09-10-23
1
Wykład 3
WyposaŜenie w czynniki produkcji
a handel międzynarodowy
Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze, CE UW
dr Leszek Wincenciak
Wprowadzenie
Handel mo
Ŝ
na wyja
ś
ni
ć
poprzez zró
Ŝ
nicowanie
wydajno
ś
ci pracy, jak w modelu Ricardo
Teoria Heckschera-Ohlina postuluje,
Ŝ
e czynnikiem
odpowiedzialnym za powstawanie wymiany handlowej
mo
Ŝ
e by
ć
zró
Ŝ
nicowanie obfito
ś
ci zasobów czynników
produkcji:
Kraje ró
Ŝ
ni
ą
si
ę
wzgl
ę
dn
ą
obfito
ś
ci
ą
zasobów
Produkcja ró
Ŝ
nych dóbr wymaga ró
Ŝ
nej wzgl
ę
dnej intensywno
ś
ci
u
Ŝ
ycia czynników produkcji
09-10-23
2
Model Heckschera-Ohlina (2x2x2)
1.
Istniej
ą
dwa kraje – Kraj i Zagranica
2.
Istniej
ą
dwa czynniki produkcji – praca i ziemia
3.
Obfito
ść
pracy i ziemi jest zró
Ŝ
nicowana mi
ę
dzy krajami
4.
Kraje stosuj
ą
te same technologie
5.
Istniej
ą
dwa dobra: ubrania (cloth) oraz
Ŝ
ywno
ść
(food)
6.
Produkcja obu dóbr ró
Ŝ
ni si
ę
czynnikointensywno
ś
ci
ą
7.
Wyst
ę
puje doskonała konkurencja na rynku dóbr i czynników
produkcji
8.
Konsumenci w obu krajach maj
ą
identyczne preferencje
MoŜliwości produkcyjne
Obecno
ść
2 czynników produkcji sprawia,
Ŝ
e PPF
nie jest ju
Ŝ
lini
ą
prost
ą
Przyjmijmy nast
ę
puj
ą
ce oznaczenia:
a
TC
= ilo
ść
ziemi potrzebna do wytworzenia jednostki ubra
ń
a
LC
= ilo
ść
pracy potrzebna do wytworzenia jednostki ubra
ń
a
TF
= ilo
ść
ziemi potrzebna do wytworzenia jednostki
Ŝ
ywno
ś
ci
a
LF
= ilo
ść
pracy potrzebna do wytworzenia jednostki
Ŝ
ywno
ś
ci
L = całkowity zasób pracy
T = całkowity zasób ziemi
09-10-23
3
MoŜliwości produkcyjne
Mo
Ŝ
liwo
ś
ci produkcyjne zale
Ŝą
od dost
ę
pno
ś
ci
obu czynników produkcji:
a
TF
Q
F
+ a
TC
Q
C
≤
T
a
LF
Q
F
+ a
LC
Q
C
≤
L
Całkowity
zasób ziemi
Nakład ziemi
potrzebny na
ka
Ŝ
d
ą
jednostk
ę
Ŝ
ywno
ś
ci
Wielko
ść
produkcji
Ŝ
ywno
ś
ci
Nakład ziemi
potrzebny na
ka
Ŝ
d
ą
jednostk
ę
ubra
ń
Wielko
ść
produkcji
ubra
ń
Całkowity
zasób pracy
Nakład pracy
potrzebny na
ka
Ŝ
d
ą
jednostk
ę
Ŝ
ywno
ś
ci
Nakład pracy
potrzebny na
ka
Ŝ
d
ą
jednostk
ę
ubra
ń
MoŜliwości produkcyjne
Zakładamy,
Ŝ
e do produkcji ubra
ń
wykorzystuje si
ę
intensywnie prac
ę
, za
ś
do produkcji
Ŝ
ywno
ś
ci – ziemi
ę
:
a
LC
/a
TC
> a
LF
/a
TF
Lub inaczej a
LC
/a
LF
> a
TC
/a
TF
Lub jeszcze inaczej mo
Ŝ
emy porówna
ć
całkowite zasoby ziemi i
pracy wykorzystywane w obu gał
ę
ziach gospodarki. Produkcja
ubra
ń
jest pracointensywna a produkcja
Ŝ
ywno
ś
ci jest
ziemiointensywna je
ś
li L
C
/T
C
> L
F
/T
F
Zało
Ŝ
enie o wzgl
ę
dnej czynnikointensywno
ś
ci produkcji
wpływa na kształt zbioru mo
Ŝ
liwo
ś
ci produkcyjnych
09-10-23
4
L/a
LF
L/a
LC
Q
C
Q
F
T/a
TF
T/a
TC
Ograniczenie pracy
Ograniczenie ziemi
MoŜliwości produkcyjne
MoŜliwości produkcyjne
Dlaczego kształt linii PPF jest wła
ś
nie taki?
