niewerbalnych jest tym większa, że nie tylko nie są one świadomie 
kontrolowane przez nadawcę, ale nadawca nie jest świadom dokonującej się 
emisji.

Wspieranie przekazów słownych - dzięki sygnałom niewerbalnym dokonuje się 
dookreślenie treści przekazywanych słowami. Sygnały niewerbalne sprzyjają 
lepszemu, pełniejszemu zrozumieniu przekazu. Wspieranie przekazów słownych 
może przyjmować kilka form:



powtarzanie sygnałów werbalnych (stosowane jest dla podkreślenia lub 
wyjaśnienia przekazu słownego, na przykład gesty towarzyszące 
wskazywaniu rozmówcy drogi.
zaprzeczanie (zachodzi wówczas, kiedy werbalnie zapewniam, że wszystko 
w porządku ale moje nerwowe ruchy, mimika i ton głosu przeczą słowom)



uzupełnianie (sygnały niewerbalne uzupełniają, zwiększają siłę 
oddziaływania, wiarygodność słów, na przykład wyznaniu uczuć towarzyszy 
kontakt wzrokowy, ciepły, aksamitny głos, bliskość fizyczna)



zastępowanie (na przykład niekiedy z powodu różnych okoliczności gesty 
zastępują słowa, na przykład kiedy odległość jest już zbyt duża, by 
słyszeć się wzajemnie machamy ręka na pożegnanie lub pokazujemy znak 

słuchawki, by przekazać wiadomość, że zadzwonimy)



akcentowanie (wyeksponowaniu określonego fragmentu wypowiedzi służy 
parajęzyk, pauzy, na przykład pytanie dokąd Ty idziesz? W zależności od 
położonego akcentu będzie miało inne znaczenie).

Wyrażanie postaw i emocji - wyrażanie emocji dokonuje się przede wszystkim 
za pomocą sygnałów niewerbalnych. Dotyk, mimika, dystans fizyczny, parajęzyk 
są podstawowymi sposobami uzewnętrzniania emocji i postaw. Główna z postaw 
interpersonalnych jest przyjacielskość-wrogość. Sygnałami, które komunikują 
sympatię, przyjaźń są: uśmiechanie się, spoglądanie, bliskość fizyczna, 
dotykanie, otwarta pozycja ciała, wznoszący się tembr głosu. Druga ważna 
postawa interpersonalna jest dominacja-podporządkowanie. Dominacja jest 
komunikowana za pomocą następujących sygnałów: brak uśmiechu, ręce na 
biodrach, patrzenie na rozmówcę podczas mówienia, donośny, niski głos.

Definiowanie relacji - polega przede wszystkim na określaniu bilansu kontroli, 
poziomu zażyłości i poufałości pomiędzy rozmówcami. Co to oznacza? Za pomocą 
określonych sygnałów niewerbalnych dokonuje się komunikowanie wzajemnej 
atrakcyjności i bliskości, tzn. osoby, które darzą się sympatia, zaufaniem 
zachowują mniejszy dystans fizyczny wobec siebie, pochylają się ku sobie, 
częściej i dłużej utrzymują kontakt wzrokowy, więcej gestykulują i dotykają się 
wzajemnie. Dla wyrażenia dominacji szczególnie ważne są sygnały kinezyczne, 
przede wszystkim postawa, napięcie mięsni, kat pochylenia ciała.

Kształtowanie wrażenia - stosowanie określonych strategii komunikowania 
niewerbalnego pozwala wykreować określone wrażenie. Najskuteczniejsze są te 
strategie, które bazują na zaufaniu i atrakcyjności.

   

Klasyfika

 

 cja funkcji komunikatów niewerbalnych:

 

 

Klasyfikacja Knappa

1. 

Powtarzanie

 - kanał nie językowy przekazuje jednocześnie informacje 

zawarte w wypowiedzi słownej. Np. gest wskazujący wnętrze mieszkania przy 
wypowiedzi "zapraszamy do środka"

2. 

Zastąpienie

 - zamiast słów prezentowana jest sekwencja nie językowa, która 

oznacza to samo. Np. gest pozdrowienia zamiast słów "Dzień dobry". Nie 
wszystkie wypowiedzi mogą być zastępowane przekazami nie językowymi.
3. 

Regulacja konwersacji

 - ustalanie kolejności wypowiedzi.

4. 

Akcentowanie tekstu mówionego

 - ruchy rąk, głowy itd. mogą podkreślać 

znaczenie wypowiadanych słów przez obrazowanie. Np. pochylenie wobec 
rozmówcy jako okazanie szacunku.
5. 

