Definicja źródła: 

Bernheim - to materiał, z jakiego czerpie się historyczne poznanie. Materiał ów nie jest, tak jak w 
większości nauk, zarazem bezpośrednim przedmiotem poznania, gdyż bezpośrednim przedmiotem 
są ludzkie czynności, które znów są osiągalne dla naszej bezpośredniej obserwacji jedynie w małej 
cząstce, jaką sami przeżywamy. 
Langlois - są to ślady myśli oraz czynów, które pozostawiły po sobie dawne pokolenie.
Kościałkowski - źródła to każdy ślad istnienia czy też ludzkiego działania w przeszłości, inaczej: 
wszelki ślad pozostały po określonym fakcie dziejowym, mający służyć do poznania i do 
rekonstrukcji tegoż faktu. Handelsman - to utrwalony a także zachowany ślad myśli, działania albo 
najogólniej ludzkiego życia.
Labuda - są to wszystkie psychofizyczne oraz społeczne pozostałości, jakie będąc wytworem 
ludzkiej pracy, a równocześnie uczestnicząc w społecznym rozwoju, nabierają przez to pewnych 
zdolności do odbijania tego właśnie rozwoju. Na skutek tychże właściwości źródło staję się 
środkiem poznawczym, jaki umożliwia odtworzenie naukowe rozwoju danego społeczeństwa w 
jego wszystkich przejawach.
Moszczeńska - źródłem historycznym może być każda rzecz, wszystko. Mówiąc ściślej, źródłem 
historycznym jest każda rzecz w momencie, gdy poddamy tą rzecz obserwacji pod względem 
historycznym, to znaczy w celu uzyskania empirycznych danych dla poznania historycznego faktu, 
jaki wzięliśmy za przedmiot do badania. Topolski - to wszystkie źródła do historycznego 
poznawania (bezpośredniego i pośredniego) tzn. jakiekolwiek informacje (w teorio-informacyjnym 
rozumieniu) na temat społecznej przeszłości, gdziekolwiek one się znajdują, razem z tym, co te 
informacje przekazują. Przeszłość społeczną rozumie się tutaj bardzo szeroko, również obejmując 
naturalne warunki, w których człowiek żyje.
Serczyk - to każdy przedmiot (zarówno materialny jak i niematerialny), jaki związany jest z 
działalnością człowieka.
Świerzawski - źródło to każda pozostałość z przeszłości, która poinformować nas może o 
wcześniejszych wydarzeniach, jakie dotyczą ludzkich dziejów, czyli mieszczą się w nazwie historia.

Podział źródeł:
J. Serczyk dzieli źródła pisane na: dokumentowe i aktowe oraz na opisowe. W tych ostatnich 
wyróżnia: źródła historiograficzne - są tu prace historyczne pochodzące z przednaukowego okresu 
historii, to znaczy powstałe przed drugą połową XVII w., przed "Historyą narodu polskiego." A. 
Naruszewicza (z 1780 r.). Wśród nich wyróżniamy: Roczniki - to krótkie zapiski, często złożone 
tylko z jednego krótkiego zdania, początkowo umieszczane na marginesach paschalnych tablic. 
Zapiskę taką zwykle poprzedza data, najczęściej jedynie roczna. Roczniki powstawały na 
książęcych oraz biskupich dworach, jak również w klasztorach. Kalendarze - przypominają one 
roczniki, ale zapiski robiono tu na marginesach jakichś kalendarzy, posiadają one daty miesięczne a 
także dzienne. Spominki - są to rocznikarskie zapiski, przeważnie krótkie, zwykle umieszczane 
były na wolnych kartkach pewnego dzieła o zupełnie innej treści (na przykład teologicznej). Księgi 
zmarłych - to wykazy, jakie spisywano na marginesach w kalendarzach, przy odpowiedniej dacie 
zapisywano imię, czasem też dokładniejsze dane, na temat osoby zmarłej tego dnia a w jakiś sposób 
powiązanej z kościelną instytucją (najczęściej Klasztorem), która prowadziła te księgi. Występuje 
tam najczęściej tylko data miesięczna i dzień. Katalogi - są to krótkie spisy sporządzone w 
chronologicznym porządku panujących, opatów, biskupów. Zawierają one imiona i ewentualnie 
datę panowania. Może czasem pojawić się jakiś szczegół albo pochwała. Dzieła hagiograficzne: to 
inaczej żywoty świętych (z łac. vitae sanctorum), zawierają opisy męczeństwa (z łac. pasioness), 
również opisy cudów (z łac. miracula). Biografie - dotyczą one przede wszystkim osób świeckich. 

