made by koperek© 

 

1)  biografia autora; 
2)  charakterystyka głównej postaci i jej losy; 
3)  ideologia utworu i filozofie oraz  
ważne terminy, związane z autorem lub utworem; 

 

1.  ANTYK 

 

a.  Sofokles – „Król Edyp”  

 

1)  Największy obok Ajschylosa i Eurypidesa tragik starożytnej Grecji.  Zerwał z klasyczną konwencją trylogii 

tragediowej,  mieszczącej  się  w  ramach  tetralogii,  której  zwieoczeniem  był dramat  satyrowy.  
Wprowadził do tragedii trzeciego  aktora, zwiększył liczebnośd chóru z  12 do 15 osób; położył ogromne 
zasługi na polu scenografii znacznie ją rozbudowując. 

 

2)  Syn  króla  Teb,  Lajosa  i  Jokasty.  Gdy  był  niemowlęciem  rodzice  nakazali  porzucid  go  w  górach  

ze skrępowanymi nóżkami w obawie przed wypełnieniem się proroctwa, iż będzie on ojcobójcą, jednak  
w  wyniku  litości  ze  strony  pastucha,  służącego  Lajosa,  trafia  do  Koryntu  na  dwór  króla  Polybosa,  
który  sam  był  bezdzietny  i  bezpłodny.  Tam  zostaje  mu  nadane  imię  Edyp  co  ma  wywodzid  się  od 
opuchniętych  nóżek  chłopca  –  efekt  skrępowania  ich  więzami.  Edyp  wychowuje  się  w  błogiej 
nieświadomości o  własnym pochodzeniu. Jego  przybranymi rodzicami  są  Polybos z  Koryntu i Merope z 
Dorydy.  Gdy  dorasta  dowiaduje  się,  że  jest  podrzutkiem.  Szukając  pomocy  w  odnalezieniu  swoich 
korzeniu  u  wyroczni  delfickiej  otrzymuje  straszliwą  przepowiednie  iż  będzie  ojcobójcą  
i  zawrze  kazirodczy  związek  z  własną  matką.  W  obawie  przed  wypełnieniem  się  wróżby  wyjeżdża  
z  Koryntu  i  trafia  do  Teb.  Między  czasie  zabija  starca,  który  później  okazuje  się  byd  jego  biologicznym 
ojcem – wypełnia w ten sposób nieświadomie pierwszą częśd przepowiedni. Następnie w Tebach żeni się 
z wdową po Lajosie, Jokastą  – jest to tak naprawdę jego biologiczna matka, wypełnia więc drugą częśd 
przepowiedni.  Od  tego  momentu  bohater  przeżywa  tragizm  swojej  postaci,  okazuje  się  byd  bezsilny 
wobec  wyroków  boskich.  Ostatecznie  w  akcie  rozpaczy  okalecza  się  wybijając  sobie  oczy.  
Na  własną  prośbę  zostaje  skazany  na  banicję.  Przed  odejściem  żegna  się  ze  swoimi  dziedmi  –  ma  ich 
czworo dwóch synów i dwie córki (Antygona i Ismena). 

Sofoklesa  do  napisania  sztuki  zainspirowały  ówczesne  wydarzenia  polityczne,  a  zwłaszcza  straszliwa 
zaraza,  jaka  dotknęła  Ateny  na  początku  wojny  peloponeskiej.  Prototypem  postaci  Edypa  mógł  byd 
Perykles,  wielki  przywódca  Aten  należący  jednak  do  rodu  Alkmeonidów,  który  był  przeklęty  
za dopuszczenie się tz. "Zmazy kylooskiej". 

 

 

3)  Bohater  tragiczny  to  postad,  uwikłana  w  nieprzezwyciężalny  konflikt,  między  swoimi  dążeniami  

a siłami wyższymi: losem, prawami historii, normami moralnymi; konflikt ten w konsekwencji  prowadzi 
do nieszczęścia. Tragizm często przybiera postad fatum, ciążącego nad tytułowym bohaterem – jego los 
jest  już  wcześniej  zaplanowany.  Staje  się  on  winowajcą  i  ofiarą.  W  kontekście  Edypa  mówimy  o  tak 
zwanej 

ironii 

tragicznej, 

polegającej 

na 

tym, 

że 

wszystkie 

czyny 

bohatera,  

wbrew  jego  woli  i  świadomosci,  pchają  go  do  klęski.  Podstawowym  pojęciem  tragedii  greckiej  jest 
katharsis, rodzaj duchowego oczyszczenia, jakiego doświadcza widz po obejrzeniu spektaklu. 

 
 
 
 
 
 
 
 

made by koperek© 

 

2.  RENESANS  

 

a.  Jan Kochanowski 

1)  Jan  Kochanowski  był  przedstawicielem  poezji  narodowej  w  okresie  renesansu,  poeta  doctus,  autor 

pieśni,  fraszek,  trenów,  dramatu  „Odprawa  posłów  greckich”;  odebrał  gruntowne  wykształcenie  
z  nauk  humanistycznych  –  poznał  łacinę,  grekę,  hebrajski,  kulturę  antyku,  filozofię  starożytną  
i współczesnych  mu  myślicieli; pisał po łacinie i języku polskim  – jego ambijcą było stworzenie  wielkiej 
literatury  narodowej,  wpisanej  w  dziedzictwo  kultury  rzymsko-  greckiej  i  judeochrześcijaoskiej;  
przez  15  lat  służył  na  dworach  magnackich,  a  następnie  został  dworzaninem  i  kanclerzem  
Zygmuta Augusta, by w koocu osiąśd w Czarnolesie, gdzie ożenił sięi założył rodzinę; jako ziemianin głosił 
pochwałę życia wiejskiego; duży wpływ na tematykę jego utworów miała śmierd ukochanej córki, Urszuli. 

 

2)  Utwory  

o 

pieśni  

 

-  „Pieśo V (O spustoszeniu Podola)” 

Patriotyczny  utwór,  zainspirowany  autentycznym  wydarzeniem  historycznym  – 
najazdem  tatarskim  na  Podole,  który  był  straszliwy  w  skutkach  dla  ludności  tych 
ziem.  Podmiot  liryczny  stanowi  tu  porte  –  parole  autora,  który  usiłuje  obudzid 
sumienia  rodaków.  Apeluje  o  poświęcenie  na  rzecz  ojczyzny  i  sfinansowanie 
wyprawy  wojennej,  aby  zapobiec  jeszcze  większym  nieszczęściom,  które  mogą 
spotkad kraj. Ostrzega, że jeżeli Polacy nie wyciągną wniosków z wydarzeo na Podolu, 
to  przysłowie  „mądry  Polak  po  szkodzie”  trzeba  będzie  przeformułowad  
na „przed szkodą i po szkodzie głupi”. 

 

-  „Pieśo IX (Chcemy sobie byd radzi…)” 

Pieśo  o  charakterze  refleksyjnym,  tematyce  biesiadnej.  Poeta  wychodząc  
od  pochwały  radości  życia  i  jego  przyjemności  jawi  się  nam  jako  epikurejczyk, 
wołający  „carpe  diem”.  Chwytanie  dnia,  ulotnej,  niepowtarzalnej  chwili  ma  swe 
uzasadnienie w przekonaniu, że życiem rządzi Fortuna lub sam Bóg pisze scenariusz 
życia 

każdego 

człowieka. 

Zatem 

należy 

zachowad 

stoicki 

spokój  

i  z  pokorą  przyjmowad  zrządzania  losu.  Przyjęcie  stosownej  filozofii  życia  może 
uchronid  człowieka  przed  zbłądzeniem  i  pozwala  wypełnid  swoje  przeznaczenie. 
Związki z filozofią Horacego (horacjanizm). 

-  „Pieśo świętojaoska o sobótce” 

Jest  to  cykl  12  pieśni  głoszących  pochwałę  życia  na  wsi,  wkomponowanych 
tematycznie w ludowy obrzęd sobótki przypadającej na letnie zrównanie dnia z nocą. 
Pieśni  kreują  obraz  wsi  jako  literackiej  Arkadii,  na  który  składa  się  sielska  natura, 
uczciwe  życie,  urodzajnośd  sadów  i  ogrodów,  dostatek  zagród,  a  w  domu  –  
dobra żona, gromadka dzieci i pokolenie dziadków. 

 

-  „Pieśo XXV (Czego chcesz od nas, Panie)” 

W utworze tym poeta kreśli renesansową wizję Boga jako doskonałego architekta – 
twórcy  pięknego,  genialnie  urządzonego  świata  –  a  także  dobrego  ojca,  
do którego człowieka zwraca się z prośbą o opiekę. 

 
 
 

made by koperek© 

 

o 

 treny 

Cykl  poetycki  19  żałobnych  wierszy,  poświęcony  zmarłej  córce  poety,  Urszulce.  Autor  pisze 
przede  wszystkim  o  swoim  bólu  i  kryzysie  wyznawanych  wartości,  szydzi  z  mądrości,  
która  w  jego  mniemaniu  miała  go  uchronid  przed  rozpaczą,  dostrzega  niesprawiedliwośd  
i  chaos,  panujący  na  świecie:  „nieznajomy  wróg  jakiś  miesza  ludzkie  rzeczy,  nie  mając  
ani  dobrych,  ani  złych  na  pieczy”  (Tren  XI).  Rozpaczliwie  poszukuje  zmarłej,  by  ostatecznie 
zwątpid  w  ogóle  w  jej  istnienie  i  tym  samym  w  Boga,  o  czym  świadczą  słowa  z  Trenu  X: 
„gdzieśkolwiek  jest,  jeśliś  jest,  lituj  mej  żałości”.  Treny  są  dramatem  filozofa,  chrześcijanina  
i ojca. 

Ostatni  utwór  cyklu,  Tren  XIX,  przynosi  całkowite  uspokojenie.  Jest  on  pisany  w  konwencji 
snu,  w  którym  poeta  widzi  swoją  zmarłą  matkę  z  Urszulką  na  ręku.  Otrzymuje  od  niej 
napomnienie,  by  zachował  umiar  w  rozpamiętywaniu  swojego  cierpienia  i  znosił  swój  
los zgodnie z hasłem humanistów: „ludzkie przygody ludzkie noś”. 

 

-  „Tren I” 

Obecne są porównania homeryckie: smok – obraz śmierci, łzy Heraklitowe – Heraklit, 
wiecznie  płaczący  filozof  oraz  liczne  epitety:  „wdzięczna  dziewka”,  „niepobożna 
śmierd”. Zawiera również pytanie retoryczne: „Nie wiem, co lżej: czy smutku jawnie 
żałowad/ Czyli się z przyrodzeniem gwałtem mocowad?”. Kochanowski mówi o bólu  
i stracie , jakiej doznał. Przedstawia, jak bardzo cierpi i nie może znaleźd pocieszenia. 
Dzieli się żalem i chce go zrozumied. 

 

-  „Tren V” 

Zdrobnienia:  „gałązki”,  „listki”,  „prątkiem”.  Porównania  homeryckie.  Liczne  epitety:  
„siła  przyrodzona”,  „najmilsza  Orszula”  świadczą  o  bogactwie  językowym. 
Kochanowski  porównuje  Urszulkę  do  młodego  drzewka  oliwkowego,  które  zostaje 
wycięte przez ogrodnika, ubolewa, że jego mała córka zmarła. Platformą tego trenu 
jest  łamanie  prawa  natury,  które  pozwala  osobie  dorosłej  pogodzid  się  
ze  śmiercią,  nie  pozwala  spokojnie  patrzed  ojcu  na  śmierd  dziecka.  Poeta  przez 
porównanie do oliwki charakteryzuje dziecko. 

 

-  „Tren VI (Ucieszna moja śpiewaczka! Safo Słowieoska!)” 

Kochanowski  chce,  aby  córka  także  stała  się  poetką,  pierwszą  w  Polsce.  Wylicza  jej 
cnoty  i  niezwykłośd.  Pisze,  że  nie  nacieszył  się  nią  jeszcze,  przywołuje  też  pieśo 
dziewczynki  do  matki,  wywodzącą  się  z  ludowej  pieśni  weselnej,  w  której  panna 
młoda żegna się z matką i domem rodzinnym. 

 

-  „Tren VII (Nieszczęsne ochędostwo, żałosne ubiory)” 

 

Poeta  opisuje  swój  żal,  gdy  należy  pochowad  Urszulkę.  Jego  ból  jest  tym  większy,  
że zdaje sobie sprawę, iż jest to jedyna rzecz, jaką może jej teraz ofiarowad. Tren ten 
jest inspirowany pieśnią żałobną Antygony. 

 
 
 
 

made by koperek© 

 

-  „Tren IX (Kupid by Cię, mądrości, za drogie pieniądze)” 

W  tym  trenie  Jan  Kochanowski  podważa  siłę  mądrości  i  nauki.  Tym  samym  jest  to 
załamanie  myśli  renesansowej.  Pisze  on,  że  mądrośd  nie  pozwala  na  odwrócenie 
uwagi  od  rzeczy  ludzkich,  śmierci.  Człowiek,  który  uważa  wiedzę  za  najważniejszą, 
życie  mierzy  dobrami  materialnymi.  Kochanowski  żali  się,  że  on  także  wiele  lat 
spędził  na  zgłębianiu  wiedzy,  chcąc  osiągnąd  szczyt.  Teraz,  gdy  stracił  córkę,  jest  to 
dla niego nieważne. 

 

-  „Tren X (Orszula moja wdzięczna, gdzieś mi się podziała?)” 

Tren X jest rozważaniem na temat Urszulki. Poteta zastanawia się, co dzieje się z jej 
duszą,  chce  by  mu  się  ukazała,  poszukuje  jej  w  innych  kulturach:  
Grecja 

– 

„Czy 

Cię 

przez 

tęskliwe 

Charon 

jeziora 

wiezie”,  

Wschód (reinkarnacja) - „Wzięłaś na się postawę i piórka słowicze?”. 

 

-  „Tren XIX”  

Poeta  opisuje  wizję  swojej  zmarłej  matki  z  „Orszulką  wdzięczną”  na  rękach.  
Jest to pocieszeniem i przynosi mu ulgę. 

 

3)  Światopogląd  Kochanowskiego  na  podstawie  fraszek  i  pieśni  to  opiewanie  boskiej  harmonii  świata, 

stoicyzm,  epikureizm,  artyzm  doskonały,  faworyzowanie  teraźniejszośd,  życie  chwilą.  Pisywał  w  myśl 
horacjaoskiego  połączenia  epikureizmu  (podstawowym  zagadnieniem  filozoficznym  jest szczęście, 
upatrywane w przyjemności) i stoicyzmu (modelem człowieka był mędrzec, który żył w zgodzie z naturą, 
kierujący się rozumem), dodając do tego elementy chrześcijaostwa. 

Hedonizm,  który ideą  jest  bardzo bliski  epikureizmowi,  jednak wydaje się jego  formą  bardziej skrajną,  
tu  dążenie  do  przyjemności  staje  się  bardziej  bezwzględne.  Epikur  przestrzegał  przed  taką  postawą, 
bowiem  zbyt  usilne  pragnienie  szczęścia,  zbyt  daleko  posunięte  użycie  może  prowadzid  do  cierpienia. 
Również hedoniści przestrzegali przed uleganiem namiętnościom, człowiek szczęśliwy to człowiek wolny,  
zarówno o przesadów jak i od własnej natury, własnych niepohamowanych pragnieo. 

Poeta  doctus  to  erudyta,  znający  języki  klasyczne,  takie  jak łacina czy greka,  jak  również  człowiek  
o  wszechstronnych  zainteresowaniach,  obeznany  z  literaturą  poprzednich  epok,  kulturą,  sztuką  oraz 
tradycją. Termin ten był używany w odniesieniu do poetów starożytności. Poeta doctus był ideałem dla 
pisarzy humanizmu. 

 
 

b.  William Shakespeare – „Makbet” 

 

1)  Pisarz  urodził  się  w  Anglii  za  panowania  królowej  Elżbiety  I,  uważa  się  go  za  najwybitniejszego 

dramaturga  wszechczasów.  Miał  żonę  i  wiele  dzieci,  ale  opuścił  ich  i  wyjechał  do  Londynu.  
Pracował w teatrze  „The Globe”. Stworzył rodzaj  dramatu, zwany dzisiaj  „szekspirowskim”; jego cechy:
   

o 

zerwanie z zasadą trzech jedności; 

o 

zawiera dużo motywów pobocznych, 

o 

łamie zasadę decorum, 

o 

pomiędzy aktami występują długoletnie przerwy, 

o 

występuje więcej niż trzech aktorów, 

o 

bohaterowie przechodzą transformację, 

made by koperek© 

 

o 

pokazywanie krwawych scen, 

o 

wprowadził świat fantastyczny (duchy, widma, upiory). 