Maskowanie

 - zachowania nie językowe mające na celu ukrycie prawdziwych 

uczuć, przekonań czy myśli. Np. zachowania występujące podczas kłamania

Klasyfikacja Argyle'a

1. Komunikowanie interpersonalnych postaw i emocji

Kody niewerbalne służą przede wszystkim odzwierciedlaniu stosunku człowieka 
do jego otoczenia, w tym zwłaszcza społecznego. Wzajemne ustosunkowanie się 
ludzi przejawiane jest takimi znakami jak wyrazy twarzy, ton głosu, spojrzenia 
czy choćby przyjmowane odległości. To tylko niektóre z gamy środków, poprzez 
które wysyłamy i odbieramy informacje takie jak sympatia - antypatia, 
zainteresowanie - brak zainteresowania, partnerstwo - dominacja - uległość. 
Można powiedzieć, że na poziomie niewerbalnym mamy do czynienia przede 
wszystkim z komunikacją emocjonalną. Komunikowanie werbalne jest natomiast 
głównym sposobem przekazywania informacji innego rodzaju.

2. Samoprezentacja

Poprzez ubiór, fryzurę, sposób wypowiadania się, różne rekwizyty czy ogólniej 
styl zachowania ludzie wysyłają komunikaty dotyczące tego kim są lub kim 
chcieliby by być. Innymi słowy poprzez różne niewerbalne środki informują 
(często nie zamierzenie) o swoim statusie społecznym, ekonomicznym, 
osobowości, sympatiach politycznych (znaczek w klapie marynarki) oraz innych 
aspektach "ja". Bardzo często ludzie grają pewne role, czyli pokazują się takimi 
(na ogół lepszymi, mądrzejszymi, bogatszymi, bardziej pewnymi siebie) niż są w 
rzeczywistości. Bardzo trafnie ujmuje to tytuł książki Ervinga Goffmana 
Człowiek w teatrze życia codziennego do przeczytania, której szczególnie 
zachęcam.

3. Rytuał

Kody niewerbalne odgrywają ważną rolę w rytuałach. Dobrze wszystkim znanym 
rytuałem społecznym jest witanie się i żegnanie. Podczas przywitania w kulturze 
polskiej mężczyźni podają sobie ręce (jeśli odległość pomiędzy osobami na to 
pozwala), uśmiechają się do siebie oraz nawiązują kontakt wzrokowy. Inny 

wariant przywitania to podniesienie ręki lub zdjęcie nakrycia głowy (rzadziej 
już dziś spotykane) oraz ukłon kiedy odległość jest zbyt duża aby podać sobie 
dłonie. Zachowania tego rodzaju są redundantne (wysoce przewidywalne i tym 
samym mające mniejsze znaczenie informacyjne) służą jednak podtrzymywaniu 
dobrych relacji z innymi. Inne rodzaje rytuałów to promocje, immatrykulacje, 
honorowe wręczanie nagród, gdzie także obowiązują określone normy na 
przykład dotyczące strojów czy sposobów zachowywania się.

4. Podtrzymywanie komunikacji werbalnej

Znaczenie wypowiedzi nie zależy tylko od samej treści słów. Jest ono 
(znaczenie) zależne od takich czynników jak akcent, ton głosu, szybkość oraz 
płynność mówienia. Wypowiedź staje się przez to bardziej kompletna co czyni 
ją bardziej (czasami mniej jak ma to miejsce w przypadku ironii) zrozumiałą i 
łatwiejszą do odczytania. Poza tym podczas mówienia ludzie gestykulują a na ich 
twarzach widać różne miny. Są to także informacje, które mogą być pomocne w 
odczytaniu znaczenia wypowiedzi. Jest to o tyle ważne, że większa część tych 
informacji jest przekazywana i odbierana nieświadomie dlatego można uznać, że 
właśnie tam należy szukać potwierdzenia lub zaprzeczenia tego, co jest 
przekazywane w treści słów.
Podczas rozmowy dwu lub więcej osób musi zostać ustalony porządek mówienia. 
Trudno wyobrazić sobie rozmowę kiedy obie osoby mówią jednocześnie. Taki 
porządek ustalany jest właśnie znakami niewerbalnymi takimi jak nabieranie 
powietrza i otwarcie ust, aby za chwilę zabrać głos, skinienia głową, podniesienie 
ręki oraz inne. Kiedy już jedna osoba zabrała głos oczekuje ona reakcji 
słuchacza. Słuchacz natomiast chcąc dać do zrozumienia, że aktywnie 
uczestniczy w interakcji kiwa głową kiedy zgadza się z mówiącym lub kręci 
głową na znak niezgody. Tak czy inaczej przekazuje on mówiącemu informacje 
zwrotne o swoim zaangażowaniu czyni to właśnie przy pomocy kodów 
niewerbalnych. Wreszcie są i takie sytuacje gdzie porozumiewanie się słowne 
jest wykluczone. Wystarczy przyjrzeć się (np. telewizji) grupie pracujących 
wspólnie płetwonurków, pracownikom lotniska pomagającym pilotom parkować 
samolot, czy choćby pracy policjanta kierującego ruchem ulicznym na 
skrzyżowaniu.