Bibliografie są dużo rzadsze a także późniejsze niżeli hagiograficzne dzieła. Kroniki - to 
najwartościowsza forma średniowiecznego dziejopisarstwa. Jest to ciągły oraz zwarty opis dziejów 
narodu lub państwa, najczęściej rozpoczynając od dziejów baśniowych, jednak czasem dotyczy 
wyznaczonego ściśle okresu chronologicznego. W kronikach starszych dużo rzadziej spotykać 
można daty, dlatego kroniki w powiązaniu dopiero z rocznikami mogą dać pełny wizerunek 
przeszłości. Latopisy - to odmiana kronik, które powstały na Rusi. W odróżnieniu do kronik 
latopisy dzielą się na rozdziały, które odpowiadają poszczególnym latom. Stanowią jakby 
powiązanie kronik oraz roczników. Taką formę na przykład zastosował Jan Długosz. Źródła 
pamiętnikarskie - to wspomnienia dotyczące własnego życia i działalności, często na szerokim tle 
wydarzeń współczesnych. Relacje - dotyczą one jakiegoś jednego epizodu pochodzącego z życia 
danego autora, (na przykład z misji dyplomatycznych, z podróży). W relacjach tych osoba autora 
schodzi często na plan dalszy, zaś na plan pierwszy wysuwany jest opis wszystkiego tego co słyszał 
i widział. Pamiętniki - to wspomnienia pochodzące z własnego życia, zwykle pisane w wieku 
starszym. Najczęściej autor zaczyna opowiadanie o swoim życiu od najwcześniejszego dzieciństwa, 
lub też od opisania domu oraz miejscowości, gdzie się urodził czy też gdzie spędził swe wczesne 
lata dzieciństwa. Dzienniki (diariusze) - to są spisywane codziennie (ewentualnie co parę dni) 
wydarzenia, w jakich brał udział autor, lub które zaobserwował, albo też o których coś usłyszał. 
Dzienniki mogą zawierać również autorskie komentarze na różne tematy, także opinie dotyczące 
ludzi i wydarzeń, osobiste refleksje itp. Źródła publicystyczne - to źródła, które w założeniu swoim, 
w momencie powstawania przeznaczone były dla szerszej liczby osób. Zaliczymy więc tutaj: 
manifesty, ulotki, odezwy, prasę. Źródła publicystyczne były już znane w starożytności i 
średniowieczu, ale prawdziwy rozkwit ich dopiero nastąpił z chwilą wynalezienia druku. 
Korespondencja - to wszystkie listy posiadające prywatny a także półprywatny charakter (listy 
urzędowe należą do źródeł dokumentowych). Obecnie granica pomiędzy prywatnym listem i 
urzędowym jest bardzo wyraźna. Natomiast dawniej urzędowe listy zawierały też prywatne 
wiadomości. Zaś niekiedy dzisiaj urzędowe pisma szyfrowane są jako prywatne listy. 

Podział źródeł wg Handelsmana. Pierwszy (sam zrezygnował z niego): źródła pośrednie - zalicza 
tu dokumenty, które przeznaczone były do przechowywania pamięci o minionych czasach. 
Występująca w ustnej postaci tradycja (tu: legendy, pieśni, bajki, powieść ludowa, anegdoty), w 
postaci obrazowej (tu: obrazy, mapy, rzeźby, plany), a także w postaci pisanej (tu: inskrypcje 
starożytne, roczniki, genealogie, kroniki średniowieczne, pamiętniki i dzienniki). Źródła 
bezpośrednie - to zachowane ślady bezpośredniego istnienia w przeszłości człowieka. Dzielimy je 
na: zabytki (tu: wykopaliska, obrazy, kurhany, pomniki, grobowce, napisy), pozostałości moralne to 
znaczy przeżytki (tu: wspomnienia ubiegłych czasów, jakie żyją w zbiorowej świadomości, w 
zwyczajach, w języku, w religijnych wierzeniach, w prasie, w sztuce). 
Podział źródeł wg Handelsmana. Drugi: źródła pisane i źródła niepisane. Historyk powinien 
zajmować się jedynie pisanymi. Te ostatnie podzielił na: 1. opisowe - dziejopisarskie opisy (kroniki, 
roczniki, historie), opisy pamiętnikarskie (dzienniki, noty, biografie, pamiętniki właściwe, 
wspomnienia), zbiory wiadomości a także czasopisma (dzienniki oraz tygodniki i miesięczniki). 2. 
dokumentowe albo aktowe, są to: korespondencja prywatna i publicystyczna, materiały, noty, 
wywody, prawne wykładnie, zapiski kancelaryjne, protokoły.

Kościałkowski oparł swój podział źródeł na wyróżnieniu 2 epok: 1. to epoka niepisanych źródeł, 
której fakty poznajemy tylko na podstawie rzeczowych, niepisanych źródeł, gdyż jedynie takie 
źródła pozostawiła nam ta epoka. 2. to epoka źródeł pisanych, której fakty poznajemy za pomocą 
źródeł pisanych, ale też i niepisanych. Kościałkowski dzieli więc źródła na: a) niepisane, 
pozostałościowe i rzeczowe, oraz b) pisane wszelkiego rodzaju. Te drugie z kolei podzielił na: A. 
dokumentalne (bezpośrednie) - to dokumenty o prawnym bądź urzędowym charakterze, 
jednocześnie stanowiące bezpośrednią składową część pewnych urzędowych czynności albo faktów 

