Tech.agrobizn_341[01].Z1.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Ewa Marciniak-Kulka

Organizowanie produkcji rolniczej 341[01].Z1.04

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Recenzenci:

mgr inŜ. Adam Hubicki
mgr inŜ. Andrzej Śliwiński

Opracowanie redakcyjne:

mgr inŜ. Maria Pajestka

Konsultacja:

mgr inŜ. Marek Rudziński

Poradnik stanowi obudowę dydaktyczn

programu jednostki modułowej 341[01].Z1.04,

„Organizowanie produkcji rolniczej”, zawartego w modułowym programie nauczania dla
zawodu technik agrobiznesu

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Produkcja roślinna w rolnictwie i ogrodnictwie

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Produkcja zwierzęca

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Organizowanie produkcji rolniczej metodami ekologicznymi

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Produkcja rolnicza na cele nieŜywnościowe

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy związanej z organizowaniem

produkcji rolniczej i ogrodniczej. Poprzez studiowanie poradnika powinieneś poznać zasady
i metody produkcji roślinnej, warzywnictwa i sadownictwa, produkcji zwierzęcej i techniki
w rolnictwie. W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś
mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej,

−

cele kształcenia, czyli co powinieneś umieć na zakończenie procesu kształcenia w tej
jednostce,

−

materiał nauczania umoŜliwiający samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń
i zaliczenia sprawdzianów. Wykorzystaj do poszerzenia wiedzy wskazaną literaturę oraz
inne źródła informacji,

−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczeń,

−

przykłady ćwiczeń oraz. Wszystkie ćwiczenia zawierają wykaz materiałów, narzędzi
i sprzętu potrzebnych do realizacji ćwiczenia,

−

wykonując  sprawdzian  postępów  powinieneś  odpowiadać  na  pytanie  tak  lub  nie,  co
oznacza,  Ŝe  opanowałeś  materiał  albo  nie.  JeŜeli  będziesz  miał  trudności  ze
zrozumieniem tematów lub ćwiczeń zgłoś się do nauczyciela o pomoc,

−

sprawdzian osiągnięć dotyczący opanowania wiadomości i umiejętności z zakresu całej
jednostki modułowej,

−

wykaz literatury.

Jednostka modułowa Organizowanie produkcji rolniczej, jest jednostką, w której będziesz
korzystał z wcześniej zdobytej wiedzy. Powinieneś więc pamiętać o tym, Ŝe nauki rolnicze są
ś

ciśle związane z biologią, a takŜe chemią i fizyką. Będziesz zatem wykorzystywał wiedzę

zdobytą na tych przedmiotach. Musisz wziąć pod uwagę takŜe zasady dotyczące organizacji
i prowadzenia gospodarstwa rolnego opanowane w poprzedniej jednostce modułowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

341[01].Z1.05

Wykorzystanie techniki komputero-

wej w rolnictwie

341[01].Z1

Organizacja i prowadzenie dzia-

łalności rolniczej

341[01].Z1.01

Funkcjonowanie Wspólnej Polityki

Rolnej

341[01].Z1.03

Organizowanie i prowadzenie

gospodarstwa rolnego

341[01].Z1.02

Przestrzeganie przepisów bezpieczeń-

stwa i higieny pracy, ochrony przeciw-

poŜarowej

oraz ochrony środowiska

341[01].Z1.04

Organizowanie produkcji rolniczej

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

korzystać z róŜnych źródeł informacji,

−

posługiwać się podstawowymi programami komputerowymi i siecią Internet,

−

wykorzystywać kontekstowo wiedzę biologiczną,

−

posługiwać się podstawowymi metodami planowania i analizy,

−

zachowywać zasady bhp, ochrony przeciwpoŜarowej,

−

oceniać przestrzeganie zasad ochrony środowiska,

−

prezentować swoje prace i osiągnięcia,

−

oceniać skutki błędnych decyzji technologicznych,

−

podejmować decyzje,

−

wykorzystywać wiedzę i umiejętności dotyczące organizacji gospodarstwa rolniczego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

określić źródła surowców Ŝywnościowych,

−

uzasadnić wpływ czynników klimatycznych i glebowych na wzrost, rozwój i plonowanie
roślin,

−

zaprojektować i zorganizować zabiegi agrotechniczne w gospodarstwie rolnym,

−

opracować przykładowe zmianowania roślin,

−

opracować technologie produkcji wybranych roślin uprawnych,

−

opracować technologie produkcji pasz na uŜytkach zielonych,

−

wyjaśnić znaczenie warzyw i owoców w Ŝywieniu człowieka,

−

dobrać kierunki produkcji ogrodniczej,

−

rozróŜnić pasze i ułoŜyć dawki pokarmowe dla wybranych grup zwierząt gospodarskich,

−

scharakteryzować rasy i typy uŜytkowe zwierząt gospodarskich,

−

scharakteryzować podstawowe czynniki wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt
oraz sposoby i środki zapobiegania i zwalczania najgroźniejszych chorób zwierząt
gospodarskich,

−

opracować technologie produkcji wybranych gatunków zwierząt gospodarskich,

−

scharakteryzować warunki alternatywnej produkcji w rolnictwie,

−

zastosować zasady prawidłowej obsługi technicznej maszyn, urządzeń i narzędzi
rolniczych,

−

wykorzystać programy komputerowe do wspomagania produkcji rolnej i pozyskiwania
surowców Ŝywnościowych,

−

zastosować przepisy bezpieczeństwa i higieny pracy, ochrony przeciwpoŜarowej oraz
ochrony środowiska i bezpieczeństwa Ŝywności,

−

zastosować przepisy o ochronie zwierząt, zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt,
badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz o Inspekcji Weterynaryjnej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Produkcja roślinna w rolnictwie i ogrodnictwie

4.1.1. Materiał nauczania

Podstawowym celem prowadzenia produkcji roślinnej jest uzyskanie dobrego plonu

produktów  roślinnych  przy  optymalnym  poziomie  wykorzystania  czynników  środowiska
naturalnego.  Wysoka  jakość  produktów  roślinnych  uzyskiwanych  zarówno  w  rolnictwie  jak
i ogrodnictwie  ma  bardzo  duŜe  znaczenie.  Dobry  jakościowo  produkt  rolny  i  ogrodniczy
stanowi  atrakcyjny  surowiec  dla  przemysłu  i  przetwórstwa  spoŜywczego.  MoŜna  z  niego
uzyskać produkty spoŜywcze o wysokiej wartości odŜywczej. Produkty rolnicze i ogrodnicze
są  dostarczycielem  witamin,  związków  mineralnych,  włókna  i  innych  cennych  składników
w Ŝywieniu  człowieka.  Prace  w  produkcji  roślinnej  koncentrują  się  na  dwóch  grupach
czynności.  Pierwsza  z  nich  to  przygotowanie  środowiska  glebowego  do  wysiewu  lub
posadzenia  odpowiednich  roślin  czyli  uprawa  roli,  a  kolejna,  wykonywanie  wszystkich
niezbędnych prac od momentu siewu do momentu zbioru, czyli uprawa roślin.
Rośliny uprawne dzieli się na określone grupy technologiczne:

−

zboŜowe – Ŝyto, pszenica, jęczmień, owies, kukurydza, proso i gryka,

−

rośliny motylkowe grubonasienne – łubin, groch, wyka, bobik, bób, fasola i soja,

−

rośliny motylkowe drobnonasienne – koniczyna, lucerna, nostrzyk, komonica, przelot,
esparceta i seradela,

−

rośliny okopowe – ziemniaki, topinambur, buraki, cykoria, marchew, brukiew i rzepa,

−

rośliny przemysłowe – len, konopie, rzepak, rzepik, gorczyca, mak, słonecznik, dynia.

W  ogrodnictwie  na  cele  Ŝywnościowe  produkuje  się  warzywa  i  owoce.  Wśród  warzyw
wyróŜniamy  warzywa:  kapustne,  cebulowe,  liściowe,  korzeniowe,  psiankowate,  dyniowate,
rzepowate, strączkowe, wieloletnie. Rośliny sadownicze to drzewa i krzewy owocowe. Jadalne
części drzew i krzewów to najczęściej owoce. Uprawiane są zazwyczaj w sadach, ogrodach i na
plantacjach,  ale  mogą  być  takŜe  pozyskiwane  ze  stanowisk  naturalnych  czyli  z lasów.
Przykładami  drzew  owocowych  występujących  w  strefie  umiarkowanej  są:  brzoskwinia,
czereśnia, grusza, jabłoń, leszczyna, morela, nektaryna, orzech włoski, śliwa, wiśnia.
Uprawa  roli  –  całokształt  zabiegów  wykonywanych  narzędziami  i  maszynami  uprawowymi
dla  stworzenia  uprawianym  roślinom  optymalnych  warunków  wzrostu  i  rozwoju  oraz
podniesienia  kultury  roli.  Podstawowym  celem  uprawy  roli  jest  stworzenie  optymalnych
warunków  w środowisku  glebowym  do  umieszczenia  materiału  siewnego,  jego  kiełkowania,
wzrostu  i rozwoju  roślin  dla wytworzenia maksymalnego plonu o poŜądanej jakości. Cel ten
jest  osiągany  na  glebach  charakteryzujących  się dobrą strukturą (gruzełkowatą), korzystnymi
właściwościami  wodnymi,  powietrznymi,  cieplnymi,  biologicznymi,  dobrą  zasobnością
w składniki  pokarmowe  oraz  właściwym  odczynem.  Właściwości  te  uzyskuje  się  przez
wykonywanie  róŜnych  zabiegów  agrotechnicznych,  których  zadaniem  jest:  utrzymanie  lub
wzrost  produkcyjności  gleby,  utworzenie  łoŜa  siewnego,  uzyskanie  i  utrzymanie  struktury
gruzełkowatej,  regulowanie  stosunków  wodno-powietrznych  i  cieplnych,  zagospodarowanie
resztek  poŜniwnych  i  słomy  po  zbiorze,  niszczenie  agrofagów  (chwastów,  szkodników,
patogenów  chorób),  zapobieganie  tworzeniu  się  i  likwidowanie  chorób  gleby  (skorupa
glebowa,  podeszwa  płuŜna,  nadmierne  zagęszczenie  warstw  podornych),  uruchamianie
składników  pokarmowych,  przykrycie  nawozów  i  doglebowych  środków  ochrony  roślin,
poprawa  bilansu  próchnicznego  gleby,  walka  z  erozją,  oraz  równanie  powierzchni  gleby

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i usuwanie kamieni. Aby moŜliwa była właściwa uprawa roli i roślin konieczne jest poznanie
i rozumienie właściwości siedliska Ŝycia roślin i wymagań biologicznych samych roślin.
Siedlisko jest to zespół czynników naturalnych i sztucznych zewnętrznych, które występują
na danym obszarze i bezpośrednio lub pośrednio wpływają na Ŝycie roślin.
Czynniki naturalne moŜna podzielić na:

−

klimatyczne: światło, ciepło, opady, wilgotność powietrza, wiatr,

−

glebowe: właściwości fizyczne i chemiczne, skład mechaniczny, struktura i tekstura,
stosunki wodne i właściwości biologiczne gleby,

−

topograficzne: związane z rzeźbą czyli ukształtowaniem terenu (wysokość nad poziom
morza, wystawa, podatność na erozję),

−

biotyczne: zwierzęta i rośliny w tym mikroflora i mikrofauna.

Czynniki sztuczne (antropogeniczne) – wynikające z działalności człowieka:

−

agrotechniczne: uprawa roli, nawoŜenie, zmianowanie,

−

prototechniczne: gospodarka na trwałych uŜytkach zielonych,

−

silvotechniczne: gospodarka na uŜytkach leśnych,

−

przemysł i inne: dymy, ścieki miejskie, opady radioaktywne, wyrobiska.

Czynniki  siedliska  są  wykorzystywane  i  mogą  być  regulowane  przez  producenta
rolnego.Regulowanie czynne – polega na dostosowaniu danego czynnika do potrzeb rośliny,
np. spulchnianie gleby
Regulowanie  bierne  –  to  umiejętne  wykorzystanie  istniejących  warunków  siedliskowych,
poczynając  od  doboru  gatunków  i  odmian  roślin  na  dane  gleby,  np.  regulowanie  warunków
ś

wietlnych

poprzez

mniejsze

lub

większe

zagęszczenie

roślin

jednostce

powierzchni.Światło stanowi widzialną część energii słońca, która dociera do Ziemi.
Obejmuje zakres fal świetlnych od 750 do 390 nm., które przenoszą 48% energii cieplnej.
Znaczenie światła dla roślin jest duŜe i kształtuje się następująco:

−

warunkuje ono wzrost roślin autotroficznych stanowiąc źródło energii niezbędnej
dla fotosyntezy,

−

jest konieczne do biosyntezy chlorofilu,

−

zmiana oświetlenia powoduje otwieranie i zamykanie aparatów szparkowych, a więc
wymianę gazową,

−

dla wielu roślin jest bodźcem rozwoju kolejnych stadiów,

−

ma wpływ na kiełkowanie nasion roślin – bodźca świetlnego wymagają np. tytoń, sałata,
a w ciemności kiełkują np. przetacznik perski, facelia błękitna.

MoŜemy wyróŜnić wiele róŜnych grup roślin jeŜeli chodzi o zapotrzebowanie na światło.
1. Pod względem wymagań świetlnych dzielimy na:

−

heliofity – rośliny światłolubne o 100% zapotrzebowaniu na światło: soja,
kukurydza, burak, słonecznik,

−

rośliny obojętne – kupkówka pospolita (100–2,5%), rumianek bezpłomieniowy
(100–50%),

−

skiofity – rośliny cieniolubne – marchew, wyka kosmata, kminek, szczawik zajęczy.

2. Przystosowanie roślin do wykorzystania światła:

−

fototropizm – wyginanie się organów roślin pod wpływem kierunkowego oświetlenia
(słonecznik),

−

fotonastia – rodzaj ruchów roślin spowodowany zmianą naświetlenia; np. otwieranie
się lub zamykanie kwiatów u mniszka lekarskiego, maciejki czy kaktusów,

−

Rośliny Krótkiego Dnia (RKD) – najczęściej są one pochodzenia południowego
(dynia, soja, słonecznik, kukurydza, proso, tytoń), długość oświetlenia w ciągu dnia
powinna wynosić ok. 8–12 h aby rośliny te mogły zakwitnąć,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Rośliny  Długiego  Dnia  (RDD)  –  rośliny  pochodzące  z  wyŜszych  szerokości
geograficznych  (Ŝyto,  pszenica,  owies,  jęczmień,  ziemniaki,  len,  gorczyca  biała),
długość  oświetlenia  w  ciągu  dnia  powinna  wynosić  powyŜej  13  h  aby  rośliny  te
mogły zakwitnąć,

−

Rośliny Obojętne (Fotoperiodycznie neutralne) – zakwitają niezaleŜnie od długości
dnia (papryka, fasola, pomidor, ogórek).

W warunkach polowych regulowanie oświetlenia ma formę wyłącznie bierną i odbywa się
poprzez:
1. Stosowanie optymalnego zagęszczenia roślin na jednostce powierzchni (reguluje się to

przez siew i sadzenie odpowiedniej ilości materiału siewnego na jednostce powierzchni).

2. Niszczenie chwastów których obecność na polu zwiększa zagęszczenie roślin na

jednostce powierzchni.

3. Odpowiedni termin siewu, zwłaszcza dla roślin wraŜliwych na indukcję fotoperiodyczną –

gorczyca biała (rośliny uprawiane na nasiona muszą być siane wiosną, a na zielonkę latem).

4. Odpowiednie zmianowanie – najpełniej wykorzystują warunki świetlne rośliny

wieloletnie i okopowe korzeniowe, natomiast nie w pełni rośliny jednoroczne zwłaszcza
ozime (kończą wegetację w pełni lata). Regulowanie czynne warunków świetlnych
moŜliwe jest tylko w szklarniach i inspektach przez zacienienie w celu zmniejszenia
intensywności światła lub skrócenia czasu jego działania w ciągu dnia.

Temperatura powietrza
Warunki termiczne siedliska są wypadkową połoŜenia geograficznego, wysokości nad poziom
morza,  rzeźby  terenu  i  przebiegu  pogody.  Zasadniczym  źródłem  ciepła  jest  promieniowanie
słoneczne  zaabsorbowane  przez  glebę  i  znajdujące  się  na  niej  ciała  w  wyniku  czego  energia
emitowana  przez  słońce  przemienia  się  w  cieplną.  Ilość  zaabsorbowanej  energii  zaleŜy  od
albedo,  czyli  procentowego  udziału  promieni  odbitych  w  promieniowaniu  padającym  na  tę
samą  powierzchnię  wynoszącą  80%  na  śniegu,  30%  na  suchym  piasku,  18–20%  na  polach
uprawnych.  Temperatura  powietrza  zmienia  się  w  cyklu  dobowym  i  rocznym.  ZaleŜy  od
promieniowania słonecznego, a takŜe od wysokości nad poziom morza, malejąc o 0,56

C na

kaŜde  100  m  wzniesienia.  W  odniesieniu  do  temperatury  ustala  się  niektóre  wskaźniki
technologiczne.
Okres wegetacyjny – jest to liczba dni ze średnią dobową temperaturą powyŜej 5°C.
Okres aktywnych temperatur – gdy średnia dobowa temperatura wynosi powyŜej 10°C.
Okres  gospodarczy  –  gdy  średnia  dobowa  temperatura  gleby  na  głębokości  10  cm  wynosi
2,5°C (ruszanie ozimin, początek prac polowych).
Mrozoodporność, to zdolność roślin do znoszenia bez szkody temp. poniŜej 0°C.
Mrozoodporność  uzaleŜniona  jest  od  przejścia  okresu  tzw.  hartowania,  który  polega  na
spowodowaniu, aby rośliny gromadziły róŜne związki (cukry, sole mineralne), a traciły wodę.
Odbywa  się  to  dzięki  powolnym  spadkom  temperatury.  Ze  zbóŜ  ozimych  najbardziej
mrozoodporne  jest  Ŝyto,  które  bez  okrywy  śnieŜnej  znosi  temperaturę  do  -25°C.  jęczmień
ozimy i pszenŜyto ozime uszkadzane są przy obniŜeniu się temperatury. do -13°C.
Zimotrwałość  –  czyli  zdolność  roślin  do  przezimowania  w  dobrym  stanie.  Na  stopień
przezimowania roślin, oprócz temperatury wymarzania wpływa równieŜ układ innych czynników
takich  jak:  odwilŜ,  występowanie  i  grubość  okrywy  śnieŜnej,  wiatry,  wiosenne  przymrozki.
O zimotrwałości oprócz wymarzania decyduje odporność roślin na takie zjawiska jak:

−

wyprzenie,

−

uszkodzenie przez skorupę lodową,

−

wysadzanie roślin i rozrywanie korzeni,

−

wysmalanie roślin.

Stopień przezimowania ocenia się z wykorzystaniem skali zamieszczonej w tabeli 1.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 1. Skala oceny przezimowania roślin uprawnych [opracowanie własne]

Stopień skali

Procent roślin zdrowych

Przezimowanie

100–95

bardzo dobre

95–85

bardzo dobre – dobre

85–75

dobre

75–60

dobre – średnie

60–40

rednie

40–25

rednie – złe

25–15

złe

15–5

złe – bardzo złe

5–0

bardzo złe

Regulowanie warunków termicznych
Aktywne – czynne; ma miejsce w szklarniach, inspektach, tunelach. W polu moŜna tylko
w pewnym stopniu przyśpieszać ogrzewanie gleby, głównie wiosną poprzez ograniczenie strat
ciepła związanych z parowaniem wody oraz przez obniŜenie temperatury wierzchnich warstw
nie dopuszczając do zaskorupienia
Regulowanie bierne – dobór gatunków i odmian jak najlepiej dostosowanych w danym
siedlisku do warunków termicznych. Ponadto waŜne jest:

−

wykonanie siewu we właściwym terminie,

−

oddziaływanie na warunki zimowania roślin – zabezpieczenie pól przed wywiewaniem
ś

niegu zadrzewienia śródpolne,

−

sposób przedsiewnego doprawienia roli – pozostawienie np. niewielkich bryłek gleby po
siewie ozimin chroni w pewnym stopniu rośliny przed wiatrem i ogranicza naturalne
wywiewanie śniegu.

Znaczenie wody w produkcji roślinnej

Woda ma bardzo duŜe znaczenie w produkcji roślinnej. Od jej dostępności zaleŜy

wielkość plonu i jego jakość. Uzasadnieniem tego znaczenia jest fakt, Ŝe woda:

−

jest środowiskiem procesów Ŝyciowych, a takŜe istotnym składnikiem kaŜdej Ŝywej
komórki,

−

jest niezbędnym czynnikiem w procesie kiełkowania nasion i warunkuje przejście
związków mineralnych w roztwory poniewaŜ jest ich najlepszym rozpuszczalnikiem,

−

transportuje sole mineralne i związki organiczne do róŜnych organów,

−

reguluje temperaturę roślin,

−

stanowi czynnik nadający roślinom ich kształt i jędrność (turgor),

−

jest niezbędnym czynnikiem w procesie fotosyntezy i transpiracji.

Poziom transpiracji określa się z wykorzystaniem współczynnika transpiracji.

Współczynnik transpiracji roślin – ilość H

O zuŜytej na wyprodukowanie 1kg suchej masy

w l/kg. Określa on zapotrzebowanie na wodę.

Tabela 2. Współczynniki transpiracji niektórych roślin [opracowanie własne]

Nazwa rośliny

Współczynnik transpiracji l H

O/1 kg s.m.

proso

200–300

kukurydza, buraki

300–400

jęczmień, Ŝyto

400–500

pszenica, gryka, rzepak

500–600

lucerna, soja, len

700–800

Największe zapotrzebowanie na wodę mają rośliny motylkowe i niektóre pastewne
np. kapusta pastewna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Stosunki wodne w glebie mogą być regulowane. Regulowanie stosunków wodnych moŜna
podzielić na czynne i bierne.
Regulowanie czynne – polega na nawadnianiu i odwadnianiu gleby przy czym odwadnianie
moŜliwe jest prawie wszędzie, natomiast nawadnianie uwarunkowane jest wysokością
zasobów wody przeznaczonej dla celów rolniczych. Systemy nawadniania:

−

grawitacyjne – podsiąkowe

−

deszczowanie – sposób nowoczesny ale wymagający dodatkowych inwestycji i drogi
Do czynnego regulowania wilgotności gleby przyczyniają się równieŜ zabiegi uprawowe

zmieniające  stopień  spulchnienia  roli  i  wyrównanie  jej  powierzchni.  Poziom  wody  w  glebie
moŜe być równieŜ regulowany poprzez zabiegi melioracyjne.
Melioracje to zabiegi mające na celu trwałe polepszenie rolniczych zdolności produkcyjnych
gleb,  wykonywane  za  pomocą  zabiegów  melioracyjnych.  Do  zabiegów  tych  zaliczamy:
drenowanie ceramiczne i PCV, wykonywanie rowów nawadniająco-odwadniających, budowę
zbiorników  retencyjnych,  regulację  rzek,  ochronę  przeciwpowodziową,  nasadzenia
roślinnością terenów zalewowych i nieuŜytków rolnych (fitomelioracje).
Regulowanie bierne – polega na:

−

dostosowaniu lokalizacji na terenie roślinnych uŜytków rolnych do poziomu wody
gruntowej

−

odpowiednim wyborze terminu i głębokości siewu

−

doborze kolejnych upraw roślin w płodozmianie

−

hodowli odmian o niŜszym współczynniku transpiracji.

Znaczenie gleby jako czynnika siedliska
Gleba  jest  to  –  zewnętrzna,  oŜywiona  warstwa  litosfery,  która  stanowi  podłoŜe  dla  roślin
lądowych. Z rolniczego punktu widzenia szczególne znaczenie ma wierzchnia warstwa gleby,
która  podlega  bezpośredniemu  działaniu  narzędzi  rolniczych.  Glebę  uŜytkowaną  rolniczo
nazywa  się  rolą.  Warstwa  uprawowa  określana  jest  często  mianem  warstwy  ornej  lub
próchnicznej.  To  jakość  warstwy  próchnicznej  decyduje  o  zdolności  produkcyjnej  gleby
czyli jej Ŝyzności.
śyzność  jest  naturalną  zdolnością  gleby  do  zaspokajania  potrzeb  rośliny,  przez  co  naleŜy
rozumieć  zespół  fizycznych,  chemicznych  i  biologicznych  właściwości  gleby  zapewniających
roślinie korzystne warunki rozwoju. Z Ŝyznością związana jest bezpośrednio urodzajność gleby.
Urodzajność  jest  modyfikowana  przez  świadome  oddziaływanie  rolnika  na  glebę,  jest  ona
wypadkową  naturalnej  Ŝyzności  gleby  i  całokształtu  stosowanej  agrotechniki.  śyzność
i urodzajność decydują o produktywności gleby.
Produktywność  to  zdolność gleby do wydawania plonów roślin z uwzględnieniem zarówno
jakości  i  składu  gleby,  jak  i  jej  połoŜenia  geograficznego,  a takŜe warunków klimatycznych,
agrotechnicznych i melioracyjnych.
Uprawa roli
Rola  (warstwa  uprawna)  to  powierzchniowa  warstwa  gleby,  na  którą  bezpośrednio  działają
narzędzia i maszyny uprawowe.
Uprawa  roli  to  wszystkie  czynności  wykonane  narzędziami  i maszynami  uprawowymi.
Narzędzie  uprawowe to urządzenie, którego elementy robocze działające na glebę w wyniku
ruchu postępowego zgodnego pod względem kierunku i prędkości z ruchem siły pociągowej,
Ŝ

ywej lub mechanicznej. Maszyna uprawowa zwana aktywną róŜni się od narzędzia biernego

tym, Ŝe jej elementy robocze, oprócz ruchu postępowego, mogą wykonywać ruchy obrotowe,
wahadłowe, wibracyjne niezgodne z kierunkiem i prędkością całej maszyny. Głównym celem
uprawy roli jest nadanie najkorzystniejszego stanu fizycznego zapewniającego dobre stosunki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wodne i powietrzne oraz dostatek składników pokarmowych dla roślin. Osiąga się to przez
następujące działania:

−

nadanie i utrzymanie w glebie struktury gruzełkowatej,

−

poprawienie właściwości wodnych, powietrznych i cieplnych,

−

uaktywnienie procesów biologicznych,

−

zwalczanie chwastów i szkodników,

−

przykrycie i wymieszanie nawozów mineralnych i organicznych z glebą,

−

przykrycie herbicydów,

−

nadanie roli cech sprawności i kultury.