Mimika
Twarz jest najbardziej ekspresyjną częścią ciała - odzwierciedla szybko 
zmieniające się nastroje, reakcje na wypowiedzi i zachowania rozmówcy. 
Wyraża przede wszystkim uczucia i emocje. Niektóre obszary twarzy są 
bardziej ekspresyjne niż inne. Bardzo wymowne są okolice brwi:
• całkowicie podniesione wyrażają niedowierzanie, 

• podniesione do połowy - zdziwienie, 
• stan normalny - bez komentarza, 
• do połowy obniżone - zakłopotanie, 
• całkowicie obniżone - złość. 

Podobną siłę ekspresji ma okolica ust. Zmiana położenia kącików ust wyraża 
stany od zadowolenia - podniesione, do przygnębienia - opuszczone.
Zmiana w zakresie mimiki podlega w dużej mierze świadomej kontroli. Poprzez 
kontrolowanie i panowanie nad mięśniami twarzy, ukrywamy niestosowne lub 
nieakceptowane przez otoczenie reakcje Dzięki stosowaniu tzw. technik 
kierowania mimiką, możemy osiągać następujące efekty:

• 

intensyfikować emocje

 (np. spotkawszy osobę, do której nie żywimy żadnych 

ciepłych uczuć, staramy się ukryć naszą obojętność i w czasie rozmowy poprzez 
odpowiedni wyraz twarzy okazujemy zadowolenie ze spotkania) 
• 

deintensyfikować emocje

 (np. wyrażając złość wobec szefa zachowujemy się 

znacznie bardziej powściągliwie niż wobec osoby, która nie ma możliwości 
zastosować wobec nas jakichkolwiek sankcji) 
• 

neutralizować emocje

 (np. normy kulturowe nakazują by mężczyźni nie 

okazywali emocji, ponieważ jest to przejaw zniewieściałości. Kiedy pięcioletni 
"mężczyzna" płacze, ponieważ przewrócił się i zranił się w kolano, wówczas 
mówimy: jesteś mężczyzną, bądź dzielny, to tylko małe zadrapanie i na pewno 
wcale nie boli. W ten sposób dziecko uczy się ukrywać emocje) 
• 

maskować emocje

 (np. słuchając opowieści sąsiadki o tym co się jej 

przydarzyło kiedy czekała na wizytę u lekarza staramy się ukryć znużenie i brak 
zainteresowania. Zamiast tego okazujemy zainteresowanie, współczucie etc.) 

Nie oznacza to, że techniki kierowania mimiką pozwalają ukryć przed wnikliwym 
obserwatorem prawdziwe emocje. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że 
w wyrażanie określonego stanu emocjonalnego jest zaangażowanych kilka 
obszarów twarzy, np. szczęście wyrażają policzki/usta oraz oczy/powieki 
natomiast złość - policzki/usta i brwi/czoło.
Tak więc twarz nie jest ani nieprzezroczystą maską ani wiernym 
odzwierciedleniem stanu wewnętrznego. Choć podlega wolicjonalnej kontroli i 
służy kreowaniu wrażenia, w pewnym stopniu wyraża również prawdziwe stany 
emocjonalne.

Kontakt wzrokowy
Oczy stanowią najważniejszy obszar wizualnej uwagi - w czasie rozmowy uwaga 
koncentruje się na oczach przez ok. 43% czasu. Zasadniczą funkcją kontaktu 

wzrokowego jest przekazywanie komunikatów relacyjnych. Co to oznacza? 
Ogólnie można powiedzieć, że patrzenie na inną osobę jest wyrazem 
zainteresowania a jednocześnie przejawem pozytywnej lub negatywnej 
odpowiedzi na to zainteresowanie. Na przykład podczas rozmowy 
kwalifikacyjnej kandydat usiłuje nawiązać dobry kontakt wzrokowy z rozmówcą 
by poprzez ten kanał wyrazić swoją wiarygodność, kompetencję, 
zainteresowanie firmą. Jeżeli rozmówca jest zainteresowany kandydatem, 
będzie skłonny pozytywnie odpowiadać na jego próby nawiązania kontaktu 
wzrokowego.

Inną ważną funkcją kontaktu wzrokowego jest redukowanie rozproszenia. W 
celu zwiększenia koncentracji uwagi, ograniczamy ilość odbieranych bodźców. 
Kanał wzrokowy jest jedną z dróg dostarczania bodźców, a zatem koncentrując 
myśli na pewnym zdarzeniu, przypominając sobie jakieś szczegóły, 
zastanawiając się nad odpowiedzią ograniczamy kontakt wzrokowy. 
Ekspresja oczu wyraża się nie tylko poprzez spoglądanie, ale również:
• zmianę wielkości źrenic (2-8 mm), 
• wskaźnik mrugania (zwykle co 3-10 sek.), 
• stopień otwarcia oczu (od szeroko otwartych do przymkniętych powiek), 
• wyraz oczu - tzw. maślane oczy, mordercze spojrzenie. 