 

2)  Tytułowy  bohater  w  momencie,  gdy  go  poznajemy,  jawi  się  jako  waleczny,  oddany  władcy  rycerz,  

lojalny  w  przyjaźni  i  darzący  głębokim  uczuciem  swą  żonę  Lady  Makbet  –  jednym  słowem  wzór  cnót 
rycerskich.  Jednak  pod  wpływem  wróżby  wiedźm,  które  przepowiadają  mu  rolę  przyszłego  władcy  
i  chorobliwie  ambitnej  małżonki  stopniowo  daje  się  opanowad  pragnieniu  panowania  nad  innymi.  
Staje  się  niewolnikiem  żądzy,  z  której  istnienia  wcześniej  nie  zdawał  sobie  sprawy.  Nie  chce  czekad,  
aż  przepowiednia  wypełni  się  bez  jego  udziału,  zatem  zabija  króla  Dunkana,  by  objąd  po  nim  tron. 
Początkowo  posiada  w  sobie  jeszcze  ludzkie  odruchy,  waha  się,  ma  świadomośd  nikczemności  swego 
czynu, z czasem jednak staje się bardziej okrutny, podejrzliwy, traci wszelkie wyższe uczucia. Rządzi jak 
tyran,  dlatego  zostaje  znienawidzony  przez  lud.  Wydaje  wyroki  śmierci  na  każdego,  kto,  w  jego  chorej 
wyobraźni,  mógłby  zagrozid  jego  władzy.  Jak  na  ironię,  pozorne  zwycięstwo  Makbeta  przyczynia  się  
do jego klęski. Od chwili popełnienia pierwszej zbrodni bohater nie może zaznad wewnętrznego spokoju, 
targany  nieustającym  lękiem  przed  utratą  władzy,  przeżywa  wewnętrzne  katusze.  Podobnie  jak  jego 
żona, nie potrafi udźwignąd ciężaru zła, którego był sprawcą. Z bezsensu gonitwy za „wielkimi” rzeczami,  
która odbywa się kosztem zdeptania prawdziwych wartości zda sobie po śmierci żony:  
 

„Życie jest tylko przechodnim półcieniem 

 nędznym aktorem, co swoją rolę odegrawszy 

na scenie, w nicośd przepada, 

powieścią idioty głośną, wrzaskliwą – 

 a nic nie znaczącą”. 

Lady  Makbet  jest  postacią  tragiczną,  a  jednocześnie  autentyczną  psychologicznie.  Na  początku  jawi  
się jako kobieta demoniczna. O tym, jak ciemne są jej myśli, jak nikczemne pobudki i motywy działania, 
dowiadujemy się z monologu bohaterki po przeczytaniu przez nią listu od męża, jeszcze w I akcie sztuki. 
Zadziwia  jej  przenikliwośd  i  zdolnośd  do  dokładnego  rozeznania  się  w  sytuacji.  W  liście  Makbet  
nie  wspomina  o  swoich  rozterkach  moralnych,  towarzyszących  mu  od  pierwszych  przecież  chwil 
dramatu.  Makbet  pisze  w  liście,  że  dzieli  się  ze  swą „towarzyszką  wielkich  dni”  radością,  jaka  płynie  
z  poznania  przyszłych  wydarzeo.  Lady  Makbet  od  razu  wie,  co  oznaczają  słowa  wiedźm  i  zdaje  sobie 
sprawę  z  podwójności  znaczenia  przepowiedni.  Z  jednej  strony  jest  to  kuszenie  wielkim  zwycięstwem  
i  szczytem  ludzkich  marzeo,  a  z  drugiej  strony  –  niebezpieczeostwo  cierpienia  moralnego,  zniszczenie 
ludzkich odruchów wrażliwości, wejście na ścieżkę nikczemności i zła. Namawia męża dlatego, że kocha 
go i pragnie dla niego najlepszego – zdobycia władzy. Lady Makbet widzi siebie u boku męża, nie ponad 
nim, 

nie 

zamiast 

niego. 

Jest 

to 

rys 

tragizmu 

w 

charakterze 

tej 

postaci.  

Kiedy Makbet decyduje się zabid Banka i Fleance’a, Lady Makbet stwierdza, że obaj są tylko z ciała i krwi.  
Nie  wydaje  się,  że  kobieta  ma  na  myśli  kolejne  morderstwo,  chod  i  tak  można  jej słowa 
zinterpretowad. Uświadomienie  swego  własnego  zaślepienia  złem  musi  nastąpid  prędzej  czy  później. 
Lady  zaczyna  cierpied  do  tego  stopnia,  że  doktor  stwierdza  u  niej  chorobę  duszy,  nie  tylko  ciała.  
Choroba  zbrodniarki  jest  wyrazem  tragizmu  tej  postaci.  Kiedy  wcześniej  Lady  była  pewna,  że  to  mąż 
ulegnie ludzkim uczuciom, że ona będzie jedyna, która go podźwignie z tej słabości – kobieta nie myślała, 
że  cierpienie  zbrodniarki  jest  tak  wielkie.  Okazuje  się,  że  jej  serce  nie  skamieniało.  
Dźwiga  ogromne  brzemię  grzechu:  podwójne,  bo  bohaterka  świadomie  przejęła  też  odpowiedzialnośd  
za  zbrodnie  męża.  W  świetle  tej  sceny  wcześniejsze  podżeganie  Makbeta  do  zbrodni,  wytykanie  mu 
słabości  –  są  czynnościami  wynikającymi  z  wewnętrznej  walki  Lady  Makbet.  Okazuje  się,  że  kobieta  
nie  była  pozbawiona  wątpliwości,  strachu,  niepewności.  Każdy  jej  akt  był  przemyślany  i  był  owocem 
starannie  zagłuszonego  sumienia.  Byd  może  obowiązkowośd  wobec  męża  dyktowała  kobiecie  przyjęcie 
postawy  przeciwnej  do  zachowania  Makbeta.  Gdy  ten  tracił  nerwy,  patrzył  obłąkanym  wzrokiem,  
miał  sparaliżowane  ręce,  chciał  się  wycofad  –  w  Lady  Makbet  rósł  zapał  i  żądza.  Marazm  Makbeta 
potęgował  w  jego  żonie  aktywnośd.  Teraz  Lady  Makbet  doświadcza  nawrotu  wyrzutów  sumienia. 
Obudziły  się  w  niej  uczucia,  które  z  taką  mocą  chciała  przecież  wyrzucid  ze  swego  serca  i  życia.  
Pamięd zbrodni jest na tyle żywa, że nie pozwala kobiecie usnąd spokojnie. 

made by koperek© 

 

Tragizm  Makbeta  wyraża  się  w  tym,  że  z  jednej  strony  bohater  ma  wolny  wybór  –  nie  musi  wejśd  
na  drogę  zbrodni,  a  z  drugiej  strony  nie  jest  w  stanie  zapanowad  nad  pobudzoną  żądzą.  Na  pytanie,  
czy bohater jest  panem swego losu autor nie udziela  jednoznacznej  odpowiedzi, jednak wprowadzenie 
do  dramatu  czarownic,  które  wiedzą  o  Makbecie  więcej  niż  on  sam,  sugeruje  pewien  fatalizm, 
przesądzający o losach człowieka.  

Szekspir  wprowadza  do  tragedii  elementy  komiczne,  groteskowe;  (tragedia-  śmierd  Dunkana,  Banka, 
samobójstwo Lady Makbet, groteska- czynności czarownic - wrzucanie do kotła niesamowitych rzeczy). 

3)  [ nie trzeba] 

 

3.  BAROK 

 

a.  Molière – „Świętoszek” 

 

1)  Moliera uznaje się za twórcę klasycystycznej komedii nowożytnej. Odziedziczył po ojcu zaszczytny tytuł 

nadwornego  tapicera,  poświęcił  jednak  życie  teatrowi  i  aktorstwu  –  założył  trupę  teatralną  Illustre 
Théâtre,  a  kiedy  długi  doprowadziły  go  do  bankructwa,  został  wędrownym  aktorem  prowincjonalnym. 
Świetny  znawca  ludzkiej  natury  –  premiery  jego  sztuk,  demaskujących  przywary  francuskiego 
społeczeostwa  XVII-  wiecznego,  a  zwłąszcza  mieszczaostwa,  kooczyły  się  zwykle  skandalem.  
Ośmieszał  w  nich  salonową  przesadę,  fałszywe  autorytety,  hipokryzję  i  zakłamanie  dewotów,  snobizm 
nuworyszów.  

 

2)  Tytułowy bohater sztuki Moliera, Tartuffe, jest mężczyzną w średnim wieku, o dużym uroku osobistym. 

Najczęściej określany bywa jako obłudnik, chod towarzyszą mu również inne przymiotniki o negatywnym 
wydźwięku,  jak  na  przykład:  próżny,  wyrachowany,  niewdzięczny, zachłanny,  przebiegły,  bezwzględny. 
Swój  prawdziwy  charakter  skrywa  pod  powierzchnią  fałszywej  pobożności.  Udając  cnotliwego  
i  skromnego  chrześcijanina,  jest  jednocześnie  człowiekiem,  który  lubi  uciechy  życia  doczesnego  –  
nie stroni od dobrego jedzenia, rozkoszy cielesnych oraz kosztowności. Przybiera maskę osoby głęboko 
wierzącej,  chętnie  niosącej  pomoc  innym  –  jeszcze  biedniejszym  od  siebie,  a  także  umiejącej  dotrzed  
do ludzkich uczud. Jednocześnie jest  świetnym psychologiem, gdyż  bez  problemu umie zdobyd zaufanie 
zarówno  Orgona,  jak  i  jego  matki  –  pani  Pernelle.  Orgon,  zafascynowany  jego  „pobożnością”,  zaprasza  
go pod własny dach nie przypuszczając, co czeka go ze strony przybysza. Świętoszek pozorami religijności 
i  skromności  bez  większych  problemów  „obkręca  sobie  wokół  palca”  pana  domu  i  jego  matkę.  
Ci  natomiast  nie  tylko  strofują  najbliższych,  którzy  nie  postrzegają  Tartuffe’a  jako  pobożnego  
i  cnotliwego,  lecz  swym  zachowaniem  działają  na  szkodę  całej  rodziny.  Pozostali  jej  członkowie  
oraz służba nie dali się zwieśd grze oszusta. W domu Orgona Tartuffe pełni funkcję osoby troszczącej się 
o  ład,  zachowanie  religijności,  honoru  i  dobrego  imienia.  Jednocześnie  we  wszystkim  doszukuje  się 
grzechu.  Usiłuje  udzielad  domownikom  rad  i  wskazówek,  za  co  Orgon  jest  mu  wdzięczny.  Swoim 
przybyciem  do  domu  Orgona  wprowadza  niezgodę  między  nim  a  resztą  rodziny.  Pan  domu,  będąc 
całkowicie  zaślepionym  jego  rzekomą  świętością,  nie  zauważa,  że  przybysz  usiłuje  uwieśd  mu  żonę,  
a  jednocześnie  chce  ożenid  się  z  jego  córką,  aby  stad  się  właścicielem  jego  majątku.  Tak  też  się  dzieje,  
lecz  nie  wskutek  małżeostwa  z  Marianną,  a  w  wyniku  darowizny  ofiarowanej  mu  przez  jego 
dobroczyocę. Prawdziwe  zamiary  Świętoszka  zostają  zdemaskowane  w  wyniku  zasadzki  przygotowanej 
przez  Elmirę.  Dopiero  wówczas  Orgon  i  pani  Pernelle  dostrzegają  prawdziwe  oblicze  Tartuffe’a.  
Gdy  oczom  wszystkich  mieszkaoców  ukazał  się  rzeczywisty  obraz  gościa  przebywającego  w  ich  domu: 
cyniczny  oszust  wyrzuca  z  domu  Orgona  i  całą  rodzinę.  W  tej  scenie  ukazuje  swą bezwzględnośd  
i  przebiegłośd.  Nie  towarzyszy  mu  skrucha  ani  poczucie  winy.  Postanowił  zawiadomid  króla  
o powierzonych mu w tajemnicy przez Orgona dokumentach, jednak jak się później okazało, przysporzyło 
mu  to  tylko  kłopotów,  zaś  całej  rodzinie  sprawiedliwego zakooczenia  całej  sprawy.  Król  bowiem 
rozpoznaje  w  nim  poszukiwanego  od  dawna  przestępcę,  zaś  Orgonowi  zwraca  powierzony 
niegodziwcowi 

majątek. 

 

made by koperek© 

 

3)  Racjonalizm,  jego  twórcą  jest  Kartezjusz.  Według  tego  poglądu  filozoficznego  prawdę  można  poznad 

tylko  (bądź  głównie)  za  pomocą  rozumu.  Punktem  wyjścia  wszelkiej  refleksji  jest  pewnośd 
rozmyślającego o własnym istnieniu („Myślę, więc jestem”). Matematyka postrzegana jest jako narzędzie 
poznania świata, a niektóre idee (np. idea Boga) są u człowieka wrodzone.  

Russoizm,  czyli  zespół poglądów, tendencji ideowych i  literackich  stworzonych  przez  filozofa 
francuskiego Jeane'a  Jacques'a  Rousseau.  Według  tego  poglądu  człowiek  jest  z  natury  dobry,  
tylko  cywilizacja  jest  zła  -  to  ona  zniszczyła  podstawową  dobrod  w  człowieku,  a  cywilizacja, instytucje  
i  nauki  (wytwór  działalności  społecznej)  doprowadziły  do  rozwinięcia  się  takich  przywar 
jak: lenistwo, chciwośd, umiłowanie 

zbytku, upadek 

moralny, 

utrata 

wolności i 

szczęścia,  

a  także  powstania  nierówności  społecznej.  Według  russoistów  należy  kierowad  się  sercem,  ponieważ:  
„Wartośd  prawdziwego  człowieka  nie  leży  w  rozumie,  lecz  w  sercu,  a  wartośd  serca  jest  niezależna  
od wartości rozumu.” 

 

4.  OŚWIECENIE 

 

a.  Ignacy Krasicki 

 

1)  Przedstawiciel  klasycyzmu,  biskup  warmioski,  przyjaciel  Stanisława  Augusta  Poniatowskiego.  

To z jego inspiracji opracował plan najważniejszego polskiego czasopisma doby oświecienia, „Monitora”,  
a  następnie  współredagował  wiele  jego  numerów.  Znawca  sztuki,  erudyta,  dyplomata,  elokwentny  
i wykształcony, będący duszą towarzystwa. W czasopiśmie „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” wydrukował 
słynny „Hymn do miłości ojczyzny”. Jako autor poematu „Myszeida pieśni X” zadebiutował w roku 1775. 

 

2)  Utwory 

o 

satyry 

-  „Pijaostwo” 

To  znakomite  studium  psychologiczne  człowieka,  uzależnionego  od  alkoholu, 
próbującego  za  każdym  razem  usprawiedliwiad  swoją  słabośd.  Jest  krytyką  jednej  
z głównych polskich wad narodowych. Poeta – doskonały obserwator rzeczywistości 
–  miał  świadomośd,  iż  pijaostwo  było  jedną  z  przyczyn  upadku  Rzeczpospolitej.  
W  satyrze  odtwarza  sarmacką  kulturę  picia  i  wskazuje  na  jej  najważniejsze  cechy 
(szukanie  najbłahszych  okazji  do  pijaostwa,  picie  bez  umiaru,  traktowanie  alkoholu 
jako  lekarstwa  na  wszelkie  dolegliwości,  przeradzania  się  dyskusji  politycznych  
„przy kieliszku” w regularne bójki).  

-  „Żona modna” 

Satyra  ta  zaliczana  jest  do  utworów  obyczajowych.  Opowiada  historię  szlachcica 
ziemianina,  któremu  zamarzyła  się  żona  z  miasta.  Po  ślubie  okazała  się  ona  osobą 
hołdującą  najnowszej  modzie,  na  dodatek  uwielbiającą  życie  ponad  stan.  
Krasicki  ośmiesza  nie  tylko  głupotę  męża,  spełniającego  wszelkie  zachcianki  żony,  
ale  pod  pozorem  opowiedzianej  historii  wytyka  także  Polakom  rozrzutnośd  
i bezmyślne papugowanie zagranicznych wzorów. 

-  „Do króla” 

Forma  tej  satyry  przypomina  naganę,  która  w  rzeczywistości  jest  pochwałą  króla, 
będącego  w  opinii  szlachty  człowiekiem  zbyt  mądrym,  zbyt  młodym, 
niepochodzącym  z  królewskiego  rodu  i  Polakiem.  Jest  to  typ  satyry  polityczynej, 
obnażającej małośd i głupotę ich argumentów.  

 

made by koperek© 

 

-  „Świat zepsuty” 

Autor  satyry  dokonuje  diagnozy  współczesności  –  cnotę  przodków  przeciwstawia 
upadkowi  obyczajów,  wskazując  konkretne  przykłady  zła.  Zalicza  do  nich:  upadek 
norm,  fascynację  pozornymi  wartościami,  brak  zasad  moralnych,  niedowiarstwo  
i  bezbożnośd,  rozkład  instytucji  paostwowych,  trawiące  je  prywatę  i  niedowład,  
życie elit kraju ponad stan. 

o 

„Monachomachia”,  czyli  „wojna  mnichów”  jest  poematem  heroikomicznym.  Jej  treścią  jest 
walka  między  członkami  dwóch  zakonów:  karmelitów  i  dominikanów.  Autor  przedstawił 
mnichów  jako  ludzi  leniwych,  kłótliwych,  niezbyt  wykształconych,  stroniących  od  książek,  
za to lubiących mocniejsze trunki. 