Uprawa (zabieg uprawowy) to kaŜda czynność wykonana jakimkolwiek narzędziem lub
maszyną uprawową. Przykładami zabiegów uprawowych mogą być orka lub bronowanie.
Zespół uprawek – to szereg następujących po sobie uprawek wykonywanych o określonej porze
roku, dla uzyskania określonych, zamierzonych celów agrotechnicznych. Całokształt uprawy roli
pod daną roślinę – to wszystkie zespoły uprawek przewidziane pod dany rodzaj rośliny.
Rodzaje uprawek:

−

odwracające wykonywane pługami lub urządzeniami o podobnym działaniu,

−

spulchniające i wyrównujące glebę wykonywane po orce bronami lub kultywatorami,

−

krusząco-ugniatające – wałami gładkimi lub kruszącymi albo teŜ działającymi wgłębnie,

−

specjalne – wykonywane sporadycznie tylko w pewnych określonych warunkach
i z ograniczoną częstotliwością np. orka melioracyjna,

−

uprawki międzyrzędowe wykonywane zazwyczaj z uŜyciem maszyn pielęgnacyjnych.
Poszczególne uprawki zazwyczaj mają w stosunku do siebie działanie uzupełniające.

Wykonywane są w odpowiedniej kolejności, zaleŜnie od przeznaczenia stanowiska, na którym
wykonuje się je. Tworzą wtedy zespoły uprawek. Wśród nich moŜemy wymienić: zespół
uprawek poŜniwnych, zespół uprawek wiosennych, zespół uprawek przedsiewnych itp. Jedną
z najistotniejszych uprawek jest orka. Jej zadaniem jest:

−

uniemoŜliwienie rozwoju darni, niszczenie i przykrycie resztek poŜniwnych,

−

wydobycie koloidów glebowych z głębszych warstw gleby i wymieszanie
z powierzchniowymi warstwami,

−

przewietrzenie roli,

−

poddanie roli strukturotwórczemu działaniu mrozu,

−

zniszczenie chwastów, przetrwalników i chorób oraz nor gryzoni.
Aby moŜna było dokonać podziału orek i określić ich cechy charakterystyczne naleŜy

przeanalizować takie jej cechy jak: głębokość, szerokość skiby, zadania i funkcje.
1. Głębokość orki:

−

płytkie 8–15 cm,

−

rednie 15–25 cm (18–22 cm),

−

głębokie 25–35 cm,

−

bardzo głębokie – powyŜej 35 cm.

W praktyce nie zawsze przestrzega się podanych głębokości orki. Są one orientacyjne

i zmieniają się w zaleŜności od rodzaju gleby, miąŜszości warstwy próchnicznej.

2. Szerokość skiby

Szerokość skiby, a właściwie stosunek jej szerokości do głębokości orki, wpływa

w decydujący sposób na odwrócenie skiby. Im jest on większy tym bardziej skiba jest
odwracana, im mniejszy tym bardziej rola jest wyskibiona (wysztorcowana).

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 3. Podział orek w zaleŜności od zadań i funkcji [opracowanie własne]

Orki zasadnicze

Orki uzupełniające

Orki specjalne

−

podorywka

−

orka siewna

−

orka przedzimowa (ziębla)

−

orka razówka

−

wiosenna

−

odwrotka

−

terenów zadawnionych

−

agromelioracyjne

−

pomelioracyjne

Podorywka  –  orka  płytka,  do  głębokości  8–15  cm.  MoŜe  być  wykonywana  głębiej
(15–18 cm)  jeŜeli  wyorywane  są  rozłogi  perzu.  Wykonuje  się  ją  pługiem  podorywkowym
wyposaŜonym  w  kilka  korpusów  płuŜnych.  Stosunek  głębokości  do  szerokości  wynosi  1:2,
Charakteryzuje  ją  szeroka  skiba.  Skiby  powinny  być  dobrze  odrzucone  by  przykryły  chwasty.
Stosuje się ją jako pierwszą orkę po zbiorze roślin zboŜowych i innych, które wcześniej schodzą
z pola – zabiegiem tym rozpoczyna się uprawę roli pod rośliny ozime i jare. Głębsza podorywka
pozwala  przygotować  pole  pod  uprawę  poplonów  podorywkowych.  Wyjątkową  podorywkę
wykonuje się na wiosnę na glebach cięŜkich lub silnie zachwaszczonych, które trudno uprawiać.
Orka siewna – rozpoczyna zespół uprawek przedsiewnych. Orka średnia 8–22 cm, wykonuje
się  ją  na  3–4  tygodnie  przed  siewem  ozimin  na  glebach  zwięzłych,  zachwaszczonych  lub
zadawnionych.  Orkę  te  moŜna  wykonywać  z  przedpłuŜkiem  w  celu  przykrycia  resztek
organicznych.  JeŜeli  czas  pomiędzy  wykonaniem  orki  siewnej,  a  siewem  nasion  roślin
ozimych  jest  krótszy  niŜ  3–4  tygodnie  osiadanie  gleby  moŜna  przyśpieszyć  stosując  wał
Campbella.  Orka  siewna  powinna  dobrze  odkładać  skiby,  aby powierzchnia roli była równa.
Dlatego stosunek głębokości do szerokości powinien wynosić 1:1,5.
Orka  przedzimowa  (ziębla)  –  rozpoczyna  zespół  uprawek  przedzimowych.  Czasami  jest  to
jedyny  zespół  w  uprawkach  przedzimowych.  Jest  to  orka  głęboka  zapewniająca  dobre
przewietrzenie  gleby,  zwiększenie  pojemności  wodnej  gleby.  Wykonuje  się  ją  na  głębokości
25–30 cm. Skiby powinny być wysztorcowane. NaleŜy ja wykonywać głęboko gdy pod rośliny,
które głęboko się korzenią np. buraki cukrowe, pastewne, rośliny motylkowe wieloletnie.
Orka razówka – zastępuje podorywkę i orkę siewną. JeŜeli pole nie jest zachwaszczone, to
co  pewien  czas  moŜna  pominąć  podorywkę  i  wykonać  razówkę.  Jest    ona  orką  średnią.
Stosuje się ją pod rośliny ozime gdy okres od zbioru przedplonu, do siewu rośliny następczej
jest krótki. Zalecane się wykonywanie jej z przedpłuŜkiem jako orkę średnią.
Orki uzupełniające. Stosowane w celu przykrycia obornika.
Orka  odwrotka  (zespół  uprawek  przedzimowych)  wykonywana  jest  wczesną  jesienią
po podorywce  jako  orka  płytka  lub  średnia.  Po  niej  (co  najmniej  3–4  tygodnie)
w odpowiednim  terminie  wykonywana  jest  orka  przedzimowa.  Jest  to  dodatkowa  orka
stosowana  pod  rośliny  najbardziej  wymagające  np.  buraki  cukrowe,  które  wyŜszym  plonem
odpłacają za koszty poniesione na orkę.
Orka  wiosenna  (zespół  uprawek  wiosennych)  jest  wykonywana  wiosną,  wtedy  kiedy
zachodzi  potrzeba  przykrycia  obornika  np.  pod  ziemniaki  lub  kukurydzę  na  kiszonkę.  Jest
orką  średnią  z zastosowaniem  przedpłuŜka.  Na  glebach  zlewnych  i  nadmiernie
zawilgoconych,  a  takŜe po przypadłych oziminach wykonuje się ją jako orkę płytką. Zwykle
stosuje  się  ją  przy  uprawie  roślin  późnego  siewu  lub  plonów  wtórnych.  Orka  wiosenna  jest
zabiegiem, który moŜe powodować nadmierne przesuszenie gleby, a jednocześnie wydobycie
nasion  chwastów  na  powierzchnię,  co  jest  zawsze  przyczyną  wzrostu  zachwaszczania
uprawianych roślin jarych.

Do orek specjalnych zaliczana jest orka terenów zadarnionych. Jest to orka średnia lub

głęboka, na gruntach rolnych wykonywana pługiem z przedpłuŜkiem. Na uŜytkach zielonych
stosuje się pług łąkowy, na uŜytkach leśnych pług leśny. MoŜna ją wykonywać w róŜnych
porach, ale najczęściej stosowana jest jesienią.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zabiegi doprawiające glebę.
Włókowanie jest najpłycej działającą uprawką, spulchnia ona wierzchnią warstwę gleby,
wyrównuje jej powierzchnię, kruszy wytworzoną skorupę, a zarazem wyciąga lub zasypuje
ś

wieŜo skiełkowane chwasty. Wykonuje się wiosną na glebach średnio zwięzłych i cięŜkich

(nie dotyczy gleb lekkich), gdzie ze względu na duŜą wilgotność zabieg bronowania jest
niemoŜliwy do wykonania.
Bronowanie jest to płytkie spulchnienie roli. Zadaniem bronowania jest:

−

wyrównanie powierzchni gleby świeŜo zaoranej,

−

rozbicie i pokruszenie brył oraz utworzenie na powierzchni gleby cienkiej warstwy,
drobnogruzełkowatej, która wysychając izoluje głębsze warstwy przed nadmierną utratą
wody,

−

przykrycie nawozów mineralnych, pestycydów doglebowych i nasion, a takŜe
wyrównanie śladów po redlicach siewnika,

−

niszczenie skorupy glebowej po deszczach bądź obfitych rosach rannych,

−

niszczenie chwastów w czasie uprawy roli jak i po wzejściu roślin uprawianych.

Rodzaje bronowania:

−

bronowanie nieobsianych pól,

−

bronowanie posiewne,

−

bronowanie pielęgnacyjne.

Sposoby wykonania bronowania:

−

bronowanie w jeden ślad,

−

bronowanie na krzyŜ.

Tabela 4. Rodzaje i typy bron [opracowanie własne]

brony bierne (najczęściej stosowane)

brony aktywne (bardzo rzadko stosowane)

−

lekkie 2–5 cm

−

rednie 4–6 cm

−

cięŜkie 10 cm

−

brony specjalne:

chwastownik (zgrzebło)

Weedera

−

wahadłowa

−

karuzelowa (wirnikowa)

−

rotacyjna (obrotowa)

Na polach nieobsianych bronowanie stosuje się:

−

bezpośrednio po uprawkach odwracających lub po kultywatorowaniu w celu wyrównania
powierzchni roli, zmniejszenia parowania, podsiąkania wody oraz rozkruszania brył po
siewie nawozów mineralnych i stosowaniu herbicydów doglebowych w celu wymieszania
ich z glebą,

−

po pojawieniu się siewek chwastów na polu w celu ich zniszczenia,

−

po zastosowaniu kultywatorów do wyciągania rozłogów perzu w celu oczyszczenia ziemi
i usunięcia ich z pola,

−

bezpośrednio przed siewem roślin, jeśli wykonane uprawki nie zapewniły dostatecznego
spulchnienia gleby.

−

Na polach obsianych wykorzystuje się bronowanie:

−

bezpośrednio po siewie roślin w celu wyrównania powierzchni i równomiernego
przykrycia nasion, zatarcia śladów po redliczkach i kołach,

−

w kilka dni po siewie jeŜeli rola się zaskorupi w celu ułatwienia wschodów,

−

w fazie wschodów lub wkrótce po wschodach w celu podtrzymania sprawności roli,

−

po zakończeniu wschodów w celu przerzedzenia niektórych roślin,

−

po dobrym ukorzenieniu się roślin w celu niszczenia wschodzących chwastów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

po nawoŜeniu pogłównym niektórych roślin w celu wymieszania nawozów,

−

na polach ozimin po przezimowaniu w celu usunięcia obumarłych części roślin oraz
w celu zniszczenia chwastów,

−

w celu pobudzenia roślin do krzewienia np. pszenicy ozimej i regeneracji (np.
pastewnych wieloletnich po zbiorze pokosów).

Kultywatorowanie – polega na spulchnianiu, kruszeniu i mieszaniu roli bez jej odwracania.
Podstawowe zadania kultywatorowania to:

−

przyśpieszenie osiadania roli po orce na glebach niekulturalnych cięŜkich,

−

spulchnianie roli zbyt zagęszczonej po orce przedzimowej lub siewnej za wcześnie
wykonanej,

−

zastąpienie orki siewnej np. pod rośliny ozime uprawiane po okopowych,

−

wyciąganie rozłogów perzu z roli po wykonanej podorywce oraz zniszczeniu chwastów,

−

wymieszanie z glebą nawozów mineralnych oraz pestycydów doglebowych,

−

niszczenie ściernisk na glebach lŜejszych (zamiast podorywki).

−

Ze względu na budowę wyróŜniamy kultywatory o zębach:

−

sztywnych i półsztywnych,

−

spręŜystych.
Kierunek kultywatorowania nie ma większego znaczenia, tylko w przypadku gdy gleba

była  silnie  zadarniona  lub  zbita,  kultywatorowanie  w  poprzek  orki  moŜe  odwracać  skiby.
NaleŜy więc kultywatorować wtedy wzdłuŜ skib lub lekko ukośnie.
Gryzowanie  –  zabieg  odwracająco  –  spulchniający  wykonywany  glebogryzarką.  Stosuje  się
do  gryzowania:  ściernisk,  nawozów  zielonych,  międzyplonów,  liści  buraczanych,  uŜytków
zielonych, słomy z kukurydzy z równoczesnym siewem pszenicy ozimej. Ponadto gryzowanie
moŜna  stosować  do  uprawy  roli  pod  międzyplony  ścierniskowe,  mieszanie  słomy  lub
obornika z rolą oraz do uprawy roli pod rośliny jare.
Zabiegi ugniatające i kruszące

Są przeciwstawieniem uprawek spulchniających, powodują zagęszczenie nieruchomej

warstwy roli. Wykonuje się je przy pomocy wałów. Wśród wałów wyróŜnimy: wały kruszące,
wały  ugniatające  powierzchniowo  lub  wgłębnie.  Wałowanie  zwykle  towarzyszy  uprawkom
przedsiewnym.  Czynnością  technologiczna  waŜną  w  uprawie  roślin  jest  ich  nawoŜenie  czyli
dostarczanie składników odŜywczych w celu intensyfikacji wzrostu.
NawoŜenie upraw

NawoŜenie to stosowanie nawozów w celu utrzymania lub zwiększenia zawartości

w glebie  składników  pokarmowych  potrzebnych  roślinom  do  prawidłowego  wzrostu
i rozwoju. NawoŜenie zapobiega obniŜaniu się Ŝyzności gleby, która jest skutkiem wywoŜenia
plonów  poza  gospodarstwo  rolne,  a  więc  i  składników  mineralnych,  z  których  się  te  plony
składają,  procesów  erozyjnych,  czy  wypłukiwania  składników  w  głąb  gleby,  np.  w czasie
obfitych opadów.

Wybierając sposób nawoŜenia rośliny uwzględnić naleŜy jej wymagania pokarmowe,

czyli  najmniejszą  ilość  składników  pokarmowych  potrzebną  do  uzyskania  plonu
w odpowiedniej  wysokości  oraz  potrzeby  nawozowe,  które  określają  rodzaj  i  ilość  nawozu
potrzebną  w  celu  uzyskania  dobrej  jakości  plonu  w  odpowiednich  warunkach  glebowych
(rodzaj gleby, dotychczasowa zawartość składników w glebie) i klimatycznych w konkretnym
płodozmianie.  NawoŜąc  naleŜy  teŜ  starać  się  zachować  równowagę  poszczególnych
składników w glebie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzaje nawoŜenia:

1. NawoŜenie przedsiewne, gdy nawozy wprowadza się do gleby przed siewem roślin,

stosując np. orkę lub bronowanie, dzięki czemu są one dokładnie z glebą zmieszane.
Większość nawozów uŜywa się właśnie w ten sposób, np. obornik i kompost.

2. NawoŜenie siewne stosuje się jednocześnie z siewem nasion.
3. NawoŜenie pogłówne gdzie nawozy są dostarczane do gleby w trakcie wegetacji roślin,

często w postaci płynnej (gnojowica, gnojówka itp.). MoŜna tu wyróŜnić nawoŜenie
dolistne, gdzie słabo stęŜony nawóz dostarczany jest bezpośrednio na liście rośliny.

4. NawoŜenie donasienne, moczenie nasion w roztworach mikronawozów, zapewnia

roślinie dobry start.
W zaleŜności od rodzaju nawoŜenia stosuje się odpowiednie maszyny i urządzenia. Do

rozsiewania nawozów – rozsiewacze, do nawoŜenia dolistnego opryskiwacze, a do nawoŜenia
donasiennego urządzenia do otoczkowania nasion.
Nawozy mineralne, potocznie zwane nawozami sztucznymi, substancje wydobywane z ziemi
i  przetworzone  lub  produkowane  chemicznie,  wzbogacające  glebę  w  składniki  mineralne
niezbędne  dla  rozwoju  roślin,  poprawiające  strukturę  gleby  lub  zmieniające  jej  kwasowość.
Do najwaŜniejszych składników nawozów naleŜą: azot (N), fosfor (P), potas (K).
Nawozy  azotowe  –  to  nawozy  zawierające  azot,  (niezbędny  do  syntezy  białek),  w  formie
bezpośrednio  przyswajalnej  przez  rośliny,  lub  po  przemianach  zachodzących  w  glebie.
Spośród  wszelkich  nawozów  mineralnych  nawozy  azotowe  mają  największe  znaczenie
gospodarcze, wpływając w największym stopniu na plonowanie większości roślin. Nawozy te
dzieli się na:

−

amonowe: siarczan amonowy (20% N, 24% S), woda amoniakalna (20,5%),

−

saletrzane (azotanowe(V)): saletra wapniowa (14% N), saletra sodowa (15% N), saletra
potasowa (14% N),

−

saletrzano-amonowe: saletra amonowa (34% N), saletrzak (25% lub 30% N),

−

amidowe np. cyjanamid wapnia, mocznik (46% N),

−

do nawozów azotowych zaliczyć moŜna takŜe mączki nawozowe, takie jak mączka rybna
(mączka mięsna) 9–10% N, mączka rogowa, z kopyt, racic 12–14% N, mączka z suszonej
krwi 12–15% N.

Na  glebach  o  odczynie  zasadowym  i  obojętnym  na  ogół  mogą  być  stosowane  wszystkie
nawozy azotowe, na glebach silnie kwaśnych naleŜy stosować fizjologicznie zasadową saletrę
wapniową, a unikać siarczanu amonu, który zakwasza glebę jeszcze bardziej. Na gleby lekko
kwaśne odpowiednia jest saletra i saletrzak. Pod rośliny, które dobrze znoszą kwaśny odczyn
gleby, moŜemy stosować siarczan amonu, natomiast pod rośliny wraŜliwe na kwaśny odczyn
odpowiednimi nawozami będą saletra i saletrzak. Nawozy azotowe stosuje się przed siewem
roślin  oraz  pogłównie.  Ze  wszystkich  nawozów  azotowych  rośliny  wykorzystują  60–70%
azotu, natomiast z saletry 90%.
Nawozy  fosforowe  to  nawozy  mineralne,  których  głównym  składnikiem  jest  fosfor,
makroelement  istotny  w  odŜywianiu  roślin,  składnik  białek,  i  kwasów  nukleinowych.  Do
najwaŜniejszych nawozów fosforowych naleŜą:

−

superfosfaty, (18–46% P

) szybko działające, rozpuszczalne w wodzie,

−

mączki fosforytowe (29% P

) i mączki kostne (10–30% P

) bardzo wolno

działające, rozpuszczalne w mocnych kwasach,

−

supertomasyna, wolno działająca, rozpuszczalna w słabych kwasach, obecnie nie
stosowana.
Wybór nawozu fosforowego. Wykorzystanie fosforu zaleŜy od wilgotności i właściwości

gleby oraz gatunku uprawianej rośliny. Na glebach kwaśnych mogą być stosowane wszystkie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

nawozy  fosforowe  z  wyjątkiem  pylistego  superfosfatu,  który  w  tych  warunkach  łatwo  ulega
uwstecznieniu.  Na  glebach  lekkich  superfosfat  moŜe  zostać  wypłukany.  Mączki  fosforytowe
nie nadają się na gleby o odczynie zasadowym lub obojętnym. Pod rośliny o krótszym okresie
rozwoju  i  o  słabszych  zdolnościach  pobierania  pokarmów  naleŜy  stosować  nawozy  łatwiej
przyswajalne.  Nawozy  fosforowe  najczęściej  stosuje  się  przed  siewem,  jedynie  na  uŜytki
zielone stosowane bywają pogłównie, a w przypadku superfosfatu granulowanego moŜemy go
wysiewać  razem  z  nasionami.  Wykorzystanie  fosforu  przez  rośliny  w  pierwszym  roku  po
zastosowaniu wynosi od 15 do 30%, pozostałe ilości są zatrzymywane przez glebę i mogą być
wykorzystane w kolejnych 2–3 latach, bo nie ulegają wypłukaniu.
Nawozy  potasowe  to  nawozy  mineralne,  których  głównym  składnikiem  jest  potas,  będący
makroskładnikiem  pokarmowym  dla  roślin,  niezbędnym  przy  asymilacji  dwutlenku  węgla
oraz do syntezy związków organicznych – niedobór powoduje mniejsze wytwarzanie cukrów
(np.  skrobi).  Potas  stosowany  w  nawozach  jest  wykorzystywany  przez  rośliny  w  60%,
pozostała  ilość jest zatrzymywana w wierzchniej warstwie gleby, skąd zwłaszcza na glebach
lekkich jest wymywana. Wśród nawozów potasowych moŜemy wydzielić:

−

chlorkowe, stosowane dla roślin niewraŜliwych na nadmiar chloru, gdzie potas występuje w
postaci chlorku potasu, np. kainit (8–10% K

O), sole potasowe; (40, 50, 57 i 60% K

O),

−

siarczanowe, tu potas występuje w postaci siarczanów, np. siarczanu potasu (50% K

O),

kainit (14% K

O nawóz potasowo-magnezowy).

Wybór nawozu potasowego. Niskoprocentowe nawozy potasowe stosowane w duŜej

ilości mogą zwiększyć stęŜenie soli w glebie, co powiększa ujemne następstwa suszy, dlatego
te  nawozy  naleŜy  stosować  na  glebach  bardziej  wilgotnych  i  zwięzłych.  Nasze  gleby
zazwyczaj  są  ubogie  w  potas,  i  wprowadza  się  go  zwykle  w  postaci  nawozów
wieloskładnikowych  (nawozy  potasowo-magnezowe  moŜna  zaliczyć  do  nawozów
potasowych). Nawozy potasowe z zasady uŜywane są przedsiewnie i naleŜy wprowadzać je do
gleby na dłuŜszy okres przed siewem.
Nawozy  wapniowe  to  nawozy  zawierające  wapń  najczęściej  w  postaci  tlenku  wapnia  lub
węglanu  wapnia.  Wapń  jest  potrzebny  roślinom  jako  składnik  pokarmowy  i  jako  składnik
działający szczególnie korzystnie na właściwości gleby.

Wapń zapobiega zakwaszaniu się gleby i wypłukiwaniu z niej związków potasu i magnezu

oraz innych składników. Przyczynia się takŜe do szybszego rozkładu znajdujących się w glebie
resztek  roślinnych  i  zwierzęcych  oraz  uruchamia  trudno  dostępne  dla  roślin  składniki
pokarmowe  zawarte  w  związkach  mineralnych.  Wapno  stosuje  się  co  3  lub  4  lata,  działa  ono
najsilniej w drugim roku po wysiewie. Przy wapnowaniu naleŜy stosować jednocześnie nawozy
potasowe,  poniewaŜ  wapno  zubaŜa  glebę  w  ten  składnik.  Suchą  glebę  wapnujemy  najlepiej
latem lub jesienią i mieszamy z suchą ziemią poprzez bronowanie lub kultywatorowanie.

Dawkowanie zaleŜy od gatunków uprawianych roślin oraz odczynu gleby, który jest

oznaczany laboratoryjnie w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej. Stacja podaje teŜ wielkość
dawki nawozu wapniowego i jego formę.
Mikronawozy  są  to  nawozy  zawierające  jeden  lub  kilka  potrzebnych  roślinom
mikroelementów.  Potrzebę  nawoŜenia  moŜna  określić  na  podstawie  analizy  gleby,  a  takŜe
charakterystycznych  objawów niedoboru poszczególnych mikroskładników u roślin. zaleŜnie
od zapotrzebowania na mikroskładniki istnieje kilka sposobów zaopatrzenia w nie rośliny:

−

zaprawianie nasion zaprawami zawierającymi mikroskładniki,

−

opryskiwanie roślin solami zawierającymi mikroelementy (pogłównie),

−

doglebowe stosowanie mikronawozów,

−

wzbogacanie nawozów mineralnych w mikroskładniki.
Nawozy wieloskładnikowe zawierają dwa lub więcej składników pokarmowych,

ze względu na technikę produkcji dzieli się je na:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

Nawozy mieszane, otrzymuje się je w wyniku dokładnego wymieszania dwu lub
nawozów jednoskładnikowych np. Azofoska, Flora, Fruktus-2, Mis-3, Mis-4. Jednak nie
zwiększa się sumarycznej zawartości składników pokarmowych i nie eliminuje zbędnych
składników ubocznych.

−

Nawozy złoŜone mają charakter pojedynczych soli zawierających w swojej cząsteczce
dwa lub trzy składniki pokarmowe np. fosforan amonu (46% P

, 18% N).

−

Nawozy kompleksowe składające się z kilku soli powstających i wiązanych w jednym
procesie technologicznym, naleŜą do nich : powszechnie stosowana polifoska (8% N,
24% K

O, 24% P

O).