Dotyk
Z powodu konotacji z seksem i agresją dotyk stanowi sygnał o bardzo dużej sile 
oddziaływania. Dlatego istnieją określone normy społeczne, które regulują 
akceptowany obszar i liczbę dotyków w zależności od charakteru związku 
interpersonalnego. Istnieje szereg sytuacji, w których kontakt cielesny jest 
akceptowany, np. w sporcie, podczas tańca, podczas badania lekarskiego, w 
czasie składania życzeń. We wszystkich tych sytuacjach obowiązują inne reguły, 
ale wspólnym mianownikiem jest brak związku pomiędzy dotykiem i poczuciem 
intymności. Wymienione rodzaje dotyku stanowią bowiem przykłady dotyku 
funkcjonalnego.
Najważniejsze funkcje komunikacyjne dotyku to:

• wspieranie/ pocieszanie, 
• funkcja afiliacyjna, 
• funkcja władzy 

Przekazy dotykowe są szczególnie skuteczne w dostarczaniu pocieszenia 
osobom potrzebującym psychicznego wsparcia. Poprzez dotyk najlepiej 
dokonuje się transmisja uczucia sympatii, zrozumienia, współczucia. Bardzo 
ważna jest rola dotyku w relacjach rodzice-dzieci. Dotyk odgrywa ogromnie 

ważną rolę w kształtowaniu bliskich relacji. 
Przekaz zawarty w dotyku zależy jednak od rodzaju relacji. W bliskich 
związkach dotyk komunikuje sympatię, życzliwość, wsparcie, etc. Z drugiej 
strony w relacji np. z szefem jest wskaźnikiem władzy, dominacji i statusu.

Gesty
Kiedy mówimy nieustannie poruszamy rękami, głową ale też całym ciałem. Ruchy 
te są skoordynowane z mową i stanowią część całościowego procesu 
komunikowania się. Kiwanie głową jest dość specyficznym rodzajem gestu i 
odgrywa dwie zasadnicze funkcje:
• po pierwsze działa jako wzmocnienie, nagroda i zachęta dla rozmówcy do 
kontynuowania wypowiedzi 
• po drugie- służy synchronizacji interakcji - kilkakrotne kiwnięcie głową (seria) 
oznacza brak zgody i chęć zabrania głosu. 

Gesty, w zależności od pełnionej funkcji, dzielimy na:

• 

emblematory

 (niewerbalne substytuty konkretnych słów, np. znak słuchawki; 

znak ilustrujący, że czas minął) 

• 

afektatory

 (niewerbalne zachowania, które odzwierciedlają intensywność 

odczuwanych emocji, np. skrzyżowanie nóg czy rąk, częste zmiany postawy 
ciała) 

• 

ilustratory

 (niewerbalne zachowania, które służą uplastycznieniu wypowiedzi, 

np. opowiadając o małym dziecku gestykulujemy by dokładniej, wierniej opisać 
jego małe paluszki, rączki etc. ) 

• 

regulatory

 (niewerbalne zachowania, które pomagają synchronizować przebieg 

rozmowy, np. zmiana postawy i ułożenia ciała, skinienie głową) 

• 

adaptatory

 (zachowania niewerbalne, które służą zaspokojeniu określonych 

potrzeb psychicznych lub fizycznych, np. obgryzanie paznokci jako przejaw 
zdenerwowania, kręcenie się na krześle jako przejaw zniecierpliwienia. Jako 
ciekawostkę warto podać, że kiedy ujawniamy informacje nt. wewnętrznych 
stanów, np. opowiadamy o swoich przeżyciach, wówczas najczęściej dotykamy 
lewej strony naszego ciała. Kiedy natomiast doświadczamy obawy w związku z 
nawiązaniem kontaktu z nową osobą, najczęściej dotykamy prawej części 
naszego ciała.) 
Pozycja ciała

Sposób siedzenia czy stania ujawnia informacje nt. naszego samopoczucia. 
Jednym z komunikatów emitowanych przez postawę ciała jest stan napięcia 
psychicznego. Świadczą o nim znaki statyczne (stopy ściśle przylegające do 
siebie, ręce przyciśnięte do ciała, zaciśnięte dłonie) oraz kinezyczne (ciągłe 
poruszanie stopami, rękami, kręcenie głową). Za pomocą postawy ciała 
komunikujemy również nasze nastawienie wobec rozmówcy. Bezpośrednie 
ustawienie ciała ułatwiające kontakt wzrokowy, wychylenie ciała do przodu, 
dotykanie jest wyrazem pozytywnego nastawienia do rozmówcy. Wyrazem 
sympatii dla rozmówcy jest podobna/ lustrzana pozycja ciała.