o jakich mówi nam ich treść. Obejmują one dyplomy (immunitetowe, nadawcze, traktatowe) oraz 
akta (sądowe, sejmowe, szkolne, kościelne, skarbowe, administracyjne, wojskowe, instytucji 
przemysłowych, bankowych, handlowych, zrzeszeń kulturalnych, dobroczynnych, społecznych oraz 
dobra ogólnego). B. narracyjne (historiograficzne albo pośrednie) - to źródła, które nam mówią o 
jakichś faktach, zawierają pośrednie relacje o tychże faktach, ale nie są częścią składową ani też 
bezpośrednią takich faktów. Należą tu: roczniki, latopisy, kroniki, żywoty świętych, wspomnienia, 
pamiętniki, autobiografie, dzienniki, czasopisma, mowy okolicznościowe, dedykacje, pisma 
polemiczne. C. epistoralne (czyli listowe) - obejmują one wszelkiego gatunku listy, które zajmują 
pośrednie miejsce pomiędzy źródłami dokumentalnymi i narracyjnymi. 

Podział źródeł wg Labudy (za Miśkiewiczem): 1. ergotechniczne - odbijają bezpośrednio 
gospodarczą, a pośrednio społeczną a także psychiczną formę ludzkiego życia. Zaliczamy tutaj 
wszelkie zabytki materialnej kultury, jak również źródła demograficzne to znaczy wszelkie kostne 
szczątki oraz pisane źródła, jakie odzwierciedlają przyrost a także naturalny ubytek ludności. 2. 
socjotechniczne- odbijają bezpośrednio wszelkie oddziaływanie człowieka na człowieka zarówno 
na płaszczyźnie rodzinnego życia, jak też politycznego, narodowego czy także stosunków 
produkcji, rejestrując pośrednio stronę psychiczną oraz fizyczną ludzkiego życia. Wyróżniamy 
źródła: socjograficzne (odzwierciedlają bezpośrednio stosunki produkcji pomiędzy ludźmi oraz 
formy współżycia wzajemnego w czasie kształtowania się wspólnot społecznych, ekonomicznych, 
ideologicznych, narodowych); instytucjonalne: a) familijne, które umożliwiają odtwarzanie 
rodzinnych dziejów; b) etnograficzne, przedstawiające dzieje danego narodu; c) urzędowe, 
polityczne, są wyrazem działalności prowadzonej przez władze w społeczeństwie a także państwie; 
3. psychotechniczne - są to wszelkiego rodzaju pozostałości powstałe w wyniku materializowania 
się ludzkiej świadomości. 

Krytyka zewnętrzna źródła (niższa, erudycyjna) - polega ona na zbadaniu w jakich 
okolicznościach powstało źródło, a także jaka jest jego oryginalność i autentyczność. W obrębie 
krytyki zewnętrznej mieści się: ustalanie jaka jest data powstania źródła, miejsca jego powstania, 
osoby autora jak również zbadanie autentyczności tego źródła. Krytyka pochodzenia źródła to 
pierwsza czynność krytyczna, która umożliwia przeprowadzenie dalszych czynności. Dotyczy ona 
ustalenia miejsca a także czasu powstania i autorstwa. Ustalenia czasu powstania źródła ma istotne 
znacznie wobec oceny zawartych tam wiadomości. Jeżeli chodzi o ustalania daty to najpierw 
rozpatruje się tak zwane kryteria zewnętrzne (wygląd zewnętrzny źródła, wygląd pisma, materiał, 
dodatkowe zewnętrzne cechy mające pomóc w ustaleniu właściwego czasu powstania źródła) a 
następnie wewnętrzne kryteria, które są zawarte w treści źródła.
Wewnętrzna krytyka - polega na zbadaniu treści źródła i poddaniu go następnie ocenie pod 
względem jego przydatności co do wyświetlenia badanego problemu. Wyróżniamy tu: 1. 
Interpretacja - czyli poznanie treści źródła oraz wydobycie z niego wszystkich wiadomości, które 
może ono przekazać. Warunki są tu: dobra znajomość danego języka, znajomość pojęciowego 
aparatu epoki oraz środowiska i obiektywizm 2. Krytyka wiarygodności źródła - prowadzi ona do 
wykrycia nieprawdziwych informacji, jakie posiadał i przekazywał autor, a także informacji 
zawartych w tym źródle, czy też świadomie przez autora umieszczonych zniekształceń prawdy. A) 
ocena obiektywnych (chodzi tu o ocenę czy autor brał pośredni czy też bezpośredni udział w 
zdarzeniu, które opisuje; a także ustalenie jaki minął czas od faktu aż do momentu spisania go) oraz 
subiektywnych (to znaczy osobiste cechy autora jak: dociekliwość, inteligencja, wykształcenie, 
umiejętność narracji) warunków dla poznania autora. B) następnie trzeba ustalić czy w tym 
badanym źródle nie występują zamierzone zniekształcenia prawdy, mogące występować z wielu 
przyczyn a zadaniem historyka ma być ich ustalenie.