Nawozy wieloskładnikowe mają wiele zalet:

−

zmniejszają konsekwencje jednostronnego nawoŜenia roślin,

−

wysoka procentowa zawartość składników pokarmowych zwiększa ekonomikę
transportu, magazynowania i stosowania,

−

dają moŜliwość równomiernego wysiewu mikroelementów.
NaleŜy pamiętać, iŜ zastosowanie nawozów mineralnych w rolnictwie rośnie. Ich nadmiar

działa szkodliwie na glebę jak i organizmy w niej Ŝyjące. Właśnie spływy z przenawoŜonych
pól zawierające duŜe ilości związków mineralnych, głównie azotu i fosforu, wzbogacają wody
w  substancje  pokarmowe,  tym  samym  powodując  uŜyźnianie  zbiorników  wodnych,
co prowadzi  do  silnego  rozwoju  roślin  wodnych,  przede  wszystkim  glonów,  a  to  wywołuje
zjawisko nazywane zakwitem. Masowo występujące glony ulegają rozkładowi zuŜywając tlen
zawarty  w wodzie.  W  konsekwencji  tego  zjawiska  następuje  wymieranie  organizmów.  Poza
tym woda nie nadaje się do celów uŜytkowych.
Warunki  skutecznego  stosowania  nawozów  mineralnych.  W  Polsce  stacje  chemiczno-
rolnicze  określają  potrzeby  nawozowe  roślin  oraz  zasobność  gleb  w  przyswajalne  dla  roślin
składniki w poszczególnych gospodarstwach, tworząc mapy zasobności gleb. Wielkość dawek
na  1  ha  powierzchni  określić  moŜna  doświadczalnie  lub  za  pomocą  metod  chemicznych,
fizykochemicznych  czy  mikrobiologicznych.  Instytut  Uprawy,  NawoŜenia  i  Gleboznawstwa
w Puławach  podzielił  gleby  na  kompleksy  przydatności  rolniczej,  opracowując  rozkład
przestrzenny  warunków  glebowych  w  określonych  warunkach  klimatycznych.  Aby
sklasyfikować glebę do określonego kompleksu, naleŜy wziąć pod uwagę takie czynniki, jak:

−

charakter, właściwości gleby: typ, rodzaj, gatunek; właściwości fizyczne, chemiczne,
fizykochemiczne,

−

stopień kultury roli,

−

warunki klimatyczne,

−

stosunki wodno-powietrzne w glebie, rzeźba terenu.
Planując wielkość plonu oraz dawkę nawozu naleŜy uwzględnić kaŜdy z wymienionych

czynników,  ponadto  inne,  dotyczące  gatunku  i  odmiany  uprawianej  rośliny,  odczynu  gleby,
czasu  siewu,  sadzenia  oraz  stosowanego  płodozmianu,  właściwości  nawozu,  a  takŜe
opłacalności  nawoŜenia.  JeŜeli  chodzi  o  właściwości  nawozów,  to  wiąŜą  się  z  tym  liczne
problemy, jako Ŝe stosowanie ich moŜe powodować zmianę odczynu gleby, zasolenie, nawozy
mogą być łatwo lub trudno wymywane i przemieszczane.

Nawozy naleŜy stosować tylko w takich ilościach, które poszczególna roślina moŜe

wykorzystać,  lub  które  dana  gleba  moŜe  zatrzymać.  Zbyt  duŜe  dawki,  nieodpowiednie
proporcje  składników  pokarmowych  lub  brak  moŜliwości  wykorzystania  nawozu  w  danych
warunkach  glebowych,  przy  niedostatku  lub  nadmiarze  wody,  niektórych  pierwiastków,
nieodpowiednim  odczynie  gleby  lub  nadmiernym  zachwaszczeniu,  są  przyczyną  degradacji
siedliska rolniczego oraz zanieczyszczenia środowiska, np. eutrofizacji zbiorników wodnych.
Dotyczy to zwłaszcza stosowania nawozów mineralnych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Przechowywanie nawozów mineralnych

Bardzo istotnym elementem ochrony środowiska jest odpowiednie przechowywanie

nawozów mineralnych, gdyŜ nieumiejętne przechowywanie moŜe spowodować przedostanie się
do  gleby  oraz  wód  gruntowych  znacznych  ilości  składników  mineralnych.  Worki  z nawozami,
z wyjątkiem  saletry  amonowej,  naleŜy  układać  w  stosy  na  drewnianych  podkładkach.  Stos
układany ręcznie nie moŜe być wyŜszy niŜ 1,6 m. Pomiędzy stosami naleŜy pozostawić wolne
przestrzenie  umoŜliwiające  dojazd.  Worki  uszkodzone  naleŜy  składować  osobno.  Worki
z saletrą  amonową  i  saletrzakiem  naleŜy  układać  w  stosy  na  podkładach  z  papy  lub  na  kilku
warstwach  folii  polietylenowej  (np.  z  worków).  Odległość  stosu  od  ściany  magazynu powinna
wynosić  co  najmniej  20  cm,  a  od  urządzeń  grzewczych  co  najmniej  1,5  m.  Worki  z saletrą
amonową  naleŜy  układać  w  stosy  nie  większe  jak  30  t.  Odległość  pomiędzy  poszczególnymi
stosami nie powinna być mniejsza niŜ 1 m. Nawozy luźne moŜna przechowywać w magazynach
suchych,  z  posadzką  izolującą  przed  przenikaniem  wilgoci.  Nawozy  w zagrodach  lub  zwałach
naleŜy rozmieszczać, tak aby poszczególne rodzaje nie mieszały się z sobą.

W przypadku niewystarczającej powierzchni magazynowej moŜna składować nawozy

w pryzmach  poza  magazynem  po  uprzednim  przygotowaniu  odpowiedniego  stanowiska.
NaleŜy  wybrać  miejsce  suche,  moŜliwie  zacienione  i  osłonięte  od  wiatru,  na  lekkim
wzniesieniu zapewniającym odpływ wód opadowych. Na ubite stanowisko pod pryzmę naleŜy
rozłoŜyć  pasy  papy  dachowej,  folii  lub  zuŜyte  worki  polietylenowe  (na  zakładkę  po  około
20 cm). Powierzchnia podkładu powinna być taka, Ŝeby po usypaniu nawozu z kaŜdego  boku
pozostało wolne obrzeŜe szerokości około 15 cm. Na tak przygotowanym podkładzie moŜna
usypać  nawóz  sztuczny  w  pryzmę  na  wysokość  nie  większą  jak  1,5  m.  Po  wyrównaniu
pryzmy,  wolne  obrzeŜa  podkładu  naleŜy  załoŜyć  na  boki  pryzmy,  a  następnie  umiejętnie
przykryć folią o grubości co najmniej 0,2 mm. Nie moŜna składować w warunkach polowych
saletry  amonowej  i saletrzaku  ze  względu  na  ich  małą  odporność  na  zmiany  temperatury
i działanie słońca.

Podczas transportu, magazynowania i wysiewu nawozów mineralnych naleŜy zachować

następujące środki ostroŜności:

−

wszystkie prace z nawozami naleŜy wykonywać tylko w ubraniu ochronnym, gumowych
rękawicach i odpowiednich okularach,

−

podczas pracy nie spoŜywać posiłków ani nie palić tytoniu,

−

nawozy pyliste wysiewać tylko siewnikiem,

−

w przypadku stwierdzenia objawów zatrucia, natychmiast przerwać pracę i udać się do
lekarza.

Nawozy organiczne to nawozy zawierające w swoim składzie niezbędne dla roślin składniki
pokarmowe w postaci związków organicznych.

Cechą większości nawozów organicznych jest posiadanie kompleksu pierwiastków

potrzebnych roślinom. W zaleŜności jednak od ilości zawartej w nich substancji organicznej,
pierwiastki te mogą być bezpośrednio pobierane przez rośliny dopiero po mineralizacji
związków organicznych, w procesie, który zachodzi dzięki róŜnorodnym organizmom
Ŝ

yjącym w glebie. Mineralizacja zachodzi stopniowo, dlatego działanie nawozów

organicznych jest długotrwałe, przez co działają korzystnie na rośliny o długim okresie
wegetacji, np. na ziemniaki czy buraki.

PoniewaŜ nawozy organiczne są źródłem próchnicy, dlatego ich stosowanie polepsza

właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne gleby oraz wzbogaca jej mikroflorę. Nawozy
te wymagają wprowadzenia do gleby np. za pomocą orki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rodzaje nawozów organicznych:
1. Nawozy pochodzenia zwierzęcego:

−

obornik, składa się z kału, moczu i ściółki, jego wartość nawozowa zaleŜy przede
wszystkim od rodzaju odchodów zwierzęcych i od ściółki, oraz sposobu i warunków
jego przechowywania,

−

pomiot ptasi – stanowią go odchody ptaków,

−

gnojowica, jest to przefermentowana w warunkach beztlenowych mieszanina kału
i moczu zwierząt gospodarskich, z dodatkiem wody, otrzymuje się ja w oborach
bezściołowych,

−

gnojówka, jest to przefermentowany mocz zwierząt domowych, gromadzony
w szczelnych zbiornikach.

2. Nawozy pochodzenia roślinnego:

−

kompost powstaje z odpadów roślinnych poddanych w pryzmach procesom
fermentacji,

−

nawozy zielone to przyoranie zielonej masy roślin motylkowych uprawianych
w poplonach,

−

słoma – przed przyoraniem musimy ją rozdrobnić.

Tabela 5. Stopień wykorzystania przez rośliny składników pokarmowych z obornika [opracowanie własne]

Rodzaj gleby

I rok

II rok

III rok

IV rok

cięŜka

40%

30%

20%

10%

rednia

60%

30%

10%

lekka

70%

30%

Stosowanie i przechowywanie nawozów naturalnych

Nawozy naturalne są waŜnym źródłem substancji organicznej i cennym dostarczycielem

składników pokarmowych dla roślin i naleŜy dąŜyć do maksymalnego ograniczenia strat tych
składników w procesie ich gromadzenia i przechowywania. W źle składowanym oborniku
straty azotu i substancji organicznej mogą dochodzić nawet do 60 %.

Według przepisów obowiązujących w Polsce nawozy naturalne nie mogą być stosowane

od początku grudnia do końca lutego, dlatego zgromadzone nawozy naleŜy wykorzystać do
końca listopada.

Optymalnym terminem stosowania obornika jest wczesna wiosna. Obornik moŜe być

wywoŜony  równieŜ  w  okresie  późnej  jesieni  pod  warunkiem,  Ŝe  będzie  natychmiast
przyorany.  Roczna  dawka  obornika  nie  moŜe  przekroczyć  40  ton  (170  kg  N)  na  hektar.
Natomiast  gnojówka  i gnojowica  powinna  być  stosowana  na  nie  obsianą  glebę,  najlepiej
w okresie wczesnej wiosny. Dopuszcza się stosowania tych nawozów naturalnych pogłównie,
z  wyjątkiem  roślin  przeznaczonych  do  bezpośredniego  spoŜycia  przez  ludzi  lub  na  krótko
przed  ich  skarmieniem  przez  zwierzęta.  Roczna  dawka  gnojowicy  nie  powinna  przekroczyć
45 m

(170 kg N) na ha.

Zgodnie z ustawą z dnia 26. 07. 2000 roku, o nawozach i nawoŜeniu (Dz. U. Nr 89, poz. 2000):

−

nawozy naturalne w postaci stałej powinny być przechowywane w pomieszczeniach
inwentarskich lub na nieprzepuszczalnych płytach, zabezpieczonych przed przenikaniem
wycieków do gruntu oraz posiadających instalację odprowadzającą wyciek do szczelnych
zbiorników,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

nawóz  naturalny  w  postaci  płynnej  naleŜy  przechowywać  wyłącznie  w  szczelnych
zbiornikach  o  pojemności  umoŜliwiającej  gromadzenie,  co  najmniej  6-miesięcznej
produkcji tego nawozu.
Rolnicy  utrzymujący  zwierzęta  gospodarskie  zobowiązani  są  wyposaŜyć  gospodarstwa

w urządzenia do przechowywania nawozów naturalnych. Nawozy naturalne mogą stać się
ź

ródłem emisji zanieczyszczeń w następującej postaci:

−

ulatniającego się amoniaku,

−

wymywanych azotanów i bakterii kałowych,

−

wyciekającej do gruntu gnojówki.
Poza czynnikami ekonomicznymi właściwe przechowywanie nawozów organicznych ma

ogromne  znaczenie  dla  ochrony  środowiska,  głównie  ochrony  wód.  Z  przeprowadzanych
badań  wynika  Ŝe,  50–60%  ogólnej  ilości  azotu  oraz  30–40%  fosforu  odprowadzanego
z terenów  Polski  do  Morza  Bałtyckiego  pochodzi  z  zanieczyszczeń  obszarowych
i punktowych  z  terenów  uŜytkowanych  rolniczo  i  osadniczo.  Niewłaściwe  gromadzenie
odchodów  zwierzęcych  w  postaci  płynnej  i  stałej  powoduje  zanieczyszczenie  środowiska
wiejskiego  i  jego  degradację.  ObniŜa  zdolność  do  samooczyszczania  się  wód,  a  przede
wszystkim stanowi realne zagroŜenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.
Zmianowanie i płodozmian

Znajomość warunków glebowych i zasad uprawy roli oraz właściwości biologicznych

roślin pozwala odpowiednio planować uprawy. W tym planowaniu waŜne jest określenie jakie
rośliny  w  jakiej  kolejności  znajdą  się  w  kilku  kolejnych  latach  na  tym  samym  polu.
Następstwo  roślin  jest  to  przechodzenie  roślin  po  sobie  co  roku  na  danym  polu  bez
uwzględnienia jakichkolwiek czynników.
Zmianowanie jest to następstwo roślin po sobie uwzględniające warunki środowiska (klimat
i glebę) oraz właściwości biologiczne roślin.
Płodozmian  jest  to  następstwo  roślin  po  sobie  uwzględniające  warunki  środowiska,
właściwości  biologiczne  roślin  oraz  uwarunkowania  ekonomiczne.  Płodozmian  jest  więc
zmianowaniem zaplanowanym w czasie i przestrzeni z uwzględnieniem ekonomii.
Struktura  zasiewu  jest  to  procentowy  udział  poszczególnych  gatunków  roślin  lub  grupy
roślin  na  gruntach  ornych.  W  zaleŜności  od  funkcji  jaką  pełnią  wyróŜnia  się  3  typy
płodozmianów: polowe, paszowe, specjalne i uproszczone.

W płodozmianach polowych jako plon główny uprawia się przede wszystkim rośliny

towarowe, a w mniejszym stopniu rośliny pastewne. Korzystne jest teŜ wprowadzanie do nich
roślin wieloletnich motylkowych, które działają strukturotwórczo. W tym typie wyróŜniamy
takie rodzaje płodozmianów jak:

−

zboŜowe – zawierający w strukturze ponad 50% zbóŜ; ich charakterystyczną cechą jest
konieczność co najmniej jednorazowego następstwa zbóŜ po sobie,

−

okopowe – w których rośliny okopowe zajmują ponad 25% powierzchni pól
płodozmianu,

−

przemysłowe – rośliny przemysłowe zajmują ponad 25% areału pól płodozmianu,

−

mieszane  –  najczęściej  mają  nazwę  podwójną  w  zaleŜności  od  tego,  które  grupy  roślin
przekroczą  umowną  granicę  warunkującą  nazwę  płodozmianu,  względnie  ich  udział
w strukturze  zasiewów  będzie  jej  równy  lub  bardzo  do  niej  zbliŜony  np.  okopowo-
przemysłowe, okopowo-zboŜowe.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 6. Rodzaje płodozmianów polowych [opracowanie własne]

Rodzaj płodozmianu

zboŜowe okopowe

przemysłowe okopowe-przemysłowe

okopowe-zboŜowe

1 Okopowe ++
2 ZboŜa jare
3 Strączkowe
4 ZboŜa ozime
5 ZboŜa ozime

1 Okopowe++
2 Przemysłowe
3 Strączkowe
4 Przemysłowe
5 ZboŜa ozime
6 ZboŜa ozime

1 Okopowe ++
2 ZboŜa jare
3 Motylkowe drobnonasienne
4 ZboŜa ozime

++ – pełna dawka nawozów mineralnych i organicznych

Płodozmiany paszowe – udział w nich roślin pastewnych przeznaczonych na zielonkę,
kiszonkę, siano przekracza w strukturze zasiewów 50% w plonie głównym. Udział roślin
towarowych w tych płodozmianach jest zwykle nieduŜy, ale moŜe być zmienny. W tym typie
wyróŜniamy:

−

płodozmiany  pastewne  –  cechą  charakterystyczną  tego  płodozmianu  oprócz  duŜego
udziału  roślin  pastewnych  w  strukturze  zasiewów  jest  przedłuŜenie  uŜytkowania
mieszanek  roślin  motylkowych  z  trawami,  zwykle  od  2  do  4  lat;  duŜe  znaczenie
w płodozmianie pastewnym ma ogniwo zmianowania: jednoroczne – pastewne – poplon
ozimy – plon wtórny; w plonie wtórnym moŜna uprawiać rośliny uŜytkowane jako świeŜa
pasza lub jako surowiec na kiszonkę (kukurydza pastewna, słonecznik, kapusta pastewna,
brukiew, marchew pastewna, ziemniaki, buraki pastewne),

−

przemiennie  –  pastwiskowo  –  łąkowe  –  płodozmiany  te  są  formą  pośrednią  między
płodozmianami  pastewnymi  z  roślinami  wieloletnimi,  a  uŜytkami  trwałymi,
w płodozmianie  tym  dominuje  dwu-,  trzyletni  uŜytek  kośny,  pastwiskowy,  kośno-
pastwiskowy,  czy  pastwisko,  a tylko  przy  ich  odnawianiu  prowadzi  się  gospodarkę
polową przez 2–3 lata.

Tabela 7. Przykłady płodozmianów paszowych [opracowanie własne]

Rodzaje płodozmianów paszowych

Pastewne z roślinami wieloletnimi

Pastewne z roślinami
jednorocznymi

Przemysłowe pastwiskowo łąkowe

1. Buraki pastewne ++
2. Jęczmień jary + międzyplon

ozimy+

3.  Motylkowe z trawami
4.  Motylkowe z trawami
5.  Motylkowe z trawami
6.  Rzepak ozimy + międzyplon

ozimy++

7. jednoroczne pastewne

1. Buraki pastewne++
2. Jęczmień jary + międzyplon

ozimy +

3. Kukurydza pastewna++
4. Mieszanka jara +

międzyplon ścierniskowy +
międzyplon ozimy+

5.  Kapusta pastewna
6.  Owies
7.  Jednoroczne pastewne

1. Okopowe++
2. Trawy (siew bez rośliny

ochronnej)

3.  Trawy koszone
4.  Pastwisko (kompost)
5.  Pastwisko
6.  Pastwisko (okres uŜytkowania

zaleŜy od wydajności pastwiska)

7. Rzepak ozimy
8. Pszenica ozima

++ – pełna dawka nawozów mineralnych, organicznych
+ – pół dawki nawozów mineralnych, organicznych

Płodozmiany specjalne – płodozmiany te róŜnią się od poprzednich bądź dodatkowymi
zadaniami jakie im są stawiane bądź specjalnym doborem roślin, czy celem uprawy. Wśród
tych płodozmianów wyróŜnia się:

−

przeciwerozyjne  –  znajdują  zastosowanie  na  stokach  naraŜonych  na  procesy  zmywania
powodowane przez wody powierzchniowe. W tym płodozmianie dobiera się takie rośliny
i ustala  się  taką  ich  kolejność,  aby  w  czasie  roztopów  przedwiośnia  i  deszczów
późnojesiennych  pola  były  pokryte  roślinnością  najlepiej  wieloletnią,  a  ostatecznie
jednoroczną,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

nasienny – to taki, w którym uprawia się ponad 50% roślin na nasiona przeznaczone
do reprodukcji danego gatunku,

−

warzywny – ma zastosowanie na mniejszych powierzchniach. Uprawiane w nim rośliny
są bardzo pracochłonne.

Tabela 8. Przykłady płodozmianów specjalnych [opracowanie własne]

Rodzaje płodozmianów specjalnych

Przeciwerozyjny

Nasienny

1.  Ziemniaki++
2.  Pszenica ozima + wsiewka lucerny z trawami
3.  Lucerna z trawami
4.  Rzepak ozimy + wsiewka poplonowa
5.  Pszenica ozima + poplon ozimy

1. Nasienniki buraków cukrowych
2. Jęczmień jary + międzyplon ozimy
3. Buraki cukrowe
4. Strączkowe
5. Pszenica ozima

++ – pełna dawka nawozów mineralnych, organicznych
+ – pół dawki nawozów mineralnych, organicznych

Płodozmiany uproszczone (specjalistyczne) – jest w nich ograniczona liczba gatunków, przy
czym i te płodozmiany muszą być oparte na przyrodniczych podstawach zmianowania.
Uproszczeniu płodozmianów sprzyjają takie czynniki jak: duŜy stopień mechanizacji
produkcji roślinnej, stosowanie zwiększonych dawek nawozów, duŜy asortyment herbicydów
i innych środków ochrony roślin.

Tabela 9. Przykłady płodozmianów uproszczonych [opracowanie własne]

Przykłady płodozmianów uproszczonych

Polowy

Pastewny

Rzepak ozimy
Pszenica ozima
Jęczmień jary
Bobik z roślin technologicznych
Pszenica ozima

Kukurydza pastewna
Mieszanka jara + międzyplon ozimy
Lucerna z chwastami
Lucerna
Mieszanka jara + międzyplon ozimy

Stosowanie takich płodozmianów prowadzi do: spadku Ŝyzności gleby na skutek

wyeliminowania  roślin  motylkowych  działających  strukturotwórczo,  szybszego niŜ w innych
płodozmianach  zmęczenia  roli  spowodowanego  następstwem  roślin  po  sobie,  trwałej
kompensacji  niektórych,  trudnych  do  zniszczenia,  chwastów  i  spadku  plonowania  roślin.
Pojęcie intensywności płodozmianu wiąŜe się z gatunkiem roślin w nim uprawianych oraz ich
agrotechniką. Intensywność płodozmianu wzrasta wraz z wprowadzeniem:

−

roślin wymagających większych nakładów środków produkcji i pracy ludzkiej,

−

wyŜszego poziomu nawoŜenia organicznego i mineralnego,

−

większego udziału w strukturze zasiewów międzyplonów i plonów wtórych,

−

zwiększenia nasilenia stosowania pestycydów.

Przyrodnicze czynniki zmianowania dotyczą siedliska, właściwości biologicznych roślin
i ich wzajemnych powiązań. Do czynników tych zaliczyć moŜna:
1. ZaleŜność zmianowania od klimatu, rzeźby terenu, gleby, sumy ciepła, sumy temperatury

i nasłonecznienia do wymagań roślin.

2. Czynniki dotyczące właściwości roślin uprawnych:

−

zapotrzebowanie na wodę i zdolność jej pobierania,

−

wymagania pokarmowe i potrzeby nawozowe,

−

długość okresu wegetacji oraz termin zbioru przedplonu i siewu rośliny następczej,

−

zdolność do zacieniania i zadarniania gleby,

3. Czynniki działające obustronnie:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wpływ zmianowania na strukturę gleby,

−

rośliny uprawne w zmianowaniu, a zachwaszczenie,

−

zmianowanie, a zmęczenie gleby (choroby płodozmianowe).

Termin siewu i zbioru

Dla zapewnienia właściwych terminów naleŜy uwzględnić:

−

ustalenie właściwej kolejności roślin, aby okresy wegetacji nie nakładały się,

−

zapewnienie odpowiednio długiego czasu między zbiorem, a siewem rośliny następczej,
aby właściwie przygotować pole (np. pełny zespół uprawek poŜniwnych, właściwy czas
przygotowania roli do siewu),

−

właściwy dobór gatunków i odmian,

−

zaplanowanie moŜliwości wysiewu roślin motylkowych wieloletnich, uprawy
poplonówwpływ warunków klimatyczno glebowych,

−

wpływ zabiegów agrotechnicznych (nawoŜenie azotowe, nawadnianie, zbiór 1–3
etapowy, nowoczesne odmiany) – wydłuŜają okres wegetacji,

−

właściwa organizacja pracy, agregatownie narzędzi skraca okres pracy.

Wymagania wodne roślin

NaleŜy pamiętać, Ŝe:

−

rośliny mają róŜne wymagania wodne,

−

duŜe potrzeby wodne mają rośliny pastewne wieloletnie o długim okresie wegetacji,

−

woda moŜe być pobierana z róŜnych poziomów (głębokość systemu korzeniowego –
motylkowe wieloletnie – głęboki; ziemniaki, zboŜa – płytki),

−

właściwe uszeregowanie roślin w płodozmianie (duŜe zuŜycie wody – małe zuŜycie
wody, głęboko – płytko korzeniące się).

Głębokość korzenienia się roślin zaleŜy od róŜnych czynników i wynosi średnio:

−

150–300 cm – łubin, nostrzyk, koniczyna czerwona, słonecznik, lucerna mieszańcowa,

−

80–150 cm – seradela, bobik, groch, lucerna chmielowa, wyka siewna, rzepa
ś

cierniskowa, gorczyca, rzepak, rzepik, gryka, facelia, rzodkiew oleista,

−

poniŜej 80 cm – koniczyna biała, peluszka, wyka ozima, inkarnatka.

Wymagania glebowe roślin są zróŜnicowane:

−

rośliny o duŜych wymaganiach pokarmowych – buraki, rzepak, konopie, kukurydza,
a o małych – łubin, gryka, peluszka, owies, Ŝyto,

−

długość okresu wegetacyjnego,

−

głębokość

systemu

korzeniowego,

głębszy

lepiej

wykorzystuje

składniki

pokarmowenawoŜenie organiczne w płodozmianie,

−

nawoŜenie mineralne na zapas P i K,

−

nawoŜenie wapniowe (odczyn obojętny – lucerna, koniczyna, burki, rzepak, pszenica,
esparceta; lekko kwaśny – Ŝyto, łubin Ŝółty, wąskolistny, wyka ozima, ziemniaki,
seradela),

−

znaczenie roślin motylkowych w zmianowaniu.

Resztki poŜniwne są źródłem:

−

materii organicznej w glebie,

−

składników pokarmowych (najwięcej mają motylkowe pastewne, strączkowe, do 2,5%
dawki, trawy – 0,6%),

Wpływ resztek na strukturę gleby:

−

rośliny pozostawiające dobrą strukturę (wieloletnie, motylkowe, mieszanki z trawami,
strączkowe),

−

degradujące strukturę (rośliny jednoroczne niemotylkowe),

−

strukturotwórcze działanie obornika (wpływ na właściwości gleby),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

strukturotwórcze działanie mrozu.

