ARCHITEKTURA ISLAMU

VI w. – powstanie islamu
XVw. – podbicie Konstantynopola przez Turków/Arabów

Przekształcona  świątynię  Hagia  Sophia  na  meczet,  dobudowano  do  niej  cztery  minarety
i studnię do ablucji (rytualnego obmycia).
Stała  się  ona  wzorem  dla  ponad  100  obiektów  na  terenie  samego  Konstantynopola..
Stosowano te same zasady konstrukcyjne oraz podobne zasady formalne.

Błękitny Meczet – wybudowany w XV w., na wzór Hagi Sophii, którą miał przyćmić.

Minaret - wysoka, zwykle smukła wieŜa stawiana przy meczecie z nadwieszonym balkonem
lub  galeryjką,  z  którego  muezin  mógł  nawoływać  wiernych  na  modlitwę,  miała  równieŜ  za
zadanie komunikację z Allachem.

Arabeska  –  abstrakcyjne  malowidło,  element  strukturalny  lub  mozaika  bez  elementów
antropomorficznych.

Rodzaje meczetów:

dziedzińcowy, z hypostylową salą modlitw (Kair, Kairuan, Kordowa) - liwany.

kopułowy (meczet turecki budowany na wzór Hagii Sophii - Stambuł, Edirne).

przebudowany z kościoła chrześcijańskiego ze zmianą kierunku (Damaszek).

hypostylowy z kopułkami (Bursa).

PRZYKŁADY MECZETÓW:

Złoty Meczet w Samarze

meczet pochodził z 944 roku

zniszczony w zamachu w 2006r.

Meczet Umajjadów w Damaszku

jedno z największych, najstarszych i najbardziej szanowanych sanktuariów
muzułmańskich, tak przez sunnitów, jak i przez szyitów.

Wzniesiony w latach 706-715

Miejsce przechowywania relikwii św. Jana Chrzciciela, czczonego w islamie pod
imieniem Jahja.

DuŜy prostokątny dziedziniec (arab. ‘sahn’) meczetu o wymiarach 120 × 40 m
otaczają z trzech stron arkady, a z czwartej pomieszczenie do modlitw

Sala modlitewna składa się z trzech naw poprzedzielanych rzędami kolumn i arkad –
te ostatnie to spolia, elementy pozyskane po rozebraniu katedry bizantyjskiej.

Arabowie zniszczyli urbanistykę Damaszku stworzona przez Rzymian.

Wielski Meczet w Samarze

Budowa ukończona w 847r.

hipostylowa sala z rzędami kolumn, na której
wspiera się wielki spiralny minaret.

Salę modlitw otaczał potęŜny mur wysokości 10
m, długości 240 m i szerokości 158 m.

Meczet ibn Tulun w Kairze

Jeden z największych na świecie

Pochodzi z IX – XI w.

największy oraz najbardziej harmonijny monument muzułmański w Kairze

Posiada lekko gotyzujący łuk

Biforyjne (podwójnie dzielone) okna

Alhambra (arab. "czerwona wieŜa") - dawna twierdza mauretańskich kalifów, załoŜenie
pałacowe, zbudowane w XIII-XV w Grenadzie:

okrągły dziedziniec wewnętrzny otoczony kruŜgankami → Patio de los Leones
(podwórze lwów) z wodotryskiem opartym na 12 lwach

podstawą wszystkich elementów (budynków, elewacji) był kwadrat i kolejno
tworzone prostokąty poprzez wykorzystanie długości przekątnej kwadratu jako boku
kolejnej figury.

okolumnowanie: na dole rzymsko-korynckie, na piętrze jońskie

bogactwo estetyczne

ARCHITEKTURA ROMAŃSKA

Wpływy bizantyjskie są widoczne w architekturze islamu i architekturze romańskiej.

Cechy charakterystyczne średniowiecznego miasta:

Brak projektu

Na początku powstawał mur i fosa, potem pozostała część miasta

Miasto mają chaotyczny układ

Akwizgran (ob. Aachen) – nowa stolica Cesarstwa Rzymskiego, którą przeniósł Karol
Wielki.

Kaplica pałacowa

jeden z najwaŜniejszych zabytków sztuki karolińskiej

Historyczny kompleks tworzyła kaplica
i połoŜony na północ pałac cesarski

Zbudowana ok. 788-800r.