Zachowania przestrzenne
Wyróżnia się cztery strefy używane przez nas nieświadomie podczas interakcji 
z innymi ludźmi. Są to:
• strefa intymna (0-45cm), 
• strefa osobista (45-120 cm), 
• strefa społeczna (1,2-3,6 m), 
• strefa publiczna (3,6-6m). 
Bliskość przestrzenna jest wskaźnikiem lubienia, sympatii. Im bliższy dystans, 
tym bliższa relacja. 

Komunikacja werbalna

Komunikacja werbalna to przekazywanie informacji za pomocą wyrazów. Dużą 
rolę odgrywają tu takie czynniki, jak:



akcent

 (badania dowiodły, że jest ważniejszy niż treść wiadomości!)



stopień płynności mowy

 (świadczy o kompetencji i odpowiedzialności)



zawartość (treść) wypowiedzi

; jest uzależniona od władzy oraz związków 

międzyludzkich, uzależnionych od przyjętego systemu kulturowego.

Komunikacja werbalna to komunikacja oparta na słowie. Sprowadza się ona do 
tego, iż przekazując komunikaty używamy słów. Rozmawiając z drugą osobą – 
używamy słów. Czytając książkę – odbieramy komunikaty autora przekazane nam 
za pomocą słów. Pisząc list lub wypracowanie przekazujemy komunikaty za 
pomocą słów. 

Biorąc pod uwagę kierunek przesyłanych komunikatów, rozróżniamy 
komunikację:



pionową



poziomą

Komunikacja pionowa dotyczy najczęściej komunikatów formalnych 
przepływających pomiędzy pracownikami i ich przełożonymi w celu osiągania 
założonych celów, przekazania informacji i poleceń, a także zasygnalizowania 
spraw wymagających szczególnej uwagi lub rozwiązania problemu. Mówimy 
wówczas o komunikacji skierowanej ku dołowi. Możemy mieć również z 
odwrotnym kierunkiem komunikacji pionowej – skierowanej ku górze. Ma to 
miejsce gdy podwładni informują przełożonych o swoich osiągnięciach, stopniu 
wykonanych zadań, występujących w pracy problemach itp. Przełożeni są 
zainteresowani tym kierunkiem komunikacji, ponieważ ułatwia im kierowanie i 
czuwanie na d rozwojem prowadzonej działalności. W warunkach szkolnych 
mamy do czynienia z tym rodzajem komunikacji pionowej, kiedy uczeń zwraca 
się do nauczyciela, dyrekcji lub innych pracowników szkoły. 

Z komunikacją poziomą mamy do czynienia wówczas, gdy przebiega ona między 
członkami tej samej grupy lub pracownikami pełniącymi funkcje na tym samym 
poziomie. Komunikacja ta może mieć charakter formalny jak i nieformalny.
Aby wszystkie wymienione powyżej rodzaje komunikacji werbalnej przyniosły 

zamierzony skutek, osoby komunikujące się muszą się wykazać następującymi 
umiejętnościami:



mówienia



czytania



słuchania



przekonywania

Arabskie przysłowie mówi: „Człowiek ma tylko jedne usta , ale dwoje uszu”. 
Dopełniając to przysłowie można powiedzieć, że człowiek nie ma dwoje uszu, a 
czworo i mówi czterema językami. Wyjaśnić to można w ten sposób, że w 
każdym wypowiadanym komunikacie możemy wyróżnić cztery płaszczyzny 
komunikacji:



płaszczyznę rzeczową(formalną),

 poprzez którą przekazujemy pewne 

informacje w sposób oczywisty, formalny,



płaszczyznę autoportretu(autoprezentacji),

 poprzez którą informujemy, w 

jakim jesteśmy nastroju, gdy wypowiadamy, nadajemy komunikat,



płaszczyznę wzajemnych relacji

, która informuje o stosunku do 

rozmówcy(lub otoczenia),



płaszczyznę apelu

, w którym jest zawarte nasze życzenie do odbiorcy.

Komunikacja werbalna to przekazywanie informacji za pomocą wyrazów. Dużą 
rolę odgrywają tu takie czynniki, jak:



akcent

 (badania dowiodły, że jest ważniejszy niż treść wiadomości!)



stopień płynności mowy

 (świadczy o kompetencji i odpowiedzialności)



treść wypowiedzi

 (jest uzależniona od władzy oraz związków międzyludzkich, 

uzależnionych od przyjętego systemu kulturowego).

