Garbarz_skor_744[03]_Z3.04

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Barwniki i ich podział

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.1.1. Podział barwników organicznych

4.1.1.2. Barwienie okrywy włosowej

4.1.1.3. Barwniki utlenialne stosowane w futrzarstwie

4.1.1.4. Charakterystyka środków do barwienia

4.1.1.5. Teoria barwienia włosa za pomocą futramin

4.1.1.6. Wpływ czynników na proces barwienia barwnikami utlenialnymi

4.1.1.7. Technika barwienia barwnikami utlenialnymi

4.1.1.8. Urządzenia do barwienia okrywy włosowej skóry futerkowych

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Barwienie okrywy włosowej innymi rodzajami barwników

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.1.1. Barwienie barwnikami naturalnymi

4.2.1.2. Barwienie barwnikami anionowymi

4.2.1.3. Barwienie barwnikami metalokompleksowymi

4.2.1.4. Barwienie skór futerkowych barwnikami kwasowymi

4.2.1.5. Barwienie barwnikami kwasowo-chromowymi

4.2.1.6. Barwienie barwnikami zawiesionowymi

4.2.1.7. Barwienie barwnikami kadziowymi

4.2.1.8. Barwienie barwnikami reaktywnymi

4.2.1.9. Barwienie solami metali

4.2.1.10. Operacje końcowe po barwieniu

4.2.1.11. Wpływ czynników na proces barwienia

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Uszlachetnianie okrywy włosowej skór futerkowych metodą polofiksowania

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.1.1. Metody uplastyczniania okrywy włosowej

4.3.1.2. Polofiksowanie po uprzednim uplastycznieniu okrywy włosowej

4.3.1.3. Polofiksowanie po barwieniu skór futerkowych

4.3.1.4. Barwienie skór z okrywą włosową po polofiksowaniu

4.3.1.5. Wady skór polofiksowanych

4.3.1.6. Inne metody uszlachetniania okrywy włosowej

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy z zakresu uszlachetniania

okrywy włosowej skór, a także ułatwi Ci wykonywanie poszczególnych czynności,
związanych z tymi procesami.

Poradnik ten zawiera:

1. Wymagania wstępne, czyli wykaz niezbędnych umiejętności i wiedzy, które powinieneś

mieć opanowane, aby przystąpić do realizacji tej jednostki modułowej.

2. Cele kształcenia tej jednostki modułowej.
3. Materiał nauczania umożliwia samodzielne przygotowanie się do wykonania ćwiczeń

i zaliczenia sprawdzianów. Wykorzystaj do poszerzenia wiedzy wskazaną literaturę oraz
inne źródła informacji. Obejmuje on również ćwiczenia, które zawierają:

−

wykaz materiałów, narzędzi i sprzętu potrzebnych do realizacji ćwiczenia,

−

pytania sprawdzające wiedzę potrzebną do wykonania ćwiczenia,

−

sprawdzian teoretyczny,

−

sprawdzian umiejętności praktycznych.

4. Przykład zadania/ćwiczenia oraz zestaw pytań sprawdzających Twoje opanowanie wiedzy

i  umiejętności  z  zakresu  całej  jednostki.  Zaliczenie  tego  ćwiczenia  jest  dowodem
osiągnięcia  umiejętności  praktycznych  określonych  w  tej  jednostce  modułowej.
Wykonując  sprawdzian  postępów  powinieneś  odpowiadać  na  pytanie  tak  lub  nie,  co
oznacza, że opanowałeś materiał albo nie.
Jeżeli  masz  trudności  ze  zrozumieniem  tematu  lub  ćwiczenia,  to  poproś  nauczyciela  lub

instruktora o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność.
Po przerobieniu materiału spróbuj zaliczyć sprawdzian z zakresu jednostki modułowej.
Jednostka modułowa: Uszlachetnianie okrywy włosowej skór, której treści teraz poznasz jest
jednym z modułów koniecznych do zapoznania się z procesem uszlachetniania i wykończania
skór z okrywy włosowej skór.