Choroby płodozmianowe

Zmęczenie gleby jest to patologiczny stan gleby. Choroby będące jego efektem zalicza się

do chorób płodozmianowych. Na zboŜach obserwować moŜna:

−

łamliwość podstawy źdźbła,

−

zgorzel podstawy źdźbła.
Obie te choroby przenoszone są za pośrednictwem resztek poŜniwnych roślin. Przerwa

w uprawach wynosi 1–2 lat.
Buraki cukrowe – wyburaczenie, mątwik burakowy – wymagana przerwa 4–5 lat.
Ziemniaki – wyziemniaczenie, mątwik ziemniaczany – wymagana przerwa – 2–4 lat.
Motylkowe – koniczyna czerwona, lucerna, łubin; wykonicznynienie – wymagana przerwa
5–6 lat; bakteriofagi – niszczące bakterie brodawkowe – wymagana przerwa 4–5 lat.
Len – wylnienie, grzyby z rodzaju Fusarium (fuzariozy), wymagana przerwa 5–6 lat.
Zachwaszczenie

Uprawom rolniczym zawsze towarzyszy występowanie roślin niepoŜądanych, czyli

chwastów. Rośliny te moŜna podzielić na:
1)  chwasty segetalne,
2)  chwasty ruderalne,
3)  chwasty łąk i pastwisk – tzn. chwasty względne i bezwzględne,
4)  obce rośliny uprawne.
Chwasty segetalne – polne – są to rośliny synantropijne (dzikie), które przystosowały się pod
względem ekonomicznym i biologicznym do stosowanej agrotechniki i mimo Ŝe je człowiek
zwalcza  zachowują  ciągłość  występowania  na  danym  polu  i  wpływają  ujemnie  na  wysokość
i jakość plonu.

Szkodliwość chwastów polega na :

−

konkurowaniu z rośliną uŜytkową o składniki pokarmowe, wodę i światło,

−

pasoŜytowaniu na roślinach uŜytkowych – chwasty pasoŜytnicze i półpasoŜytnicze,

−

obniŜaniu jakości plonu rośliny uŜytkowej,

−

rozprzestrzenianiu za ich pośrednictwem chorób i szkodników,

−

powodowaniu zagroŜenia dla zdrowia ludzi i zwierząt,

−

utrudnianiu prac polowych.
Ź

ródła zachwaszczania:

−

zapas nasion chwastów i organów wegetatywnego rozmnaŜania gromadzony w glebie,

−

nie oczyszczony materiał siewny,

−

niewłaściwy płodozmian czy zmianowanie,

−

powierzchnie nie uprawiane,

−

obornik i kompost,

−

zbiór kombajnowy, czeka się aŜ zboŜa czy rzepak będzie w dojrzałości pełnej, co daje
moŜliwość chwastom do szybkiego rozwoju.

Progi szkodliwości
Biologicznym progiem szkodliwości nazwano liczbę chwastów na 1 m

łanu, która w sposób

wymierny wpływa na spadek plonu lub obniŜenie jego wartości. Przy małej liczbie chwastów
lub  mało  agresywnych  gatunkach  brak  jest  ewidentnego  wpływu  na  wzrost  i plonowanie
rośliny uprawnej.
Ekonomiczny  próg  szkodliwości  określa  zachwaszczenie  łanu,  przy  którym  spadek  plonu
jest równy ich zwalczaniu. Ekonomiczna celowość odchwaszczania oparta jest na obliczonej
wartości  strat  wynikających  z  określonego  stopnia  zachwaszczenia  łanu  w  porównaniu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

z kosztami zastosowanej metody odchwaszczania. Progowe liczby dla gatunków chwastów
najczęściej występujących w pszenicy:

−

dla chabra bławatka 1–5 sztuk/m

−

dla maruny bezwonnej 5–10 sztuk/m

−

dla miotły zboŜowej 10–20 sztuk/m

Najczęściej ekonomiczny próg szkodliwości jest wyŜszy od biologicznego.
Układ przestrzenny chwastów w łanach
1. Chwasty piętra górnego – przerastające w fazie kwitnienia roślinę uprawną i wyrastające

ponad nią kwiatostanami: miotła zboŜowa, mlecz polny, ostroŜeń polny.

2. Chwasty przerastające łan, ale kwitnące w łanie – mają łodygi wijące się wokół rośliny

uprawnej: rdest powojowy, przytulia czepna, powój polny.

3. Chwasty piętra środkowego – nie przerastają łanu, ale mniej lub więcej dorastają do jego

wysokości: kąkol polny, gorczyca polna, przymiotno kanadyjskie, chaber bławatek.

4. Chwasty piętra niŜszego (dolnego) – rozwijają się blisko przy ziemi: fiołek polny, tasznik

pospolity, niezapominajka polna.

5. Chwasty piętra przyziemnego: sporek polny, wiechlina roczna, kurzyślad pospolity.
Wpływ warunków siedliska na zachwaszczenie

Warunki siedliskowe mają duŜy wpływ na zachwaszczenie upraw. NaleŜy wśród nich

zauwaŜyć  typ  i  rodzaj  gleby  (odczyn  gleby,  zawartość  węglanu  wapnia,  zawartość  azotu,
uwilgotnienie  i  skład  granulometryczny).  Na  glebach  piaszczystych  –  występują  chwasty
kwasolubne. Wskaźnikami silnego zakwaszenia gleb są: babka piaskowa, sporek polny, iglica
pospolita,  szczaw  polny,  rzodkiew  świrzepa.  Na  glebach  rędzinowych  –  występują  chwasty
wapniolubne  wymagające  duŜej  zawartości  wapnia  i  zasadowego  odczynu.  W  takich
warunkach  dobrze  się  rozwijają:  łoboda  pospolita,  blekot  pospolity,  rdest  ptasi,  rdest
szczawiolistny, chaber bławatek, chwastnica jednostronna, gwiazdnica pospolita. Na glebach
strukturalnych,  próchnicznych,  bogatych  w  azot  –  występują  chwasty  azotolubne  tj:  komosa
biała,  gwiazdnica  pospolita,  chwastnica  jednostronna,  przytuli  czepna,  mlecz  zwyczajny,
Ŝ

ółtlica drobnokwiatowa i owłosiona, psianka czarna. Na glebach wilgotnych, mokrych

i podtapianych – masowo występują chwasty: jaskier rozłogowy, czyściec błotny, mięta polna,
skrzyp polny, rzepicha leśna, trzcina pospolita, rdest ziemnowodny. Chwasty
kosmopolityczne – tasznik pospolity, rdest ptasi, mlecz polny, ostroŜeń polny, perz właściwy.
Występują one na wszystkich rodzajach gleb.
Klasyfikacja chwastów według ich właściwości biologicznych:
Chwasty autotroficzne (autotrofy)
1. Monokarpiczne (rozmnaŜające się generatywnie):

−

efemerydy (krótkotrwałe) – gwiazdnica pospolita, włośnica sina, wiosnówka
pospolita, wiechlina roczna,

−

jare – jare wczesne – gorczyca polna, owies głuchy, poziewnik szorstki, rdest ptasi
i jare późne – komosa biała, szarłat szorstki, psianka czarna, rdest kolankowy,
rzodkiew świrzepa,

−

zimujące – tobołki polne, tasznik pospolity, iglica pospolita, mak polny, fiołek polny,
czerwiec roczny, przytulia czepna, jasnota róŜowa, jasnota purpurowa, przretacznik
rolny, wyka wąskolistna, wyka drobnokwiatowa,

−

ozime – miotła zboŜowa, chaber bławatek, kąkol polny, wyka kosmata, stokłosa
Ŝ

ytnia, nawrot polny,

−

dwuletnie – oset kędzierzawy, ostroŜeń lancetowaty, marchew zwyczajna, kminek
zwyczajny, popłoch pospolity, pasternak zwyczajny, nostrzyk biały.

2. Wieloletnie – rozmnaŜające się wegetatywnie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

o korzeniu palowym – mniszek lekarski, szczaw zwyczajny, babka lancetowata,
babka średnia, chrzan zwyczajny, Ŝywokost lekarski,

−

o korzeniu darniowym – wiechlina roczna,

−

o korzeniu kępiastym – jaskier ostry, babka zwyczajna, brodawnik jesienny,

−

płoŜące się – jaskier rozłogowy, pięciornik gęsi, bluszczyk kurdybanek, głowienka
pospolita,

−

rozłogach podziemnych – perz właściwy, skrzyp polny, skrzyp błotny, pokrzywa
zwyczajna, krwawnik pospolity, podbiał pospolity, bylica zwyczajna,

−

cebulkowe – czosnek zielonawy, czosnek winnicowy,

−

korzeniowo – rozłogowe (odrostowe) – ostroŜeń polny, mlecz polny, szczaw polny,
powój polny, wilczomlecz sosnka, czyściec błotny, rzepicha leśna, lnica pospolita.

Chwasty heterotroficzne
1. PasoŜytnicze (bezzieleniowe)

−

pasoŜytujące na nadziemnych organach roślin – kanianka pospolita, kanianka
koniczynowa, kanianka lnowa,

−

pasoŜytujące na korzeniach roślin – zaraza gałęzista.

2. PółpasoŜytnicze (zieleniowe) – pszeniec róŜowy, szelęŜnik większy, zagorzałek późny.
Zapobieganie zachwaszczeniu pól:

−

uŜywanie do siewu nasion dobrze oczyszczonych,

−

niedopuszczenie do owocowania i wysiewania się chwastów na wszelkiego rodzaju
nieuŜytkach, miedzach i w innych miejscach,

−

zapobieganie zanieczyszczeniu obornika i kompostów,

−

stosowanie właściwego zmianowania roślin,

−

utrzymanie roślin uprawnych w dobrym stanie,

−

utrzymanie wysokiej aktywności biologicznej roli.

Metody oceny zachwaszczenia
1. Metoda szacunkowo-wzrokowa – polega na notowaniu wszystkich gatunków chwastów

na polu, w tym czy innym łanie oraz na wizualnym (na oko) określeniu stopnia
zachwaszczenia wg 4-stopniowej skali Malcewa:

−

gatunek występujący pojedynczo,

−

gatunek występujący częściej niŜ pojedynczo,

−

gatunek występujący często, ale nie dominujący nad rośliną uprawną,

−

gatunek występujący masowo i głuszący roślinę uprawną,

2. Metoda ilościowa. Polega na policzeniu chwastów na określonej powierzchni (0,25 m

0,5 m

, 1 m

). Wyniki badań wyraŜa się jako średnią liczbę chwastów przypadających na

jednostkę powierzchni (1 m

) lub na liczbę roślin uprawnych, przyjmując wtedy tę

wielkość na 100.

3. Metoda chwastów przeliczeniowych. Podobnie jak metoda ilościowa polega na

określeniu liczby chwastów znajdujących się na jednostce powierzchni (1 m

), przy czym

w  metodzie  tej  obok  stosunków  ilościowych  uwzględnia  się  równieŜ  układ  piętrowy
chwastów. Wynik końcowy, to liczba wyraŜająca ilość egzemplarzy chwastów w kaŜdym
piętrze  pomnoŜona  przez  odpowiedni  współczynnik  (stały  dla  kaŜdego  piętra),  by
następnie  po  zsumowaniu  wyników  uzyskać  stopień  zachwaszczenia  pola  w  sztukach
tzw. przeliczeniowych (o szkodliwości 100%).

Metody kontrolowania zachwaszczenia roślin

Zachwaszczenie jest powaŜnym problemem w utrzymaniu właściwej kondycji upraw

rolniczych i ogrodniczych. Stąd oprócz oceny zachwaszczenia dla producenta waŜne są takŜe
umiejętności jego ograniczania. Regulacja zachwaszczenia jest to integracja efektywnych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

i bezpiecznych  dla  środowiska  metod  usuwania  zbędnej  roślinności  do  stanu  poniŜej  progu
szkodliwości  poszczególnych  gatunków  chwastów  dla  rośliny  uprawnej.  W  celu  regulacji
zachwaszczenia stosuje się róŜne metody.
1.  Metody zapobiegawcze (profilaktyka)

a) stosowanie odpowiednich zabiegów technologicznych w uprawie:

odpowiedniego materiału siewnego,

nawoŜenia i odczynu gleby,

zabiegów uprawowych (podorywka, głęboka orka),

terminu i sposobów siewu,

płodozmianu.

b) kwarantanna,
c) hodowlane.

2. Metody bezpośredniego zwalczania (interwencyjne)

a) mechaniczne (agrotechniczne) – to zabiegi uprawy i pielęgnacji roślin, polegają na

bezpośrednim eliminowaniu chwastów w wyniku stosowania zabiegów przed i po
siewie roślin a takŜe w czasie ich wegetacji,

b) biologiczne (bioherbicydy, alleloherbicydy, mulczowanie gleby) – polegają na

wykorzystaniu organizmów Ŝywych czyli naturalnych wrogów (grzybów,
roślinoŜernych zwierząt, owadów, nicieni, roztoczy) do zwalczania chwastów,

c) fizyczne – polegają na wykorzystaniu róŜnych form energii w zwalczaniu chwastów

−

wypalanie chwastów, przy uŜyciu butli z gazem i palnikiem (wypalaczami),

−

parowanie podłoŜa parą wodną o temperaturze 60–95°C przez 20 min,

−

solaryzacja czyli wykorzystanie przeźroczystej folii do okrycia gleby przez kilka
tygodni,

d) chemiczne – polegająca na uŜyciu chemicznych środków tj. herbicydów słuŜących do

zwalczania chwastów. To najpowszechniej stosowana metoda pozwalająca zarówno
na działanie profilaktyczne jak i interwencyjne.

Przyjmując za kryterium przeznaczenie, a więc zastosowanie do zwalczania określonej

grupy organizmów szkodliwych, środki ochrony roślin dzieli się na:

−

zoocydy – działające toksycznie na szkodliwe zwierzęta,

−

fungicydy – grzybobójcze,

−

bakteriocycdy – bakteriobójcze,

−

herbicydy – działające toksycznie na chwasty lub hamujące ich rozwój,

−

defolianty – wywołujące przedwczesne opadanie liści,

−

desykanty – wywołujące szybkie usychanie liści,

−

substancje wzrostowe – czyli substancje chemiczne wpływające na fizjologiczne
i biochemiczne procesy roślin w kierunku poŜądanym przez człowieka (zapobieganie
wyleganiu roślin, regulacja wzrostu, itp.),

−

atraktanty – nęcące owady i gryzonie,

−

repelenty – odstraszające owady, ptaki i gryzonie.

Formy uŜytkowe herbicydów:

−

koncentraty do sporządzania emulsji wodnej (EC),

−

koncentraty w postaci stęŜonej zawiesiny do rozcieńczania w wodzie (SC),

−

płyny do sporządzania roztworu wodnego (SL),

−

płyny do sporządzania emulsji wodnej (E.EW),

−

mikrogranulaty do sporządzania zawiesiny wodnej (DF),

−

granulaty rozpuszczalne w wodzie (SG),

−

granulaty do sporządzania zawiesiny wodnej (WP.SP),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

granulaty do wysiewania (GR),

−

roztwory i zawiesiny w formie gotowej do stosowania aparaturą lotniczą UL (w dawce
5–10 l na ha) lub ULV (w dawce 0,5–5 l na ha).
Ś

rodki ochrony roślin stosuje się z wykorzystaniem maszyn zwanych opryskiwaczami,

przeznaczonych wyłącznie do tego celu. Maszyny te muszą odpowiadać określonym normom
technologicznym i powinny być okresowo badane. Osoby wykonujące zabiegi ochrony roślin
muszą być ubrane w odpowiednią odzieŜ ochronną i muszą przestrzegać zasad bezpiecznego
stosowania środków. Powinny legitymować się specjalnym zaświadczeniem potwierdzającym
takie umiejętności.
Zbiór i magazynowanie produktów rolnych i ogrodniczych

Po osiągnięciu oczekiwanej dojrzałości technologicznej naleŜy odpowiednio zebrać

produkty  rolne  i  ogrodnicze.  Do  zbioru  wykorzystywane  są  specjalistyczne  maszyny
i urządzenia.  Zbioru  zbóŜ  dokonuje  się  przy  pomocy  kombajnów  zboŜowych,  które  koszą,
młócą  i  wstępnie  czyszczą  ziarno  zbóŜ.  W  podobny  sposób  dokonuje  się  zbioru  kukurydzy.
Buraki  cukrowe,  pastewne  i  warzywa  korzeniowe  równieŜ  moŜna  zbierać  przy  pomocy
specjalistycznych kombajnów. Działają one w ten sposób, Ŝe wyorują korzenie z gleby, chwytają
za  liście  otrząsają  z  resztek  ziemi,  obcinają  liście,  a  korzenie  transportowane  są  do  kosza.
Kombajnowo  zbiera  się  takŜe  niektóre  owoce  takie  jak  jabłka  czy  porzeczki.  Nie  wszystkie
prace  związane  ze  zbiorem  moŜna  jednak  zmechanizować  i  niektóre  muszą  być  wykonywane
ręcznie.  Pozyskane  produkty  rolnicze  i  ogrodnicze  bardzo  róŜnią  się  miedzy  sobą.  Takie  jak
pomidory,  truskawki,  porzeczki  mogą  być  przechowywane  tylko  przez  kilka  godzin,  nieco
dłuŜej  w  warunkach  chłodniczych  (temp.  4°C).  Potem  muszą  szybko  trafić  do  przetwórstwa.
Rolnicze rośliny korzeniowe i warzywa korzeniowe dają się dość łatwo przechowywać zarówno
metodami  tradycyjnymi  poprzez  kopcowanie  jak  i  nowocześnie  czyli  w  przechowalniach
z regulowanymi  warunkami.  ZboŜa  i  inne  produkty,  które  stanowią  suche  nasiona  (nie  więcej
niŜ  15%  wilgotności)  przechowuje  się  w  magazynach  rozsypane  na  posadzce  lub,  co  jest
bardziej racjonalne, w silosach. Najlepsze są silosy z moŜliwością monitorowania i regulowania
warunków przechowywania. Zbiór zazwyczaj kończy technologię produkcji określonej rośliny.
Technologia produkcji roślinnej

PowyŜej ogólnie zostały opisane czynności technologiczne wykorzystywane w uprawie

roślin. Technologia jest procesem i aby ją opracować, naleŜy zaplanować wykonanie
poszczególnych, następujących po sobie czynności, od wyboru i przygotowania stanowiska po
dokonanie zbioru określonej rośliny na wskazane, konkretne cele. Technologię uprawy moŜna
przedstawić schematycznie lub opisowo. Schemat technologii produkcji roślinnej
w uproszczonej formie ma postać jak poniŜej.

Rys. 1. Uproszczony schemat technologii produkcji roślinnej [opracowanie własne]

Wybór i przygotowanie stanowiska

pod uprawę

Siew lub sadzenie

NawoŜenie

Wykonywanie prac pielęgnacyjnych i

związanych z ochroną roślin

Zbiór i przechowywanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie zadania powinna spełniać produkcja roślinna w gospodarstwie rolniczym.?
2.  Jakie wpływ na Ŝycie roślin mają poszczególne czynniki siedliskowe?
3.  Jakie rodzaje uprawek wykonuje się w uprawie roli?
4.  Jakie czynniki naleŜy wziąć pod uwagę projektując płodozmiany?
5.  Jakie podstawowe zasady nawoŜenia naleŜy uwzględnić w uprawach rolnych?
6.  Jakie  chwasty  mogą  występować  w  uprawach  i  jak  moŜna  ograniczać  ich  szkodliwy

wpływ?

7. Jakie choroby mogą występować na plantacjach roślin uprawnych?
8. Jak naleŜy zapobiegać występowaniu chorób oraz jak je zwalczać w przypadku

wystąpienia?

9. Jak naleŜy projektować technologię produkcji wskazanej rośliny uprawnej?
10. Jakie zasady bezpiecznej pracy naleŜy zachować podczas wykonywania prac w produkcji

roślinnej?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Rozpoznaj rośliny uprawne na podstawie przedstawionej przez nauczyciela kolekcji

i przyporządkuj je do poszczególnych grup.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) wykonać zestawienie rolniczych i ogrodniczych roślin uprawnych,
2) zapoznać się z wyglądem i podstawowymi cechami tych roślin na podstawie naturalnych

okazów, atlasów lub innych opisanych ilustracji,

3) rozpoznać i ułoŜyć rośliny zgodnie z przynaleŜnością do określonej grupy,
4) zaprezentować wykonane ćwiczenie.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

naturalne okazy roślin rolniczych lub ogrodniczych (świeŜe lub utrwalone),

−

atlasy lub inne kolekcje opisanych roślin uŜytkowych (rolniczych i ogrodniczych).

Ćwiczenie 2

Zaprojektuj całokształt zabiegów agrotechnicznych do uprawy zboŜa najczęściej

uprawianego w Twojej okolicy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ustalić jakie zboŜe jest najpowszechniej uprawiane w jego okolicy,
2)  zgromadzić informacje na temat wymagań uprawowych tego zboŜa,
3)  wykonać schemat technologiczny tej uprawy,
4)  wpisać  rodzaje  zabiegów  agrotechnicznych  zachowując  kolejność  ich  wykonania,

maszyny i urządzenia, przy pomocy których je wykonasz oraz przewidywany termin ich
wykonania w tabeli zgodnie z przedstawionym niŜej wzorem,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nazwa

kolejnego

zabiegu

agrotechnicznego

Maszyny i urządzenia

Planowany termin wykonania

5) zaprezentować efekty swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z zakresu szczegółowej uprawy roślin,

−

dostęp do sieci Internet,

−

papier i pisaki lub komputer z moŜliwością korzystania z projektora multimedialnego.

Ćwiczenie 3

Na podstawie informacji dotyczących istotnych czynników zmianowania określ, jakie

rośliny są najlepszymi przedplonami, a jakie roślinami następczymi dla pszenicy,
ziemniaków, bobiku, lucerny i pietruszki.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zgromadzić informacje na temat wymagań uprawowych wymienionych w poleceniu

roślin,

2)  ocenić te rośliny pod względem wymagań siedliskowych i pokarmowych,
3)  określić jakie stanowisko zostawiają po sobie,
4)  podjąć decyzje dotyczące wskazanych w poleceniu roślin,
5)  uzasadnić kaŜdą z tych decyzji.
6)  zaprezentować  efekty  swojej  pracy  i  przedyskutować  z  kolegami  i nauczycielem

zasadność Twoich decyzji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z zakresu szczegółowej uprawy roślin,

−

dostęp do sieci Internet, papier i pisaki lub komputer.

Ćwiczenie 4

Na terenie gospodarstwa szkoleniowego dokonaj identyfikacji rozwiązań słuŜących

regulowaniu stosunków wodnych w glebie i zaprojektuj jakie prace naleŜy wykonać aby
poprawić lub zachować ich sprawność.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zgromadzić informacje na temat regulowania stosunków wodnych w glebie,
2) zanotować (wykonać fotografie) dokładnie obejrzeć gospodarstwo które z zastosowanych

w nim rozwiązań temu słuŜą,

3)  ocenić stan tych rozwiązań i słuŜących temu urządzeń,
4)  zadecydować czy wymagają one modernizacji czy tylko konserwacji,
5)  zaplanować wykonanie odpowiednich prac.
6)  zaprezentować  efekty  swojej  pracy  i  przedyskutować  z  kolegami  i nauczycielem

zasadność Twoich decyzji.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z zakresu regulowania stosunków wodnych w rolnictwie, foldery i prospekty
urządzeń odwadniających, nawadniających i materiałów do wykonania prac,

−

aparat fotograficzny,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

tekst niniejszego poradnika,

−

dostęp do sieci Internet,

−

papier i pisaki lub komputer.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić cel prowadzenia upraw rolniczych i ogrodniczych?

2) ocenić wpływ czynników siedliska na jakość prowadzonych upraw?

3) zaprojektować zmianowania i płodozmiany?

4) zastosować nawoŜenie upraw?

5) rozpoznawać rośliny uprawne?

6) zaplanować zabiegi agrotechniczne w uprawie roślin?

7) ocenić rodzaj i rozmiary zachwaszczenia?

8) ocenić stan urządzeń melioracyjnych?

9) wskazać choroby atakujące rośliny?

10) zaplanować zabiegi zapobiegające i ograniczające zachwaszczenie?

11) zorganizować zbiór i przechowywanie zbiorów?

12) zaprojektować technologię produkcji przykładowej rośliny?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Produkcja zwierzęca

4.2.1. Materiał nauczania

Podstawowe pojęcia i cel chowu zwierząt

Produkcja roślinna i zwierzęca stanowią w rolnictwie harmonijne uzupełnienie pozwalające

zachować funkcjonowanie ekosystemu sztucznego, jakim jest gospodarstwo rolnicze.
Produkcja  zwierzęca  –  oznacza  system  działań  człowieka  ukierunkowanych  na  pozyskanie
produktu  pochodzenia  zwierzęcego,  przeznaczonego  do  bezpośredniej  konsumpcji
w gospodarstwie,  dla  przetwórstwa  spoŜywczego  lub  innych  gałęzi  przemysłu.  Celem
produkcji zwierzęcej jest uzyskanie moŜliwie najlepszej jakości produktów zwierzęcych przy
optymalizacji nakładów na ich uzyskanie. Podstawowe produkty pochodzenia zwierzęcego to:
mleko,  mięso  i  jaja.  Ponadto,  w  wyniku  chowu  zwierząt  moŜna  uzyskać  wełnę,  skóry,
surowce dla przemysłu farmaceutycznego i inne. W Ŝywnościowych produktach pochodzenia
zwierzęcego  znajduje  się  duŜo  wartościowego  biologicznie  białka,  witamin,  związków
mineralnych. Są to niestety równieŜ produkty o wysokiej kaloryczności.
Produkcja zwierzęca charakteryzuje się określoną specyfiką i w związku z tym konieczne jest
poznanie kilku istotnych dla niej pojęć.
Chów  zwierząt  oznacza  utrzymywanie  zwierząt  w  celu  otrzymywania  od  nich  doraźnych
korzyści.
Hodowla  zwierząt  to  dąŜenie  do  poprawy  cech  i  parametrów  produkcyjnych  zwierząt
uŜytkowych, świadome działanie w celu poprawy ilości i jakości posiadanych zwierząt.
Gatunek  –  grupa  zwierząt,  które  kojarzone  dają  płodne  potomstwo  i  charakteryzują  się
cechami specyficznymi tylko dla tej grupy.
Rasa  –  grupa  zwierząt  naleŜących  do  konkretnego  gatunku,  specyficzna  pod  względem
konkretnych cech uŜytkowych lub pokrojowych, Cechy te grupa ta przekazuje potomstwu.
Kierunek uŜytkowania – sposób, w jaki dane zwierzęta są wykorzystywane.
Zwierzęta mogą być wykorzystywane:

−

dla pozyskiwania produktów zwierzęcych (mleko, mięso, jaja),

−

do celów terapeutycznych,

−

jako siła pociągowa,

−

w medycynie,

−

dla pozyskania skór,

−

jako zwierzęta towarzyszące człowiekowi itp.,

−

w turystyce wiejskiej jako atrakcja.
Najpowszechniej hodowanymi gatunkami zwierząt gospodarskich są: bydło, trzoda

chlewna (świnie), owce, kozy, konie i drób. Pierwsze miejsce wśród drobiu zajmują kury, ale
hodowane są równieŜ kaczki, gęsi, indyki, perlice i przepiórki, a ostatnio strusie. Aby moŜna
było  racjonalnie  wykorzystywać  zwierzęta  naleŜy  zapewnić  im  odpowiednie  warunki
utrzymania.  Tylko  zwierzęta  utrzymywane  w  warunkach  komfortu  mogą  odpłacić
producentowi  osiąganiem  oczekiwanego  poziomu  produkcji.  Obecnie  zapewnienie  takiego
stanu określa się jako dobrostan.