Aby zapobiec nieporozumieniom, jakie mogą z tego tytułu wyniknąć, powinniśmy 
posiąść umiejętność aktywnego słuchania. Możemy to osiągnąć stosując 
następujące techniki



odzwierciedlenie

 – informujemy rozmówcę, jak zrozumieliśmy jego odczucia 

lub intencje



parafrazowanie

 – ujmujemy inne słowa zasłyszany komunikat, upewniając się 

czy dobrze został zrozumiany



klaryfikacja

 –skłaniamy rozmówcę do skoncentrowania się na głównej idei 

komunikatu lub prosimy o bardziej precyzyjne wyjaśnienie sprawy



potwierdzenie 

– dopowiadamy pewne słowa, potwierdzając, że jesteśmy 

zainteresowani wypowiedzią i słuchamy uważnie

W komunikacji werbalnej bardzo ważne jest aby podczas rozmowy, pamiętać o:

o jasności i przejrzystości wyrażania się (zwróć uwagę na to, co mówisz i jak),

o zwróć uwagę na ton i natężenie głosu, na przykład na to, co mówimy i jak),

o jak wymawiasz poszczególne słowa (chodzi tu o staranność wypowiedzi, na 
przykład zamiast wziąć ludzie często mówią wziąś, wzią, wziąć; czy Twoje 
wypowiedzi są zgodne z zasadami gramatyki, na przykład zamiast: tu pisze- tu 
jest napisane).

   Czasami w procesie komunikacji musimy komuś odmówić. Ludzie często nie 
potrafią wyraźnie odmawiać. W celu uniknięcia sytuacji konfliktowej należy 
zastosować technikę asertywnego odmawiania, składającą się z trzech 
elementów:

o

ze słowa NIE;

o

z jasnego i konkretnego określenia czynności, której nie chcemy 

wykonać;

o

z krótkiego i PRAWDZIWEGO uzasadnienia odmowy.

PŁASZCZYZNY KOMUNIKACJI 

Płaszczyzna rzeczowa
( język formalny) – 
poprzez którą przekazujesz 
pewne informacje w 
sposób oczywisty

Stosunek do otoczenia
( język relacji ) – płaszczyzna, 
która informuje o Twoim 
stosunku do rozmówcy
 ( lub otoczenia )

Autoportret
( język autoprezentacji ) – płaszczyzna 
poprzez którą informujesz, w jakim 
jesteś nastroju, gdy wypowiadasz 
( nadajesz ) komunikat

Apel
Język życzeń – 
płaszczyzna w 
której jest 
zawarte 
życzenie do 

TECHNIKI AKTYWNEGO SŁUCHANIA

KLARYFIKACJA

Skupianie się na 
najważniejszym. 
Prosimy rozmówcę o 
skoncentrowanie się na 
sprawie 
najważniejszej, np.:
,,Która z tych spraw 
jest dla ciebie 
najważniejsza?”

ODZWIERCIWDLANIE
Mówimy rozmówcy, jakie 
- według nas - są jego 
odczucia, np.: ,,Zdaje się, 
że jesteś rozgniewany”,
,,Wygląda na to, że cię 
rozzłościłem”,
,,Oczywiście jesteś 
zadowolony z tych 
planów”.

POTWIERDZANIE 
Dopowiadamy pewne 
słowa potwierdzają, 
że jesteśmy 
zainteresowani 
wypowiedzią i 
słuchamy uważnie
,,Tak, oczywiście, 
rozumiemy, że nie 
wolno ściągać”.

PARAFRAZOWANIE
Ujmujemy w inne słowa 
sens usłyszanej 
wypowiedzi, sprawdzając, 
czy dobrze zrozumieliśmy, 
np.:
,,O ile dobrze cię 
rozumiem...”,
,,Chodzi o to, że...”,
,,Z tego co mówisz 
rozumiem, że...”.

Rady dla osoby ubiegającej się o pracę. Komunikowanie się z potencjalnym 
pracodawcą.

Pisanie
Warto wiedzieć, że ktoś, kto czyta nasze dokumenty sporządzone np. pod 
kątem poszukiwania pracy, wyrabia sobie na tej podstawie zdanie na nasz 
temat. Liczy się nie tylko treść merytoryczna - czyli to, co udało nam się zrobić 
i z jakim wynikiem - ale także podejście do tematu, sposób jego prezentacji 
zarówno w aspekcie wizualnym, jak i treściowym. Mówi to wszak wiele o ich 
autorze.

Ujęte w punktach zasady pisania życiorysu i listu motywacyjnego to:
* zwięzła forma, konkretna treść - pozbawiona ogólników;
* schludny, efektowny wygląd;
* rozmieszczenie tekstu na stronie w sposób ułatwiający jego czytanie;
* interesujący i nieszablonowy sposób przedstawienia samego siebie i własnych 
kwalifikacji oraz dokonań;
* zasygnalizowanie związku emocjonalnego (pozytywnego) z pracą, o którą się 
ubiegamy. 

Należy pamiętać o tym, by być wiarygodnym. Jeżeli piszesz, że lubisz taką a nie 
inną pracę, niech to będzie prawda. Jeżeli zaznaczasz, że dana firma podoba Ci 
się, napisz dlaczego. Powinieneś dowiedzieć się jak najwięcej o tym 
przedsiębiorstwie. 