Bezpieczeństwo i higiena pracy

W czasie pobytu w pracowni musisz przestrzegać regulaminów, przepisów

bezpieczeństwa i higieny pracy oraz instrukcji przeciwpożarowych, wynikających z rodzaju
wykonywanych prac. Przepisy te poznasz podczas trwania nauki.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Schemat układu jednostek modułowych

744[03].Z3.04

Uszlachetnianie okrywy

włosowej skór

744[03].Z3.05

Uszlachetnianie tkanki

skórnej skór z włosem

744[03].Z3

Technologia wykończania

i uszlachetniania skór z włosem

744[03].Z3.01

Natłuszczanie skór z okrywą

włosową

744[03].Z3.02

Suszenie skór wyprawionych

z okrywą włosową

744[03].Z3.03

Przygotowanie skór

wyprawionych z okrywą włosową do

uszlachetniania

744[03].Z3.06

Ocena jakościowa,

rozsortowywanie i przechowywanie

skór wyprawionych z okrywą włosową

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej „Uszlachetnianie okrywy

włosowej skór” powinieneś umieć:

−

odczytywać i stosować instrukcje technologiczne dotyczące czynności i operacji
natłuszczania oraz przygotowania skór do uszlachetniania,

– przygotowywać skóry do chemicznego, termicznego i mechanicznego uszlachetniania,
– sporządzać kąpiele umartwiającą, zaprawiającą i barwiącą włos zgodnie z instrukcją

technologiczną,

−

stosować podstawowe metody badania organoleptycznego skór przeznaczonych do
barwienia,

−

rozpoznawać sposoby przygotowania skór do barwienia,

−

zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami ergonomii,

−

dobierać i stosować odzież ochrony osobistej na stanowiskach mechanicznej i chemicznej
obróbki skór,

−

stosować zasady bezpiecznej pracy i ochrony środowiska przy obsłudze maszyn i
urządzeń oraz transportu skór między stanowiskami pracy,

−

korzystać z różnych źródeł informacji.

−

pracować w grupie i indywidualnie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Barwniki i ich podział

4.1.1. Materiał nauczania

Do barwienia skór stosuje się najczęściej barwniki organiczne. Barwniki te wykazują trzy

podstawowe cechy: są barwne, mają zdolność wiązania się ze skórą garbowaną i są
rozpuszczalne w wodzie.

Mimo dużej różnorodności i złożonego składu wszystkie barwniki mają pewne cechy

budowy wspólne. Wszystkie są nienasyconymi związkami organicznymi. Nienasycony
charakter cząsteczki barwnika jest spowodowany obecnością pierścieni aromatycznych
i dodatkowo pewnych układów nienasyconych, decydujących o barwie barwników. Zależność
między budową cząsteczki barwnika a jego barwą można przedstawić równaniem:

barwnik = chromogen + auksochrom

Chromogenem jest układ aromatyczny zawierający grupy nienasycone, tak zwane

chromofory – nośniki barwy. Wchodzący w skład cząsteczek barwnika auksochrom powoduje
pogłębienie barwy chromoforu i nadaje cząsteczce barwnika powinowactwo do włókna.
Cząsteczki barwników zawierają ponadto zazwyczaj grupy sulfonowe –SO

OH lub –SO

ONa

zwiększające  rozpuszczalność  barwnika  w  wodzie.  Uważa  się,  że  grupy  chromoforowe
charakteryzują  się  obecnością  ruchliwych  π  elektronów,  w  których  różnica  energii  w  stanie
podstawowym  i  w  stanach  wzbudzonych  odpowiada  kwantom  energii  promieniowania  w
zakresie  widzialnym.  Przykłady  chromoforów  oraz  odpowiadające  im  długości  fali
maksimum  absorpcji  zestawiono  w  tabeli  1.  Auksochromy  zaś  wyprowadza  się
z następujących grup:

−

grupy aminowej –NH

−

grupy fenolowej –OH.

Auksochromy są to więc grupy zasadowe –NH

lub kwaśne –OH, albo pochodne tych

grup powstałe przez podstawienie wodorów przez reszty alkilowe lub arylowe.

Tabela 1. Przykłady chromoforów i odpowiadające im długości fali

Chromofor

nazwa grupy

wzór

Długość fali λ max nm

Azowa

N = N

350

Nitrozowa

N = O

300;665

Nitrowa

270

Azometinowa

CH = N

190

Etylenowa

C = C

175-185

Karbonylowa

C = O

190; 280

Warunkiem barwności związku organicznego jest obecność co najmniej dwóch grup

chromoforowych w jego cząsteczce.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.1.1. Podział barwników organicznych

Ogólnie barwniki dzieli się na syntetyczne i naturalne, a klasyfikuje się je zależnie od

budowy chemicznej i praktycznego stosowania,

Klasyfikacja barwników ze względu na budowę chemiczną uwzględnia rodzaj i liczbę

chromoforów  lub  niekiedy  rodzaj  określonych  grup.  Podział  ten  jest  jednak  przejrzysty  dla
techników  zajmujących  się  praktycznym  stosowaniem  barwników.  Dla  praktyki
przemysłowej  o  wiele  cenniejszy  jest  podział  barwników  ze  względu  na  ich  stosowanie
i własności techniczne.