Dobrostan jest to stan równowagi między organizmem zwierzęcym, a otaczającym go
ś

rodowiskiem. Aby zapewnić zwierzętom gospodarskim dobrostan, naleŜy zadbać

o respektowanie ich naturalnych (biologicznych) potrzeb Ŝyciowych, czyli minimum potrzeb
behawioralnych. Zwierzęta gospodarskie utrzymywane są w komforcie, kiedy: mają

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

moŜliwość  swobodnego  wstawania  i  poruszania  się,  mogą  przejawiać  zachowania  stadne,
demonstrować  zachowania  związane  z  rozrodem,  wybrać  miejsce  odpoczynku,  swobodnie
pobierać pokarm i korzystać z wodopoju. U zwierząt utrzymywanych w komforcie obserwuje
się  bystre,  wyraziste  oczy,  jedwabistą  skórę,  spokojne  i  chętne  pobieranie  paszy,  oddawanie
naturalnie  wyglądających  odchodów  i  lekko  wilgotne,  elastyczne,  nieprzebarwione
i nieprzekrwione błony śluzowe. JeŜeli zwierzęta wyglądają inaczej jest to sygnał niepokojący
i moŜe świadczyć o pogorszeniu zdrowia. To jak czują się zwierzęta uzaleŜnione jest od tego
w  jakich  pomieszczeniach  są  utrzymywane.  Zatem  projektując  i  organizując  pomieszczenia
inwentarskie  naleŜy  uwzględnić  szereg  istotnych  warunków.  Pomieszczenia  gospodarskie
powinny zapewnić odpowiednie:

−

temperaturę,

−

oświetlenie,

−

skład powietrza,

−

ruch, wymiana powietrza,

−

zadawanie pasz,

−

usuwanie obornika,

−

transport zwierząt,

−

pozyskiwanie produktów np. mleka,

−

wykonywanie zabiegów okresowych.
Jednym z istotniejszych elementów jest takŜe zapewnienie właściwej powierzchni

przypadającej w pomieszczeniu inwentarskim na jedną sztukę.
Pomieszczenia dla bydła:

−

obory dla krów mlecznych – stanowisko 1,05–1,1 m szerokości x 1,8–2,0 m długości,

−

cielętniki – 0,45–1,5 m

/szt.,

−

jałowniki – 1,5–2,3 m

/szt. lub stanowisko 1,0 x 2,0 m,

−

bukaciarnie – 1,5–1,9 m

/szt.,

−

pomieszczenia dodatkowe: magazyny mleka, hale udojowe, silosy, magazyny pasz.

Pomieszczenia dla świń:

−

lochy luźne i we wczesnym okresie ciąŜy 3,0–3,5 m

/szt.,

−

lochy przed porodem i z prosiętami 8 m

/szt.,

−

warchlaki 0,7 m

/szt.,

−

tuczniki 0,8–1,3 m

/szt.

Pomieszczenia dla drobiu:

−

wychowalnie dla drobiu młodszego (do 6 tygodni) 10–12 szt. na 1 m

−

wychowalnie dla drobiu starszego (do 9 tyg.) 4–5 na 1 m

−

obiekty dla niosek 4–5szt/m

−

brojlernie 12–18 szt/m

Pomieszczenia dla owiec:

−

owczarnia uniwersalna i dla matek z jagniętami – 2–1,8 m

/matkę z jagniętami,

−

wychowalnia młodzieŜy 0,7–1,0 m

/maciorkę, 1,2–1,8 m

/tuczoną szt. młodzieŜy,

−

tuczarnia jagniąt 0,4–0,5 m

/jagnię,

−

porodówka 1,0–1,2 m

/matkę.

Hodowca powinien równieŜ właściwie dbać o zapewnienie dobrego stanu zdrowia

zwierząt.  W tym  celu  powinien  codziennie  dokonywać  przeglądu  stada,  systematycznie
wykonywać szczepienia ochronne, zapewnić profilaktyczną opiekę weterynaryjną i właściwie
postępować  w  sytuacji  pojawienia  się  choroby.  Dotyczy  to  szczególnie  chorób
zdiagnozowanych jako zwalczane z urzędu. Choroba zwalczana z urzędu to choroba zakaźna
i zaraźliwa  zwierząt  hodowlanych,  podczas  której  chore  i  podejrzane  o  zachorowanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zwierzęta  podlegają  wybiciu,  a właściciele  otrzymują  odszkodowanie.  Do  chorób
zwalczanych  z  urzędu  naleŜą  m.in.:  pryszczyca,  wąglik,  księgosusz,  otręt,  choroba
pęcherzykowa  świń,  choroba  cieszyńska.  W przypadku  podejrzenia  o  wystąpienie  takiej
choroby

hodowca

obowiązek

natychmiastowego

zgłoszenia

tego

słuŜbom

weterynaryjnym.

Na  efektywność  produkcji  zwierzęcej  wpływa  takŜe  właściwie  zorganizowany  rozród
zwierząt. Dlatego kaŜdy producent musi znać parametry rozrodu zwierząt i mieć umiejętność
obserwacji charakterystycznych zachowań zwierząt związanych z rozrodem.
Rozród  to  zespół  objawów  fizjologicznych  i  zabiegów  hodowlanych  oraz  innych
towarzyszących,  od  momentu  przygotowania  zwierząt  do  krycia  do  chwili  uzyskana
przychówku.  Do  rozrodu  przeznacza  się  zwierzęta,  które  są  odpowiednio  fizjologicznie
przygotowane do otrzymywania potomstwa. Zatem kilka parametrów dotyczących rozrodu.
Dojrzałość  płciowa  zwierząt  oznacza  gotowość  organizmu  do  wytwarzania  gamet  (samce  –
plemników, samice – komórek jajowych) zdolnych do zapłodnienia. Po osiągnięciu dojrzałości
płciowej zwierze nie jest jeszcze gotowe do wydawania potomstwa o poŜądanych cechach.
Dojrzałość rozpłodowa (hodowlana) – fizjologiczna gotowość do rozmnaŜania i uzyskania
zdrowego  potomstwa.  Jest  to  wiek,  w  którym  moŜna  podejmować  decyzje  pokrycia  samic
i dopuszczenia do krycia samców.

Tabela 10. Przeciętny wiek osiągania dojrzałości płciowej i rozpłodowej u zwierząt gospodarskich

[opracowanie własne]

Gatunek/płeć

Dojrzałość płciowa

(wiek w miesiącach)

Dojrzałość rozpłodowa

(wiek w miesiącach)

Bydło

Jałówki

6–9

16–20

Buhaje

8–12

14–16

Trzoda chlewna

Loszki

6–7

9–12

Knury

7–10

10–12

Owce

Jarki

6–8

14–18

Tryki

6–8

12–15

Konie

Klacze

10–18

2–4 lata

Ogiery

23–27

3 lata

Cykl płciowy – okres aktywności układu rozrodczego trwający od jednej do kolejnej rui. Cykl
płciowy jest charakterystyczny dla samic. Same są gotowe do krycia w dowolnym momencie.
Ruja  –  stan  gotowości  samicy  do  krycia.  W  czasie  rui  u  samic  występuje  owulacja  i  wtedy
moŜe  dojść  do  skutecznego  zapłodnienia.  Okres  ten  charakteryzuje  się  zmianami
w zachowaniu  samicy  (niespokojna,  wydaje  specyficzne  dźwięki,  węszy,  obskakuje  inne)
i objawami ze strony układu rozrodczego (przekrwione błony śluzowe pochwy, podwyŜszona
temperatura w pochwie, sznury śluzu z pochwy).

Tabela 11. Czas trwania rui, ciąŜy i porodu u samic zwierząt gospodarskich [opracowanie własne]

Samica

Czas trwania rui

Czas trwania ciąŜy

Czas trwania porodu

Krowa

10-18 godzin

286 dni

0,5–3 godz.

Klacz

4-14 dni

333 dni

do 45 min

Locha

2-3 dni

114 dni

2–3 godz.

Maciorka

20-27 godzin

150 dni

0,5–1 godz.

Koza

36-39 godzin

150 dni

0,5–1 godz.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W chwili kiedy dojdzie do skutecznego zapłodnienia zaczyna się okres ciąŜy. CiąŜa to

okres  rozwoju  nowego  organizmu  w układzie rozrodczym samicy od chwili zapłodnienia do
momentu porodu. Poród jest stanem fizjologicznym pozwalającym na opuszczenie przez płód
organizmu  matki  i  samodzielne  podjęcie  czynności  Ŝyciowych  poza  jej  organizmem.
W chowie  zwierząt  gospodarskich  bardzo  waŜne  jest  uzyskiwanie  sprawnego,  zdrowego
potomstwa. Na skuteczność rozrodu mają wpływ wspomniane wcześniej warunki utrzymania
zwierząt, jak równieŜ jakość Ŝywienia zwierząt.
śywienie zwierząt

ywienie zwierząt jest jednym z głównych czynników decydujących o ich aktualnej

kondycji.  Zwierzęta  wymagają  specjalnie  dobranych  i  przygotowanych  do  skarmienia  pasz.
Tylko takie mogą być przez zwierzęta strawione i wykorzystane.
Trawienie  to  skomplikowany  proces  dokonujący  się  w  przewodzie  pokarmowym.  Oznacza
ono  rozkład  składników  pokarmowych  (  białek,  tłuszczów,  węglowodanów)  na  składniki
proste,  rozpuszczalne  w  H

O. Tylko produkty dobrze strawione mogą być wchłonięte

z przewodu pokarmowego. Proces wchłaniania związany jest z przechodzeniem strawionych
składników przez błonę komórkową śluzówki przewodu pokarmowego do krwi i chłonki.
Procesy wchodzące w skład trawienia:

−

trawienie mechaniczne – rozdrobnienie, zmiaŜdŜenie pokarmu, wymieszanie miazgi
pokarmowej ze śliną i sokami trawiennymi i przesuwanie treści pokarmowej wzdłuŜ
przewodu pokarmowego,

−

trawienie chemiczne – hydroliza składników pasz dzięki działaniu enzymów (substancji
trawiennych) wydzielanych przez gruczoły przewodu pokarmowego,

−

trawienie bakteryjne – odmiana i uzupełnienie trawienia chemicznego, przebiega dzięki
enzymom produkowanym przez bakterie będące w przedŜołądkach u przeŜuwaczy,
a u zwierząt z Ŝołądkiem jednokomorowym w jelicie grubym.

ołądek jednokomorowy mają świnie i konie natomiast wielokomorowy przeŜuwacze,

czyli bydło, owce i kozy. W pokarmie dostarczane są zwierzętom składniki odŜywcze, które
słuŜą do budowania struktury organizmu i jego funkcjonowania. Aby poznać efekt
wykorzystania pokarmu naleŜy prześledzić etapy przemiany energii w organizmie.
Etapy przemiany energii w organizmie:

Energia brutto – energia kału =

Energia strawna – energia moczu – energia gazów =

Energia metaboliczna – straty ciepła =

Energia netto (bytowa i produkcyjna)

Produkty wykorzystywane w Ŝywieniu zwierząt to pasze. Paszą jest produkt pochodzenia

roślinnego, zwierzęcego, mineralnego lub syntetycznego, którego uŜywa się w Ŝywieniu
zwierząt.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rys. 2. Skład chemiczny paszy [opracowanie własne]

Tabela 12. Pasze w zaleŜności od koncentracji składników pokarmowych [opracowanie własne]

Nazwa paszy

Zawartość istotnych składników

Przykłady pasz

Pasze treściwe

Co najmniej 0,7 j.o. w 1 kg
DuŜa zawartość białka i skrobi

Ziarna zbóŜ, nasiona roślin
strączkowych, otręby, śruty
poekstrakcyjne, mączki zwierzęce itp.

Pasze objętościowe soczyste

PoniŜej 0,7 j.o. w 1 kg
PowyŜej 40% wody

Zielonki, kiszonki, okopowe
i niektóre produkty uboczne
przemysłu rolno-spoŜywczego

Pasze objętościowe suche

PoniŜej 0,7 j.o. w 1 kg
PowyŜej 19% włókna surowego

Siano, susze z zielonek, słoma,
plewy

Pasze stosowane w Ŝywieniu zwierząt mogą mieć róŜną jakość. Jest ona uzaleŜniona od

wielu czynników. Zalicza są do nich:

−

rodowisko (gleba, klimat, nawoŜenie itp.),

−

gatunek i odmiana roślin,

−

fazę rozwoju roślin przy zbiorze,

−

metody konserwacji i przechowywania,

−

sposoby przygotowania do skarmienia,

−

zastosowanie metod technologicznych przy przerobie,

−

stopień zanieczyszczenia.
W Ŝywieniu zwierząt wykorzystuje się zarówno pasze pochodzenia roślinnego, jak

i zwierzęcego.  Spośród  pasz  pochodzenia  roślinnego  na  szczególnie  podkreślenie  zasługują
zielonki, zwłaszcza te swobodnie pobierane przez zwierzęta. Tak dzieje się na pastwiskach.
Pastwisko,  a  przede  wszystkim  rosnąca  na  nim  zielonka  odgrywa  waŜną  rolę  w  Ŝywieniu
zwierząt gospodarskich. Ma ona szczególne znaczenie w przypadku zwierząt przeŜuwających.
W skład  runi  pastwiskowej  wchodzą  róŜne  gatunki  roślin.  Są  to  przede  wszystkim  trawy,
rośliny motylkowate i zioła. Mogą zdarzać się chwasty – są to rośliny raczej niepoŜądane na
pastwiskach.  Zielonka  jest  paszą  zasobną  w  białko  zawierające  dość  duŜo  aminokwasów
i składniki mineralne.

Pasza

Woda

Związki

nieorganiczne

Związki organiczne

Związki

azotowe

Związki

bezazotowe

Węglowodany

Tłuszcze

Sucha masa

Bezazotowe

wyciągowe

Włókno surowe

Związki azotowe

niebiałkowe

Białko

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 13. Klasyfikacja pastwisk [opracowanie własne]

Pastwisko

Plon j.o/ha

Bardzo dobre

powyŜej 8000

Dobre

6000–8000

rednie

4000–6000

Słabe

3000–4000

Złe

mniej niŜ 3000

Wypas naleŜy rozpoczynać wtedy kiedy odrost runi pastwiskowej wynosi około 15 cm,

a rośliny  są  w  fazie  początku  kłoszenia.  Zielonka  wtedy  jest  smaczna  dla  zwierząt  i  chętnie
przez  nie  pobierana.  Zachowuje  równieŜ  wysoką  wartość  odŜywczą.  Na  pastwisku  zostaje
mniej niedojadów, poniewaŜ pobieranie jest równomierne.

Ruń pastwiskowa w ciągu sezonu pastwiskowego odrasta w róŜnym tempie. ZaleŜy to od

systemu uŜytkowania pastwiska, nawoŜenia, zabiegów pielęgnacyjnych, pory roku i pogody.
RóŜnice w plonie i czasie odrostu powodują, Ŝe wiosną występuje pewien nadmiar zielonki
i część pastwiska naleŜy przeznaczyć na uŜytkowanie kośne. Jesienią moŜe wystąpić niedobór
i trzeba zadbać o zgromadzenie innych pasz w celu dokarmienia zwierząt.

Tabela 14. Rozkład plonu zielonki na pastwisku w poszczególnych miesiącach [15]

Miesiąc sezonu pastwiskowego

% w stosunku do plonu rocznego

Maj

Czerwiec

Lipiec

Sierpień

Wrzesień

Październik

Razem

100

Tabela 15. Czas odrostu runi pastwiskowej w poszczególnych miesiącach [15].

Miesiąc sezonu pastwiskowego

Liczba dni odrostu runi

Maj

12–16

Czerwiec

15–24

Lipiec

22–28

Sierpień

24–30

Wrzesień

30–35

Październik

powyŜej 40

Pastwisko moŜna uŜytkować tylko prowadząc na nim wypas zwierząt lub teŜ przemiennie

czyli kośno-pastwiskowo. Ten drugi rodzaj uŜytkowania uwaŜany jest za bardziej efektywny.
Organizując wypas zwierząt moŜna wykorzystać róŜne jego sposoby. Najmniej efektywny jest
wypas wolny. Polega on na tym, Ŝe zwierzęta mogą korzystać z całej powierzchni pastwiska
pobierając  zielonkę  z  dowolnych  miejsc.  PoniewaŜ  zwierzęta  wybierają  rośliny
najsmaczniejsze i przygryzają je bardzo nisko, pogarsza się jakość pastwiska. DuŜa część runi
jest  wydeptywana  i  zanieczyszczana  odchodami.  Przy  takim  systemie  niemoŜliwe  jest
racjonalne  przeprowadzanie  zabiegów  pielęgnacyjnych,  co  powoduje  zmniejszenie
plonowania.  Wykorzystanie  produkcyjności  pastwisk  w  tym  systemie  nie  przekracza  40%.
Inna  bardziej  efektywna  forma  wypasu  to  wypas  strzeŜony.  Pastwisko  tu  nie  jest  dzielone
ogrodzeniem,  jednak  zwierzęta  nie  mają  dostępu  do  całej  jego  powierzchni  jednocześnie.
Wypas ten ma największe zastosowanie dla owiec.

Za najbardziej efektywny uznawany jest wypas kwaterowy. Organizując ten wypas dzieli

się powierzchnię pastwiska przy pomocy przegród stałych na części czyli kwatery. Zwierzęta
pasą się na nich kolejno, zwykle przebywając na jednej od 1 do 3 dni. Po przejściu przez

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

wszystkie  kwatery  wracają  na  pierwszą.  Takie  jednorazowe  przejście  zwierząt  przez
wszystkie  kwatery  nazywa  się  rotacją  pastwiska lub cyklem wypasowym. Przy tym systemie
wypasu  konieczne  jest  wykaszanie  części  kwater,  aby  zielonka  nadmiernie  się  nie  starzała.
MoŜliwe  jest  racjonalne  pielęgnowanie  i  nawoŜenie  pastwiska.  Jest  teŜ  dostateczna  ilość
czasu na odrost runi.

Coraz większego znaczenia nabiera jednak wypas dawkowany. MoŜna go stosować na

pastwisku  podzielonym  juŜ  na  kwatery,  gdzie  w  istniejącej  kwaterze    wydziela  się  mniejsze
powierzchnie  przy  pomocy  pastucha  elektrycznego.    Dzięki  temu  jest  moŜliwe  precyzyjne
dawkowanie zielonki i powoduje, Ŝe zwierzęta prawie nie zostawiają niedojadów.
Wypas  dawkowany  moŜna  organizować  takŜe  na  pastwisku  gdzie  nie  wydzielono  kwater
stałych.  Wtedy  powierzchnie  do  zjedzenia  przez  zwierzęta,  zwykle  w  ciągu  jednego  dnia,
wydziela się przy pomocy pastucha elektrycznego. Jest to sposób zdecydowanie tańszy. Łatwo
moŜna wykonywać prace na pastwisku z uŜyciem większego sprzętu.

Inną intensywną forma wypasu jest wypas na uwięzi. Jest on jednak dość skomplikowany

w organizacji  i  moŜe  być  stosowany  w  małych  gospodarstwach,  utrzymujących  kilka  sztuk
bydła,  owiec  lub  koni.  Powierzchnię  pastwiska,  do  której  zwierzęta  mają  dostęp  wyznacza
długość  linki  lub  łańcucha.  Zielonka  jest  dobrze  wykorzystywana,  ale  sposób  jest
niebezpieczny dla zwierząt. MoŜe dojść do zaplątania, a nawet uduszenia.

Dla podniesienia efektywności produkcji coraz większego znaczenia nabiera stosowanie

dodatków paszowych i pasz przemysłowych. Wśród dodatków paszowych moŜna wyróŜnić:
dodatki mineralne, dodatki białkowe, dodatki witaminowe i zawierające kompozycje tych
wszystkich elementów. Stanowią one uzupełnienie paszy podstawowej podawanej zwierzętom.

Przemysłowe mieszanki paszowe to:

1) mieszanki pełnoporcjowe (pełnodawkowe) stanowiące pasze wyłączną zapewniająca

pokrycie zapotrzebowania zwierzęcia na wszystkie składniki pokarmowe,

2) mieszanki uzupełniające – stanowiące dodatek do paszy podstawowej, bogate w składniki

deficytowe w innych zadawanych zwierzętom paszach.

3) koncentraty białkowe – na bazie których moŜna w gospodarstwie przygotowywać

mieszanki pasz treściwych. Są bogate w składniki białkowe i regulujące.
Wszystkie pasze powinny być zadawane zwierzętom zgodnie z ich fizjologicznymi

preferencjami,  w  odpowiednich  ilościach  wynikających  z  zapotrzebowania  i  we  właściwy
sposób  przygotowane.  W  związku  z  tym  dla  kaŜdego  karmionego  zwierzęcia  powinna  być
ustalana  norma  Ŝywieniowa,  czyli  jego  zapotrzebowanie  na  składniki  pokarmowe.  Na  tej
podstawie  moŜna  bilansować  dawkę  Ŝywieniową.  Polega  to  na  odpowiednim  dobraniu  pasz
i zaplanowaniu takich ich ilości, które odpowiadają zapotrzebowaniu zwierzęcia na składniki
pokarmowe.  Zarówno  normę  Ŝywieniową,  jak  i  dawkę  pokarmową  moŜna  obliczyć
na podstawie  opracowań  zwanych  normami  Ŝywienia  zwierząt.  DuŜo  efektywniejszą  jednak
metodą  jest  skorzystanie  z  profesjonalnych  programów  komputerowych  do  układania  dawek
Ŝ

ywieniowych lub współpraca z firmą zajmującą się programowaniem Ŝywienia.

Materiał hodowlany i uŜytkowanie zwierząt

Prowadząc produkcję zwierzęcą naleŜy dobrać właściwy gatunek, typ uŜytkowy i rasę

zwierząt gospodarskich do warunków gospodarstwa.
UŜytkowanie bydła
Typ uŜytkowy mleczny:

−

kształt ciała zbliŜony do trójkąta, którego podstawą jest zad,

−

pojemne dobrze wykształcone wymię,

−

lekko wydłuŜona głowa osadzona na wąskiej szyi,

−

płasko umięśniony zad, lekko nachylony ku tyłowi,

−

profile mięśni udowych lekko wklęsłe, nasada ogona nisko osadzona,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

harmonijna szlachetna budowa.

Typ uŜytkowy mięsny:

−

kształt tułowia zbliŜony do prostokąta,

−

głowa cięŜka osadzona na krótkiej szyi,

−

wypukłe profile mięśni, umięśniona partia zadu,

−

wymię niewielkie, słabo rozwinięte.

Rasy bydła uŜytkowane w Polsce
Typ mleczny

−

Polska holsztyńsko-fryzyjska – odmiana czarno-biała

−

Polska holsztyńsko-fryzyjska – odmiana czerwono-biała

Typ ogólnouŜytkowy:

−

Polska czerwona,

−

Simentalska,

−

Montbaliarde,

Typ mięsny:

−

Charolaise,

−

Hereford,

−

Limousin,

−

Blonde d,Aqitaine,

−

Aberdeen angus,

−

Simentalska,

−

Piemontese,

−

Salers.

UŜytkowanie trzody chlewnej:
Ś

winie są w Polsce uzytkowane w typie uŜytkowym mięsnym.

Rasy świń w Polsce:

−

Polska biała zwisłoucha,

−

Wielka biała polska,

−

Duroc,

−

Pietrain,

−

Hampshire,

−

Linia syntetyczna „999” i inne rasy hybrydowe.

UŜytkowanie kur
Typy uŜytkowe kur
1. Kura typu mięsnego:

−

kształt sylwetki zbliŜony do kwadratu, dobrze umięśniona klatka piersiowa i uda,
krótki, ale szeroki grzbiet,

−

w wieku 20 tygodni kura waŜy 2–3 kg kogut 4 kg,

−

barwa upierzenia biała,

−

kury późno dojrzewają płciowo w wieku ok. 200 dni,

−

znoszą nie więcej niŜ 130 jaj o masie 52–60 g.

Przedstawicielem ras jest Dominent White Canish (DWC).
2. Kura typu nieśnego:

−

są lekkie kształt sylwetki zbliŜony do trójkąta,

−

w wieku około 20 tygodni kury waŜą 1,2–1,6 kg a koguty 1,7–2,3 kg,

−

mają silnie rozwinięte przydatki na głowie,

−

wcześnie dojrzewają płciowo w wieku 140–150 dni rozpoczynają nieśność,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

do 76 tygodnia Ŝycia znoszą ok. 300 jaj o masie 54–66 g.

Przedstawiciel to rasa Leghorn o białej barwie upierzenia i znosząca jaja o białej skorupie.
3. Kury ogólnouŜytkowe:

−

kształt ciała zbliŜony do prostokąta,

−

dojrzałość płciowa po ok. 160–180 dniach,

−

w wieku około 20 tygodni kura waŜy 1,5–2,6 kg a kogut 1,8–3,3 kg koguty,

−

do 76 tygodnia znoszą 160–200 jaj o masie 52–60 g,

−

zabarwienie skorupy jaja od jasnej do brunatnej.

Do ras tych naleŜy Rhode Island Red (RIR).
UŜytkowanie owiec
Owce – gatunek bardzo wszechstronnie wykorzystywany, ale ma bardzo małe znaczenie.
UŜytkowanie wełniste

−

przedstawiciel – rasa Merynos,

−

wełna jednolita,

−

duŜe pole obrostu – fałdy skórne,

−

grubsza i długa wełna.

UŜytkowanie mięsne

−

przedstawiciel – rasa Suffolk,

−

wysklepiona klatka piersiowa,

−

mniejsze pole obrostu,

−

brak fałdu na szyi,

−

szerokie w zadzie,

−

dobrze umięśnione.