Autor  zaprotestował  tym  utworem  przeciwko  mnożącym  się  w  jego  epoce,  jak  grzyby  
po  deszczu,  zakonom  kontemplacyjnym.  Członków  tych  zgromadzeo  określa  mianem  świętych 
próżniaków.  Biskupa  warmioskiego  stad  było  na  krytyczny  stosunek  wobec  stanu,  
do  którego  sam  należał,  chociaż  nie  miał  odwagi  podpisad  utworu  swoim  nazwiskiem. 
Rozpoznano go jednak po stylu i poczuciu humoru. Efekt komiczny w utworze powoduje głównie 
połączenie stylu wysokiego z błahą treścią, co łamie zasadę „decorum”.  

 

3)   Molière „Świętoszek”, barok (taki sam) 

 

5.  ROMANTYZM 

 

a.  Adam Mickiewicz 

 

1)  Urodził  się  w  Zaosiu  pod  Nowogródkiem,  jeden  z  trzech  polskich  wieszczów.  W  procesie  filomatów  

i  filaterów  (1823)  skazany  na  zesłanie  do  Rosji  (1823-  1824).  Od  1829  roku  podróżował  po  Europie,  
a  po  upadku  powstania  listopadowego  osiadł  we  Francji  w  Paryżu.  Prowadził  działalnośd  literacką, 
nauczycielską,  wydawniczą  i  polityczną.  Po  wybuchu  wojny  krymskiej  wyjechał  do  Turcji,  
tam  zaangażował  się  w  tworzenie  legionu.  Zmarł  nagle,  prawdopodobnie  zarażony  cholerą.  
Został  pochowany  na  paryskim  cmentarzu  Montgomorency.  W  1890  roku  jego  prochy  sprowadzono  
do kraju i złożono w katedrze na Wawelu. Ważne daty: 

o 

1818 – debiut literacki w „Tygodniku Wileoskim”; 

o 

1820 – „Oda do młodości”; 

o 

1822 – pierwszy tom poezji („Ballady i romanse”); 

o 

1823 – proces filomatów; 

o 

1823- 1824 – okres więzienny; 

o 

1855 – śmierd; 

 

2)  Utwory  

o 

 „Dziadów cz. III” 

Tak  zwane  „Dziady  drezdeoskie”,  ze  względu  na  miejsce  powstania.  W  odróżnieniu  
od  części  IV,  która  jest  dramatem  osobistym,  częśd  III  jest  dramatem  narodowym, 
nawiązującym do historii spisków na Litwie i do powstania listopadowego. Dramat dedykował 
Mickiewicz  swoim  przyjaciołom  filomatom  i  filaretom,  z  którymi  był  więziony  w  Wilnie.  
W  Ustępach do  części III i w  wierszu  „Do przyjaciół Moskali” pojawiają  się aluzje, dotyczące 
powstao dekabrystów oraz wzmianki o poznanych przez Mickiewicza Bestużewie i Rylejewie. 
Wydarzenia,  związane  z  procesem  filomatów  Mickiewicz  przedstawił  jako  idealny,  wzniosły, 
mistyczny  i  tajemniczy  przykład  narodowej  martyrologii.  Obraz  został  zbudowany  tak,  
aby w idealny sposób wyrazid sytuację w zaborach, po procesie i klęsce powstania.  

made by koperek© 

 

Scena  I  (więzienna)  –  akcja  toczy  się  w  Wigilię  Bożego  Narodzenia  1823  roku.  
Na  kartach  dramatu  Mickiewicz  przywołał  swoich  przyjaciół  filomatów  i  filaretów  
(m.in.  Tomasz  Zan,  Jan  Sobolewski,  Antoni  Frejend,  Jacek  Pietraszkiewicz,  Adam  Suzin,  
Ignacy Domeyko nazwany Żegotą). Najważniejsze w tej scenie są opowiadania Sobolewskiego 
o  zesłanych  na  Sybir  uczniach  i  studentach  ze  Żmudzi  (elementy  mesjanizmu)  
oraz wampiryczna pieśo zemsty Konrada.  

Scena  II  (Wielka  Improwizacja)  –  pozostawiony  sam  w  celi  poeta  Konrad  wygłasza  Wielką 
Improwizację, w której żąda od Boga władzy nad ludźmi („daj mi rząd dusz”), wierzy bowiem, 
że  nie  tylko  może  tworzyd  wielką  poezję,  ale  i  dad  narodowi  wolnośd.  Oskarża  Boga  
o  nieczułośd  na  los  Polski,  na  cierpienia  ludzi,  o  kierowanie  się  tylko  rozumem.  
Jego  lucyferyczny  bunt  wypływa  jednak  nie  tylko  z  dumy  i  przekonania  o  własnej  wielkości,  
ale przede wszystkim z miłości do ojczyzny. Gdy wątpiąc w sprawiedliwośd Boga, posuwa się 
niemal do bluźnierstwa, pada zemdlony. Szatan tryumfuje.  

Scena  III  (egzorcyzmy  księdza  Piotra  nad  Konradem)  –  to  walka  księdza  Piotra  z  szatanem  
o  duszę  Konrada.  Zwycięża  w  niej  ksiądz,  wyjednując  Konradowi  wybaczenie  na  sądzie 
archaniołów. 

Scena IV (widzenie Ewy) – akcja toczy się w wiejskim domu w okolicach Lwowa, Ewa modli się 
za duszę uwięzionego poety (Konrad). 

Scena  V  (widzenie  księdza  Piotra)  –  jedna  z  najważniejszych  scen  III  części  „Dziadów”.  
Bóg  w  widzeniu  zsyła  pokornemu  księdzu  wielką  wizję  cierpieo  i  zmartwychwstania  Polski. 
Symbolika  sceny  jest  oparta  na  biblijnych  scenach  męki  Chrystusa.  Polska  ma  do  odegrania 
rolę  Mesjasza  (mesjanizm  polski),  by  swym  cierpieniem  odkupid  inne  narody.  
Jej  wyzwolicielem ma byd tajemniczy mąż („a imię jego czterdzieści i cztery” – mistyka liczb, 
wywiedziona z Kabały). 

Scena  VI  (sen  Senatora)  –  diabły  męczą  śpiącego  Senatora,  zsyłając  mu  sen  
o niełasce carskiej. 

Scena VII (salon warszawski) – podobnie jak w scenie więziennej, występują tu autentyczne 
postaci. Spośród nich na pierwszy plan wysuwa się porucznik Piotr Wysocki, przywódca spisku 
podchorążych  z  powstania  listopadowego,  który  dokonuje  oceny  narodu  („Nasz  naród 
jak lawa”). 

Scena VIII (bal u Senatora) – ukazuje Senatora Nowosilcowa i jego otoczenie. W scenie balu 
przedstawiono  kontrast  między  tą  grupą  a  patriotami.  Występuje  tu  wiele  wątków,  
z  których  najważniejszy  jest  wątek  Rollinsona  i  jego  matki.  Scena  kooczy  się  spotkaniem 
skazanego na zesłanie Konrada z księdzem Piotrem. 

Scena  IX  –  noc  Dziadów,  rok  1824.  Guślarz  na  prośbę  Kobiety  próbuje  wywoład  ducha,  
który  przed  laty  ukazał  się  jej  właśnie  w  noc  Dziadów  (cz.  II  –  Widmo  z  raną  na  piersi).  
Był  to  duch  człowieka  żyjącego.  Ponieważ  milczał,  kobieta  rozpoznaje  go  wśród  więźniów, 
wiezionych w kibitce. Ma ranę w piersi i na czole – to Konrad.  

o 

 „Pan Tadeusz” 

Temat  utworu  jest  zgodny  z  założeniami  romantycznego  historyzmu  (ukazanie  przeszłości, 
historii  walk  o  wolnośd)  i  regionalizmu  (obraz  przyrody,  kultury,  obyczajów  regionu  –  
w tym wypadku Litwy).  

Czas akcji to kilka dni lata 1811 oraz dzieo i noc wiosny 1812 roku. 

made by koperek© 

 

Miejscem  akcji  jest  majątek  Soplicowo  nad  Niemnem,  zarządzany  przez  szlachcica,  
sędziego Soplicę, oraz pobliski zaścianek Dobrzyo, zamieszkany przez rodzinę Dobrzyoskich. 

Problematyka  utworu  jest  związana  z  najważniejszą  postacią  eposu  –  księdzem  Robakiem, 
czyli  ukrywającym  się  pod  mnisim  kapturem  Jackiem  Soplicą  (  jego  wątek  
jest  najważniejszy!).  Jego  dzieje  poznajemy  z  opowieści  Gerwazego  i  ze  spowiedzi  samego 
Jacka.  Jako  młody,  niebogaty  szlachcic-  zabijaka,  popularny  wśród  szlacheckiej  braci,  
był on podporą domu Horeszków. Zakochany w córce Stolnika Horeszki,  Ewie, został jednak 
przez  niego odrzucony jako kandydat na  męża.  W  odruchu zranionej  dumy ożenił się z inną 
kobietą.  Popadł  w  alkoholizm,  co  stało  się  przyczyną  śmierci  jego  żony,  która  zmarła  
ze  zgryzoty.  Powodowany  zemstą,  zabił  Stolnika  w  czasie  napaści  Moskali  na  zamek.  Opinia 
publiczna uznała go za rosyjskiego sojusznika i zdrajcę. Rodzina Sopliców otrzymała od Rosjan 
zamek,  należący  do  Horeszków.  Po  powierzeniu  syna  Tadeusza  bratu,  Jacek  uciekł  z  kraju, 
wstąpił  do  zakonu  bernardynów  i  przyjął  imię  Robak  na  znak  pokory.  Został  emisariuszem  
i  żołnierzem  napoleooskim.  Kilkakrotnie  był  ranny  w  walkach  i  więziony.  Po  latach  wrócił  
do  Soplicowa  jako  mnich,  a  zarazem  napoleooski  emisariusz,  by  przygotowad  powstanie  na 
Litwie,  które  miałoby  wybuchnąd  jeszcze  przed  wkroczeniem  wojsk  francuskich.  
Chciał  również  zadecydowad  o  losach  dorosłego  już  syna  oraz  doprowadzid  do  pojednania 
Sopliców  i  Horeszków  przez  małżeostwo  Zosi  (córki  Ewy  i  jej  męża,  obojga  nieżyjących)  
i  Tadeusza.  Plany  Jacka  pokrzyżowali  Gerwazy  i  Hrabia,  organizując  zajazd  na  Soplicowo  
w  celu  odzyskania  zamku,  co  doprowadziło  do  interwencji  Rosjan  i  wywiązania  się  bitwy 
między  batalionem  majora  Płuta  ze  szlachtą.  Ciężko  ranny  Robak  (Jacek  Soplica)  ujawnił 
Gerwazemu  swoją  tożsamośd  i  odbył  spowiedź  z  całego  życia.  Konający  Jacek  otrzymał 
przebaczenie  Gerwazego  i  dostał  wiadomośd  o  marszu  wojsk  Napoleona  na  Rosję.  
Umierał  więc  spokojny.  Gdy  na  Litwę  wkroczyły  wojska  Napoleona,  pamięd  Jacka  została 
publicznie  oczyszczona  z  zarzutów  zdrady,  a  cesarz  nadał mu  pośmiertnie  odznaczenie  Legii 
Honorowej.  

Rola  historii  –  historia  jest  obecna  w  „Panu  Tadeuszu”    w  każdej  niemal  księdze.  
Pojawia się we wspomnieniach bohaterów (konfederacja barska, powstanie kościuszkowskie, 
Konstytucja 3 maja, wojny napoleooskie). Życiorys księdza Robaka, spiskowca i więźnia trzech 
zaborców jest  syntezą losów wszystkich Polaków. Historia  pojawia się też w innej syntezie  – 
koncercie Jankiela – od Konstytucji 3 maja po wkroczenie wojsk Napoleona na Litwę.  

3)  Mesjanizm  polski,  czyli  idea,  zakładająca  wiarę  w  dziejowe  posłannictwo  narodu  polskiego, 

męczeostwem lub walką zbawiającego siebie i inne narody. 
 
Metafizyka  to  dziedzina  wiedzy,  ukonstytuowana  przez  Arystotelesa,  rozważająca „byt  jako  byt” oraz 
jego  istotne  własności  i  ostateczne  przyczyny,   gr. τα  μετα  τα  φυσικά  –  ‘ta  meta  ta  physika’ –  
"to, co po fizyce/ponad fizyką". 
 
Mistycyzm  to  postawia  filozoficzna  i  religijna,  uznająca  możliwośd  bezpośredniego  kontaktu  człowieka  
z Bogiem, duszy ludzkiej z absolutem, i dążąca do tajemnego (mistycznego) zjednoczenia z bóstwem.  
 
Prometeizm, czyli postawa buntu i poświęcenia w imię wielkiej idei; archetypem mitycznym tej postawy 
jest Prometeusz. W literaturze polskiej przyjęło się mówid o prometejskiej postawie Konrada z III części 
„Dziadów”.  
 

b.  Juliusz Słowacki 

 

1)  Juliusz Słowacki urodził się w Krzemieocu, zmarł w Paryżu. Poeta i dramaturg, jeden z trzech wieszczów 

narodowych,  syn  profesora  literatury  polskiej  w  liceum  krzemienieckim  i  na  Uniwersytecie  Wileoskim. 
Wychował  się  w  środowisku  elity  kulturalnej  Wilna.  Studiował  prawo.  Jego  miłością  była  Ludwika 
Śniadecka. Od 1829 roku przebywał w Warszawie jako aplikant  rządowej Komisji Skarbu. W tym czasie 

made by koperek© 

 

powstały  jego  patriotyczne  wiersze,  inspirowane  powstaniem  listopadowym.  W  1831  roku  
(w  czwartym  miesiącu  powstania)  wyruszył  z  misją  dyplomatyczną  do  Drezna,  Paryża  i  Londynu.  
Po  klęsce  patriotycznego  zrywu  udał  się  na  emigrację.  Dwa  lata  spędził  w  Szwajcarii,  lecząc  się  
i  prowadząc  życie  towarzyskie,  ale  nie  tworzył.  Lata  1832  –  1836  spędził  w  Genewie,  podróżując  do 
Włoch, Grecji, Egiptu i Palestyny. Wrażenia z wypraw opisał w licznych utworach poetyckich. Pod koniec 
1838  roku  osiedlił  się  w  Paryżu.  W  1848  roku  wyjechał  do  Poznania.  Trwało  tam  powstanie  przeciw 
Prusakom,  za  którym  się  opowiedział,  został  jednak  wydalony  przez  policję.  Powrócił  więc  do  Paryża, 
gdzie zmarł na gruźlicę w wieku 40 lat. 

 

2)  Utwory 

 

o 

„Kordian” 

Prolog – trzy osoby Prologu wygłaszają trzy monologi, w których zawarte są różne postawy: 



 

I  osoba  prologu  –  jej  wypowiedzi  zawierają  wiele  odniesieo  do  Apokalipsy  
i  twórczości  Mickiewicza:  „Jestem  duch  Apokalipsy”.  Mickiewicz  kreowany  jest  
na poetę – mesjasza, ale jest to obraz negatywny; 



 

II osoba prologu – mówi o poecie, który jest wieszczem narodu i ma wpływ na ludzi; 



 

III osoba prologu – jest nią sam Słowacki. Sądzi, że potrafi obudzid naród do walki, 
ma wielkie mniemanie o sobie, pragnie zachęcid do walki gnuśnych rycerzy. 

Akt  I  –  Kordian,  15-  letni  chłopiec,  czyta  „Cierpienia  młodego  Wertera”,  snując  rozważania  
o  celu  i  sensie  życia.  Następnie  słucha  bajki  „O  Janki,  co  psom  szył  buty”  oraz  opowieści  
o  walkach  napoleooskich  i  Sybirze,  które  opowiada  mu  stary  sługa  i  żołnierz,  Grzegorz. 
Kordian  kocha  się  w  starszej  od  siebie  Laurze.  Rozczarowanie  i  zawód  miłosny  powodują,  
że próbuje popełnid samobójstwo. 

Akt II (Wędrowiec) – jest rok 1828. Kordian podróżuje po Europie, odwiedza Londyn, Dover, 
Włochy,  Watykan.  W  Londynie  po  raz  pierwszy  na  jego  drodze  staje  szatan.  
Młodzieniec  doznaje  różnego  rodzaju  rozczarowao:  miłosnych  (romans  z  Włoszką  Violettą), 
politycznych, ideologicznych, światopoglądowych (wizyta u papieża). Akt ten kooczy monolog 
Kordiana na szczycie Mont Blanc (polemika z Wielką Improwizacją z „Dziadów” Mickiewicza). 
Bohater  podejmuje  decyzję  powrotu  do  kraju  i  podjęcia  działalności  spiskowej,  
głosi  hasło  „Polska  Winkelriedem  narodów”.  Zgodnie  z  nim  Polacy,  organizując  powstanie  
w  1830  roku,  uniemożliwili  Rosjanom  zbrojną  interwencję  w  Belgii  i  Francji.  
(Winkelried był Szwajcarem, narodowym bohaterem z XV wieku, który poświęcił się dla kraju 
– przyjął na siebie ciosy wroga, ocalając w ten sposób armię). 