Stałe nakłady jednostkowe
Je
ś
li mo
Ŝ
liwa jest substytucja mi
ę
dzy czynnikami,
wówczas PPF jest gładk
ą
krzyw
ą
Działa prawo malej
ą
cych przychodów kra
ń
cowych
Proporcja czynników produkcji w przypadku obu dóbr nie jest
wtedy stała
09-10-23
5
Q
C
Q
F
MoŜliwości produkcyjne
Optymalna produkcja
Mo
Ŝ
liwo
ś
ci produkcyjne pokazuj
ą
co konkretnie
gospodarka mo
Ŝ
e produkowa
ć
. W naszym
uproszczonym modelu przy zało
Ŝ
eniu pełnego
wykorzystania czynników produkcji, gospodarka mo
Ŝ
e
produkowa
ć
z góry okre
ś
lon
ą
struktur
ę
produkcji. Punkt
spełniaj
ą
cy warunek optymalnego wykorzystania
zasobów znajduje si
ę
na przeci
ę
ciu linii ogranicze
ń
zasobów
09-10-23
6
L/a
LF
L/a
LC
Q
C
Q
F
C
0
F
0
P
T/a
TF
T/a
TC
Ograniczenie pracy
Ograniczenie ziemi
Optymalna
produkcja
Optymalna produkcja
Twierdzenie H-O
Kraj wzgl
ę
dnie obficie wyposa
Ŝ
ony w prac
ę
, b
ę
dzie
produkował wzgl
ę
dnie wi
ę
cej dóbr
pracointensywnych
W naszym modelu, je
ś
li Kraj jest wzgl
ę
dnie obfity w
prac
ę
, to b
ę
dzie produkował wi
ę
cej ubra
ń
w
proporcji do
Ŝ
ywno
ś
ci ni
Ŝ
Zagranica
W warunkach handlu oznacza to,
Ŝ
e Kraj stanie si
ę
eksporterem ubra
ń
oraz importerem
Ŝ
ywno
ś
ci
09-10-23
7
Twierdzenie H-O
L/a
LF
L/a
LC
Q
C
Q
F
C
0
F
0
P
T/a
TF
T/a
TC
Kraj
L*/a
LF
L*/a
LC
Q*
C
Q*
F
C*
0
F*
0
P*
T*/a
TF
T*/a
TC
Zagranica
Równowaga handlowa
Q
C
/Q
F
p
C
/p
F
p
0
C
Kraj
Zagranica
RS
RD
Q*
C
/Q*
F
RS*
RD*
p*
0
IMP
EXP
09-10-23
8
Kraj A: 400 jednostek pracy i 600 jednostek ziemi
Kraj B: 800 jednostek pracy i 300 jednostek ziemi
Oba kraje produkuj
ą
dobro F (
Ŝ
ywno
ść
) i C (ubrania)
Do wyprodukowania jednostki ubra
ń
potrzeba: 10 jednostek pracy i 5
jednostek ziemi
Do wyprodukowania jednostki
Ŝ
ywno
ś
ci potrzeba: 4 jednostek pracy i 8
jednostek ziemi
Okre
ś
lamy (wzgl
ę
dn
ą
) czynnikointensywno
ść
produkcji obu dóbr:
Ŝ
ywno
ść
: nakład pracy/nakład ziemi = 4/8=1/2
ubrania: nakład pracy/nakład kapitału = 10/5 = 2
Ŝ
ywno
ść
jest wzgl
ę
dnie
ziemiointensywna, a ubrania – pracointensywne
Okre
ś
lamy (wzgl
ę
dn
ą
) obfito
ść
wyposa
Ŝ
enia krajów w czynniki produkcji
Kraj A: L/T = 400/600 = 2/3
Kraj B: L/T = 800/300 = 2,67
kraj A jest wzgl
ę
dnie obficie wyposa
Ŝ
ony w
ziemi
ę
, a kraj B – w prac
ę
A zatem:
Po otwarciu tych krajów na wymian
ę
kraj A b
ę
dzie eksportował
Ŝ
ywno
ść
, a
kraj B – ubrania
Przykład
Mechanizm handlu
Dlaczego kraj A eksportuje
Ŝ
ywno
ść
, a kraj B – ubrania?