UŜytkowanie mleczne

−

przedstawiciel – rasa wschodnofryzyjska,

−

daje nawet 200–300 l mleka,

−

delikatna budowa,

−

małe pole obrostu,

−

szybka przemiana materii.

UŜytkowanie koŜuchowe

−

gatunki północno-wschodnich regionów Polski, w surowym klimacie np. wrzosówka,

−

nieduŜe skóry są lekkie i cienkie, ale mają bardzo dobre właściwości ciepłochronne.

UŜytkowanie futerkowe

−

rasa karakuł,

−

skóry są znacznie cieńsze i lŜejsze niŜ koŜuchowe,

−

skręt futra w postaci zwiniętych rurek,

−

cenne są skóry bardzo młodych jagniąt.

UŜytkowanie koni

W Polsce jest długotrwała i bogata tradycja chowu i hodowli koni. Obecnie konie

zatraciły znaczenie jako siła pociągowa, natomiast zyskują coraz większe znaczenie jako
zwierzęta rekreacyjne, zaprzęgowe i sportowe. Rasy koni dzieli się na:

−

gorącokrwiste – konie o budowie szlachetnej i Ŝywym temperamencie. Zalicza się do nich
konie Czystej Krwi Arabskiej, Pełnej Krwi Angielskiej, rasę Wielkopolską, Małopolską
i Śląską,

−

zimnokrwiste – konie o masywnej budowie i mniej Ŝywym temperamencie, zwykle
powolne i spokojne. Reprezentują je rasy Bretońska, Bulońska, Perszerony. W Polsce
konie Łowicko-sochaczewskie, Sokólskie, Sztumskie, Lidzbarskie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

prymitywne – konie mniejszych rozmiarów, drobne o prymitywnej budowie. NaleŜą do
nich wykorzystywane m.in. w hipoterapii, Koniki polskie i Hucuły.

Technologie produkcji zwierzęcej

UŜytkowanie zwierząt związane jest z zapewnieniem odpowiednich warunków produkcji.

W rozwoju produkcji zwierzęcej wypracowano wiele modeli organizacyjnych i hodowlanych
związanych  z  uŜytkowaniem  zwierząt.  Te  modele  organizacyjne  nazywane  są  technologiami
produkcji.  W  zaleŜności  od  tego  jakie  metody  i  środki  zostaną  zaangaŜowane
w zorganizowanie  produkcji  i  jakie  będzie  ona  miała  rozmiary,  technologie  te  moŜna
podzielić na:

−

drobnotowarowe,

−

wielkotowarowe.
W jednym i drugim przypadku moŜna mówić o formach tradycyjnych i nowoczesnych.

NiezaleŜnie  od  rodzaju  technologii,  biologia  zwierząt  decyduje  o  charakterze  ciągu
technologicznego.  Punktem  wyjściowym  zwykle  jest  poród  lub  wylęg.  Ciąg  technologiczny
kończy  uzyskiwanie  określonego  produktu  pochodzenia  zwierzęcego.  MoŜe  to  być  mleko,
mięso, wełna, jaja, skóry, itp. W niektórych przypadkach moŜe to być usługa, np. umiejętności
pociągowe  koni.  KaŜdy  rodzaj  technologii  produkcji  wymaga  określenia  pewnych  załoŜeń
produkcyjnych,  a  następnie  zapewnienia  odpowiednich  warunków  tej  produkcji.
Praktykowane  są  rozwiązania,  w  których  cały  ciąg  technologiczny  lokalizowany  jest
w jednym gospodarstwie, ale równieŜ i takie gdzie w jednym gospodarstwie realizuje się tylko
fragment  ciągu  technologicznego.  Do  najwaŜniejszych  załoŜeń  technologicznych  produkcji
zwierzęcej naleŜą:

−

wykształcenie, kwalifikacje i kompetencje rolnika, a w większych gospodarstwach, osób
odpowiedzialnych za organizowanie i realizację zadań w produkcji zwierzęcej,

−

moŜliwości organizacji remontu stada (odnowienia),

−

moŜliwości organizacji rozrodu,

−

wybór metod i technik Ŝywienia,

−

moŜliwości utrzymania odpowiednich ilości zwierząt reprezentujących róŜne grupy
produkcyjne (pomieszczenia, wybiegi, pastwiska pomieszczenia towarzyszące itp.),

−

potrzeby w zakresie obsługi – pracownicy, rodzaj zatrudnienia,

−

opieka lekarsko-weterynaryjna,

−

moŜliwości zaopatrzenia w materiał hodowlany lub towarowy, pasze i środki produkcji,

−

moŜliwości i warunki zbytu produktów zwierzęcych lub zwierząt hodowlanych,

−

warunki w zakresie prowadzenia dokumentacji hodowlanej i ekonomicznej.

Rys. 3. Schemat technologiczny produkcji jaj [opracowanie własne]

WYLEG JAJ

PISKLĘTA

KURKI

KOGUTKI

NIOSKI

YWIEC RZEŹNY

Produkcja jaj

wychów

tucz

zapłodnienie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1)  Jaki jest cel prowadzenia produkcji zwierzęcej w rolnictwie?
2)  Jakie gatunki zwierząt gospodarskich hodowane są dla pozyskania jakich produktów ?
3)  Jak właściwie organizować rozród zwierząt gospodarskich?
4)  Jak właściwie zabezpieczyć dobrostan w chowie zwierząt gospodarskich?
5)  Jak racjonalnie Ŝywić zwierzęta gospodarskie?
6)  Jak planować i organizować wypas zwierząt na pastwisku?
7)  Jakie są podstawowe wymagania w odniesieniu do pomieszczeń inwentarskich?
8)  W jakich kierunkach uŜytkuje się zwierzęta gospodarskie?
9)  Jak projektuje się technologie produkcji zwierzęcej?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaprojektuj najodpowiedniejszy kierunek lub kierunki produkcji zwierzęcej dla

wybranego gospodarstwa rolniczego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować warunki przyrodnicze gospodarstwa:

−

stan środowiska naturalnego w okolicy, w której połoŜone jest gospodarstwo,
szczególnie w aspekcie zagroŜeń,

−

utrwalone tradycje w zakresie kultury rolnej, zwłaszcza w odniesieniu do zwierząt
gospodarskich,

−

moŜliwości gospodarstwa w zakresie zapewnienia odpowiedniej ilości i rodzaju pasz,

−

moŜliwości gospodarstwa w zakresie zorganizowania wymaganych wybiegów.

2) przeanalizować warunki ekonomiczne gospodarstwa:

−

dostępność lub moŜliwość dostosowania budynków inwentarskich do wymagań
rolnictwa ekologicznego,

−

ocena kondycji finansowej gospodarstwa w aspekcie przetrwania okresu
przestawiania,

−

moŜliwości w zakresie zbytu produktów ekologicznych – dostępność rynku,

−

moŜliwości dotyczące wykorzystania własnej lub zatrudnienia siły roboczej,

3) przeanalizować moŜliwości zabezpieczenia technologicznego:

−

określenie odpowiedniego dla gospodarstwa profilu produkcji zwierzęcej i określenie
produktu (produktów),

−

wybór właściwych gatunków, ras i odmian zwierząt,

−

wybór odpowiedniego dla gospodarstwa systemu chowu,

−

wskazanie moŜliwości zbycia produktów.

4) wskazać najodpowiedniejszy kierunek produkcji zwierzęcej dla analizowanego

gospodarstwa.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do sieci Internet,

−

opis warunków przyrodniczych i technologicznych analizowanego gospodarstwa,

−

atlas ras zwierząt gospodarskich.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Dobierz odpowiednie pasze do wyŜywienia określonego stada bydła i oblicz ich ilości,

które naleŜy zabezpieczyć na rok.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przeanalizować informacje dotyczące sposobów Ŝywienia i zastosowanych pasz w chowie

bydła,

2) sporządzić listę odpowiednich pasz,
3) zaplanować zaopatrzenie (roczne lub dzienne) dla kaŜdej grupy technologicznej, zgodnie

z normami Ŝywienia zwierząt

4) podsumować zapotrzebowanie kaŜdej paszy obliczone na rok dla grupy technologicznej.

Do obliczeń moŜesz wykorzystać następujący wzór tabeli.

Siano łąkowe

Śruta jęczmienna

…..

Pasza

Grupa
technologiczna
bydła

Liczba

zwierząt

Liczba

dni

ywienia

Zapotrz
ebowan

dzienne

Zapotrzebowani

e ogółem dla

grupy

Zapotrze

bowanie

roczne

Zapotrze

bowanie

ogółem

dla grupy

Krowy mleczne

Cielęta

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do sieci Internet,

−

normy Ŝywienia zwierząt,

−

literatura ze szczegółową charakterystyką pasz.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź obserwację wskazanego zwierzęcia gospodarskiego i oceń jego stan

zdrowia.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zgromadzić informacje na temat oznak dobrego stanu zdrowia zwierząt,
2)  przeprowadzić obserwację zwierzęcia,
3)  ocenić  jaki  jest  stan  zdrowia  wskazanego  zwierzęcia  na  podstawie  zgromadzonych

informacji,

4) uzasadnić kaŜdą z tych decyzji,
5) zaprezentować efekty swojej pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

poradnik dla ucznia,

−

stado dowolnego gatunku zwierząt gospodarskich,

−

papier i pisaki do sporządzania notatek.

Ćwiczenie 4

Na przykładzie wskazanej obory oceń czy są w niej warunki zapewnienia dobrostanu dla

krów mlecznych i oceń sposób pozyskiwania mleka stosowany w tym gospodarstwie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zgromadzić informacje na temat zapewnienia dobrostanu w pomieszczeniach dla krów

mlecznych oraz na temat sposobów pozyskiwania mleka,

2)  przygotować plan obserwacji i badań,
3)  przeprowadzić obserwacje i badania we wskazanej oborze,
4)  dokonać  oceny  wskazanych  w  poleceniu  parametrów  na  podstawie  zgromadzonych

informacji,

5) zaprezentować efekty swojej pracy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do sieci Internet

−

poradnik dla ucznia, foldery i prospekty z wyposaŜeniem obór i sprzętem udojowym,

−

obora z krowami mlecznymi,

−

papier i pisaki do robienia notatek.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić cel i kierunki produkcji zwierzęcej?

2) dobrać zwierzęta odpowiednie dla danego gospodarstwa i kierunku

uŜytkowania?

3) zorganizować rozród zwierząt gospodarskich?

4) zaplanować i zorganizować Ŝywienie zwierząt gospodarskich?

5) zaplanować i ocenić pomieszczenia dla zwierząt?

6) zaprojektować wybraną technologię produkcji zwierzęcej?

7) ocenić stan zdrowia zwierzęcia?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Organizowanie produkcji rolniczej metodami ekologicznymi

4.3.1. Materiał nauczania

Ochrona bioróŜnorodności

Rolnictwo ekologiczne ma przyczyniać się do polepszenia jakości agroekosystemów.

W tym celu producenci rolni powinni przeznaczyć część powierzchni gospodarstwa na rzecz
ochrony  bioróŜnorodności.  W  uzasadnianych  przypadkach  cenne  przyrodniczo  fragmenty
gospodarstwa  (odpowiednie  działki,  zarówno  uŜytkowane  rolniczo  jak  i  nieuŜytki)  naleŜy
uŜytkować  w  sposób  słuŜący  zachowaniu  bioróŜnorodność  ekosystemów  rolnych.  Do  takich
powierzchni zalicza się:

−

ekstensywnie uŜytkowane trwałe łąki i pastwiska, stare ekstensywnie uŜytkowane sady,
Ŝ

ywopłoty, zadrzewienia i zakrzewienia śródpolne, stromizny, strefy buforowe,

−

ekologicznie cenne odłogi i/lub grunty orne,

−

ekologicznie cenne obrzeŜa pól,

−

cieki wodne, oczka wodne, stawy, bagna, łąki zalewowe, które nie są intensywnie
wykorzystywane ani do produkcji rolnej ani gospodarki rybackiej,

−

siedliska dzikiej flory,

−

korytarze ekologiczne zapewniające łączność pomiędzy siedliskami naturalnymi.
Minimalny obszar wyŜej wymienionych rodzajów siedlisk słuŜących zachowaniu

bioróŜnorodności ustala się na 1% całkowitej powierzchni gospodarstwa.
Wypas zwierząt naleŜy tak zaplanować, by nie zagraŜał ptakom łąkowym i cennym gatunkom
roślinności dzikiej (odpowiedni termin i obciąŜenie pastwiska). Wypalanie traw i nieuŜytków
jest zabronione.
Organizmy transgeniczne (GMO)

Organizmy transgeniczne i ich produkty nie mają zastosowania w ekologicznej produkcji

rolnej. Zakazuje się zarówno świadomego jak i przypadkowego wprowadzania na teren
gospodarstwa

ekologicznego

organizmów

transgenicznych

ich

produktów,

a w szczególności: zwierząt, nasion, pyłku, materiału rozmnoŜeniowego, nawozów,
polepszaczy gleby, szczepionek, środków ochrony roślin.

W przetwórstwie Ŝywności ekologicznej zabronione jest stosowanie transgenicznych

składników, jak równieŜ dodatków i substancji wspomagających będących produktami
inŜynierii genetycznej (GMO).

Zanieczyszczenie produktów rolnictwa ekologicznego przez GMO, nawet ze źródeł nie

kontrolowanych przez producenta rolnego, moŜe spowodować utratę certyfikatu gospodarstwa
/ produktu.

W gospodarstwach przestawiających się etapami (częściowo) nie dozwolone jest

stosowanie organizmów transgenicznych ani w uprawie roślin, ani w Ŝywieniu zwierząt ani
w przetwórstwie, tak w części ekologicznej jak i konwencjonalnej.
Ochrona gleby i wody

Celem rolnictwa ekologicznego jest ochrona gleby przed degradacją, jak równieŜ

zachowanie  wysokiej  jakości  zasobów  wodnych  i  oszczędne  gospodarowanie  wodą.  Rolnicy
powinni minimalizować procesy degradacji wierzchniej warstwy gleby poprzez zmniejszenie
liczby  zabiegów  uprawowych,  właściwy  dobór  roślin  jak  równieŜ  skrócenie  okresu  czasu,
w którym  gleba  pozostaje  bez  okrywy  roślinnej.  NaleŜy  przedsiębrać  odpowiednie  środki  na
rzecz ochrony gleby przed erozją wodną i wietrzną oraz przeciwdziałać nadmiernemu ubiciu
gleby.  Producenci  rolni  powinni  instalować  systemy  pozwalające  na  oszczędne

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

gospodarowanie  wodą,  produkcję  w  obiegu  zamkniętym,  ochronę  wody  przed
zanieczyszczeniem  środkami  chemicznymi  lub  patogenami  zwierzęcymi  i  ludzkimi.  Plan
rolno-środowiskowy  dla  gospodarstwa  ekologicznego  musi  zawierać  zasady  stosowania
nawozów  organicznych  (stałych  i  płynnych),  maksymalną  obsadę  zwierząt,  warunki
stosowania  dozwolonych  nawozów  mineralnych,  zagospodarowania  ścieków  z  przetwórni.
Gospodarstwo ekologiczne powinno:

−

posiadać  płytę  gnojową  i/lub  kompostową  oraz  zbiorniki  na  gnojówkę,  które  muszą
posiadać  taką  pojemność, by zabezpieczać wody przed skaŜeniem, tak w drodze spływu
powierzchniowego jak i przesiąkania,

−

minimalna pojemność płyty gnojowej wynosi 3 m

na 1 SD (wymóg ten nie dotyczy

gospodarstw z oborami głębokimi),

−

posiadać odpowiednie, pod względem pojemności i szczelności, zbiorniki na nawozy
płynne (gnojówkę, wodę gnojową, gnojowicę), o minimalnej pojemności 2 m

na 1 SD

(wymóg ten nie dotyczy gospodarstw z oborami głębokimi),

−

całkowita ilość nawozów zwierzęcych stosowanych w gospodarstwie nie moŜe
przekroczyć 170 kg azotu na hektar na rok. Odpowiada to obsadzie zwierząt równej
2 SD/ha,

−

nie stosować nawozów płynnych poza okresem wegetacji,

−

dawki nawozów organicznych nie mogą przekraczać: w przypadku obornika 35 t na 1 ha;
kompostu 40 t na 1 ha; nawozów płynnych – 30 m

na 1 ha,

−

dozwolone  nawozy  mineralne  moŜna  stosować  dopiero  po  stwierdzeniu  w  glebie
znaczących niedoborów danego składnika /składników, których uzupełnienie niemoŜliwe
jest  w  drodze  stosowania  ani  nawozów  własnych  ani  płodozmianu.  Z  punktu  widzenia
analizy  chemicznej  gleby,  uzasadnieniem  zastosowania  nawozów  mineralnych  jest
obniŜenie  wartości  przyswajalnych  form  danego  składnika  do  poziomu  poniŜej
zawartości średniej.

Ogólne zasady uprawy roślin i chowu zwierząt w rolnictwie ekologicznym

Gospodarstwo ekologiczne powinno wytworzyć stabilny agroekosystem, aktywnie stosując

ekologiczne  metody  gospodarowania,  współdziałając  z  naturalnymi  cyklami  biologicznymi.
W tym  celu  wszelka  działalność  gospodarcza  w  zakresie  uprawy  roślin,  chowu  zwierząt
i zachowania  walorów  środowiskowych  i  przyrodniczych  powinna  być  tak  zorganizowana,  by
poszczególne składowe agroekosystemu pozytywnie na siebie oddziaływały.

Przestawianie gospodarstwa z dotychczasowej metody produkcji na rolnictwo

ekologiczne  musi  być  zakończone  w  określonym  czasie.  Okres  przestawiania  musi  trwać
przynajmniej  dwa  lata  przed  wysiewem,  a  w  przypadku  upraw  wieloletnich  innych  niŜ
pastwiska,  co  najmniej  przez  trzy  lata  przed  pierwszym  zbiorem  produktów.  W  określonych
przypadkach  okres  ten  moŜna  przedłuŜyć  lub  skrócić,  uwzględniając  wcześniejsze
zagospodarowanie  danego  gruntu.  Okres  przestawiania  moŜe  zostać  skrócony  do  minimum
1 roku.  Za  początek  okresu  przestawiania  uznaje  się  datę  zgłoszenia  gospodarstwa  do
uprawnionej jednostki kontrolnej.
BioróŜnorodność w uprawie roślin

Ekologiczna uprawa roślin jest nierozerwalnie związana z glebą. Dbałość o glebę

przejawia  się  m.in.  poprzez  mnogość  uprawianych  gatunków  oraz  recykling  składników
pokarmowych, jak równieŜ minimalizację strat składników z gleby. Gatunki i odmiany roślin
uprawiane  w  gospodarstwie  ekologicznym  muszą  być  odpowiednio  dobrane  do  warunków
glebowych  i  klimatycznych.  Ponadto  powinny  się  cechować  szeroką  odpornością  na
najwaŜniejsze  choroby  i  szkodniki.  Materiał  siewny  i  rozmnoŜeniowy  musi  pochodzić
z produkcji ekologicznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

śyzność gleby i gospodarka nawozowa

Celem gospodarki nawozowej w rolnictwie ekologicznym jest podnoszenie aktywności

biologicznej  gleby.  Podstawą  podtrzymywania/zwiększania  Ŝyzność  i  urodzajności  gleby
w gospodarstwach ekologicznych jest materia organiczna (resztki roślinne, nawozy zwierzęce)
wyprodukowana  w  myśl  zasad  rolnictwa  ekologicznego.  Straty  składników  pokarmowych
poza  gospodarstwo  naleŜy  minimalizować,  stosując  odpowiednie  formy,  dawki  i  czas
stosowania nawozów.

Nawozy organiczne i mineralne pochodzące z zakupu powinny być traktowane jako jedna

z wielu metod słuŜących utrzymaniu Ŝyzności gleby, jako uzupełnienie, a w Ŝadnym wypadku
nie jako zastąpienie recyklingu składników pokarmowych.

Stosowanie dozwolonych nawozów mineralnych musi mieć miejsce w ramach

wieloletniego  programu  gospodarki  nawozowej  i  w  powiązaniu  z  tak  podstawowymi
metodami  zapewnienia  Ŝyzności  gleby  jak:  stosowanie  nawozów  organicznych,  poprawnego
płodozmianu, uprawy roślin wiąŜących azot i międzyplonów.

Dozwolone nawozy mineralne mogą być stasowane wyłącznie w naturalnej postaci, a ich

rozpuszczalność  nie  moŜe  być  zwiększana  metodami  chemicznymi.  Saletra  Chilijska  oraz
wszystkie syntetyczne nawozy azotowe są zabronione. Nawozy zawierające odchody ludzkie nie
mogą  być  stosowane  do  nawoŜenia  roślin  przeznaczonych  bezpośrednio  do  spoŜycia  przez
ludzi, jak równieŜ do uŜyźniania gleby, na której będą uprawiane rośliny jednoroczne w okresie
najbliŜszych 6-ciu miesięcy. Ten ostatni warunek nie dotyczy nawozów uzyskiwanych w drodze
kompostowania na gorąco. Do aktywizacji kompostu mogą być uŜyte odpowiednie preparaty na
bazie  mikroorganizmów  lub  roślin.  Preparaty  biodynamiczne  wytworzone  z  mączki  skalnej,
obornika lub roślin mogą być równieŜ stosowane. NaleŜy zapobiegać akumulacji metali cięŜkich
w  glebie.  Szczegółowe  kryteria  rolnictwa  ekologicznego  określają  wykaz  dopuszczonych
nawozów i środków polepszających Ŝyzność gleby.
Zwalczanie chorób, szkodników i chwastów

Rolnictwo ekologiczne akceptuje następujące metody zapobiegania zbyt duŜym stratom

powodowanym przez szkodniki, choroby i chwasty stosując:

−

odpowiednio dobrane gatunki i odmiany roślin uprawnych (o wysokiej dynamice wzrostu
i dobrze zacieniające glebę),

−

właściwą gospodarkę płodozmianową,

−

sąsiedztwo roślin,

−

zrównowaŜony program nawozowy,

−

kompostowanie materiałów organicznych,

−

czyszczenie materiału siewnego,

−

uprawę mechaniczną,

−

stosowanie pułapek, barier, światła i dźwięku,

−

ochronę naturalnych wrogów szkodników roślin uprawnych przez stworzenie
im korzystnych warunków bytowania (np. Ŝywopłoty, miejsca gniazdowania, strefy
buforowe, zachowanie naturalnej roślinności),

−

wprowadzanie organizmów poŜytecznych,

−

ciółkowanie, przykaszanie i wypasanie,

−

odchwaszczanie płomieniowe,

−

stosowanie preparatów biodynamicznych.
O ile wyŜej wymienione metody okaŜą się niewystarczające dozwolone jest stosowanie

biologicznych środków ochrony roślin określonych w szczegółowych kryteriach rolnictwa
ekologicznego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zbiór surowców roślinnych ze stanu naturalnego

Zbiór jadalnych roślin dziko rosnących, w tym ich części, z naturalnych siedlisk, lasów

i terenów rolniczych, jest traktowany jako produkcja metodami ekologicznymi, pod
warunkiem, Ŝe:

−

przez ostatnie trzy lata przed zbiorem roślin na terenach tych nie stosowano innych
ś

rodków niŜ dozwolone w rolnictwie ekologicznym,

−

zbiór nie narusza stabilności naturalnego ekosystemu i zachowania gatunków w terenie
zbioru.

Ekologiczna uprawa grzybów

Do uprawy grzybów moŜna stosować podłoŜa złoŜone wyłącznie z następujących

komponentów:

−

obornik i odchody zwierzęce z gospodarstw ekologicznych,

−

produkty pochodzenia rolniczego z gospodarstw ekologicznych,

−

torf nie traktowany substancjami chemicznymi,

−

drewno, nie traktowane substancjami chemicznymi po wyrębie,

−

gleba i woda,

−

związki mineralne dopuszczone w gospodarstwie ekologicznym.

Ogólne zasady utrzymania zwierząt w gospodarstwie ekologicznym

W gospodarstwie ekologicznym zaleca się utrzymywanie przynajmniej kilku gatunków

zwierząt  gospodarskich.  W  takich  warunkach  łatwiej  zachować  równowagę  paszowo-
nawozową i harmonijne funkcjonowanie gospodarstwa jako ekosystemu. Jednak oprócz tych
ewidentnych  korzyści  ekologicznych,  stwarza  to  pewne  problemy  technologiczne
i ekonomiczne.  Do  utrzymania  produkcji  kilku  gatunków  zwierząt  potrzebna  jest  większa
róŜnorodność  środków  produkcji,  bardziej  zróŜnicowane  zaplecze  w  postaci  budynków
inwentarskich  i  towarzyszących  oraz  większe  zapotrzebowanie  na  pracę.  Z  drugiej  strony
większa róŜnorodność produktów opuszcza gospodarstwo.

Rys. 4. Model obiegu materii w gospodarstwie ekologicznym [opracowanie własne]

Z biologicznego punktu widzenia, wyprowadzanie (sprzedaŜ) z gospodarstwa produktów

zwierzęcych  pozwala  minimalizować  wyprowadzanie  materii  organicznej  z ekosystemu
i zachować  jego  wydolność,  czyli  stan  równowagi  w  obiegu  materii.  Oprócz  właściwego
materiału  hodowlanego  w  gospodarstwie  ekologicznym  naleŜy  zadbać  o zapewnienie
odpowiedniego  Ŝywienia,  utrzymania  zwierząt,  zastosowania  dozwolonych  metod  rozrodu,

Produkcja materii organicznej

zawartej w produktach ro-

linnych i paszach

Wyprowadzanie materii organicznej

z gospodarstwa w produktach roślinnych

Wyprowadzanie materii

organicznej z produktami

zwierzęcymi

Wykorzystywanie produktów

roślinnych jako pasz dla zwie-

Zagospodarowanie

odpadowej materii

organicznej do produkcji

nawozów

Dostarczanie materii
organicznej do gleby

Obieg materii

organicznej

w agroekosystemie

Zakup nawozów

mineralnych

(kopaliny

)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zapewnienia  zdrowia  zwierząt.  Gospodarowanie  ekologiczne  jest  równieŜ  podporządkowane
regułom  ekonomicznym.  Zatem  produkcja  zwierzęcą  musi  takŜe  dostarczać  określonych
dochodów.  NaleŜy  więc  zadbać  o  dostosowanie  wielkości  stad  do  warunków  gospodarstwa,
ale i zapewnienia moŜliwie realnego poziomu dochodów. Gospodarstwa takie mogą korzystać
ze  zwiększonej  pomocy  zewnętrznej  (dopłaty,  programy  rolno-środowiskowe).  NaleŜy  to
równieŜ wziąć pod uwagę prowadząc ekologiczna produkcję zwierzęcą.