Rozmowa telefoniczna
W rozmowie telefonicznej nie widzisz osoby, z którą rozmawiasz i nie możesz 
reagować na jej zachowanie. Tymczasem ona odbiera sygnały nie tylko z treści 
tego, co mówisz, ale także poprzez ton Twojego głosu, ponieważ zależy on od 
wielu czynników; warto więc zapamiętać kilka podstawowych zasad, których 
przestrzeganie zapobiega najpoważniejszym błędom. 

Oto kilka zasad, o których warto pamiętać sięgając po słuchawkę telefonu:
* Dzwoń wtedy, kiedy miałeś to zrobić (o ile wcześniej się na to umawiałeś). 
Punktualność i terminowość to cechy bardzo cenione i pożądane, a załatwianie 
spraw przez telefon to zupełnie inna dziedzina komunikacji niż 
niezobowiązujące lub towarzyskie: "Słuchaj, zdzwonimy się jakoś w tygodniu". 
* Jeśli jesteś interesantem - nie dzwoń zaraz po rozpoczęciu pracy, w przerwie 
obiadowej i pod koniec pracy; rano przeszkodzisz w organizacji dnia, pod koniec 
pracy trafisz na gorączkę pogoni za czasem, a dzwoniąc w porze lunchu - 
zwiększasz szansę, że nie zastaniesz właściwej osoby w biurze lub będziesz 
potraktowany inaczej niż mógłbyś oczekiwać. 
* Przygotuj się do rozmowy; zrób sobie plan tego, co chcesz powiedzieć. 
Pamiętaj, że telefon to narzędzie komunikacji krótkiej i konkretnej. 

* Przedstaw się imieniem i nazwiskiem, od razu osadzając swoją osobę we 
właściwym kontekście ("dzwonię w związku z ogłoszeniem"; "dzwonię z polecenia 
pana X", itp.).
* Pamiętaj o tytułach osób, z którymi rozmawiasz i tych, o których mówisz.
* Mów niezbyt głośno, spokojnie i wyraźnie.
* Pamiętaj, aby czasami uśmiechnąć się do osoby, z którą rozmawiasz; choć 
tego nie widać, to słychać! Najtrudniejsza rozmowa stanie się wtedy 
sympatyczniejsza dla obu stron.
* Powinieneś - w miarę możliwości - dążyć do konstruktywnego końca, a więc na 
przykład: ustalenia terminu spotkania lub daty i godziny następnej rozmowy 
telefonicznej. 

Rozmowa bezpośrednia
W procesie komunikacji zawiera się świadome oddziaływanie na odbiorców, 
zakładające właściwy dobór środków przekazu treści. Jednak w różnym stopniu 
potrafimy kontrolować to, co komunikujemy; czasami nasze przekazy są 
nieuświadomione, a nawet - odbywają się bez naszej wiedzy i woli. Wygląd, 
mimika i wyraz twarzy mówią o nas wiele naszym rozmówcom. Informacją są 
również niekontrolowane zachowania ciała. 

W czasie rozmowy ważne jest, jaką przybierasz postawę. Nie odchylaj się do 
tyłu i nie opieraj o biurko czy stół. Kiedy mówisz - możesz się nieznacznie 
przechylić w kierunku rozmówcy. Zarówno postawa zbyt swobodna, jak i zbyt 
skrępowana, nie pomoże Ci w zbudowaniu dobrego wizerunku. Ręce trzymaj 
swobodnie na kolanach, można je spleść. 

Nie unikaj wzroku Twojego rozmówcy, patrz mu często w oczy, zwłaszcza kiedy 
mówi, albo kiedy Ty mówisz coś szczególnie istotnego. To dla niego także ważny 
komunikat. Świadczy on o Twoim spokoju, pewności siebie, o szczerości i 
odwadze.

Twój wygląd też jest ważnym komunikatem. Wyrażasz nim stosunek do drugiej 
osoby oraz mówisz o sobie, do jakiej grupy społecznej należysz, jakie wartości 
szanujesz itd. Zadbaj więc o odpowiedni wygląd wybierając się z wizytą do 
potencjalnego pracodawcy. 
Na ważne spotkania przychodź co najmniej 5 minut wcześniej. Spóźnieniem 
zrobisz złe wrażenie. Świadczy ono negatywnie o Twojej solidności i może być 
odebrane jako brak szacunku do osoby, z którą się umówiłeś. Poza tym, jeśli 

wbiegniesz zdyszany, w pośpiechu rozpoczniesz rozmowę; jeśli podasz 
gospodarzowi spoconą rękę - wzbudzisz odruchową niechęć. Ważne jest, aby 
mieć chwilę czasu na odpoczynek, zebranie myśli i poprawienie wyglądu.