Akt  III  (Spisek  koronacyjny)  –  akcja  toczy  się  w  Warszawie  w  maju  1829  roku,  
w  czasie  koronacji  cara  Mikołaja  I  na  króla  Polski.  Wbrew  Prezesowi  (Niemcewicz)  Kordian 
podejmuje  samotną  próbę  zamordowania  śpiącego  cara.  Kooczy  się  ona  fiaskiem,  
gdyż  młodzieniec  zostaje  pokonany  przez  Strach,  Imaginację  (Wyobraźnia)  i  Widmo.  
Jako  więzieo  osadzony  w  szpitalu  wariatów  toczy  ideowy  spór  z  Doktorem  (szatan).  
Następnie zostaje wtrącony do więzienia i skazany na śmierd. Tam żegna się ze starym sługą 
Grzegorzem.  Stoi  przed  plutonem  egzekucyjnym,  gdy  przybywa  goniec  z  ułaskawieniem. 
Dowódca  plutonu  nie  zauważa  jednak  jesgo  przybycia.  Scena  egzekucyjna  nie  zostaje 
rozstrzygnięta – nie wiemy, czy padł strzał. 

o 

„Rozłączenie” 

Wiersz  ma  charakter  intymnego  wyznania  i  jest  formą  listu,  który  podmiot  liryczny  pisze  
do ukochanej osoby. Słowa, które wypowiada liryczne "ja" świadczą o tym, że zna on bardzo 
dobrze  adresata  swoich  rozmyślao,  którego  ustalono  jako  matkę  poety.  Osoba  mówiąca  
w wierszu przebywa z dala od ojczystego kraju, jest pogrążona w smutku, wraca wyobraźnią 

made by koperek© 

 

do dobrze znanych mu stron, wspomina  szczególnie  mu bliską osobę podczas wykonywania 
codziennych  zajęd.  Jednak  adresatka  nie  ma  takiej  możliwości.  Pejzaż  otaczający  ukochaną 
osobę  jest  zamazany  i  mglisty.  Miejsce  pobytu  podmiotu  zostało  zobrazowane  w  sposób 
wyrazisty.  Odległośd  pomiędzy  nimi  powoduje  ogromną  tęsknotę  i  nie  pozwala  im  o  sobie 
zapomnied.  Poeta  stosuje  wyszukane  metafory:  („włosem  deszczu  skałom  wieoczyd  głowę”) 
oraz epitety („gołąb smutku”). Symbol gwiazdy będący raz adresatką, raz jej stróżem, sprawia, 
że wiersz jest bardzo ciekawy. Dużą rolę pomiędzy światem autora, a światem jego ukochanej 
matki odgrywa anafora. W zwrotkach dotyczących adresatki Słowacki pięciokrotnie powtórzył 
słowo  „wiem”. W  ostatniej  zwrotce  wiersza  podmiot  liryczny  wyraża  przekonanie  
o  niemożliwości  spotkania  dwojga  rozłączonych.  Żali  się,  że  ich  rozstanie  będzie  wieczne: 
„Lecz  chod  się  nigdy,  nigdzie  połączyd  nie  mamy...”.  Każda  strofa  przesycona  jest  bólem 
spowodowanym rozłąką i brakiem nadziei na spotkanie. Ale chod rozłączeni, jedno o drugim 
pamięta. 

Ważną  cechą  utworu  jest  dynamizacja  obrazu.  W  opisie  dominują  słowa  oznaczające ruch, 
czynnośd.  Obraz,  jaki  rysuje  się  przed  naszymi  oczami,  nie  jest  obrazem  obiektywnym. 
Wyraźna  jest  subiektywizacja,  gdyż  obraz  widzimy  takim,  jakim  widzi  go  podmiot  liryczny, 
patrzący przez pryzmat swoich wewnętrznych uczud.  

o 

„Testament mój” 

Jest  to  rodzaj  liryki  bezpośredniej:  podmiot  liryczny  utożsamiamy  z  samym  Słowackim,  
na  co  wskazuje  zwrot  w  pierwszej  osobie  i  zawarte  w  liryku  elementy  autobiograficzne.  
Ból  i  poczucie  osamotnienia,  gorycz  wynikająca  z  poczucia  samotności,  niezrozumienia  
i obojętności współczesnych oraz pustki uczuciowej ze szczególną  mocą zabrzmią w zwrotce 
przedostatniej. 

Obok  nurtu  osobistego  i  filozoficznego  pojawia  się  –  a  nawet  nad  nimi  dominuje  –  myśl 
patriotyczna,  podkreślająca,  że  ojczyzna  była  dla  poety  wartością  najwyższą,  dla  której  żył 
(„żem dla ojczyzny sterał moje lata młode”). W duchu patriotycznym jest również utrzymane 
przesłanie skierowane do potomnych.  

W wierszu pojawia się motyw exegi monumentum – przekonanie twórcy o mocy i boskiej sile 
własnej poezji ( Horacy). Poezja ma więc moc duchowej odnowy, doskonalenia odbiorców, 
wznoszenia  ich  natury do rangi aniołów  – najwyższych bytów poza Bogiem. Motyw aniołów 
często  pojawia  się  w  twórczości  Słowackiego,  co  ma  bezpośredni  związek  z  jego  filozofią.  
W  utworze  tym  dostrzegamy  typowo  romantyczną  autokreację  podmiotu  lirycznego,  
który myśli o śmierci.  

o 

„Grób Agamemnona” 

Jest  to  fragment  Pieśni  VIII  poematu  dygresyjnego  „Podróż  do  Ziemi  Świętej  z  Neapolu”. 
Słowacki  pisał  ją,  będąc  pod  wrażeniem  starożytnej  budowli  w  Mykenach,  nazywanej 
skarbcem Atreusa lub grobowcem Agamemnona. Podmiot liryczny, nawiązując do przeszłości 
Grecji  –  mitycznej  (dzieje  Atrydów)  i  historycznej  (bitwy  pod  Termopilami  i  Cheroneą), 
porównuje  ją  z  Polską  po  klęsce  listopadowej.  Ukazuje  czytelnikowi  dwa  obrazy  ojczyzny: 
niewolnicy,  „służebnicy  cudzej”,  będącą  „pawiem  i  papugą  narodów”,  oraz  Polski  swych 
marzeo i wizji – z anielską duszą, silnej, nieśmiertelnej i zwycięskiej.  

o 

„Beniowski” 
 

Poemat  dygresyjny  Juliusza  Słowackiego,  jedno  z  najbardziej  interesujących  dokonao 
literackich polskiego  romantyzmu  oraz  jedna  z  najdoskonalszych  realizacji  tego 
romantycznego gatunku (niektórzy znawcy twierdzą, że Słowacki w „Beniowskim” przewyższył 
samego  Byrona).  Właściwie  można  powiedzied,  że  tradycja  poematu  dygresyjnego  

made by koperek© 

 

w  literaturze  polskiej  kooczy  się  i  zaczyna  na „Beniowskim”.  Nie  stworzono  później  równie 
oryginalnego  poematu  dygresyjnego,  wszelkie  realizacje  tego  gatunku  miały  charakter 
naśladowczo-  epigooski. Dzieło  to  to  przede  wszystkim  wcielenie  w  życie idei  nowatorstwa  
i nieprzeciętności, która znalazła swoją realizacje na wielu poziomach utworu: 

-  koncepcja  bohatera;  za  bohatera  poematu  Słowacki  wybrał  sobie  postad 

historyczną (Maurycego  Beniowskiego,  szlachcica  węgierskiego,  uczestnika 
konfederacji barskiej), którą poddał literackiemu przetworzeniu. Maurycy Beniowski 
był  znany  współczesnym  z jego  mocno  podkolorowanych  pamiętników  (1791) 
pisanych w języku francuskim. Słowacki spolonizował Beniowskiego, czyniąc z niego 
typowego  szlachcica,  przemieniającego  się  pod  wpływem  udziału  w  konfederacji 
barskiej  z  niefrasobliwego młodzieoca  w  świadomego  patriotę  o  rycerskich 
aspiracjach;  

-   otwarta, luźna kompozycja; 
-  szeroka perspektywa czasowa i przestrzenna; 
-  program  poetycki  i  polityczny  (odmienny  od  programu  Mickiewiczowskiego); 

wieszcz  – poeta  nowator  -  jako  twórca  stojący  ponad  podziałami  politycznymi  
i narodowymi oraz ideowy i artystyczny przywódca ludu; 

-  swobodny tok wypowiedzi i koncepcja narratora-kreatora; narrator, który oscyluje 

między szlacheckim  gawędziarzem  a  wieszczem  narodowym  podejmuje  ciągłą  grę 
ze zmieniającym się słuchaczem (czytelnik, ideolog, krytyk, naród); 

-  niezwykle bogata wyobraźnia; 
-  wszechstronne mistrzostwo poetyckie. 

Najważniejsze tematy podejmowane w partiach dyskursywnych: 

-  wypowiedzi autotematyczne; podmiot mówiący manifestuje nieograniczone prawa 

autorskie do ciągłych przekształceo oraz podejmowania wszelkich tematów; 

-  wypowiedzi  o  charakterze  osobistym;  w  ten sposób  została  zaprezentowana 

skomplikowana sylwetka polskiego romantyka skazanego na życie na emigracji oraz 
romantyczne sposoby przeżywania świata i wyrażania uczud; 

-  wypowiedzi  polemiczne;  Słowacki  rozprawia  się  z  ówczesnymi  krytykami,  

którzy  nie  umieli  docenid  jego  twórczości,  wytyka  im  niekompetencje  i  złośliwośd; 
tutaj  również  pojawia  się  polemika  z  Mickiewiczem  dotycząca  nowego  modelu 
narodowego  poety,  narrator „Beniowskiego” tak  zwraca  się  do  pana  Adama  
pod koniec pieśni V: 

„(...) Bądź zdrów, wieszczu! 

Tobą się kooczy ta pieśo, dawny boże. 

Obmyłem twój laur, w słów ognistych deszczu, 

I pokazałem, że na twojej korze 

Pęknięcie serca znad – a w liści dreszczu 

Widad, że ci coś próchno duszy porze. 

Bądź zdrów! - a tak się żegnają nie wrogi, 

Lecz dwa na słoocach swych przeciwnych – bogi.” 
 

3)  Winkelriedyzm  –  powstały  po  nazwisku Arnolda  Winkelrieda -  legendarnego  bohatera,  który  

w  roku 1386 w bitwie  pod  Sempach poprowadził  wojska szwajcarskie do  boju  przeciwko Austriakom, 
poświęcając własne życie - skierował na swoje piersi kopie nieprzyjaciela, tworząc w ten sposób wyłom  
w  szeregach  wroga,  i  przyczyniając  się  do  zwycięstwa.  Temu  bohaterskiemu  czynowi  miał  towarzyszyd 
słynny okrzyk: "Droga dla Wolności!" 
 
Winkelriedyzm  romantyczny  kwestionował  cierpienie  i  bierną  mękę  mesjanizmu,  akcentował  również 
sens  walki  czynnej,  aktywnego  działania,  które  co  prawda  jako  intryga szatana zakooczyło  się  klęską.  
Idea ta miała również tłumaczyd upadek powstania listopadowego. Koncepcja ta zakładała, że Polska jest 

made by koperek© 

 

Winkelriedem  narodów  Europy,  natomiast  Kordian  planując  zabicie  cara  chciał  byd  Winkelriedem  
dla Polaków i przyjąd cierpienie na siebie za miliony rodaków. 

 

c.  Zygmunt Krasioski – „Nie – boska komedia” 

 

1)  Poeta,  dramaturg,  powieściopisarz,  zaliczany  obok  Mickiewicza  i  Słowackiego  do  romantycznej  trójki 

wieszczów.  Zwolennik  filozofii  Hegla  i  Augusta  Cieszkowskiego.  Jego  romantyczny  związek  z  Delfiną 
Potocką stał się legendą, utrwaloną w niezliczonych listach, pisywanych do ukochanej. 

 

2)  Najważniejszą  kwestią  dramatu  jest  konflikt  społeczno  –  polityczny  między  arystokracją  a  ludem,  

który  prowadzi  do  rewolucji.  Drugi  problem  to  status  poety  niedoskonałego,  romantycznej  wersji 
przeklętego,  jakim  jest  Hrabia  Henryk.  Problem  trzeci  dotyczy  historii  nieszczęśliwego  małżeostwa 
bohatera. 

 

Częśd  I  –  mąż  (Hrabia  Henryk),  poeta,  zostaje  wystawiony  na  pokusy  wyobraźni.  Porzuca  żonę  i  synka, 
goni  za  widmem  dawnej  kochanki,  podsuniętym  przez  szatana.  Swą  obojętnością  doprowadza  żonę  
do obłędu i śmierci. Zostaje ukarany (oprócz śmiercią małżonki) kalectwem syna (Orcio traci wzrok). 

Częśd  II  –  ukazuje  przeznaczenie  Orcia  jako  prawdziwego  poety.  Hrabia  na  skutek  nieszczęścia,  
jakie dotknęło syna, staje się bohaterem tragicznym, nabiera ludzkich cech. 

Częśd  III  –  Hrabia  Henryk  zostaje  przywódcą  Okopów  św.  Trójcy,  obozu  arystokracji,  przeciw  której 
wybucha  rewolucja.  Rewolucjonistami  dowodzi  Pankracy,  mający  zastępce  w  młodym,  fanatycznym 
Leonardzie.  Hrabia  w  przebraniu  zwiedza  obóz  rewolucjonistów,  widzi  tam  przerażające  sceny.  
W jego pałacu dochodzi do spotkania dwu przeciwników: Henryka i Pankracego. Hrabia ocenia rewolucję 
jako „wszystkie stare zbrodnie świata ubrane w szaty świeże”. Wątpi w możliwośd stworzenia przez ludzi 
raju na ziemi. 

Częśd IV – dochodzi w niej do ostatniej walki arystokratów i rewolucjonistów. Orcio ginie trafiony kulą, 
Hrabia  Henryk  –  jedyny  wielki  człowiek  wśród  arystokratów  –  popełnia  samobójstwo  z  okrzykiem: 
„poezjo, bądź mi przeklęta!”. 

Pankracy  z  Leonardem  dokonują  krwawego  sądu  nad  pokonanymi  arystokratami,  wydając  wyroki 
śmierci.  W  chwili  tryumfu  wódz  rewolucjonistów  odczuwa  dziwny  niepokój,  lęk  i  zwątpienie,  doznaje 
wyrzutów  sumienia,  gdy  ukazuje  mu  się  Chrystus  –  mściciel.  Wstrząśnięty  tą  apokaliptyczną  wizją,  
umiera ze słowami: „Galilejczyku, zwyciężyłeś” [Galilae, viscisti!]. Starcie arystokratów z rewolucjonistami 
odbywa  się  w  nieokreślonej  bliżej  przyszłości.  Jest  to  wyjątkowo  ekspresyjna  wizja  zagłady.  
Poeta inspirował się wydarzeniami rewolucji francuskiej. Krasioski starał się bezstronnie wniknąd w racje 
obu zwalczających się stron, odmawiał im jednak siły odrodzeoczej, uznając, że reprezentują tylko racje 
cząstkowe. Filozofia dzieła jest częściowo oparta na heglizmie  – widzimy koniecznośd zagłady dwu racji 
cząstkowych w obliczu wyższej, uniwersalnej. 

3)  Profetyzm to zjawisko spotykane w wielu religiach, polegające na występowaniu wśród członków danej 

grupy  religijnej  przekonania, że  niektóre  jednostki  są  powoływane  przez bóstwo do  głoszenia  jego  woli  
i przepowiadania przyszłości (prorokowania). Profetyzm wiąże się również np. z etosem poety – wieszcza 
i jego wizjonerstwem w literaturze polskiego romantyzmu. 

Indywidualizm  to  doktryna filozoficzna,  zgodnie  z  którą  istotne  znaczenie  przyznawano  tylko 

jednostkom.  Postawę  tę  charakteryzuje  silne  poczucie  niezależności  i  odrębności  osobistej  oraz 

postępowanie  odbiegające  od  ogólnie  przyjętych  wzorów  i  norm.  Indywidualizm  wiąże  się  

z  przekonaniem o  szczególnej  roli jednostki, która  stoi ponad tłumem. Na  gruncie tej  postawy powstał 

specyficzny typ bohatera romantycznego. 

made by koperek© 

 

 

6.  POZYTYWIZM 

 

a.  Henryk Sienkiewicz – „Potop” 

 

1)  Jeden  z  najpopularniejszych  polskich  pisarzy.    Najbardziej  znaną  jego  powieścią  jest  „Quo  Vadis”,  

która przyczyniła się do otrzymania przez niego literackiej Nagrody Nobla.  
 