Na wzór kościoła S. Vitale w Rawennie

Przykryty sklepieniem klasztornym ośmiobok
z szesnastobocznym obejściem sklepionym kolebkami
z lunetami

Florencja - San Miniato Al. Monte

Niewielki kościółek na wzgórzu cmentarnym.
Posiada pułapową konstrukcję, która jest wymieniana co
jakiś czas.

Wenecja

Kościół św. Marka w Wenecji:

Tambur z odpowiednim dociąŜeniem

Na planie greckiego krzyŜa

Kaplice dobudowane w XIII i XIV w.

Znakomita akustyka – koncerty Monteverdi’ego

Piza

Krzywa WieŜa
Jej  budowę  rozpoczęto  w  1173  jako  dzwonnicy  katedry,
jednakŜe  ze  względu  na  piaszczysty  grunt  zaczęła  się
przechylać juŜ w trakcie budowy.

Odchylona od pionu o 7m.

Katedra
Zbudowana w latach 1063-1118, następnie po poŜarze w 1595
odbudowana  w  1604  roku.  Najcenniejsze  zabytki  to
południowe drzwi wykonane z brązu (1180) przez Bonannusa,
mozaika  Chrystus  w  Majestacie  (1302)  w  apsydzie  i  ambona  (1302-1311)  autorstwa
Giovanniego Pisano.

Elewacja → bizantyjska kolumna i pełny łuk
Eliptyczna kopuła

Baptysterium
W  budowli  moŜna  zidentyfikować  kilka  stylów  architektonicznych,  romański  w  bryle
budynku,  gotycki  w  zdobiących  elewacje  pinaklach,  renesans  w  półkolistych  arkadach.
Projekt budynku wykonał Diotisalvi, natomiast budowę ukończyli Giovanni i Nicola Pisano.
Wewnątrz  zwraca  uwagę  marmurowa  chrzcielnica  Guida  Bigaralliego  oraz  ambona  Nicoli
Pisano.

Kościół San Ambrogio w Mediolanie

Jest jednym z najstarszych kościołów w Mediolanie.

Trzy  nawy  z  absydami  poprzedzone  czworokątnym
dziedzińcem,  otoczonym  kruŜgankami.  Fasada  jest  niska
i  zwarta.  Wnętrze  zostało  zaprojektowane  według
najbardziej  rozwiniętych  wówczas  technik.  Znajdziemy
tam  sklepienie  krzyŜowo-Ŝebrowe  z  łukami,  które
zbiegają się w specjalnie do tego przeznaczonej strukturze

nośnej. Czworokątny dziedziniec z kruŜgankami, stojący przed bazyliką, miał swego czasu za zadanie
gromadzić katechumenów.
Bazylika  posiada  dwie  dzwonnice.  Prawa,  zwana  dzwonnicą  mnichów,  pochodzi  z  VIII  w.
i  ma  wygląd  surowy,  charakterystyczny  dla  wieŜ  obronnych.  Lewa  natomiast,  zwana  dzwonnicą
kanoników, sięga swymi początkami r. 1144. Prawdopodobnie projektował ją ten sam architekt, który
projektował  przebudowę  bazyliki,  poniewaŜ  dzwonnica  odzwierciedla  te  same  pomysły
architektoniczne, co portyki dziedzińca.

Katedra w Wormacji

Katedra powstała na wyniosłym wzgórzu, na miejscu dawnego forum rzymskiego. Katedra otrzymała
kształt trójnawowej bazyliki z transeptem i wieŜą na skrzyŜowaniu naw. W dobie gotyku kościół
otrzymał kilka kaplic m.in. św. Anny i św. Jerzego. W XIV w. wzniesiono m.in. portal południowy.

Polska

Wąchock
Zespół kościelno–klasztorny cystersów z XII
w z romańskim kapitularzem przykrytym
sklepieniem

krzyŜowo-Ŝebrowym

jest

prawdziwą

mieszanką

stylów

architektonicznych.
Romański

kościół

klasztorny

pw.

Najświętszej Marii Panny i św. Floriana
z XIII w. zachowany jest w niezmienionym
kształcie

układu

cysterskiego.

Kościół

zbudowano z naprzemiennie ułoŜonych
ciosów czerwonego piaskowca wąchockiego
i

jasnego

kunowskiego.

Ten

sposób

budowania pochodzi z północnych Włoch.
Kościół był wielokrotnie przebudowywany.
Pozostałością

epoce

gotyku

są

podniesione szczyty oraz ślady gotyckiej
dobudówki po północnej stronie budowli.