Tabela 16. Dopuszczalna obsada zwierząt w gospodarstwie ekologicznym [opracowanie własne]

Gatunek i kategoria zwierząt

Dopuszczalna obsada [szt./ha/rok]

Koniowate powyŜej 6 miesięcy

Cielęta

Inne bydło poniŜej 1 roku

Byczki, buhaje wolce od 1 roku do 2 lat

3,3

Jałówki od 1 roku do 2 lat

3,3

Byczki, buhaje wolce od 2 lat i starsze

Jałówki do hodowli

2,5

Jałówki na mięso

2,5

Krowy mleczne

Krowy mleczne wycofane ze stada

Inne krowy

2,5

Króliki płci Ŝeńskiej do hodowli

100

Owce

13,3

Kozy

13,3

Prosięta

Maciory hodowlane

6,5

Trzoda chlewna na tucz

Inna trzoda chlewna

Kurczaki mięsne

580

Kury nioski

230

Zasady Ŝywienia zwierząt w gospodarstwach ekologicznych są specyficzne dla gatunku

i zostaną opisane w charakterystyce poszczególnych technologii. Ogólne wskazania dotyczące
Ŝ

ywienia znajdują się w części poświeconej kryteriom. W tym opracowaniu znajdziesz,

istotne technologicznie informacje dotyczące produkcji zwierzęcej w odniesieniu do bydła
w aspekcie produkcji mleka, trzody chlewnej w aspekcie produkcji Ŝywca wieprzowego i kur
w

aspekcie

produkcji

jaj.

Wiadomości

dotyczących

szczegółowych

rozwiązań

technologicznych innych gatunków zwierząt naleŜy szukać, korzystając z innych źródeł.
Profilaktyka i leczenie zwierząt w gospodarstwie ekologicznym

Zapobieganie chorobom w ekologicznej produkcji zwierzęcej opiera się na doborze

odpornych  ras  zwierząt  i  na  stosowaniu  praktyki  hodowlanej  odpowiedniej  do  wymagań
gatunku,  wytwarzającej  silną  odporność  oraz  zapobiegającej  infekcjom.  Dodatkowymi
elementami  wspomagającymi  winny  być  wysokiej  jakości  pasze  oraz  odpowiednia  obsada.
W leczeniu  zaleca  się  stosować  przede  wszystkim  leki  ziołowe  i  preparaty  homeopatyczne,
związki  alopatyczne,  a  ograniczyć  do  minimum  środki  syntetyczne  czy  antybiotyki.  Te
ostatnie naleŜy uwzględnić jeŜeli metody zalecane okaŜą się nieskuteczne lub ich działanie nie
jest  prawdopodobne  w  leczeniu  choroby  lub  obraŜeń,  a  leczenie  jest  konieczne  do  ulŜenia
w cierpieniu,  lub  ratowania  Ŝycia  zwierzęcia.  Zabronione  jednak  jest  stosowanie  czynników
wzrostu lub innych substancji przeznaczonych do stymulowania produkcyjności.

W chowie ekologicznym ilekroć stosuje się leki weterynaryjne, rodzaj środka i typ

produktu naleŜy dokładnie zarejestrować. W przepisach określona jest równieŜ długość okresu
karencji, który winien upłynąć między ostatnim podaniem zwierzęciu środków leczniczych
w normalnych warunkach stosowania tych środków, a wyprodukowaniem Ŝywności metodą

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

ekologiczną. Jest on dwukrotnie dłuŜszy niŜ obowiązujący standardowo okres karencji.
W przypadku gdy nie ma podanej długości takiego okresu, upłynąć powinno 48 godzin.

Zakres działań higienizacyjnych zawiera się w szerokim spektrum przestrzegania norm,

dotyczących  parametrów  mikroklimatu  i  wymogów  sanitarnych  pomieszczeń,  w  których
przebywają  zwierzęta,  stosowaniu  pasz  ekologicznych,  zdrowych  i  pełnowartościowych,
przestrzeganiu  norm  Ŝywieniowych  właściwych  dla  hodowli  ekologicznej,  higienicznym
i odpowiednim  technologicznie  sposobie  zadawania  paszy.  Kolejnymi  zabiegami  są  mycie
i odkaŜanie  pomieszczeń  w  budynkach  i  budek  w  systemach  otwartych,  w  których
utrzymywane  są  zwierzęta,  odkaŜanie  jak  równieŜ  rekultywacja  wybiegów  zarówno
w systemach  otwartych  jak  i  półotwartych.  Pomieszczenia  i  wybiegi  dla  zwierząt  oraz  ich
ogrodzenie  i  wyposaŜenie  powinny  być  myte  i  dezynfekowane.  Do  czyszczenia
i dezynfekowania  mogą  być  uŜywane  środki  dozwolone  w  kryteriach  rolnictwa
ekologicznego.  Po  opuszczeniu  wybiegów  przez  zwierzęta  cały  teren  nawozi  się  wapnem,
bronuje  i  wykonuje  podsiew  w  celu  uzupełnienia  porostu.  Okresowo  zastosować  naleŜy
obsiew  roślinami  fitosanitarnymi,  przykładowo  gorczycą.  Ich  wydzieliny  korzeniowe,  dzięki
zawartości pewnych związków, jak choćby siarki, działają na glebę odkaŜająco.

Zabiegiem profilaktycznym, bezpośrednio dotyczącym zwierząt jest kontrola stanu zdrowia

przeprowadzana  codziennie  przez  producenta,  ze  szczególnym  uwzględnieniem  stanu  kończyn
i skóry,  objawów  dotyczących  nietypowych  zachowań  zwierząt  oraz  osowiałości, zmniejszenia
ilości  pobieranej  paszy  i  innych  symptomów  sugerujących pogorszenie stanu zdrowia. Jednym
z załoŜeń produkcji ekologicznej jest ograniczenie zabiegów powodujących ból i stres zwierząt.
W  konwencjonalnej  hodowli  często  stosuje  się  zabiegi  przycinania  ogonków,  rogów, dziobów,
co zapobiega kanibalizmowi. W produkcji ekologicznej zabieg ten jest niedozwolony.
Pozyskiwanie surowców zwierzęcych i metody ich przetwarzania

Pozyskiwanie produktów zwierzęcych musi odbywać się z zachowaniem zasad

stanowiących  wymagania  dla  rolnictwa  ekologicznego.  Zatem  istotne  jest  ubijanie  zwierząt,
które  osiągnęły  określony  wiek.  Uboju  zwierząt  dokonuje  się  zgodnie  z  ogólnie  przyjętymi
zasadami.  WaŜne  jest  to  aby  zadbać  o  zaoszczędzenie  zwierzętom  fizycznego  cierpienia
związanego  z zastosowaną  metodą  uboju.  Rolnictwo  ekologiczne  w krajach  Unii  Europejskiej
zostało uregulowane Rozporządzeniem Rady Ministerialnej Wspólnoty Europejskiej Nr 2092/91
z 24  czerwca  1991 r.  ogłoszonym  w oficjalnym  dzienniku  Nr  L-198/9  w dniu  22  lipca  1991 r.
Rozporządzenie  to  dotyczy  ekologicznej  produkcji  rolnej  i przetwórstwa  artykułów
spoŜywczych.  Rozporządzenie  to  obowiązuje  takŜe  w naszym  kraju.  Zostało  wprowadzone
w nasz system prawny ustawą z dnia 20 kwietnia 2004 r. [Dz. U. Nr 93, poz. 898].

Jakość Ŝywności ekologicznej jest potwierdzana przez producenta i organizację

kontrolującą  proces  produkcji.  Rozporządzenie  2092/91  kładzie  duŜy  nacisk  na  system
kontroli,  przenosząc  odpowiedzialność  za  wiarygodność  ekologicznego  produktu  na  dwie
strony:  producenta  i jednostkę  kontrolującą.  Całość  procesu  produkcyjnego  podlega  ocenie
jednostki

kontrolującej.

Właściciel

zakładu

przetwórczego

podejmujący

decyzję

o przetwarzaniu surowców ekologicznych, zgłasza się do jednostki kontrolującej, dostarczając
dokumenty potrzebne do oceny zakładu i procesu przetwórstwa.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1. Jakie zasady zapewnienia ochrony środowiska wspiera rolnictwo ekologiczne?
2. Jakich reguł naleŜy przestrzegać organizując produkcję roślinną w gospodarstwie

ekologicznym?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. Jakie zasady naleŜy zachować aby zabezpieczyć równowagę paszowo nawozową

w gospodarstwie?

4. Jakich zasad chowu i hodowli zwierząt naleŜy przestrzegać w gospodarstwie

ekologicznym?

5. W jaki sposób naleŜy zadbać o utrzymanie dobrego stanu zdrowia zwierząt hodowanych

w gospodarstwie ekologicznym?

6. Jakie metody mogą być wykorzystywane w przetwórstwie surowców pochodzących

z gospodarstw ekologicznych?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przeanalizuj uwarunkowania ekologicznej produkcji rolniczej i opracuj projekt

przestawienia gospodarstwa na metody ekologiczne.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować warunki i okresy przestawiania gospodarstwa na metody ekologiczne,
2)  opracować model organizacyjny gospodarstwa ekologicznego,
3)  zaplanować harmonogram przestawiania w zakresie produkcji roślinnej,
4)  zaplanować harmonogram przestawiania w zakresie produkcji zwierzęcej,
5)  określić źródła pozyskiwania materiału siewnego, nasadzeniowego i hodowlanego,
6)  ocenić ekonomiczne uwarunkowania przestawiania gospodarstwa.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do sieci Internet,

−

kalkulator,

−

poradnik PROW,

−

kryteria rolnictwa ekologicznego.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) ocenić wpływ gospodarowania ekologicznego na zachowanie

równowagi ekologicznej w ekosystemie?

2) dobrać metody ekologicznej produkcji roślinnej?

3) dobrać metody utrzymania Ŝyzności gleby i ograniczania

zachwaszczenia?

4) wskazać zasady chowu zwierząt w gospodarstwie ekologicznym?

5) określić zasady i warunki utrzymania dobrego stanu zdrowia zwierząt

w gospodarstwie ekologicznym?

6) określić

warunki

formalne

dla

przetwarzania

surowców

ekologicznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Produkcja rolnicza na cele nieŜywnościowe

4.4.1. Materiał nauczania

Produkcja rolnicza na cele nieŜywnościowe obejmuje uprawę roślin energetycznych

i roślin włóknistych i specjalnych. Do energetycznych zaliczyć moŜna takie rośliny jak:

−

róŜa (Rosa multiphlora ),

−

wierzba energetyczna,

−

malwa pensylwańska,

−

rzepak na biopaliwa.
Rośliny te (poza rzepakiem) są mało wymagające i mogą być uprawiane na gruntach VI

i V klasy bonitacyjnej. Na gruntach suchych szczególną rośliną przydatną do uprawy będzie
Rosa multiphlora. Biomasę produkowaną przez te rośliny moŜna wykorzystywać do:

−

celów energetyczno-opałowych,

−

produkcji metanu,

−

produkcji materiałów budowlanych

−

produkcji komponentów do biopaliw.

Uprawa wierzby energetycznej
Wymagania klimatyczno-glebowe

Gleby, które zaleca się pod uprawę wierzby to gleby wilgotne III i IV klasy oraz klasy V

pod  warunkiem,  Ŝe  ziemia  jest  wilgotna  od  marca  do  października  (niezabagniona)
i odpowiednio  nawoŜona.  Odczyn  gleby  (pH)  powinien  być  zawarty  w  przedziale  5,5–7,5.
Plony wierzby są mniejsze na ziemiach piaszczystych, oraz gdy jest susza.
Przygotowanie gruntu do nasadzeń.

Glebę do sadzenia najlepiej przygotować wcześniej tj. jesienią. Przed głęboką orką

35–40 cm korzystnie jest rozsiać nawozy fosforowo-potasowe lub jako przedplon zastosować
mieszaninę roślin strączkowych. NaleŜy teŜ wykonać talerzowanie i bronowanie, oraz bardzo
waŜne odchwaszczenie (Roundup około 6–8 l/ha.).

Fot. 1. Sadzonki wierzby w pęczkach po 200 szt. [16]

Sadzenie

Materiałem nasadzeniowym są sztorby długości około 20 cm, które sadzi się 1–3 cm

powyŜej gleby mechanicznie lub ręcznie. Przed posadzeniem naleŜy końce sztorbów zanurzyć
w wodzie na 2–3 dni. Odległości w rzędach naleŜy dostosować do posiadanego sprzętu, ale
bardzo często jest to 75 cm, a odległość między sadzonkami 33cm. Przy takiej rozsadzie na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1 ha  potrzeba  około  40  tys.  sadzonek.  NaleŜy  pamiętać,  Ŝe  nie  moŜna  posadzić  roślin  pod
liniami energetycznymi gdyŜ osiągają one wysokość do 6 m.
Pielęgnacja  W  pierwszym  roku  plantacja  wierzby  krzewiastej  jest  naraŜona  na  duŜą
konkurencję  ze  strony  chwastów,  dlatego  zwalczanie ich w pierwszym roku wegetacji roślin
jest podstawowym zbiegiem uprawowym.

DuŜe zachwaszczenie plantacji wierzb krzewiastych w pierwszym roku jest najczęstszą

przyczyną niepowodzenia uprawy tego gatunku w kolejnych latach! Po zasadzeniu zrazów
(zanim zaczną rozwijać się pędy, 1–3 dni po sadzeniu) naleŜy zastosować herbicydy
doglebowe:

Tabela 17. Zalecane dawki herbicydów doglebowych [16].

Nazwa środka Dawka środka w kg/ha

Azotop

1,5–2,5

Bladex 50 WP

2,0–5,0

Bladex 500S.C.

3,0–4,0

Po zakończeniu pierwszego okresu wegetacji plantacje naleŜy skosić zimą w celu

stymulowania  wzrostu  i  rozkrzewienia  roślin  w  następnych  latach  uprawy  (pozyskane  pędy
nadają  się  do  produkcji  zrazów).  Z  jednego  ha  wierzby  w  pierwszym  roku  moŜna  uzyskać
materiał do posadzenia na ok. 5–7 ha nowej plantacji.

W dalszych latach uŜytkowania na dobrze prowadzonej plantacji szybko rosnących

wierzb  krzewiastych  chwasty  nie  stanowią  zagroŜenia  dla  roślin.  W  okresie  wegetacji  na
chwasty  jednoliścienne  moŜna  stosować  nalistne  herbicydy  selektywne  np.  Fusilade  Super
EC, Targa 10 EC, Targa Super 5 EC.
NawoŜenie.  W  pierwszym  roku  stosuje  się  nawoŜenie  NPK  w  proporcji  30:10:30  kg/ha.
W kolejnych  latach  naleŜy  zwiększyć  ilość  nawozów  ze  względu  na  to,  Ŝe  roślina  wytwarza
większą  ilość  pędów,  liści  i  korzeni  tj.  nawozy  NPK  w  proporcji  80:30:80  kg/ha.  Do
nawoŜenia  stosuje  się  takŜe  osady  ściekowe,  co  powoduje  znaczne  obniŜenie  kosztów,  gdyŜ
moŜna  je  uzyskać  praktycznie  za  darmo.  Niebagatelną  rolę  gra  to  teŜ  przy  pozyskiwaniu
ś

rodków z funduszy ekologicznych, gdyŜ jest to element ochrony środowiska.

Plony  i  zbiór.  Zbiór  wierzby  energetycznej  rozpoczyna  się  po  ustaniu  okresu  wegetacji  tj.
między  październikiem  –  listopadem  a  marcem  –  kwietniem.  Pędy  powinny  być  ścinane  na
wysokości  5–10  cm  nad  powierzchnią  gleby.  W  pierwszych  2  latach  pozyskuje  się  materiał
nasadzeniowy, a w latach następnych biomasę. W 1 roku z sadzonki wyrasta 1–3 pędów, które
osiągają  wysokość  1–2,5  m  i  grubość  7–13  mm.  W  takim  wypadku  z  1  ha  plantacji
otrzymujemy materiał do nasadzenia 5–7 ha. W 2 roku ilość pędów zwiększa się od kilku do
kilkunastu przy wysokości do 3 m i grubości 13–15 mm. W tych latach zbiory wykonuje się
za  pomocą  pił  spalinowych,  kosiarek  listwowych  lub sekatorów. W 3. roku rośliny uzyskują
wysokość do 4,5 m i grubość około 20 mm. W 4 roku wysokość pędów dochodzi do 6 m przy
grubości  30 mm.  Na biomasę  moŜna  pozyskiwać  materiał  w  cyklach  1-,  2-  lub  3-letnich.
NajwyŜszy  plon  uzyskuje  się  przy  zbiorze  co  3  lata  (od  18,37  t/ha/rok  u  Salix  viminalis  do
22,88  t/ha/rok  u  Ulv  Valne).  Do  zbioru  biomasy  w  cyklach  rocznych  moŜna  wykorzystać
silosokombajny do zbioru kukurydzy.
Uprawa rzepaku

Szczegółowa analiza kosztów bezpośrednich uprawy rzepaku, daje następującą strukturę:

uprawa roli ~ 10%; siew ~ 3,5–6%; regulacja zachwaszczenia ~ 16–20%; nawoŜenie ~ 33%;
ochrona przed chorobami ~ 7–10%; ochrona przed szkodnikami ~ 5–8%; zbiór ~ 18–23%.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Warto dokonać takiej analizy we własnym gospodarstwie po to, aby racjonalnie podejmować
decyzje technologiczne.
Dobór  przedplonu.  Przyrodnicza  wartość  róŜnych  gatunków  jako  przedplonów  dla  rzepaku
jest  róŜna.  MoŜna  ją  szeregować  od  najlepszych  do  najgorszych:  wczesne  strączkowe  na
nasiona  oraz  na  masę  zieloną,  wczesny  ziemniak,  motylkowate  wieloletnie  z  zakończonym
uŜytkowaniem w lipcu, jęczmień ozimy i jary, pozostałe zboŜa ozime, pszenica jara i owies.
W praktyce  rolniczej  waŜniejszym  staje  się  termin  zbioru  przedplonu,  jego  odległość  od
ostatniego  nawoŜenia  organicznego,  udział  buraka  w  tym  samym  zmianowaniu  oraz
częstotliwość występowania samego rzepaku (i innych krzyŜowych)w rotacji.
Uprawa  roli.  Klasyczne  zalecenia  przewidują  wykonanie  pod  rzepak  dwu  zespołów
uprawowych, tj. poŜniwnego i przedsiewnego. Jeśli termin zejścia z pola przedplonu stwarza
takie  moŜliwości  –  naleŜy  te  zalecenia  wykonać.  Ze  zbóŜ  warunki  takie  stwarza  jedynie
jęczmień ozimy. Po pozostałych kłosowych upraszcza się z reguły zespół upraw poŜniwnych,
rezygnując  z  podorywki  na  rzecz  talerzowania,  kultywatorowania  i  bronowania.  Ich
wykonanie  przyspiesza  mineralizację  słomiastych  resztek  i  kiełkowanie  części  chwastów
nasiennych,  wpływa  takŜe  korzystnie  na  osiadanie  późniejszej  orki  siewnej.  Jej  klasyczna
głębokość  to  20–22  cm.  Na  kulturalnych  glebach,  przy  niskiej  ścierni  przedplonu  dopuszcza
się  1  raz  w  rotacji  spłycenie  orki  do  12–14  cm.  Jeśli  orkę  wykonuje  się  bezpośrednio  przed
siewem,  korzystniej  dla  wschodów  jest  ją  zwałować  wgłębnie,  a  rolę  doprawić  agregatem
z wałem  strunowym.  W  niektórych,  z  reguły  duŜych,  gospodarstwach  rzepak  uprawia  się
systemem  bezorkowym.  Rolę  spulchnia  się  (miesza  się)  bez  odwracania,  na  głębokość
8–10 cm przy uŜyciu rototillera lub kultywatora o sztywnych łapach. Taka uprawa pozwala na
wymieszanie  nawozów,  rozdrobnienie  ścierni  i  tradycyjny,  tj.  redlicowy  siew.  Chwasty
ś

cierniskowe i samosiewy zniszczyć przedsiewnie totalnym herbicydem.

Siew.  Najwcześniejszych  siewów,  tj.  do  15–18  sierpnia  naleŜy  dokonać  na  Lubelszczyźnie,
Podlasiu,  Suwalszczyźnie  i  wschodniej  części  Mazowsza.  Dla  przekątnego  pasa  Polski  od
Pomorza,  śuław  i  Warmii  przez  Kujawy,  Zachodnie  Mazowsze,  Ziemię  Łódzką
i Świętokrzyską  po  Podkarpacie  –  najkorzystniejsze  siewy  tego  gatunku  powinny  być
zakończone do 20–22 sierpnia. Optymalne siewy w nizinnej strefie wszystkich części Śląska,
Ziemi  Lubuskiej,  Wielkopolski  i  części  przymorskiej  Pomorza  naleŜy  ukończyć  do  25–28
sierpnia.  Nawet  w  tej  najkorzystniejszej  klimatycznie  strefie  –  siewy  późniejsze  powodują
duŜą (około 50 kg dziennie) obniŜkę plonu i są przyczyną przemarzania plantacji, pogorszenia
zaolejenia  surowca,  zmniejszania  plonu  nasion  i  tłuszczu  z  ha.  Rzepak siany w optymalnym
terminie nie moŜe być gęsty. W technologiach intensywnych powinno to być ok. 70 roślin na
1 m

, którą uzyskuje się przy poprawnym wysiewie 4 kg nasion w rozstawie 15–18 cm.

W technologiach oszczędnych w nawozy i środki ochrony roślin lepszą konkurencyjność
uzyskuje rzepak w łanach bardziej zwartych, tj. ok. 100 roślin na 1 m

, którą uzyskuje się przy

wysiewie 5 kg. Siewy rzadsze moŜna zalecać przy punktowym siewie. Siewy gęstsze szkodzą
zimowaniu,  wylęganiu,  sprzyjają  poraŜeniu  przez  choroby  i  szkodniki.  Szeroką  rozstawę
rzędów dopuszcza się wyłącznie przy pielęgnacji mechanicznej międzyrzędzi. Rzepak naleŜy
siać równomiernie płytko na ~2 cm z małą prędkością siewnika.
NawoŜenie.  Pobranie  przez  rzepak  składników  na  1  tonę  plonu  nasion  (ze  słomą)  wynosi
55 kg  N,  28  kg  P

, 45 kg K

O, 6 kg Mg, 14–20 kg S. Warunkiem równowagi jonowej

w glebie, zapewniającej efektywne odŜywianie rzepaku, jest niekwaśny odczyn gleby i co
najmniej średnia zasobność w makro-składniki. W takim siedlisku glebowym moŜna
stosować tzw. zachowawcze nawoŜenie mineralne, uwzględniając bilans wynosu składników
z pola i ich zwrotu. Na glebach o średniej zasobności współczynniki bilansowe wynoszą dla
potasu 1,16, a dla fosforu 1,24. Na glebach o duŜej zasobności odpowiednio: 0,88 i 0,73. Tak

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

więc dawki nawozów dla dwu załoŜonych poziomów plonu a) 2,5 i b) 3,5 tony z ha powinny
wynosić, jak w poniŜszym zestawieniu.

Tabela 18. Dawki nawozów [opracowanie własne]

Poziom

uzyskiwanych

plonów t z ha

Współczynniki bilansowe

0.88 1,16 0,73 1,24 – –

2,5

100

130

3,5

140

180

120

Część z pobranych ilości składników, a głównie potas, zostaje na polu w słomie i wysokim

ciernisku rzepaku, l oczywiście naleŜy to zbilansować w nawoŜeniu roślin następczych.

Przydatne są wszystkie formy nawozów – pojedyncze, blendingi, wieloskładnikowe obecne na
rynku. Muszą jednak pozwolić (swym składem) na zbilansowanie poszczególnych składników
w obliczonej dawce. Potas, fosfor i magnez powinny być w całości zastosowane przedsiewnie.
Przeniesiona aplikacja na wiosnę zmniejsza efektywność plonotwórczą. Azot przedsiewnie (nie
więcej, jak 35–40 kg N) stosuje się tylko po zboŜach. W przypadku przyorywania całego plonu
słomy uzasadnione są dawki wyŜsze.

Azot moŜe być w formie saletry amonowej, roztworu siarczano-mocznikowego RSM,

mocznika, nawozu wieloskładnikowego. Słabo rosnący jesienią rzepak moŜna zasilić 5–10%
roztworem  mocznika  (150  l/ha)  z  siarczanem  magnezu  w  stadium  4–5  liści  lub  dolistnie
nawozami  wielomakroskładnikowymi,  np.  typu  Basfoliar.  Trzeba  podkreślić,  Ŝe
przenawoŜenie  azotem  lub  późna  jego  aplikacja  zwiększa  uwodnienie  tkanek,  hamuje
hartowanie i znacznie obniŜa zimotrwałość.

Siarkę najlepiej stosować w siarczanie amonu doglebowo wiosną. Dolistne nawoŜenie

siarką moŜe łagodzić niedobory tego składnika, zwykle jednak nie zabezpiecza odpowiedniej
ilości  dla  zaspokojenia  potrzeb  pokarmowych.  Efektywność  siarki  wzrasta  przy  wysokim
poziomie  nawoŜenia  azotowego.  Siarka  nie  wykorzystana  na  wzrost  plonu  pogarsza  jakość
nasion  poprzez  zwiększenie  zawartości  glukozynolanów,  a  więc  tych  obniŜających  jakość
ś

ruty lub makuchu.