2)  Główny  wątek  skupia  się  wokół  winy  i  pokuty  Andrzeja  Kmicica,  chorążego  orszaoskiego,  

przy czym powiązany jest z wątkami walki przeciw Szwedom, okupującym Polskę i Litwę. Kmicic z hulaki, 
warchoła i zdrajcy zmienia się w szczerego  patriotę, obroocę króla i ojczyzny. Motyw winy i pokuty pana 
Andrzeja jest  wzorowany na historii Jacka  Soplicy, bohatera  „Pana Tadeusza”. W  duchowej przemianie 
Kmicica  ważne  miejsce  zajmuje  miłośd  do  Oleoki  Billewiczówny,  rozbudzony  patriotyzm,  wpływ  ojca 
Kordeckiego  i  Michała  Wołodyjowskiego.  Obok  postaci  fikcyjnych  czy  na  wpół  fikcyjnych  pojawiają  się 
osoby  znane  z  historii  Polski:  król  Jan  Kazimierz,  Stefan  Czarniecki,  bracia  Janusz  i  Bogusław 
Radziwiłłowie.  Z  wydarzeo  historycznych  przedstawił  Sienkiewicz  obronę  Częstochowy  i  walki 
patriotyzanckie  przeciw  Szwedom  pod  wodzą  Czarnieckiego,  Sapiehy  i  Lubomirskiego.  Ważne  miejsce 
wyznaczył swojemu ulubionemu bohaterowi, Michałowi Wołodyjowskiemu.  

 

To druga częśd „Trylogii”, pisanej „ku pokrzepieniu serc”. Akcja toczy się w latach 1655 – 1656 w czasie 
wojny 

polsko- 

szwedzkiej, 

zwanej 

przez 

historyków 

potopem. 

W 

początkowym 

rozdziale „Potopu” pojawiają  się  informacje  o  klęskach  wojsk  polskich  w  wojnie  z  Rosją  w  1654  roku  
(ze  względów  cenzorskich  nazwa  Rosji  nie  pada).  Wiosną  1655  roku  wojska  rosyjskie  zajęły  Wilno. 
Tymczasem  w  czerwcu  1655  roku  armia  szwedzka  zbliżyła  się  do  Polski  od  Szczecina  i  posuwała  się  
ku  Wielkopolsce  (Pod  Ujściem  poddaje  się  pospolite  ruszenie  szlachty),  a  także  od  Inflant  w  kierunku 
Litwy. W Kiejdanach na Litwie szykuje się do zdrady książę Janusz Radziwiłł, dając tym samym początek 
wojnie  domowej.  Pokazana  jest  dalej  w  utworze  obrona  Jasnej  Góry,  ucieczka  króla  Jana  Kazimierza  
na Śląsk, a następnie jego przybycie do Lwowa, gdzie składa ślubowanie. 
Ogólnie  rzecz  biorąc  Sienkiewicz  pokazał  sytuację,  kiedy  Polska  nękana  przez  katastrofy  i  zdrady,  
zaczyna  odnosid  zwycięstwa.  Przełomowym  momentem  jest  skuteczna  obrona  Jasnej  Góry.  O  wzgórze 
świętości, poświęcenia i patriotyzmu rozbija się fala szwedzkiego potopu. 
 
W utworze określone zostały typowe cechy polskości: 

-  katolicyzm, ze szczególnym kultem maryjnym, 
-  patriotyzm, 
-  szlachectwo połączone z rycerską „fantazją” 

 

3)  Powieśd historyczna to odmiana powieści, w której świat przedstawiony umieszczony jest w przeszłości. 

XIX – wieczni pisarze historyczni mieli ambicje dokładnego odtworzenia minionych czasów, co wiązało się 

często  z  długotrwałymi  studiami  nad  epoką.  Duży  wpływ  na  rozwój  gatunku  miała  twórczośd  Waltera 

Scotta, na której wzorował się m.in. Sienkiewicz. 

 

Cechy „Potopu” jako eposu: 

-  wielcy bohaterowie, wyraziste osobowości, 
-  moment o przełomowym znaczeniu dla losów narodu, 
-  rola Opatrzności (równoważnej antycznemu przeznaczeniu), 
-  poważna,  podniosła  tonacja  (oczywiście  przerywana  fragmentami  rubasznego  humoru,  ogólnej 

wesołości wzbudzanej głównie przez Onufrego Zagłobę); uwznioślenie przygód bohaterów, 

made by koperek© 

 

-  sceny batalistyczne (przygotowanie do walki), 
-  obecnośd typowych dla eposu środków stylistycznych (rozbudowane porównanie, np. zestawienie 

Rzeczpospolitej z groźnym lwem; wyraziste epitety; retorycznośd stylu). 

Sytuując  akcję  w  czasach  baroku,  potrafił  Sienkiewicz  zrekonstruowad  barokową  stylistykę  konceptów, 

dosadności i makaronizowania. Język Zagłoby to styl sarmaty barokowego. 

 

b.  Bolesław Prus – „Lalka” 

 

1)  Jego  prawdziwe  imię  to  Aleksander  Głowacki;  swój  pseudonim  literacki  zaczerpnął  z  nazwy  herbu 

rodowego  Prus.  Autor  nowel,  powieści,  znakomity  publicysta.  Najbardziej  znane  spośród  nowel  to: 
„Antek”,  „Katarynka”,  „Kamizelka”,  „Powracająca  fala”,  „Omyłka”,  a  spośród  powieści:  „Placówka”, 
patriotyczna w wymowie, w konwencji zbliżona do naturalizmu,  „Lalka” będąca powieścią realistyczną, 
„Emancypantki”  –  powieśd  społeczno-  obyczajowa,  która  pokazuje  panoramę  polskiego  społeczeostwa 
przełomu  XIX  i  XX  wieku,  „Faraon”  –  powieśd  historyczna,  której  akcja  została  umieszczona  
w starożytnym Egipcie. 
 

2)  Powieśd  realistyczna,  chociaż  nie  do  kooca  odpowiadająca  klasycznemu  wzorcowi  tego  typu  powieści. 

Akcja rozgrywa się w ciągu niespełna dwóch lat (1878 – 1879). Trzecioosobowy narrator jest obiektywny, 
wszechwiedzący i całkowicie panuje nad światem przedstawionym – narracja odautorska. 
 
W powieści występuje również narrator pierwszoosobowy, subiektywny  – w „Pamiętnikach” Rzeckiego. 
Ramę  kompozycyjną  powieści  stanowią  dwie  sceny,  w  których  Rzecki  bawi  się  lalkami.  
Pierwszy raz uświadamia sobie, że życie jest tylko głupstwem, a mogłoby się wydawad, że czymś wielkim. 
Drugi  raz,  pod  koniec  powieści,  stary  subiekt  patrzy  na  wirujące  lalki  i  widzi  w  nich  ludzi,  
których postrzega jako: „Marionetki, marionetki! Wszystko marionetki.”. Krótko po tej scenie umiera.  
 
Głównym bohaterem jest Stanisław Wokulski, o którym Żyd Szuman mówi: „Stopiło się w nim dwu ludzi: 
romantyk sprzed roku sześddziesiątego  i pozytywista z siedemdziesiątego”.  
Z pochodzenia zubożały szlachcic, który ma świadomośd, że tylko cieżką pracą i nauką może w życiu coś 
osiągnąd.  Ma  zmysł  do  interesów  i  potrafi  pomnażad  pieniądze,  dla  nich  żeni  się  z  wdową  Minclową. 
Dusza  jego  pozostaje  jednak  romantyczna,  stad  go  na  rezygnację  ze  studiów,  by  dołączyd  
do powstaoców. Idealizm Wokulskiego widad wyraźnie w miłości do dumnej arystokratki Izabeli Łęckiej. 
To uczucie ogromnej namiętności staje się jego nieszczęściem, tak dalece, że porwie się na swoje życie 
(gdy  zrozumiał,  że  ukochana  bawi  się  jego  miłością).  W  samobójczej  próbie  upodobni  się  do  bohatera 
powieści Goethe’go, Wertera. 
Idealistą  jest  również  przyjaciel  Wokulskiego,  stary  subiekt  Ignacy  Rzecki,  wierzący  w  mitycznego 
Napoleona,  który  przyniesie  Polsce  niepodległośd.  Bohater  jest  zdolny  do  głębokiej  refleksji,  niewiele 
wymagający  od  życia,  wyjątkowo  pracowity,  skupiony  na  pomnażaniu  majątku  swego  ukochanego 
Stacha. 
Trzecie  pokolenie  idealistów  reprezentuje  arystokrata  Julian  Ochocki,  absolwent  Szkoły  Głównej, 
zafascynowany  nauką  i  marzący  o  karierze  naukowca,  niestety,  na  realizację  tych  planów  nie  ma 
pieniędzy. Na szczęście pomoże mu Wokulski, doceniający ludzi z pasją. 
 

3)   Molière – „Świętoszek”, barok (racjonalizm) 

 
Realizm  to  kierunek  w  literaturze,  ale  zarazem  metoda  pisarska  polegająca  na  obiektywnym  ukazaniu 
rzeczywistości.  Dzieła  Balzaka,  Stendhala,  Tołstoja  i  innych  wybitnych  twórców  uważa  się  za  realizacje 
tzw.  realizmu  krytycznego,  nazywanego  też  dojrzałym  lub  wielkim.  Literatura  realistyczna  przedstawia 
wnikliwie i głęboko od strony socjologiczno-obyczajowej, ale też psychologicznej przemiany w przestrzeni 
cywilizacji przemysłowo-miejskiej. 
 

made by koperek© 

 

Naturalizm  to  kierunek  w  sztuce  postulujący,  aby  dzieło  wyrażało  absolutnie  pełną  prawdę  
o  rzeczywistości,  by  ją  odzwierciedlało  w  sposób  fotograficzny;  podstawą  naturalizmu  była  obserwacja  
o  charakterze  wręcz  naukowym;  przekazanie  prawdy  o  rzeczywistości  wiązało  się  z  koniecznością 
pokazania  zjawisk  negatywnych,  brutalnych,  przed  którymi  literatura  piękna  dotąd  uciekała.  Ojczyzną 
naturalizmu była Francja (twórczośd E. Zoli); 
 
Asymilacja Żydów, czyli dążenie do harmonijnego współżycia między Żydami a społeczeostwem polskim. 
Wielu  pozytywistów  sprzeciwiało  się  w  sposób  bardzo  wyraźny  wszelkim  przejawom  antysemityzmu  
i  domagało  się  rozwiązania  tzw.  kwestii  żydowskiej.  Asymilacja  Żydów  miała  polegad  na  trwałym 
wpisaniu się tej nacji w przestrzeo społeczną, przy zachowaniu ich religijnej i kulturowej odrębności; 
 
Nihilizm to odrzucanie, negowanie, relatywizacja wszelkich przyjętych wartości, norm, zasad, praw życia 
zbiorowego  i  indywidualnego;  inaczej sceptycyzm absolutny.  Według  nihilistów  ludzka  egzystencja jest 
pozbawiona jakiegokolwiek znaczenia, celu lub zasadniczej wartości. 
 

c.  Eliza Orzeszkowa – „Nad Niemnem” 

 

1)  Pisarka  i  publicystka,  autorka  rozpraw  propagujących  idee  pozytywistów.  Była  nominowana  wraz  

z Sienkiewiczem do otrzymania literackiej Nagrody Nobla. 
 

2)  Akcja powieści toczy się w kilka lat po upadku powstania  styczniowego. Orzeszkowa głosi w niej ideały 

epoki: hasła pracy u podstaw i pracy organicznej oraz emancypacji kobiet. 

 

MOTYW  MOGIŁY  ma  charakter  symboliczny  i  pełni  w  utworze  zasadniczą  rolę  –  jest 
swoistym uczestnikiem  wydarzeo,  spaja akcję,  łączy  postawy  bohaterów  i  zaciera  różnice  między  nimi 
oraz ostatecznie likwiduje konflikty. 
 
Mogiła  mitycznych  założycieli  rodu  Bohatyrowiczów,  usypana  pod  prastarym  dębem,  jest  otoczona 
szczególnym kultem i dbałością przez kolejne pokolenia. Wiąże się z nią legenda o Janie i Cecylii, parze 
kochanków,  którzy  wywodzili  się  z  różnych  stanów  i  dzięki  ciężkiej  pracy,  miłości,  jaka  ich  łączyła  oraz 
wzajemnemu wsparciu zdołali wybudowad na miejscu dzikiej puszczy okazałą i bogatą osadę. W zamian 
za swoje zasługi otrzymali od króla Zygmunta Augusta tytuł szlachecki. Mogiła Jana i Cecylii przypominała 
ich  potomkom  o  świetności  ich  rodu  oraz  niejako  sankcjonowała  i  uświęcała  rolę  zaścianka  w  historii 
nadniemeoskiej ziemi. 
 
Nieco  inny  charakter  ma mogiła  powstaoców,  ukryta  w  głębi  lasu,  w  której  spoczywają  wraz  
z towarzyszami broni Jerzy Bohatyrowicz i Andrzej Korczyoski. Zapomniany i bezimienny grób, porośnięty 
dziką  roślinnością  i  z  rzadka  odwiedzany  przez  mieszkaoców  dworu,  utożsamia  siłę  spełnionego 
obowiązku i przypomina o ideałach oraz wartościach, w imię których polegli powstaocy. Jest symbolem 
świętego  dla  bohaterów  powieści  i  narodu  polskiego  powstania  styczniowego,  kiedy  to  wspólny  cel  
i wspólne dążenia zjednoczyły ziemiaostwo i zaścianek. Jest jednocześnie symbolem pojednania w imię 
wyższych  wartości  i  dobra  ojczyzny.  Jest  również  swoistym  miejscem  pamięci  narodowej  i  polskiej 
tradycji. Sporadycznie udają się tam ci, dla których ta tradycja jest ważna i stoją przed ważnym życiowym 
wyborem 

bądź 

mają 

chwilę 

zwątpienia 

w 

sens 

swego 

działania.  

 
Mogiła  powstaoców  w  bezpośredni  sposób  oddziałuje  na  losy  bohaterów  dzieła  i przypomina  
im o sprawie wspólnej dla wszystkich Polaków, niezależnie od pochodzenia – o patriotyzmie i obowiązku 
wobec  ojczyzny.  To  właśnie  nad  nią  Justyna  podejmuje  decyzję  związania  swej  przyszłości  z  Janem. 
Ponadto  mogiła  jest  symbolem  polskości  i  patriotyzmu,  hołdem  złożonym  przez  Orzeszkową  poległym  
w imię niepodległości ojczyzny, o których w czasach represji zaborcy obawiano się głośno mówid. 
 
 

made by koperek© 

 

BENEDYKT KORCZYOSKI jest jednym z głównych bohaterów powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem”. 
Pochodzi  ze  średnio  zamożnej  rodziny  ziemiaoskiej  o  tradycji  napoleooskiej.  Jego  dziadek,  Dominik,  
był  legionistą,  a  ojciec,  Stanisław,  wychowankiem  akademii  wileoskiej.  Ma  dwóch  braci,  Andrzeja  
i  Dominika  oraz  siostrę,  Jadwigę.  Ojciec  zadbał  o  ich  gruntowne  wykształcenie.  Wszyscy  synowie 
ukooczyli  studia  wyższe.  Benedykta  upoważnił  do  prowadzenia  Korczyna,  ich  rodzinnej  posiadłości. 
Pomaga  mu  w  tym  Marta,  dziś  dojrzała  kobieta,  kiedyś  osierocona  i  wychowywana  przez  rodziców 
Benedykta.  Jego  żona,  Emilia,  jest  hipochondryczką,  nie  zajmuje  się  domem.  Opiekuje  się  nią  Teresa 
Plioska. Korczyoscy mają dwoje dzieci, Witolda i Leonię. 
Benedykt to mężczyzna wysoki, barczysty, siwiejący, z długim wąsem i opaloną twarzą o smutnym raczej 
wyrazie.  Ma  ciemne  posępne  oczy  i  zmarszczone  czoło.  Dłonie  spracowane  i  duże,  „zgrubiałe”  
od opalenia słoocem. Od konnego jeżdżenia po polach rozrosły mu się kości i muskuły, stąpa dośd ciężko. 
Chodzi w wysokich butach, nosi na sobie płócienny surdut. 
 