Sulejów
Zespół  klasztorny  opactwa  cysterskiego
w  Sulejowie,  jeden  z  najlepiej  zachowanych
zespołów pocysterskich w Polsce.
Kościół  św.  Tomasza  –  trójnawowa  bazylika
z transeptem. Jego budowa rozpoczęła się ok.
1177  roku,  data  konsekracji  kościoła,  rok
1232  przyjmowany  jest  jako  zakończenie
budowy.  Bryła  kościoła  zachowała  się
w  nienaruszonym  układzie.  Najciekawiej
prezentuje się romański portal i rozeta

Kraków – początki miasta (romanizm)

Najstarszy  ośrodek  osadniczy  znajdował  się  m.in.  na  obronnym  Wzgórzu  Wawelskim  i  był  jednym
z waŜniejszych grodów w plemiennym państwie Wiślan.
Pierwsza wiarygodna pisemna wzmianka o Krakowie pochodzi z dokumentu Dagome iudex z ok. 992
roku.  Nad  Wisłą  obok  Wawelu,  niewielkim  wzgórzu  z  jurajskiego  wapienia,  według  legendy  stała
niegdyś  świątynia  pogańska,  na  miejscu  której  zbudowano  następnie  kościół  romański  pw.  św.
Michała Archanioła. Co najmniej od 1000 w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa.

Oprócz  katedry  na  wzgórzu  istniały  takŜe  inne  zabudowania.  Pierwsze  odnalezione  szczątki  po
budowlach drewnianych pochodzą z IX wieku, a kamienne – z przełomu X i XI wieku. Z tego okresu
pochodzą pozostałości budowli, takich jak:

Rotunda Najświętszej Marii Panny, prawdopodobnie z przełomu X i XI wieku

Kościół B, którego najstarsze części pochodzą z X wieku

Kościół św. Gereona, prawdopodobnie kaplica pałacowa

Kościół św. Jerzego, przebudowywany w późniejszych okresach

Kościół św. Michała

Sala o 24 słupach, być moŜe palatium ksiąŜęce

budowla czworokątna z przełomu X i XI wieku, o nieznanym przeznaczeniu, być moŜe
ksiąŜęcy spichlerz lub grobowiec

stołp – wieŜa obronna i mieszkalna

Budowę  drugiej  katedry,  tzw.  hermanowskiej  rozpoczęto  pod  koniec  XI  wieku,  prawdopodobnie
właśnie  z  fundacji  Władysława  Hermana.  Jej  konsekracja  nastąpiła  w  1142  roku.  O  budowli  tej
wiadomo zdecydowanie więcej, choćby ze względu na jej zachowany wizerunek na odcisku pieczęci
kapituły  krakowskiej  z  XIII  wieku.  TakŜe  pozostałości  są  zdecydowanie  lepiej  zachowane  –  dolna
część  WieŜy  Wikaryjskiej  (Srebrnych  Dzwonów)  oraz  w  całości  trójnawowa  krypta  św.  Leonarda,
wsparta  na  8  kolumnach.  W  1118  roku  pochowano  tam  biskupa  Maurusa,  z  którego  grobu  wyjęto
m.in. patenę i kielich. Z tego okresu pochodzą takŜe:

rotunda przy bastionie Władysława IV, z XII wieku, być moŜe baptysterium

kościół przy Smoczej Jamie

rotunda przy baszcie Sandomierskiej, być moŜe z 2 połowy XI wieku

W 1305 lub 1306 roku katedra spłonęła, ale nie w całości, w związku z czym w 1320 roku moŜliwa
była  koronacja  Władysława  Łokietka.  W  tym  samym  roku,  z  inicjatywy  króla,  rozpoczęto  budowę
nowej,  trzeciej  z  kolei,  która  w  swoim  głównym  zrębie  istnieje  do  dziś.  W  1364  została  ona
konsekrowana. Jest  to  budowla  trzynawowa  z  transeptem  i  ambitem,  do  której od  początku  budowy
i przez następne wieki dostawiano kaplice. Pierwsze powstawały przy prezbiterium – w 1322 została
konsekrowana kaplica św. Małgorzaty, dziś pełniąca funkcję zakrystii, a kilka lat później wzniesiono
kaplicę nazwaną później kaplicą Batorego.