Słuchanie jest równie ważne jak mówienie!
Podstawową formą komunikowania treści jest nie tylko mówienie, ale i słuchanie. 
Właściwie słuchając - budujesz dobry klimat rozmowy, a także odbierasz ważne 
i przydatne Ci informacje. 

Jak słuchać?
* robimy przerwę po każdej wypowiedzi naszego rozmówcy, nie spieszymy się z 
odpowiedzią;
* powtarzamy część wypowiedzi (własnymi słowami, tak jak zrozumieliśmy), tak 
abyśmy i my sami i nasz rozmówca mieli pewność, że mówimy o tym samym;
* zadajemy pytania, żeby lepiej zrozumieć;
* dajemy werbalne (aha) i niewerbalne (skinienie głowy) sygnały, że podążamy za 
tym, co przekazuje rozmówca;
* wyrażamy uczucia (mimicznie i werbalnie);
* nie proszeni - nie radzimy

Wszystkie Twoje delikatnie nadawane sygnały mają ułożyć się w docierający do 
drugiej osoby komunikat, że generalnie aprobujesz to, co słyszysz, podzielasz 
ten punkt widzenia, masz zbliżoną ocenę tego, co słyszysz. 

O tym, jakie robimy wrażenie, decyduje zachowanie i to, co rozmówca wie o nas 
z CV czy listu motywacyjnego, rozmowy telefonicznej, opinii innych czy 
doświadczenia. Dlatego należy dbać o swój wizerunek na każdym etapie 
kontaktu z ludźmi. W sytuacji starania się o pracę istotne jest, aby każdy 
element dawał spójny, pozytywny obraz przyszłego pracownika. 

Ton głosu zależy od Twojego nastroju i nastawienia do osoby, z którą 
rozmawiasz; ważne jest więc pozytywne nastawienie do rozmówcy. Pomożesz 
sobie w wytworzeniu takiego nastroju, kiedy będziesz się starał myśleć i mówić 
dobrze na temat czekającej Cię rozmowy. 

Treść, choć stanowi tylko 7% przekazu, jest bardzo ważna; składa się na to 

ogólna wiedza osoby będącej nadawcą komunikatu oraz znajomość danego 
tematu, a także zdolność ładnego i zrozumiałego wypowiadania się, która wiąże 
się z oczytaniem i doświadczeniem w prowadzeniu rozmów. 

Jak mówić?
* wyrażamy opinię zwięźle i na temat;
* mówimy o faktach i o swoich uczuciach, a nie o drugiej osobie (np. "boli mnie 
kiedy widzę, że on może wracać później do domu niż ja" a nie "jesteście 
niesprawiedliwi, pozwalacie mu na więcej niż mnie");
* robimy wszystko, aby druga strona nas rozumiała;
* panujemy nad emocjami, staramy się mówić spokojnie;
* posługujemy się językiem zrozumiałym dla drugiej strony, nie używamy slangu 
i żargonu.

Stosując powyższe zasady - masz zdecydowanie większą szansę nie tylko na 
pełniejsze kontakty z ludźmi, ale także na zdobycie pracy, na której Ci zależy. 

Źródła:



Argyle M.: „Psychologia stosunków międzyludzkich”, Warszawa Wyd. 
Naukowe PWN 1999



Domachowski W.: „Przewodnik po psychologii społecznej”, Warszawa Wyd. 
Naukowe PWN, 1999



Gregorczyk S., Romanowska M., Sopińska A., Wachowiak P., 
„Przedsiębiorczość bez tajemnic”, WSiP, Warszawa 2002,



Piszczek M. „Metody komunikacji alternatywnej w pracy z osobami 
niepełnosprawnymi”, Warszawa 1997 



Podręcznik dla uczniów i dla nauczycieli liceum technicznego, 
„Komunikacja interpersonalna - Istota przedsiębiorczości”, WSiP, 
Warszawa 1994



Thomson P., „Sposoby komunikacji interpersonalnej”, Poznań 1998.



Tomaszewski T: „Psychologia”, Warszawa 1982



Torneus  M.,  Gun-Britt   H.,  Lundberg   I.,   “Rozmowy  o   języku.   Zabawy  i 
ćwiczenia”, Gdańsk 1995



Wykłady z psychologii społecznej (Wybrane zagadnienia ) Skrzyński W. , 
Dyryda M.

Artykuły:



Bartczak I.: „Komunikacja niewerbalna: wybór literatury”, Wszystko dla 
Szkoły - 1999, nr 9



Brzezińska A. : „Mowa ciała”, - 2001, z. 39 



Dymek M.: „Komunikacja niewerbalna też ważna”, Nowa Szkoła. - 1996, nr 
3

I  nternet – wyszukiwarki internetowe : 

 

 



www.google.pl



www.wp.pl



www.onet.pl



www.1praca.gov.pl