Na wytworzenie plonu 2,5 t oraz 3,5 t nasion rzepak musi pobrać z gleby odpowiednio

137  kg  oraz  192  kg  N.  Uwzględniając,  Ŝe  wykorzystanie  azotu  z  nawozów  mineralnych
wynosi  ~  65%,  naleŜy  zastosować  odpowiednio  ~  100  i  ~  190  kg  N.  Pierwsza  wiosenna
dawka azotu nie powinna być mniejsza niŜ 100 kg/ha – w saletrze amonowej lub częściowo
w siarczanie  amonu,  a  częściowo  w  saletrze.  Forma  nawozu  w  drugiej  dawce  jest  mniej
waŜna.  Podział  na  więcej  niŜ  2  dawki  jest  nieefektywny,  szczególnie  w  warunkach  suchej
wiosny.  Efektywność  azotu  zmniejsza  się  takŜe  w  warunkach  braku  kompleksowej  ochrony
przed  szkodnikami  owadzimi.  W  technologiach  bardzo  wysokich  plonów  rzepak  moŜna
nawozić  dolistnie  roztworem  mocznika  w  formie  5–8%  roztworu  przed  lub  po  kwitnieniu,
najlepiej  po  analizie  chemicznej  górnych  liści.  MoŜna  takŜe  stosować  wieloskładnikowe
nawozy  dolistne  proponowane  przez  znane  firmy  nawozowe.  Najbardziej  efektywną
i opłacalną  jest  aplikacja  dolistna  boru  przed  kwitnieniem  w  nawozach  borowych
i wielomikroelementowych  przeznaczonych  dla  rzepaku  (Agrosol  R,  Agrovital  R,  Boraks,
Borvit, Insol 5, Insol B, Plonis 5, Plonvit R, Sombor DF i inne). NawoŜenia wymagają przede
wszystkich dobre plantacje – po dobrych przedplonach, na wapnowanych glebach.
Zbiór nasion. Niestety, w czasie dojrzewania i zbioru następują bezpowrotne straty znacznej
części  plonu  powstałe  przez  samoosypywanie  –  bez  udziału  maszyn  (nawet  do  100  kg  z ha)

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

oraz przez kombajn (od 100 do 450 kg). Ich wielkość zaleŜy od odmiany, warunków
meteorologicznych, nasilenia chorób i szkodników oraz

ustawienia maszyn do zbioru

W gospodarstwach duŜych naleŜy róŜnicować dobór odmian pod względem wczesności,

co  wydłuŜa  czas  optymalnego  zbioru,  podobnie  jak  zastosowanie  obu  metod  zbioru  –
wcześniejszej  dwuetapowej  i  późniejszej  w  kalendarzu,  czyli  jednoetapowej.  ZagroŜenie  dla
utraty  plonu  stwarza  rok  mokry  –  zmniejszając  o  około  20%  odporność  łuszczyn  na
samoosypywanie i na wstrząsy podczas pracy maszyn. Powoduje to skrócenie czasu zbioru o
małych stratach i ostatecznie zwiększa ubytki nasion nawet 3-krotnie. Stwierdzono, Ŝe sposób
wyposaŜenia  kombajnu  ma  decydujący  wpływ  na  straty.  W  kombajnie  zboŜowym
przeznaczonym  do  zbioru  rzepaku  straty  zmniejszają  się  nawet  4-krotnie  po  wydłuŜeniu
podłogi  zespołu  Ŝniwnego,  zastosowaniu  aktywnego  rozdzielacza  łanu,  zastosowaniu  sita
o średnicy  6  mm,  zamiast  standardowego  kłosowego,  oraz  sita  4  mm,  zamiast  Ŝaluzjowego,
i dostosowaniu pracy wszystkich zespołów kombajnu do zaleceń technicznych.

Zbiór jednoetapowy nie moŜe się rozpoczynać przed dojrzałością pełną (zawartość wody

w  nasionach  poniŜej  17%),  bowiem  pogarsza  to  wszystkie  parametry  jakości  nasion  oraz
powoduje samoogrzewanie i natychmiastowe ich pleśnienie. W warunkach duŜej wilgotności,
nierównego  dojrzewania  wywołanego  przemarznięciem  roślin  i  nierównego  wiązania
łuszczyn,  bardzo  wysokiego  nawoŜenia,  poraŜenia  zgnilizną  twardzikową,  zachwaszczenia
rumianowatymi, itp. – naleŜy uŜyć środków desykujących wg wskazań IOR.

Zbiór dwuetapowy moŜna rozpoczynać w fazie tzw. dojrzałości technicznej, kiedy łan

rzepaku  zaczyna  odbarwiać  się  z  ciemnozielonego  na  zielono-seledynowy.  Zginane  wtedy
w V lub U łuszczyny powinny pękać w zgięciu i pokazywać zielone nasiona brunatniejące na
bokach  (tzw.  rumieniec,  liczko).  Owo  brunatnienie  świadczy  o  zdolności  do  pełnego
zczernienia w łuszczynie na skoszonych łodygach, pomimo Ŝe zawartość wody w tym stadium
nasion  sięga  40%.  Po  dojrzeniu  jakość  nasion  jest  z  tej  metody  zwykle  lepsza.  Zbiór
dwuetapowy  (rzadszy  w  produkcji,  gdyŜ  kłopotliwy  organizacyjnie)  jest  wręcz  niezbędny na
plantacjach  silnie  zachwaszczonych,  w  których  ani  desykacja,  ani  regulacja  dojrzewania  nie
spełnia swych zadań.
Uprawa lnu
Len  (Linum)  naleŜy  do  rodziny  lnowatych  (linaceae).  WyróŜnia  się  3  typy  lnu,  róŜniące  się
pokrojem i budową:

−

drobnonasienny – typowy len włóknisty o wysokości 120 cm (łodygi cienkie delikatnie
rozgałęziające się w górnej części),

−

grubonasienny – jest to roślina oleista o wysokości 30–50 cm (łodyga silnie
rozgałęziająca się),

−

przejściowy – jest to roślina o cechach pośrednich.
Uprawiane w naszym kraju odmiany lnu są w typie włóknistym zbliŜone do pośredniego

(50–80  cm  wysokości  i  0,8–1,7  mm  grubości  łodygi).  Długość  technologiczna jest mierzona
od  blizny  po  liścieniach  do  pierwszego  rozgałęzienia.  Komórki  włókniste  są  długie  od
20–30  mm  do  10  cm,  o  średnicy  20–30  mikrometrów.  W  łodydze  ułoŜone  są  wiązkami.
Kwiaty  lnu  są  niebieskie,  białe  lub  róŜowe  (w  zaleŜności  od  odmiany),  5-płatkowe,
samopylne.  Owocem  lnu  jest  torebka  zawierająca  ok.  10  spłaszczonych,  jajowatych,
brunatnych,  połyskujących  nasion  (zawierają  35%  tłuszczu  i  23%  białka),  które w kontakcie
z wodą  silnie  śluzowacieją.  Len  ma  system  korzeniowy  palowy  słabo  rozwinięty  –  nie
umoŜliwia on pobierania roślinie składników pokarmowych i wody z głębszych warstw gleby.
W naszym kraju uprawiane są najczęściej następujące odmiany lnu: Ariadna, Artemida, Alba,
Minera, Nike, Wiko, Laura.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wymagania klimatyczne, glebowe, stanowisko w zmianowaniu

Len kiełkuje w temperaturze +4°C. Dobrze znosi przymrozki do – 4°C. Do prawidłowego

rozwoju roślina ta potrzebuje niezbyt wysokiej temperatury powietrza, ale za to jego wilgotność
powinna  być  duŜa.  Len  ma  bardzo  duŜe  wymagania  wodne  w  okresie  największego  wzrostu
(maj/czerwiec).  Odpowiednie  gleby  do  uprawy  tej  rośliny  to  gleby  średni  zwięzłe  lub  lekkie o
zwięzłym podglebiu. Odczyn powinien być obojętny lub lekko kwaśny. Lnu nie naleŜy uprawiać
na czarnoziemach, czarnych ziemiach, torfach i rędzinach, poniewaŜ rośliny się na nich wylegają
i  pogarsza  się  jakość  włókna  (zwłaszcza  na  rędzinach).  Lnu  nie  naleŜy  uprawiać  po  sobie,
poniewaŜ moŜe to doprowadzić do wylinienia gleby (moŜna go uprawiać nie częściej, niŜ co 6–
7  lat  na  tym  samym  polu).  Najlepszym  przedplonem  pod  uprawę  lnu  są  ziemniaki,  owies,
motylkowe lub zboŜa z wsiewką motylkowych.
NawoŜenie – pod len nie stosuje się nawozów organicznych. Wskazane są małe dawki azotu
10–50  kg/ha,  fosforu  30–40  kg/ha,  potas  40–80  kg/ha.  Siew  przeprowadzamy  w  połowie
okresu  siewu  zbóŜ  jarych.  Na  jednym  metrze  kwadratowym  powinno  być,  od  1700–1900
roślin.  Aby  uzyskać  taką  gęstość  roślin  naleŜy  wysiać  120–140  kg/ha  w  rozstawie,  rzędów
7–12 cm, nasiona powinny być umieszczone na głębokości od 2–3 cm.
Pielęgnacja.  Po  siewie,  jeśli  wystąpi  zaskorupienie  gleby,  naleŜy  je  zniszczyć  przy  uŜyciu
lekkiej brony lub kolczatki. W celu ochrony plantacji przed zachwaszczeniem naleŜy w razie
potrzeby  zastosować  oprysk  herbicydem  (Afalon  lub  Linurex).  Szczególnie  naleŜy  zwalczać
kaniankę  lnową,  która  jest  bardzo  groźnym  chwastem  (moŜna  ją  zwalczać  przy  uŜyciu
preparatu Reglone albo spalić).
Zbiór.  Długość  okresu  wegetacyjnego  lnu  wynosi  90–100  dni.  W  uprawie  lnu  wyróŜniamy
cztery fazy dojrzałości:

−

faza – dojrzałość zielona – tuŜ po przekwitnięciu,

−

faza – dojrzałość wczesna Ŝółta – łan jest Ŝółto zielony lub jasno Ŝółty, nasiona
brunatnieją,

−

faza – dojrzałość Ŝółta – cała roślina jest Ŝółta, opadają liście, jest to najwłaściwsza faza
zbioru,

−

faza – dojrzałości pełnej – cała roślina ma kolor brunatny, nasiona są juŜ dojrzałe, łodygi
są zdrewniale i łamliwe. – zbiór za późny.
Len moŜna zbierać dwiema metodami – ręcznie lub mechanicznie. Wyrywa się rośliny

i układa  na  polu,  aby  doschły.  Następnie  wiąŜe  się  w  dwóch  miejscach  w  snopki  i  ustawia
w daszki.  Plon  słomy  lnianej  z  1  hektara  wynosi  ok.  5  ton,  plon  nasion  to  ok.  0,4–0,8  tony.
Natomiast  nasion  lnu  oleistego  moŜna  uzyskać  około  0,6–2,8  t/ha,  a  słomy  4  t/ha.  Słomę
lnianą  poddaje  się  zabiegowi  roszenia,  międlenia  i  czesania.  Czynności  te  mają  na  celu
uzyskanie  jak  najlepszej  jakości  włókna,  które  przeznacza  się  do  produkcji  tkanin  i  lin.
Nasiona  lnu  wykorzystywane  są  w przemyśle farmaceutycznym, do produkcji oleju lnianego
oraz stanowię cenny dodatek w Ŝywieniu zwierząt.
Uprawa konopi

Konopie włókniste, zgodnie z Ustawa, są to rośliny z gatunku Cannabis sativa

zawierające w kwiatowych lub owocujących wierzchołkach roślin poniŜej 0,2% delta-9-
tetrahydrokannabinolu (D9 THC – substancja halucynogenna) w przeliczeniu na sucha masę.
Mogą być uprawiane wyłącznie :

−

na potrzeby przemysłu włókienniczego, chemicznego, celulozowo-papierniczego,
spoŜywczego, kosmetycznego, farmaceutycznego, materiałów budowlanych oraz
nasiennictwa,

−

na określonej powierzchni, w wyznaczonych rejonach, na podstawie zezwolenia na
uprawę, przy zastosowaniu kwalifikowanego materiału siewnego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

w oparciu o umowę zawartą z podmiotem gospodarczym posiadającym zezwolenie
wojewody na prowadzenie skupu słomy konopnej.
MoŜe to być umowa:

−

kontraktacji zawarta z podmiotem nie wpisanym do rejestru uznanych pierwszych
przetwórców słomy konopnej na włókno w przepisów o organizacji niektórych rynków
rolnych,

−

sprzedaŜy zawarta z podmiotem wpisanym do rejestru uznanych pierwszych
przetwórców,

−

zobowiązanie  do  przetworzenia  słomy  konopnej  na  włókno  składane Prezesowi Agencji
Rynku  Rolnego,  w  przypadku  gdy  prowadzący  uprawę  jest  jednocześnie  wpisany  do
rejestru uznanych pierwszych przetwórców słomy konopnej na włókno.
Zezwolenie  na  uprawę  konopi  włóknistych  wydaje  wójt  (burmistrz,  prezydent  miasta)

właściwy ze względu na połoŜenie plantacji. Zezwolenie określa:

−

podmiot, dla którego je wydano,

−

numer kolejny zezwolenia,

−

odmianę,

−

powierzchnie uprawy,

−

numer działki, na której będzie plantacja,

−

termin waŜności,

−

datę wydania zezwolenia.
W przypadku prowadzenia upraw konopi włóknistych w sposób niezgodny z wymaganiami

ustawy wójt (burmistrz, prezydent) wydaje nakaz zniszczenia plantacji, na koszt prowadzącego
uprawę.  Nakazowi  nadaje  się  rygor  natychmiastowej  wykonalności,  natomiast  osoba,  która
wbrew przepisom ustawy uprawia konopie włókniste podlega karze grzywny.
Polskie odmiany jednopiennych konopi włóknistych
Aktualnie  w  Rejestrze  Krajowym  COBORU  znajdują  się  takie  odmiany  jak:  Białobrzeskie,
Beniko i Silesia. Odmiany te charakteryzują się wysoką wartością gospodarczą. Nie stanowią
zagroŜenia  narkotycznego  –  zgodnie  z  wymogami  Ustawy  o  przeciwdziałaniu  narkomanii  –
zawierają poniŜej 0,2% D9 THC. NaleŜą do form środkowo-europejskich i przystosowane są
do warunków klimatu umiarkowanego. Zapewnienie im optymalnych warunków kliamtyczno-
glebowych  i  zastosowanie  właściwej  agrotechniki  gwarantuje  uzyskanie  wysokiego  plonu
o określonych parametrach technologicznych:

−

nasion (w zaleŜności od kierunku uprawy: 0,3–1,0 t/ha),

−

słomy (8–10t/ha),

−

włókna (2,5–3,0 t/ha).

Wymagania klimatyczno – glebowe

Wśród czynników klimatycznych decydujący wpływ mają temperatura i opady. W okresie

wegetacji potrzebują przynajmniej 250–300 mm opadów atmosferycznych. Dla prawidłowego
rozwoju  konopi  bardzo  waŜna  jest  wystarczająca  ilość  ciepła  w  okresie  ich
najintensywniejszego rozwoju tj. w czerwcu i lipcu. Niska temperatura i brak opadów w tym
okresie  wpływają  hamująco  na  wzrost  i  odbijają  się  niekorzystnie  na  wysokości  plonów.
Nasiona konopi kiełkują przy temperaturze 8–10°C w ciągu 8–12 dni, a młode rośliny znoszą
przymrozki  do  -6°C.  UmoŜliwia  to  stosunkowo  wczesny  siew  konopi,  pozwalający  na
osiągnięcie  dojrzałości  biologicznej  nie  później  niŜ  w  połowie  września.  W  naszych
warunkach  klimatycznych,  ma  to  istotne  znaczenie,  wobec  konieczności  dosuszenia  słomy
i nasion. Jednym z podstawowych warunków uzyskania dobrego plonu jest wybór właściwej
gleby. Konopie uwaŜane są za rośliny dolin rzecznych i nizin. Najodpowiedniejsze są dla nich
gleby  Ŝyzne,  bogate  w  próchnicę,  azot  i  wapń  o  odczynie  obojętnym  lub  lekko  zasadowym.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Unikać powinno się lekkich gleb piaszczystych i cięŜkich ilastych, jak równieŜ terenów stale
podmokłych.
NawoŜenie. Konopie, jako roślina wyróŜniająca się szybkim przyrostem biomasy potrzebują,
nie tylko Ŝyznych gleb, ale równieŜ odpowiedniego nawoŜenia. Zalecane w czystym składniku
dawki to:

−

90–120 kg/ha N,

−

70–100 kg/ha P

−

150–180 kg/ha K

−

na glebach zakwaszonych 15–20 q/ha CaO
Poszczególne składniki pokarmowe wpływają róŜnie na jakość i ilość uzyskanego plonu.

W najogólniejszym  zarysie  azot  wpływa  na  wzrost  rośliny,  potas  wykorzystany  jest  przy
tworzeniu  się  włókna,  a  fosfor  bierze  czynny  udział  w  wykształceniu  nasion.  Podobnie  jak
w przypadku  tworzenia  się  biomasy  innych  roślin,  decydującą  rolę  w  kształtowaniu  się
wysokości  plonu  słomy  i  włókna  odgrywa  azot.  JednakŜe  pamiętać  naleŜy,  Ŝe  nadmierna
dawka azotu przedłuŜa okres wegetacji konopi, sprzyja wybujałości roślin i obniŜa zawartość
oraz jakość włókna w łodygach.
Termin siewu. Właściwy termin siewu w znacznym stopniu wyznaczany jest przez przebieg
warunków  atmosferycznych  wiosną  i  ma  zasadnicze  znaczenie  przy  uprawie  konopi.
W Polsce  południowej  optymalny  termin  siewu  konopi  przypada  w  I  i  II  dekadzie  kwietnia,
w Polsce  środkowej  w  II  i  III.  Wysiew  konopi  w  zimną  glebę  powoduje  zbyt  długie
kiełkowanie nasion i wzrost procentu zaników roślin. Natomiast nadmierne opóźnienie siewu
skraca  gwałtowne  okres  wegetacji  obniŜając  wysokość  i  jakość  plonu.  Konopie  zasiane
bardzo  późno  tj.  na  początku  lipca,  dojrzewają  niewiele  później  niŜ  zasiane  na  początku
kwietnia, jednakŜe dają znacznie niŜsze plony słomy, zwłaszcza włókna i nasion. Optymalna
gęstość  siewu  konopi  zaleŜy  przede  wszystkim  od  przeznaczenia  plonu  i  warunków
klimatyczno-glebowych.  Liczba  roślin  na  jednostce  powierzchni  ma  podstawowe  znaczenie
dla  wydajności  i  jakości  włókna.  Na  plantacjach  przemysłowych  (na  włókno)  stosuje  się
rozstaw rzędów 7,5–15 cm i ilość wysiewu w zaleŜności od celu uprawy od 40 do 70 kg/ha.
Zabiegi  pielęgnacyjne.  Z  uwagi  na  silny  wzrost  konopi  i  konkurencyjność  w  stosunku
do chwastów,  zabiegi  pielęgnacyjne  mogą  okazać  się  zbyteczne,  zwłaszcza  w  uprawie
na włókno.  Jeśli  jednak  pole  pozostaje  w  słabej  kulturze,  to  zaleca  się  stosowanie  przed
wschodami Afalonu w dawce 1–1,2 kg/ha.

Termin zbioru konopi naleŜy do najwaŜniejszych czynników warunkujących wielkość

i jakość plonu. ZaleŜy on przede wszystkim od przebiegu warunków klimatycznych w okresie
wegetacji, odmiany i kierunków uprawy – odbywa się w miesiącach: II połowy sierpnia
do września.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1)  Jakie rośliny uprawia się na cele nieŜywnościowe?
2)  Jakie rośliny uprawia się na cele energetyczne?
3)  Jakie warunki trzeba spełnić aby z powodzeniem uprawiać wierzbę energetyczną i rzepak?
4)  Jakie zasady naleŜy zachować podczas uprawy lnu, a jakie przy uprawie konopi?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj technologię produkcji wybranej rośliny energetycznej lub włóknistej.

W opracowaniu umieść schemat technologiczny kolejno wykonywanych czynności, opis ich
wykonania z uwzględnieniem uŜytych maszyn i urządzeń oraz terminów ich wykonania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  wybrać roślinę, którą moŜna uprawiać w Twojej okolicy,
2)  opracować schemat technologiczny dla projektowanej uprawy
3)  opracować tabelę do wykonania opisu
4)  wykorzystując tabelę opisać technologię zgodnie z poleceniem,
5)  zaprezentować swoje opracowanie z uzasadnieniem wyboru rozwiązań.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

komputer z dostępem do sieci Internet, kalkulator

−

projektor multimedialny

−

ksiąŜki lub czasopisma z informacjami dotyczącymi uprawy roślin energetycznych
i włóknistych.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) scharakteryzować rośliny uprawiane na cele nieŜywnościowe?

2) zaprojektować technologie produkcji roślin energetycznych?

3) zaprojektować technologie produkcji roślin włóknistych?

4) wskazać formalne uwarunkowania produkcji konopi włóknistych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uwaŜnie instrukcję,
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi,
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych,
4.  Sprawdzian składa się z 20 zadań,
5.  Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi,
6.  Tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa,
7.  W przypadku pomyłki, błędną odpowiedź weź w kółko i zaznacz prawidłową,
8.  Za kaŜdą prawidłową odpowiedź moŜesz zdobyć 1 punkt,
9.  Na uwaŜne przeczytanie i udzielenie odpowiedzi masz 35 minut.

Powodzenia!

Materiały dla ucznia:

−

instrukcja,

−

zestaw zadań testowych,

−

karta odpowiedzi.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Gryka zaliczana jest do

roślin okopowych.

roślin zboŜowych.

roślin motylkowych drobnonasiennych.

roślin przemysłowych.

2. Heliofity to

rośliny światłolubne.

rośliny cieniolubne.

rośliny dnia krótkiego.

rośliny wraŜliwe na zmiany temperatury.

3. Uprawki odwracające wykonuje się

bronami.

kultywatorem.

wałem.

pługiem.

4. Do uprawy na glebach lekkich nadaje się

jęczmień.

pszenica.

yto.

kukurydza.

5. Długość okresu wegetacyjnego uzaleŜniona jest od

temperatury gleby.

wilgotności gleby.

yzności gleby.

struktury gleby.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Projektując technologię produkcji wybranej rośliny naleŜy w kolejności uwzględnić:

przygotowanie stanowiska i siew.

zbiór i nawoŜenie.

nawoŜenie i przygotowanie stanowiska.

pielęgnację i ochronę roślin i zbiór.

7. NajwyŜsza produkcyjność pastwiska występuje w

sierpniu.

kwietniu.

lipcu.

czerwcu.

8. Warzywa i owoce są dostarczycielami przede wszystkim

witamin i związków mineralnych.

białka o wysokiej wartości biologicznej.

łatwostrawnych tłuszczów.

łatwostrawnych węglowodanów

9. Aby otrzymać produkty ogrodnicze wysokiej jakości Ŝywieniowej naleŜy zdecydować się

na
a)

gospodarowanie intensywne.

gospodarowanie konwencjonalne..

gospodarowanie ekologiczne.

intensywną produkcję szklarniową.

10. Podstawą Ŝywienia bydła powinny być

pasze treściwe.

przemysłowe mieszanki paszowe.

pasze mineralne.

pasze objętościowe.

11. Sylwetka krowy mlecznej ma kształt kłody zbliŜony do

prostokąta.

trójkąta.

kwadratu.

trapezu.

12. Oznaką zdrowia zwierzęcia jest

gładka lśniąca skóra.

gorący nos.

dobrze przycięte racice.

chęć do spania.

13. Do rozrodu moŜna dopuszczać zwierzęta, które

są reprezentantami odpowiednich ras.

osiągnęły dojrzałość płciowa.

są odpowiednio wysokie.

osiągnęły dojrzałość rozpłodową.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. W rolnictwie ekologicznym

moŜna stosować GMO.

w ograniczonym zakresie moŜna stosować GMO.

moŜna stosować GMO w wyjątkowych przypadkach.

pod Ŝadnym pozorem nie moŜna stosować GMO.

15. W podorywce stosunek głębokości do szerokości skiby wynosi

1:3.

1:2.

1:1.

3:1.

16. Do kompleksowego planowania produkcji zwierzęcej wykorzystuje się

programy komputerowe do układania dawek Ŝywieniowych.

programy zarządzania stadem.

programy do prowadzenia rachunkowości rolnej.

programy kontroli warunków mikroklimatycznych .

17. Rozsiewając nawozy mineralne nie moŜna

wychodzić z ciągnika.

spoŜywać posiłków i palić tytoniu.

robić przerw w pracy.

ładować nawozów na polu.

18. W przypadku wystąpienia choroby zwalczanej z urzędu

zwierzęta się natychmiast leczy.

zwierzęta są szczepione.

zwierzęta są ubijane, a właściciel otrzymuje odszkodowanie.

zwierzęta są ubijane, a właściciel nie otrzymuje odszkodowania.

19. Orka głęboka jest wykonywana w zespole uprawek

przedsiewnych.

przedzimowych.

poŜniwnych.

wiosennych.

20. W płodozmianie paszowym udział roślin pastewnych powinien przekraczać

80%.

65%.

50%.

35%.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Organizowanie produkcji rolniczej

W karcie odpowiedzi zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

1. Kodeks Dobrej Praktyki Rolniczej. FAPA, Warszawa 2002
2. Kowalak Z.: Produkcja rolnicza. Cz.1. Gospodarstwo rolne i jego organizacja. EMPi

Poznań 2002

3. Kowalak Z.: Produkcja rolnicza. Cz. 2. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 2003

4. Kowalak Z.: Produkcja rolnicza. Cz. 3. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 2003

5. Kowalak Z.: Produkcja rolnicza. Cz. 4. Wydawnictwo eMPi

, Poznań 2004

6.  Hodowla zwierząt, tom 1 i 2 PWRiL, Warszawa 1996
7.  Podstawy produkcji zwierzęcej. WSiP, Warszawa 1997
8.  Podstawy produkcji roślinnej. PWRiL, Warszawa 1999
9.  Popowicz T. i wsp.: Rolnictwo ekologiczne – poradnik merytoryczno-metodyczny.

Wydawnictwo Brwinów 1998

10.  Poradnik PROW. CDR, Brwinów 2006.
11.  Siebeneicher G.E.: Podręcznik rolnictwa ekologicznego. PWN, Warszawa 1997
12.  Skrócone normatywy produkcji rolnej. RCDRRiOW, Radom 2000
13.  Sołtysiak U. (red.): Rolnictwo ekologiczne. Rolnictwo ekologiczne od producenta do

konsumenta. Stowarzyszenie Ekoland i Fundacja LEBEN&UMWELT, Warszawa 1995

14.  Technologie produkcji roślinnej. PWRiL, Warszawa 1999
15.  Zwykła Dobra Praktyka Rolnicza. FAPA, Warszawa 2003
16.  www.kpodr.pl