Skoro w kraju (L/T)
A
< (L/T)
B
to mo
Ŝ
emy oczekiwa
ć
,
Ŝ
e
relacja płac do wynagrodzenia ziemi w kraju A b
ę
dzie
wy
Ŝ
sza ni
Ŝ
w B:
(w/r)
A
> (w/r)
B
(jak jest czego
ś
mało to jest to drogie)
A zatem skoro ziemia jest wzgl
ę
dnie tania w kraju A, a
wzgl
ę
dnie droga w kraju B, to mo
Ŝ
emy si
ę
spodziewa
ć
,
Ŝ
e
Ŝ
ywno
ść
, jako dobro wymagaj
ą
ce zastosowania
wzgl
ę
dnie du
Ŝ
o ziemi b
ę
dzie ta
ń
sza w kraju A, za
ś
ubrania – wymagaj
ą
ce zastosowania wzgl
ę
dnie wi
ę
cej
pracy – b
ę
d
ą
ta
ń
sze w kraju B
A skoro dwa dobra maj
ą
ró
Ŝ
ne ceny w dwóch krajach
motyw dla handlu
09-10-23
9
Twierdzenie Rybczyńskiego
W warunkach handlu, zwi
ę
kszenie si
ę
zasobu
danego czynnika produkcji spowoduje wzrost
produkcji tego dobra, które wykorzystuje ów czynnik
intensywnie oraz zmniejszenie si
ę
produkcji
drugiego dobra
Oznacza to,
Ŝ
e powi
ę
kszenie zasobów pracy w
kraju, który jest eksporterem dóbr
pracointensywnych zwi
ę
kszy eksport dóbr
pracointensywnych
wzrost wymiany handlowej
Zmiana zasobów mo
Ŝ
e nawet spowodowa
ć
zmian
ę
struktury specjalizacji
Twierdzenie Rybczyńskiego
L/a
LF
L/a
LC
Q
C
Q
F
C
0
F
0
P
T/a
TF
T/a
TC
Ograniczenie pracy
Ograniczenie ziemi
Optymalna
produkcja
L’/a
LF
09-10-23
10
Twierdzenie Rybczyńskiego
L/a
LF
L/a
LC
Q
C
Q
F
C
0
F
0
P
T/a
TF
T/a
TC
Ograniczenie pracy
Ograniczenie ziemi
Optymalna
produkcja
L’/a
LF
L’/a
LC
P’
F
1
C
1
Twierdzenie Rybczyńskiego
09-10-23
11
Skutki handlu
Wyrównanie cen dóbr (relacja cen dóbr zmienia si
ę
w obu krajach – w obu krajach dobro eksportowane
staje si
ę
wzgl
ę
dnie dro
Ŝ
sze, a importowane
wzgl
ę
dnie ta
ń
sze)
Wzrost u
Ŝ
yteczno
ś
ci społecznej
Wyrównywanie si
ę
cen czynników produkcji
Redystrybucja dochodów w kraju (handel korzystny
dla całego społecze
ń
stwa, ale s
ą
pewne grupy, które
zyskuj
ą
i s
ą
pewne grupy, które trac
ą
) – twierdzenie
Stolpera-Samuelsona
Twierdzenie Stolpera-Samuelsona
Handel powoduje zmian
ę
relacji cen dóbr. Rynek dóbr i
rynek czynników produkcji s
ą
ze sob
ą
powi
ą
zane. Wzrost
ceny pewnego dobra, powoduje wzrost jego produkcji, a
zatem wzrost wzgl
ę
dnego popytu na czynnik produkcji
wykorzystywany intensywnie do jego produkcji. To z kolei
powoduje wzrost wzgl
ę
dnego wynagrodzenia tego
czynnika produkcji
Twierdzenie:
Wzrost wzgl
ę
dnej ceny dobra pracointensywnego
(kapitałointensywnego) powoduje wzgl
ę
dny wzrost
wynagrodzenia pracy (kapitału)