Światem  Benedykta  jest  Korczyn,  wielohektarowa  posiadłośd  jego  rodziców.  Wywiązuje  się  doskonale  
z  prowadzenia  gospodarstwa:  co  roku  obsiewa  zbożem  i  trawami  pastewnymi,  sadzi  ziemniaki,  
a  potem  je  sprzedaje  gorzelniom,  ma  inwentarz  żywy  i  kilka  zabudowao  gospodarskich,  
o które pieczołowicie dba. Zarobione przez  tę ciężką  pracę pieniądze inwestuje  w naprawę budynków, 
utrzymanie domu, opłaca synowi studia, a córce szkołę i stancję w Warszawie. 
Wolny  czas  spędza  na  polowaniu,  doskonale  jeździ  konno,  chętnie  też  czyta  lokalną  prasę.  
Jest jednak cały czas niespokojny, ciągle jakiś zamyślony i czymś zafrasowany. Przygnębia go m.in. myśl, 
że tak naprawdę nie ma już żadnego rodzeostwa: Jadwiga wyszła za snoba i materialistę i nie może na nią 
liczyd;  Dominik  sprzedał  się  Rosjanom  i  nagabuje  go  teraz,  by  pozbył  się  Korczyna  i  rodzinnej  ziemi, 
i przyjechał do niego, a listy od brata przytłaczają go coraz mocniej. Andrzeja z kolei stracił w powstaniu. 
Rodzice dawno nie żyją, a żona absolutnie nie może byd dla niego żadnym wsparciem. Bardziej to on sam 
musi o nią dbad i tolerowad jej fanaberie. Został sam, a za cel swojego życia przyjął walkę o utrzymanie 
ziemi, by nie przeszła w ręce Rosjan. Tym bardziej, że za udział Korczyoskich w powstaniu częśd majątku 
skonfiskowano.  Za  swój  obowiązek  patriotyczny  uznaje  więc  oddłużenie  gospodarstwa  i  takie 
wydźwignięcie go z kłopotów finansowych, by nie było konieczności sprzedaży ziemi. 
Nie  potrafi  poradzid  sobie  z  przekonaniem  do  siebie  syna.  Witold  bowiem  nie  zgadza  się  z  niektórymi 
poglądami ojca, a w szczególności jego stosunkiem do chłopów i uporem wobec Bohatyrowiczów. 
 

3)   Bolesław Prus – „Lalka”, pozytywizm (realizm) 

 
Pragmatyzm to system filozoficzny, którego podstawowym elementem jest pragmatyczna teoria prawdy, 
uzależniająca prawdziwośd tez od praktycznych skutków, przyjmująca praktycznośd za kryterium prawdy. 
Pragmatyzm przyjmuje wynikające z przyjmowania tez skutki i ich użytecznośd za kryterium prawdy. 
 

7.  MŁODA POLSKA 

 

a.  Stefan Żeromski – „Ludzie bezdomni” 

 

1)  Pisarz,  dramaturg,  nowelista,  twórca  nowego  typu  powieści  społecznej  („Ludzie  bezdomni”),  autor 

powieści historycznej, utrzymanej w tonie i formie epopei („Popioły”). Interesował go problem tragizmu 
losy  ludzkiego,  uwikłanie  w  wybory  moralne.  Podejmował  problematykę  społeczną  i  narodową.  
Powieści:  „Ludzie  bezdomni”,  „Popioły”,  opowiadania:  „Echa  leśne”,  „Nokturn”,  „Sen  o  szpadzie”, 
dramaty: „Róża”, „Turoo”. 
 

2)  Głównym bohaterem jest młody lekarz – Tomasz Judym. Tomasz jest młodym chirurgiem, absolwentem 

warszawskiej  szkoły  medycznej  i  paryskiej  uczelni.  Ten  syn  ubogiego  szewca-  pijaczyny  z  biednej  ulicy 
Ciepłej, od najmłodszych lat musiał nauczyd się polegad wyłącznie na sobie. Zabrany z domu rodzinnego 
przez ciotkę, która miała zapewnid mu wykształcenie, był poniżany, bity i często głodował. Jedynie dzięki 
silnej  woli  i  uporowi  zdołał  ukooczyd  kolejne  szkoły.  Jest  człowiekiem  o  wielkiej  wrażliwości  moralnej, 
zbuntowanym  przeciwko  złu  i  krzywdzie  społecznej.  Jest  wychowankiem  pozytywistycznych  wartości, 

made by koperek© 

 

które pragnie realizowad w oparciu o hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Wierzy w potęgę nauki  
i  osiągnięd  cywilizacji,  które  mają  zmienid  świat.  Jako  lekarz  chce  uświadamiad  biednych,  dążąc  tym 
samym  do  polepszenia  ich  warunków  bytowych.  Pomoc  ubogim  uważa  za  swój  moralny  obowiązek 
wobec  klasy,  która  jest  podstawą  każdego  społeczeostwa.  W  walce  tej  pozostaje  jednak  samotny  – 
odrzucony  przez  środowisko  warszawskich  lekarzy  musi  zrezygnowad  z  prywatnej  praktyki.  
Podobną  klęskę  ponosi  w  Cisach,  kiedy  nie  potrafi  ugiąd  się  przed  dyrektorem  i  administratorem.  
Jest  także  człowiekiem  osamotnionym  pod  względem  towarzyskim.  Z  ludźmi  ze  swojej  klasy  nie  czuje 
więzi  emocjonalnej,  a  wśród  ludzi  bogatych  czuje  się  wyobcowany  ze  względu  na  niskie  pochodzenie. 
Pozostaje  samotnym  z  wyboru  również  w  sferze  prywatnej  –  wierny  idei  walki  z  krzywdą  społeczną 
odrzuca możliwośd założenia rodziny z ukochaną kobietą. 
 
Judym  jest  marzycielem,  zatopionym  we  własnych  myślach.  Jest  człowiekiem  życzliwym,  
pomaga  finansowo  rodzinie  brata,  wykazuje  troskę  o  bratową  i  dzieci.  Główną  cechą  charakteru  jest 
wewnętrzne  rozdarcie.  Jako  lekarz,  wywodzący  się  z  klasy  robotniczej,  znający  życie  ubogich,  
pragnie  nieśd  pomoc  i  walczyd  ze  społeczną  niesprawiedliwością.  Jednakże  ludzie  z  biedoty  wzbudzają  
w nim odrazę, obowiązek spłacenia zaciągniętego wobec nich długu nazywa „przeklętym”. Pragnie życia 
towarzyskiego,  brylowania  na  salonach,  lecz  nieustannie  podkreśla  swoje  pochodzenie  i  ma  poczucie 
niższości. Jako człowiek bezdomny, bez swego miejsca na świecie, chce założyd rodzinę i byd szczęśliwym. 
Znajduje kobietę, która odwzajemnia jego uczucia, jest dobra i wrażliwa, lecz odrzuca jej miłośd, wierząc, 
że  dla  wyższych  idei  musi  wyrzec  się  prywatnego  szczęścia.  Również  w  miłości  jest  człowiekiem 
rozdartym. Początkowo zwraca uwagę na piękną pannę Natalię, chod dziewczyna odrzuca jego adorację. 
Dopiero później uświadamia sobie, że szczerym uczuciem obdarzył guwernantkę panien Orszeoskich. 
 
Tomasz  Judym  jest  postacią  tragiczną,  wzbudzającą  sympatię.  Tragizm  polega  na  konieczności  wyboru 
między  prywatnym  szczęściem  a  wewnętrznym  przymusem  spłacenia  długu  wobec  tych,  z  których  się 
wywodzi.  Nie  jest  pewien,  czy  jego  walka  powiedzie  się,  lecz  jest  zdecydowany  podjąd  ją.  
Jest ambitnym indywidualistą, kierującym się determinacją w osiągnięciu wyznaczonego celu. 

 

3)   Bolesław Prus – „Lalka”, pozytywizm (realizm) 

 
Powieśd modernistyczno – realistyczna, cechy: 

-  obok scen realistycznych pojawiają się liryczne, nastrojowe (np. rozdział „Przyjdź”), 
-  luźna kompozycja,  
-  poszarpana fabuła, 
-  zastosowanie różnych rodzajów narracji (trzecioosobowa i pierwszoosobowa – pamiętnikarska), 
-  niektóre rozdziały (np. „Dajmonion”) stanowią niezależne, odrębne części. 

 Bolesław Prus – „Lalka”, pozytywizm (naturalizm) 

Impresjonizm  kładł nacisk  przede wszystkim na  opisywanie wrażeo i doznao poznającego podmiotu, 
rezygnując  z realistycznego przedstawiania  rzeczywistości.  Tendencje  impresjonistyczne  występowały 
zarówno  w prozie, poezji,  jak  i dramacie.  Nurt  ten  nigdy  się  w  pełni  nie  wyodrębnił,  
nie miał też charakteru programowego. 

Ekspresjonizm  prąd  literacki,  powstały  w  Niemczech,  jeden  z  nurtów  modernistycznej  
i postmodernistycznej literatury. Cechuje go: 

-  kontrast, 
-  dynamizm,  
-  indywidualizacja i subiektywizacja języka, 
-  hiperbolizacja stylu, 
-  nacechowanie emocjonalne, 
-  bogata metaforyka,  
-  symbolizm, 

made by koperek© 

 

-  deformacja składni i leksyki, 
-  elementy groteski i fantastyki, 
-  obecnośd opisów stanów onirycznych (sennych), halucynacji, szaleostwa. 

Dekadentyzm  to  postawa,  oparta  na  przekonaniu  o  nieuchronnym  zmierzchu  kultury  i  cywilizacji, 
utrata  wiary  w  prawdy  moralne  i  filozoficzne,  poczucie  niemocy  i  brak  woli  do  działania,  
wyniakajace z obaw przed nadchodzącym koocem wieku. 

Symbolizm to prąd literacki, powstały w latach 80. XIX wieku we Francji i Belgii, związany z mistycznym 
idealizmem. W literaturze polskiej sięgano do romantycznej symboliki narodowej. Cechy: 

-  wyrażanie „rzeczy niewyrażalnych” (takich jak dusza, śmierd, miłośd, nirwana), 
-  aluzyjnośd, 
-  wieloznacznośd, 
-  bogactwo metafor, 
-  gra skojarzeo. 

Schopenhaueryzm  przejawiał  się  brakiem  wiary  w  szczęście  i  dobro  ludzkie.  Życie  człowieka  nie  ma 

sensu,  a  samo  pojęcie  szczęścia  jest  wymysłem  abstrakcyjnym,  utworzonym  przez  pragnienie  

i  tęsknoty  ludzkie.  Człowiek  został  stworzony  po  to,  aby  cierpied,  rozpaczad,  a  podejście  do  świata 

przejawia  się  sceptyzmem,  pesymizmem,  zakładając  nawet  wiarę  w  to,  że  świat  jest  u  schyłku 

cywilizacji  i  dąży  do  zagłady.  Jednakowoż  ból  ten  można  uśmierzyd  przez  "sztuczne  raje"  

(alkohol,  tytoo,  narkotyki,  ekstremalne  doświadczenia  erotyczne),  tworzenie  i  kontemplację  sztuki 

oraz współczucie. Jednym ze znanych poetów, na którego postawa schopenahueryzmu wywarła duży 

wpływ jest Kazimierz Przerwa-Tetmajer. 

Nietzescheanizm  to zespół poglądów filozoficznych i literackich powstałych w nawiązaniu do filozofii 

niemieckiego  myśliciela F.  Nietzschego. Nietzsche  („Tako  rzecze  Zaratustra”)  występował 

przeciwko pesymizmowi, bierności  i  słabości,  głosząc kult  życia. Bezwzględnie  potępiał  panujące 

ówcześnie  zasady  moralne,  odrzucał  humanitaryzm,  altruizm  jako  domenę  ludzi  słabych,  postulując 

moralnośd  "nadludzi",  rasy  panów,  którzy  predestynowani  są  do  tego,  aby  działad  "poza  dobrem  

i  złem",  tworząc  nowe  zasady.  Niemiecki  filozof  głosił  pochwałę  siły,  tężyzny  fizycznej,  

wolności  działania  wybitnej  jednostki.  Nietzscheanizm  był  reakcją  na dekadentyzm kooca  XIX  wieku.  

W  poezji  polskiej  jego  elementy  pojawiają  się  w  twórczości  L.  Staffa  (wiersz „Kowal”).  

Filozofia  Nietzschego  została  wykorzystana  przez hitleryzm do  stworzenia  teorii  wyższości  

rasy aryjskiej nad innymi rasami. 

 

b.  Stanisław Wyspiaoski – „Wesele” 

 

1)  Malarz,  rzeźbiarz,  poeta,  dramaturg,  reformator  teatru,  reżyser,  scenograf,  jeden  z  głównych  twórców 

przełomu  modernizmu  i  neoromantyzmu.  Uznawany  za  „duchowego  wodza”  pokolenia  Młodej  Polski, 
największą  indywidualnośd  i  najciekawszego,  wszechstronnego  artystę.  Autor  dramatów,  
w których podjął romantyczne dziedzictwo walki o wolnośd i problematykę narodową. 
 

2)  Inspiracją do powstania utworu było autentyczne wesele poety Lucjana Rydla z córką chłopa z Bronowic 

– Jadwigą Mikołajczykówną.  

 

 

made by koperek© 

 

 

„Wesele” składa się z trzech aktów, z których każdy reprezentuje inny gatunek dramatyczny: 
 



 

akt I – komedia realistyczna, komedia społeczno – obyczajowa 
W  akcie  I,  zbudowanym  z  dialogów  gości  weselnych  (chłopów  i  panów  z  miasta),  poeta  łączy 
liryzm scen z ostrą satyrą. 
 



 

akt II – dramat fantastyczny, psychologiczny, symboliczny 
Realne  wydarzenia  zaczynają  się  mieszad  z  wizjami  uczestników  zabawy,  którym  zjawiają  się 
widma i duchy. 
 
Marysia – Widmo (zmarły ukochany) 
Dziennikarz – Staoczyk 
Poeta – Rycerz 
Pan Młody – Hetman  
Dziad – Upiór (Jakub Szela) 
Gospodarz – Wernyhora 
 
Pełne  napięcia  dialogi  odsłaniają  marzenia  i  niepokoje,  mity  narodowe  i  kompleksy.  
Zjawy wydobywają to, co „każdemu w duszy gra”. Dwie zjawy – Chochoł i Wernyhora wpływają 
na  rozwój  wydarzeo  w  dalszej  części  dramatu,  szczególnie  w  akcie  III.  Wernyhora  wręcza 
Gospodarzowi  złoty  róg,  którym  ma  wezwad  Polaków  do  walki  o  niepodległośd.  
Ten lekkomyślnie powierza go Jaśkowi. 
 



 

akt III – dramat narodowy 
Gdy  o  świcie  przed  domem  weselnym  gromadzą  się  chłopi  z  kosami,  zaspany  Gospodarz 
przypomina  sobie  otrzymany  rozkaz.  Oczekiwanie  na  Wernyhorę  okazuje  się  jednak  daremne. 
Jasiek  zgubił  złoty  róg.  W  rytm  usypiającej  muzyki  Chochoła  wszyscy  zaczynają  taoczyd 
lunatyczny taniec.  
 
„Wesele”  –  dramat  symboliczny  –  zawiera  również  sporo  odniesieo  do  sytuacji  społeczno  – 
politycznej Galicji, głównie do stosunków między chłopami a  inteligencją. Ważna  funkcję pełni 
przypomnienie  rzezi  galicyjskiej  z  1846  roku  (symbolizuje  ją  widmo  Szeli)  jako  ostrzeżenie  
pod adresem inteligencji pochodzenia szlacheckiego, ufającej w ideę: „ze szlachtą polską, polski 
lud”. Dramat Wyspiaoskiego rozwiewa złudzenia i mity narodowe, silnie tkwiące w świadomości 
społeczeostwa.  Ukazuje  bezsilnośd  inteligencji  i  niedojrzałośd  polityczną  ludu,  niegotowośd 
narodu jako całości do działania, która nie pozwala  wyrwad się z  błędnego,  chocholego taoca. 
Zwycięstwo  nad  Racławicami,  sugerujące  możliwośd  walki  chłopów  o  niepodległośd  
pod przywództwem inteligencji, okazuje się tylko mitem, jeszcze jednym, utopijnym marzeniem. 
 
„Wesele” to również rozprawa Wyspiaoskiego z mitami narodowymi: 

-  chłopa Piasta, 
-  sojuszu  chłopów  i  szlachty  (inteligencji)  –  echo  „Psalmów  przeszłości”  Zygmunta 

Krasioskiego, 

-  wsi spokojnej, kolorowej i wesołej, 
-  romantyzmu (Wernyhora, złoty róg). 

Symbole: 

* 

złoty róg – walka o wolnośd, 

* 

chochoł – najbardziej zagadkowy symbol, można go tłumaczyd jako ukrycie żywej idei 
pod pozorami martwoty, ale też jako uśpienie, odrętwienie narodu, 

* 

krąg taneczny – błędne koło, niemoc, niegotowośd, niezdolnośd do działania, 

made by koperek© 

 

* 

wiejska chata – Polska  

 

3)   Stefan Żeromski – „Ludzie bezdomni”, Młoda Polska (symbolizm) 

 

8.  DWUDZIESTOLECIE MIĘDZYWOJENNE 

 

a.  Stefan Żeromski – „Przedwiośnie” 

 

1)   Stefan Żeromski – „Ludzie bezdomni”, Młoda Polska 

 

2)  Powieśd ukazuje dzieje młodego chłopca  – Cezarego  Baryki, urodzonego w Baku. Postad poznajemy już  

w  „Rodowodzie”,  w  którym  przedstawione  zostały  szczegóły  pochodzenia  Cezarego  oraz  wczesne 
dzieciostwo  chłopca.  Tak  więc  wiemy,  że  był  on  jedynym  synem  Seweryna  Baryki,  człowieka  dobrze 
sytuowanego  oraz  Jadwigi  Barykowej  z  domu  Dąbrowskiej.  Małżeostwo  rodziców  Baryki  było  udane, 
chod  jego  przyczyną  nie  była  wielka  wzajemna  miłośd.  Paostwo  Barykowie  osiedlili  się  „w  mlekiem  i 
miodem płynącym Baku”, tam też urodził się Czaruś, oczko w głowie rodziców. Od najmłodszych lat 
chłopiec  otaczany  był  najtroskliwszą  opieką  i  dobrobytem.  Miał  licznych  nauczycieli  i  guwernerów,  
uczył się dobrze, chod do nauki za wiele się nie przykładał – tyle, by nie wzbudzid złości ojca, w stosunku 
do którego czuł wielki respekt.  
 