09-10-23
12
Twierdzenie Stolpera-Samuelsona
Warunki doskonałej konkurencji:
a
TF
r
T
+ a
LF
w = p
F
a
TC
r
T
+ a
LC
w = p
C
Cena
Ŝ
ywno
ś
ci
Nakład ziemi
potrzebny na
ka
Ŝ
d
ą
jednostk
ę
Ŝ
ywno
ś
ci
Koszt
wynaj
ę
cia
ziemi
Nakład ziemi
potrzebny na
ka
Ŝ
d
ą
jednostk
ę
ubra
ń
Koszt
pracy
Cena ubra
ń
Twierdzenie Stolpera-Samuelsona
p
F
/a
LF
p
F
/a
TF
r
T
w
r
0
w
0
ś
ywno
ść
Ubrania
p
C
/a
LC
p
C
/a
TC
09-10-23
13
Twierdzenie Stolpera-Samuelsona
p
F
/a
LF
p
F
/a
TF
r
T
w
r
0
w
0
ś
ywno
ść
Ubrania
p
C
/a
LC
p
C
/a
TC
r
1
w
1
p’
C
/a
LC
p’
C
/a
TC
Twierdzenie Stolpera-Samuelsona
09-10-23
14
Wnioski z twierdzenia Stolpera-Samuelsona
Poniewa
Ŝ
handel powoduje zmian
ę
wzgl
ę
dnych cen
produktów, to poci
ą
ga to za sob
ą
równie
Ŝ
zmian
ę
wzgl
ę
dnych wynagrodze
ń
czynników produkcji
Czynniki produkcji wykorzystywane intensywnie w
sektorze eksportuj
ą
cym zyskuj
ą
, za
ś
czynniki
produkcji wykorzystywane intensywnie w sektorze
konkuruj
ą
cym z importem trac
ą
Nast
ę
puje redystrybucja dochodu wewn
ą
trz kraju
Wyrównywanie si
ę
cen czynników produkcji w skali
mi
ę
dzynarodowej
Handel jest substytutem mobilno
ś
ci czynników
produkcji
Primary products
share of exports (%)
88.2 to 100 (28)
60.4 to 88.2 (31)
30.5 to 60.4 (30)
15.5 to 30.5 (30)
1.4 to 15.5 (32)
Surowce; udział w eksporcie (%), 2003
Teoria H-O w praktyce
09-10-23
15
Dobra przetworzone wykorzystujące intensywnie pracę niskokwalifikowaną; udział w eksporcie, 2003
unskilled labour int. man.
share of exports (%)
24.1 to 88.6 (32)
10.1 to 24.1 (30)
4.9 to 10.1 (27)
1.3 to 4.9 (30)
0 to 1.3 (32)
Teoria H-O w praktyce
Dobra przetworzone zawieraj
ą
ce du
Ŝ
o kapitału ludzkiego; udział w eksporcie, 2003
human cap. int. man.
share of exports (%)
16.9 to 43.6 (31)
7.8 to 16.9 (30)
2.6 to 7.8 (26)
0.5 to 2.6 (30)
0 to 0.5 (34)
Teoria H-O w praktyce
09-10-23
16
Podsumowanie
Model HO postuluje,
Ŝ
e handel jest konsekwencj
ą
zró
Ŝ
nicowania obfito
ś
ci zasobów mi
ę
dzy krajami
Kraje s
ą
eksporterami dóbr, do produkcji których u
Ŝ
ywaj
ą
intensywnie czynników wzgl
ę
dnie obficie wyst
ę
puj
ą
cych
Handel powoduje zmiany relacji cen i równie
Ŝ
zmiany
wynagrodze
ń
Korzy
ś
ci odnosz
ą
czynniki intensywnie wykorzystywane
w produkcji dóbr eksportowanych, za
ś
straty ponosz
ą
czynniki intensywnie wykorzystywane w produkcji dóbr
konkuruj
ą
cych z importem
Handel nie musi prowadzi
ć
do pełnej specjalizacji