Cezary Baryka to bohater dynamiczny, zmieniający się na  oczach czytelnika. Właściwa  akcja powieści  –  
a  więc  i  czas  przemian  w  życiu  i  poglądach  bohatera  –  rozpoczyna  się,  gdy  chłopak  ma  czternaście  lat  
i jest  uczniem gimnazjum rosyjskiego w Baku. W tym momencie rodzinną  idyllę idyllę przerywa  wyjazd 
ojca  na  wojnę  (jest  rok  1914  i  właśnie  wybuchła  I  wojna  światowa).  Chłopak  nie  odczuł  wielkiego  żalu  
z  powodu  rozstania  z  ojcem,  przeważało  w  nim  uczucie  radości  z  powodu  zbliżającej  się  swobody. 
Wolnośd  od  jakichkolwiek  zakazów  (matka  nie  umiała  zapanowad  nad  synem)  ukazuje  nam  w  pełni 
zapaleoczy  i  raptowny  charakter  młodego  Baryki  u  początków  jego  życiowej  drogi.  Widzimy  go  jako 
chłopca  żywego,  ciekawego  świata,  szukającego  wraz  z  kolegami  przygód,  szkolnego  łobuziaka.  
Chłopięce  wybryki  sprawiły,  że  Czaruś  został  usunięty  ze  szkoły  –  wdał  się  bowiem  w  awanturę  
z  nauczycielem.  Jednak  młody  buntownik  niewiele  sobie  z  tego  robił  –  szczególnie  teraz,  
gdy rozpoczynała się rewolucja i on nie miał już zamiaru uczęszczad do gimnazjum. 
 
Rewolucja  to  czas  pierwszych,  naiwnych  ideologicznych  fascynacji  Baryki.  Świeżo  upieczony  towarzysz 
dał się porwad hasłom bolszewików do tego stopnia, że oddał im skarb zakopany przez ojca w ogrodzie – 
zabezpieczenie finansowe jego i matki. Cezary podążał za tłumem niczym ogłupiały, nie pozwalając na to, 
by dotarły do niego racjonalne argumenty przeciw rewolucji, wykładane mu przez matkę. Przez długi czas 
pozostawał  bezkrytyczny  wobec  postulatów  oraz  metod  bolszewików.  Przepełniony  entuzjazmem 
wynikającym  z  nowego  porządku,  bywał  na  spotkaniach,  wiecach,  manifestacjach  oraz  publicznych 
egzekucjach. Poczuł w sobie prawdziwą nienawiśd i odrazę w spotunku do burżuazji.  
 
Jednak i w życiu tego zapaleoca nastąpiło przebudzenie. Chłopak, chod nie bardzo dbał w tamtym czasie 
o  matkę,  a  jeszcze  mniej  o  ojca,  którego  nie  było  już  tak  długo,  w  głębi  serca  kochał  oboje  rodziców  
i gdy pewnego dnia spojrzał na zmęczoną panią Barykową, przeraził się ogromnie. Matka postarzała się 
bardzo, 

była 

wychudzona 

i 

zmarnowana. 

Cezary 

postanowił 

odtąd 

pomagad 

matce.  

Jednak  poza  wewnętrzną  skruchą,  była  w  nim  przemożna  zewnętrzna  buta  rewolucjonisty,  swoista 
duma,  nie  pozwalająca  mu  na  wyjawienie  prawdziwych  uczud.  Gdy  umarła,  po  raz  pierwszy  w  życiu 
poczuł się naprawdę samotny; czuł, że nie ma już nikogo. 
 
Tymczasem  na  Baku  spadło  kolejne  nieszczęście:  wojna  między  Ormianami  a  Tatarami.  
Baryka  szwędający  się  bez  celu  po  niebezpiecznych  ulicach  został  powołany  do  armii.  
Rewolucja i wojna bardzo zmieniły tego młodego chłopca – chodził obdarty, brudny i głodny, nie miał już 
domu.  Po  zwolnieniu  ze  służby  zatrudniono  go  do  grzebania  zmarłych.  Cezary  przeżywa  stopniową 

made by koperek© 

 

przemianę  (jej  kulminacja  następuje  w  chwili  „rozmowy”  z  trupem  pięknej,  młodej  Ormianki),  
dostrzega okrucieostwo rewolucji, w jednej chwili dochodzi do niego cała prawda o jego pokoleniu.  
 
W tym trudnym momencie swojego życia młody buntownik spotyka ojca, który przemierzył wiele tysięcy 
kilometrów, by odnaleźd rodzinę. Ojciec namawia syna do wyjazdu do Polski. W tej chwili widad najlepiej, 
że Cezary zupełnie nie utożsamia się z ziemią ojców, nie czuje się Polakiem. Do podjęcia trudnej podróży 
do  nadwiślaoskiego  kraju  przekonuje  go  wspaniała  wizja  nowej  cywilizacji  „szklanych  domów”.  
W Baryce zwycięża idealizm oraz olbrzymi szacunek do ojca. Podczas wyczerpującej podróży poznaje kraj 
bolszewików  i  porządek,  jaki  w  nim  panuje.  Po  doświadczeniu  bakijskiej  rewolucji  bohater  już potrafi 
trzeźwo  ocenid  sytuację  i  poddawad  krytyce realizację  komunistycznych  ideałów.  Tuż  przed  polską 
granicą Cezary traci ojca, nie chce się z nim rozstad, ale potem zgodnie z wolą pana Seweryna przekracza 
granicę.  Polska  była  krajem  dla  niego  dalekim,  obcym,  mitycznym,  a  powrót  do  ojczyzny  przynosi  mu 
głębokie  rozczarowanie,  gdy  zamiast  „szklanych  domów”,  o  których  opowiada  ojciec,  zastaje  ubogą 
rzeczywistośd. „Gdzież są Twoje szklane domy” – zapyta  w myślach nieżyjącego ojca. 
 
Po  stracie  rodziców  Cezary  zyskuje  opiekuna  w  osobie  Szymona  Gajowca,  dawnej  miłości  jego  matki. 
Obserwujemy losy Cezarego, biorącego udział w wojnie polsko  – bolszewickiej, goszczącego w Nawłoci, 
przeżywającego  szaloną,  namiętną  miłośd  do  Laury,  zakooczoną  gorzkim  rozczarowaniem.  
Następnie  przedstawiono  powrót  bohatera  do  Warszawy,  dalsze  studia  na  medycynie  i  przyjaźo  
z Lulkiem  – młodym komunistą. Gajowiec  – szlachecki demokrata, zwolennik pracy organicznej  – starał 
się  chronid  Cezarego  przed  wpływami  komunistów  i  w  gorących  dyskusjach  przekonad  go  do  swojego 
programu. 
 
W czasie studiów Baryka podobnie jak wszyscy jego koledzy zaciąga się do polskiej armii. Interesujące są 
jego  motywacje:  Cezary  nie  miał  wcale  ochoty  walczyd  przeciw  bolszewikom.  Prawda,  że  wiedział  już, 
czym jest rewolucja, znał jej okrutne konsekwencje, a jednocześnie sama idea i hasła socjalistyczne wciąż 
były mu bliskie. Poza tym wcale nie czuł się Polakiem, nie był związany z krajem, o którego wolnośd miał 
walczyd. Przekonuje go jednak dziwny entuzjazm młodych Polaków, którzy jak jeden mąż szli na wojnę. 
W  czasie  walk  Baryka  wykazał  się  bohaterstwem  ratując  życie  Hipolitowi  Wielosławskiemu.  
Obaj mężczyźni zaprzyjaźniają  się do tego  stopnia, że po  zwolnieniu ze  służby Hipolit zabiera Cezarego  
do swojego rodzinnego domu na wypoczynek. W Nawłoci gośd zostaje bardzo ciepło przyjęty, pierwszy 
raz od lat zaznaje rodzinnej atmosfery. 
Innym  ważnym  aspektem  pobytu  w  Nawłoci  jest  zetknięcie  się  z  zupełnie  nowym  dla  Cezarego  typem 
relacji między panami a służbą – młody rewolucjonista podchodzi nieufnie do wzajemnego ciepła między 
nimi. Natomiast przebywając w niedalekim od posiadłości Wielosławskich Chłodku zapoznaje się z życiem 
chłopów  i  tu  również  nie  umie  zrozumied,  dlaczego  ci  biedacy  się  nie  buntują,  nie  wywołują  rewolucji. 
 
Powieśd  kooczy  się  demonstracją  robotników  i  marszem  na  Belweder,  na  którego  czele  idzie  Cezary.  
To przyłączenie się do manifestacji pokazuje, że młody buntownik nie osiągnął jeszcze pełnej dojrzałości, 
że wciąż się miota, nie potrafi sformułowad własnego  programu naprawy Polski. Ostateczne odłączenie 
Baryki  pokazuje  go  jednak  jako  jednostkę,  która  w  przyszłości  podejmie  trud  znalezienia  własnej 
koncepcji  naprawczej.  Baryka  –  samotnik  i  indywidualista  –  wychodzi  przed  tłum,  bo  jest  już  gotowy  
do samodzielnej pracy. 

 

b.  Zofia Nałkowska – „Granica” 

 

1)  Powieściopisarka,  publicystka,  autorka  dramatów.  Cechy  prozy:  psychologiczna  analiza  ludzkich 

charakterów,  stawianie  filozoficznych  hipotez,  refleksyjnośd,  autentyzm,  autobiografia,  problematyka 
społeczna, egzystencjalizm. 
 

2)  Zenon  Ziembiewicz  jest  synem  rodziny  szlacheckiej,  zarządzającej  folwarkiem  w  Boleborzy,  należącym  

do  rodziny  Tczewskich.  Jeszcze  w  czasie  swojej  nauki  w  miejskim  gimnazjum  poznaje  Elżbietę  Biecką, 
mieszkającą  u  swojej  ciotki  Cecylii  Kolichowskiej  -  właścicielki  kamienicy  przy  ulicy  Staszica.  

made by koperek© 

 

Zenon  pomaga  Elżbiecie  w  lekcjach,  darzy  ją  pierwszą  młodzieoczą  miłością,  mimo  że  jest  przez  nią 
traktowany  z  lekceważeniem.  Kilka  lat  później,  już  jako  dojrzały  mężczyzna  kooczący  studia,  
w  czasie  wakacji  w  Boleborzy  Zenon  poznaje  Justynę  Bogutównę.  Jest  to  córka  kucharki  pracującej  
w  domu  Ziembiewiczów,  dziewczyna  prosta,  ładna,  skromna,  ulubienica  pani  Żanci,  matki  Zenona.  
 
Zenon wbrew swoim niechęciom do miłostek ojca i wiejskim dziewczętom, nawiązuje romans z Justyną. 
Ponieważ  chce  kontynuowad  studia  za  granicą,  a  rodzice  nie  mogą  mu  pomóc  finansowo,  
rozpoczyna  współpracę  z  Czechlioskim,  człowiekiem  zamożnym,  kierującym  miejscowymi  zakładami. 
Zobowiązuje  się  do  pisania  artykułów  politycznych  dla  pisma  Czechlioskiego.  Przed  wyjazdem  Zenon 
odnawia  znajomośd  z  Elżbietą,  jest  zaskoczony  tym,  że  w  miejsce  rozkapryszonej,  złośliwej  dziewczyny 
zobaczył wrażliwą, uroczą kobietę. Odwiedza ją jeszcze wielokrotnie i przyjaźo między nimi się zacieśnia. 
Po  powrocie  z  zagranicy  Zenon  spotyka  w  mieście  Justynę.  Zmarła  jej  matka,  dziewczyna  jest 
osamotniona, zagubiona, w czasie rozmowy na ulicy wybuch płaczem. Ziembiewicz nie chce wywoływad 
skandalu, 

zabiera 

Justynę 

do 

hotelu, 

w 

którym 

mieszka.  

 
Romans  się  odnawia.  Zenon  odwiedza  Chechlioskiego,  który  teraz  piastuje  urząd  starosty  i  otrzymuje  
od  niego  stanowisko  redaktora  naczelnego  lokalnego  lokalnego  pisma.  Wkrótce  Zenon  zaręcza  się  
z  Elżbietą.  Gdy  postanawia  ostatecznie  zerwad  z  Justyną,  dowiaduje  się,  że  dziewczyna  jest  w  ciąży, 
opowiada  więc  o  wszystkim  Elżbiecie,  potrzebuje  zrozumienia.  Ponieważ  Justyna  mieszka  w  kamienicy 
pani Kolichowskiej, Elżbieta wzywa ją do siebie. Rozmawia z nią o Zenonie i dziecku, chce zrezygnowad  
z  małżeostwa.  Justyna  dowiaduje  się  w  ten  sposób,  że  Zenon  jest  zaręczony.  Elżbieta  wyjeżdża  
do Warszawy do matki, zostawiwszy Zenonowi wiadomośd, że za niego nie wyjdzie, ponieważ Justyna ma 
do  niego  większe  prawo.  Po  kilku  dniach  Ziembiewicz  przyjeżdża  do  niej,  godzą  się  i  decydują  pobrad. 
Zenon  otrzymuje  urząd  prezydenta  miasta,  na  który  zostaje  wybrany  dzięki  układom  z  Czechlioskim. 
Elżbieta 

na 

prośbę 

narzeczonego 

zgadza 

się 

pomagad 

Justynie 

- 

zdobywa zdobywa  

dla 

niej 

posadę 

w 

sklepie.  

 
Justyna  po  usunięciu  ciąży  mieszka  na  przedmieściu,  jej  usposobienie  zmienia  się  -  staje  się  kapryśna,  
ma  coraz  większe  wymagania,  często  kontaktuje  się  z  Zenonem,  porzuca  pracę  w sklepie, chce posady  
w  cukierni.  Zenon  i  Elżbieta  pobierają  się,  zamieszkują  w  mieście,  w  odnowionym  domu  z  ogrodem,  
wraz  z  panią  Żancią,  która  po  śmierci  swojego  męża  pomaga  synowej  prowadzid  dom  i  wychowywad 
syna. Również Ziembiewicz zmienia się, nabiera obyczajów towarzystwa ziemiaoskiego: wyjeżdża często 
na  polowania,  spotkania  z  Czechlioskim  i  ludźmi  z  wpływowych  sfer.  Sprawowanie  swojego  urzędu 
rozpoczyna od próby realizacji własnej polityki  - buduje domy dla robotników, pijalnię mleka dla dzieci. 
Ale  prędko  sytuacja  się  zmienia  -  fundusze  na  budowę  domów   robotniczych  zostają  cofnięte  i  pracę 
trzeba  przerwad.  Inicjatywy  Ziembiewicza  okazują  się  nierealne.  Musi  ulegad  decyzjom  innych.  
Staje  się  coraz  bardziej  nerwowy.  Niepokoi  go  także  zachowanie  Justyny,  która  odchodzi  z  pracy  
w  cukierni,  popada  w  stany  apatii,  depresji,  nieustannie  myśli  o  zabitym  dziecku.  
 
Ziembiewicz  zajmuje  się  Justyną,  odwiedza  ją,  zapewnia  jej  opiekę  lekarza,  wynajmuje  pielęgniarkę. 
Ponieważ  zamknięto  fabrykę  Hettnera  dochodzi  do  manifestacji  robotniczych.  Policja  strzela  
do  robotników  -  padają  zabici.  Odpowiedzialnością  obarczony  jest  Ziembiewicz.  W  tym  samym  czasie 
Justyna próbuje się zabid. Gdy jej się to nie udaje, mści się na Ziembiewiczu za śmierd swojego dziecka, 
oblewa  go  kwasem,  w  wyniku  czego  Zenon  traci  wzrok.  Wkrótce  po  powrocie  ze  szpitala  popełnia 
samobójstwo.  
 

3)  Interpretacja tytułu:  

* 

filozoficzna – granica poznania (spór między Karolem  Wąbrowskim a księdzem Czerlonem); 

* 

społeczna  –  granica  między  przedstawicielami  różnych  klas,  symbolizuje  ją  kamienica  pani 
Kolichowskiej; 

* 

moralna – łamanie zasad i norm moralnych: „są granice, których przekraczad nie wolno”; 

made by koperek© 

 

* 

psychologiczna  –  granica  świadomości  człowieka  i  społecznych  skutków  jego  czynów; 
zdeterminowanie  ludzkiej  osobowości  konwencjami,  kulturą  ,  środowiskiem,  rodziną,  
rolą i miejscem w społeczeostwie: „jest się takim, jak miejsce, w którym się jest”. 
 

Freudyzm  to  nurt  w  literaturze,  korzystający  z  założeo  teorii  Zygmunta  Freuda,  austriackiego 

psychiatry  i  neorologa,  twórcy  psychoanalizy.  Freud  był  pierwszym,  który  podkreślił  znaczenie 

dzieciostwa  dla  kształtowania  się  psychiki  i  rozwoju  człowieka.  Wyróżnił  w  psychice  człowieka 

trzy  warstwy:  jaźo  (ego),  to  (id)  i  nadjaźo  (superego).  Id  miało  oznaczad  sferę  popędów  

(w  tym  seksualnych)  głęboko  utajoną  w  psychice  ludzkiej;  ego  –  warstwę  kierowaną  myślą, 

uznależnioną  od  systemu  wyznawanych  wartości;  superego  –  warstwę  najwyższą,  tłumiącą 

popędy id, nieświadomą związku z nim, despotyczną i tyraoską.  

Powieśd  psychologiczna  to  rodzaj  powieści,  w  której  uwaga  narratora  koncentruje  się  

na  doznaniach  wewnętrznych  postaci;  drobiazgowa  analiza  psychologiczna  przeważa  

nad zredukowaną do minimum akcją. 

Egzystencjalizm  jako  filozofia  bytu  zajmował  się  przede  wszystkim  problemami  etycznymi  

i antropologicznymi, pojęciem istnienia i nicości, absurdem życia ludzkiego. Za atrybut istnienia 

uznawał odczuwaną przez człowieka niepewnośd, lęk, kruchośd własnej egzystencji.  

Cechy:  

-  irracjonalizm,  

-  pesymizm, 

-  człowiek jest sam pod pustym niebem, 

-  istnieje  głęboka  sprzecznośd  pomiędzy  pragnieniem  sprawiedliwości  obecnym  

w człowieku a niesprawiedliwością dziejącą się na świecie, 

-  niepodobna przystad na świat, rządzony przez absurd i zbrodnię – czyli pozostaje bunt, 

-  zawsze należy stawad po stronie ofiary, 

-  nie ma żadnych racji uzasadniających śmierd, 

-  należy byd świętym bez Boga – to trudny heroizm. 

 

 

 

 

 

 

 

 

made by koperek© 

 

9.  LITERATURA WSPÓŁCZESNA 

 

a.  Czesław Miłosz 

 

1) 

Laureat  literackiej  Nagrody  Nobla  (1980r.),  poeta,  pisarz,  eseista,  tłumacz,  historyk  literatury.  
W  dwudziestoleciu  międzywojennym  związany  z  grupą  Żagary,  po  wojnie  w  1951  roku  emigrował  
do  Francji,  potem  do  USA.  Do  Polski  powrócił  w  1993  roku.  Opublikował:  „Trzy  zimy”,  „Ocalenie”, 
„Ziemię  Ulra”,  „Rodzinną  Europę”,  „Dolinę  Issy”,  „Widzenia  nad  zatoką  San  Francisco”.  
Autor przekładów tekstów biblijnych (np. Księga Psalmów, Księga Hioba). 
 

2) 

Utwory 

o 

„Piosenka o koocu świata” 

Tytuł utworu nawiązuje do biblijnej Księgi Apokalipsy. Jednak Miłoszowa  wizja  kooca świata 
daleko  odbiega  od  tej  utrwalonej  w  naszej  świadomości.  Koniec  świata  zaskakuje  ludzi 
spodziewających  się  charakterystycznych  znaków  na  niebie  i  ziemi.  Trudno  im  uwierzyd,  
że  nadchodzi  on  w  chwili,  gdy  rodzi  się  „różowe  niemowlę,  pijaczek  przysypia  na  trawniku,  
a  ogrodnik  przewiązuje  pomidory”.  Poeta  uświadamia  nam,  że  koniec  świata  nie  musi 
przypominad  tego  z  zapisu  biblijnego,  może  nadejśd  wtedy,  gdy  najmniej  będziemy  się  
go  spodziewad.  Wiersz  można  odczytywad  na  płaszczyźnie  metaforycznej  –  co  sekundę 
umiera  człowiek,  dla  którego  jest  to  koniec  życia  doczesnego,  zatem  koniec  świata  
to  niekooczący  się  proces.  Może  nie  będzie  innego  kooca?  Taką  świadomośd  zdaje  się  mied 
ogrodnik – filozof powtarzający z przekonaniem: „innego kooca świata nie będzie”.  
Środki stylistyczne: 

-  epitety („błyszcząca sied”, „młode wróble”); 
-  język prosty z nielicznymi środkami artystycznymi, może dlatego łatwiej docierający 

do czytelnika i przekazujący mi bogatą treśd; 

-  anafora „dopóki”; 
-  sugestywnośd poprzez plastycznośd obrazowania; 
-  filmowa technika kompozycyjna; 
-  wypowiedź zbliżona do prozy poprzez swoją komunikatywnośd; 

 

o  „Campo di Fiori” 

W wierszu „Campo di Fiori” Miłosz zespala ze sobą dwa obrazy. Pierwszy z nich to obraz placu 
rzymskiego  Campo  di  Fiori –  miejsca,  na  którym  spalono  na  stosie  znanego  renesansowego 
myśliciela Giordana  Bruna.  Został  on  skazany  na  śmied  za  swoje  poglądy.  Drugi  obraz  
to widok karuzeli przy płonącym warszawskim getcie. Co łączy te dwa  pozornie niezwiązane 
ze  sobą  zdarzenia?  Przede  wszystkim kontrast obrazów:  płonący  stos  Bruna  i  płonące  getto 
(symbol cierpienia, niesprawiedliwości), a  z  drugiej strony „wesoły gwar”  tłumu rzymskiego, 
słodkie  owoce  i  „tłumy  wesołe”  warszawiaków  na  karuzeli. Obraz  Campo  di  Fiori  jest 
niesłychanie  dynamiczny.  Śmierd  Giordana  Bruna  nie  ma  żadnego  wpływu  na  tę  sielankę, 
dzieje  się  niejako  na  drugim  planie,  jest  to  nic  nieznaczący  epizod  w  życiu  ludu  Rzymu. 
Podobnie  została  przedstawiona warszawska  karuzela:  jest  niedziela,  piękna  pogoda,  
brzmi muzyka, dziewczyny są roześmiane. Dramat getta także rozgrywa się na drugim planie: 
odgłosy  „salw  za  murem” są  zagłuszane  przez „skoczną  melodię”, zaś „czarne  latawce” – 
widomy  znak  pożaru  –  są  traktowane  jako  zabawka  przez  ludzi  bawiących  się  na  karuzeli.  
 
Tym,  co  łączy  oba  obrazy,  jest obojętnośd  ludzi  wobec  dramatu,  który  dzieje  się  przecież  
na ich oczach. Kolejnym przesłaniem moralnym jest zapomnienie o ludziach, którzy cierpieli. 
Ta „samotnośd  ginących” jest  tym,  na  czym  skupia  się  uwaga  podmiotu  lirycznego.  
Samotnośd  Bruna  polega  nie  na  tym,  że  został  odrzucony  przez  ludzi,  uznany  za  heretyka,  
ale na tym, że nie potrafił nawiązad z nikim porozumienia.  
 

made by koperek© 

 

3)  Żagary  to  grupa  pisarzy  wileoskich,  skupiona  wokół  miesięcznika  „Żagary”.  W  ich  poezji  dominował 

katastrofizm,  poczucie  zagrożenia  wojną,  kryzys  ideowy.  Poetyka  cechowała  się  wizyjnością, 
historyzmem, refleksyjnością oraz obecnością elementów klasycyzmu i symbolizmu. 
 

b.  Wisława Szymborska 

 

1)  Laureatka  literackiej  Nagrody  Nobla  (1996  r.)  za  całokształt  twórczości,  poetka,  tłumaczka,  eseistka, 

przedstawicielka  współczesnego  nurtu  egzystencjalnego.  Sięga  po  ironię,  dystans,  subtelny  żart. 
Najcześciej stosuje wiersz wolny, inspiruje się poetyką baroku, co widoczne jest w stosowaniu paradoksu 
i  antynomii.  Jej  wiersze  to  liryka  refleksyjna,  intelektualna,  mająca  podłoże  filozoficzne.  Poetka  często 
porusza zagadnienia z zakresu moralistyki; w centrum zainteresowania stawia człowieka. 
 

2)  Utwory 

o 

„Zdumienie” 

Wiersz  dotyczy  rozważao  egzystencjalnych,  autorka  stawia  w  nim  pytania  o  sens,  zagadkę 
bytu.  Nie  wie,  dlaczego  istnieje  tu  i  teraz,  a  nie  sto  lat  wcześniej  czy  sto  lat  później,  
dlaczego pod tą, a nie inną gwiazdą, dlaczego „w skórze”, a nie „w łusce”, dlaczego „w domu”, 
a  nie  „gnieździe”.  Szymborska  wyraźnie  inspiruje  się  „Myślami”  Blaise’a  Pascala,  pytającego  
w  swoim  dziele:  „Kto  mnie  tu  postawił?  Na  czyj  rozkaz  i  z  czyjej  woli  przeznaczono  mi  
to miejsce, ten czas?” 
 

o 

„Buffo” 

Tytułowe  buffo  oznacza  „komiczny,  błazeoski”  i  do  takiego  właśnie  przedstawienia,  
w  którym  trochę  śpiewu,  taoca,  skeczy  i  oklasków  przyrównano  życie  ludzkie.  
Człowiek  to  komediant,  błazen  przybrany  w  czapeczkę  z  dzwoneczkami  i  w  „ich  dzwonienie 
barbarzyosko zasłuchany”. Przekonany, że jego gra jest wyjątkowa, a tak naprawdę powtarza 
te same od wieków gesty, miny, słowa, przeżywa tę samą wielką miłośd i tak samo po latach 
„dobija  słowami”  swych  bliskich.  Jednak  kiedyś  przyjdzie  kres  życiowej  farsy,  
wtedy pozostanie tylko ślicznie się pokłonid, zejśd ze sceny, ubawiwszy wcześniej publicznośd 
swą grą. 
 
Środki stylistyczne: 

-  anafory („potem”, „oni”, „a my”, „moja”), 
-  porównania („mała farsa z kupletami”), 
-  apostrofa („będziesz śmieszny nieodparcie”), 
-  personifikacja („głupie serce pękające”); 

Konteksty: 

* 

filozoficzny – nawiązanie do platooskich myśli, że świat to „boże igrzysko”, 

* 

literacki – motyw „theatrum mundi”; 

 
 

3)   Zofia Nałkowska – „Granica”, dwudziestolecie międzywojenne  (egzystencjalizm) 

 
Paradoks  to  efektowne  i  zaskakujące  sformułowanie,  zawierające  myśli  wewnętrznie  sprzeczne,  
które  jednak  odkrywa  przed  czytelnikiem  nieoczekiwaną  prawdę  filozoficzną,  moralną,  poetycką, 
psychologiczną;  najprostszą  formą  paradoksu  jest  oksymoron,  np.  „pierwszym  warunkiem  dobra  jest 
zło”. 
 
Wiersz  wolny  to  typ  wiersza  charakterystycznego  dla  współczesnej  liryki,  w  której  wszystkie  zabiegi 
dotyczące formy wiersza są dopuszczalne, na przykład nieregularne strofy, nierówna ilośd sylab w wersie. 
 

made by koperek© 

 

Antynomia to rozumowanie pozornie uzasadniające parę zdao sprzecznych 
 

c.  Zbigniew Herbert 

 

1)  Poeta, eseista, dramaturg, debiutował w 1956 roku tomikiem „Struna światła”, autor cyklu „Pan Cogito”, 

zawierającego  przesłanie  moralne  kierowane  do  współczesnych.  Nawiązywał  do  kultury  i  historii 
klasycznej,  przedstawiając  jej  harmonię  i  piękno  czasom  współczesnym,  pozbawionym  wartości.  
Należał do tzw. pokolenia współczesności, inaczej zwane pokoleniem ’56. 
 

2)  Utwory 

 

o 

„Pan Cogito” 

Cykl  liryków  filozoficzno  –  moralnych,  których  bohaterem  jest  Pan  Cogito,  biorący  rodowód  
z  filozofii  św.  Augustyna  („dlatego,  że  myślę,  jestem”)  i  Kartezjusza  („Cogito  ergo  sum”). 
Filozofii  Pana  Cogito  patronuje  też  egzystencjalizm  w  wydaniu  Jean-  Paula  Sartre’a  
(heroizm przetrwania) oraz Alberta Camusa – wielkiego moralisty „czasów bez moralności”. 
Wiersze  z  tego  cyklu  są  niezwykłym  tekstem  ze  względu  na  głębokie  przesłanie  moralne 
wygłoszone bez patosu, a zawierające prawdy uniwersalne i ponadczasowe. 

 

3)  Liryka maski (roli) to odmiana liryki, w której twórca przypisuje swoje uczucia i myśli stworzonej przez 

siebie postaci. 
 
Liryka apelu (inwokacyjna, zwrotu do adresata)  jest skierowana do odbiorcy z wezwaniem do działania. 
 
Neoklasycyzm  polega  na  odnowieniu  starożytnych  reguł,  zasad  i  gatunków  klasycznych,  sięgających 
poezji  Leopolda  Staffa.  Jego  przedstawiciele  szukają  inspiracji  twórczych  w  motywach  mitologicznych  
i dokonują reinterpretacji mitów, czyli odkrywają ich nowe sensy. 
 
 Zofia Nałkowska – „Granica”, dwudziestolecie międzywojenne  (egzystencjalizm) 
 
 

d.  Tadeusz Różewicz 

 

1)  Poeta,  dramaturg  z  pokolenia  Kolumbów.  Pierwsze  utwory  opublikował  jeszcze  przed  wojną  

w  czasopismach.  Podczas  okupacji  walcząc  w  oddziałach  AK,  konspiracyjnie  wydał  poetycki  tom  
„Echa  leśne”,  jednak  za  właściwy  debiut  uznaje  się  powojenny  „Niepokój”,  który  zrewolucjonizował 
polską  poezję.  Twórca  „poezji  po  Oświęcimiu”-  oszczędnej  w  środkach  artystycznych,  
szokującej bezpośredniością. 
 

2)  Utwory 

 

o 

„Ocalony”  

Wiersz  opowiada  o  trudnym  powrocie,  po  wojennych  doświadczeniach,  do  normalnego 
świata  wartości. Podmiot liryczny, wypowiadający się w pierwszej osobie liczby pojedynczej, 
jest  reprezentantem  wszystkich  tych,  którzy  ocaleli  z  wojennej  pożogi.  Ocaleli  jednak  tylko  
w sensie fizycznym, a nie duchowym – nie udało im się „w kalekim, mrocznym świecie” ocalid 
człowieczeostwa.  Wyraźnie  podkreślono,  że  podmiot  liryczny  to  młody  człowiek.  
Wojna  dokonała  spustoszenia  w  systemie  wartości  moralnych,  spowodowała  całkowite 
zagubienie  człowieka,  niepotrafiącego  już  odróżnid  dobra  od  zła.  Wobec  braku  punktu 
odniesienia  pojawia  się  pragnienie  znalezienia  nauczyciela  –  mistrza,  który  dokona  cudu, 
przywróci  wiarę  w  życie,  na  nowo  nauczy,  czym  jest  piękno,  dobro  i  prawda.  
Wiersz obrazuje dramat pokolenia, uwikłanego w historię. 
 

made by koperek© 

 

Środki stylistyczne: 

-  wiersz ascetyczny w formie, 
-  brak  tradycyjnego  poetyckiego  sposobu  obrazowania,  co  wyraźnie  sugeruje,  

że nie można opisad rzeczywistości wojny językiem bogatym w środki artystyczne, 

-  uproszczona składnia, redukcja metafory, użycie kolokwializmów; 

 

o  „Lament” 

Tytułowy  lament  –  gatunek  liryczny,  funkcjonujący  od  czasów  starożytnych  –  wyrażał  ból  
po  stracie  bliskiej  osoby.  W  wierszu  Różewicza,  dośd  nietypowo,  głos  udzielony  został  temu, 
kogo należałoby opłakiwad – okaleczonemu duchowo młodzieocowi, który co prawda przeżył 
wojnę,  ale  stracił  w  niej  własne  człowieczeostwo.  Stąd  też  lament  zmienia  się  w  swoisty 
antylament i publiczną spowiedź z przerażającym wyznaniem winy.  

Podmiot  liryczny  demonstracyjnie  oświadcza  kryzys  wiary,  którą,  jak  można  domniemywad, 
zachwiało zło nieludzkiego czasu okupacji. 

Środki artystyczne: 

-  metafory  („okaleczony  nie  widziałem/  ani  nieba  ani  róży/  ptaka  gniazda  drzewa/ 

świętego Franciszka/ Achillesa i Hectora”); 

 

 
 

3)  Pokolenie  Kolumbów  to  pierwsze  pokolenie  Polaków  urodzonych  w  wolnej  ojczyźnie  po  123  latach 

zaborów,  wychowane  na  tradycjach  romantycznych  i  chrześcijaoskich,  które  dramatycznie  
zmagało się z apokaliptyczną rzeczywistością II Wojny Światowej.