W wykończalnictwie skór praktyczne znaczenie ma podział barwników z punktu

widzenia ich powinowactwa to tkanki skóry garbowanej oraz ich własności technicznych
(tabela 2).

Tabela 2. Podział barwników stosowanych w wykończalnictwie skór

Barwniki rozpuszczalne w wodzie

1. Barwniki anionowe

a)  kwasowe
b)  heteropolarne
c)  kwasowo-chromowe
d)  metalokompleksowe

2.  Barwniki kationowe
3.  Barwniki amfoteryczne
4.  Barwniki reaktywne
5.  Barwniki naturalne
6.  Barwniki utleniane

Barwniki nierozpuszczalne w wodzie

Barwniki siarkowe

Barwniki rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych

1. Barwniki spirytusowe
2. Barwniki tłuszczowe

4.1.1.2. Barwienie okrywy włosowej

Barwienie okrywy włosowej pozwala na usunięcie naturalnych wad lub wyrównanie

barwy włosa niektórych skór futerkowych, pogłębia ono połysk włosa i powiększa asortyment
skór  futerkowych.  Można  otrzymać  również  skóry  o  barwie  i  deseniu  nie  spotykanym
w  przyrodzie,  a  niekiedy  jest  to  podyktowane  modą.  Skór  futerkowych  szlachetnych  jak:
norki,  lisy  srebrne,  płomieniste,  szynszyle,  sobole,  zazwyczaj  nie  barwi  się,  natomiast
większość skór zwykłych  barwi się w celu upodobnienia  ich do szlachetnych rodzajów skór,
na  przykład  ze  skór  jagnięcych  białych,  z  krzyżówek  o  prostym  włosie  można  otrzymać
długowłose  imitacje  kun,  tchórzy,  lisów  srebrzystych  lub  platynowych.  Skóry  jagnięce,
karakułowe,  z  natury  czarne,  barwi  się  dodatkowo  w  celu  pogłębienia  i  wyrównania  barwy
oraz uzyskania lepszego połysku.

Niektóre skóry ze zwierząt dzikich, mniej lub bardziej szlachetne, wykazują wady

okrywy  włosowej  o  różnym  nasileniu,  np.  mało  atrakcyjny  płowy  lub  rudy  kolor.  Niektóre
rodzaje  skór  mają  jasną  i  płową  okrywę  w  porównaniu  z  okrywą  typową  i  taka  okrywa
wymaga  przyciemnienia.  Mniej  cenne  skóry  ze  zwierząt  dzikich  są  używane  jako
podstawowy  surowiec  do  uzyskiwania  bardziej  szlachetnych  skór  futerkowych,  np.  ze  skór
kun można otrzymać imitację sobola, z kałanka – norkę, a z lisa rudego – lisa krzyżowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ze zwierząt futerkowych hodowlanych barwi się i uszlachetnia skóry owcze, jagnięce,

królicze, nutrii,  lisów  i  inne. Sposób uszlachetniania podstawowego surowca, jakim są skóry
owcze,  zależy  od  gęstości  i  charakteru  okrywy  włosowej.    Można  otrzymać  skóry
uszlachetnione  o  szerokiej  gamie  kolorystycznej,  o  okrywie  odpowiednio  ostrzyżonej
i  z  połyskiem.  Skóry  królicze  pewnych  ras  o  odpowiedniej  gęstości  okrywy  włosowej
przeznacza się do uszlachetniania na imitację różnych skór futerkowych szlachetnych.

Barwienie okrywy włosowej może być przeprowadzane barwnikami stosowanymi

w  przemyśle  włókienniczym  do  barwienia  wełny  lub  garbarskim  do  barwienia  skór
wyprawionych  bez  włosa.  Zastosowanie  jednak  tych  barwników  do  skór  futerkowych  jest
ograniczone, ponieważ uzyskanie  intensywnego i trwałego wybarwienia wymaga stosowania
wysokich temperatur powodujących uszkadzanie tkanki skórnej.

Tradycyjnie więc stosuje się w futrzarstwie barwniki utleniane, które łączą się z włosem

po uprzednim jego zaprawieniu, a zasada barwienia nimi polega na wytwarzaniu na
powierzchni włosa barwnych laków.

4.1.1.3. Barwniki utlenialne stosowane w futrzarstwie

Barwniki utlenialne nie barwią lub barwią słabo, gdyż nie mają zdolności bezpośredniego

wiązania  się  z  keratyną  włosa.  Substancje  te  są  nazywane  półproduktami  do  barwienia.
W wyniku  ich  utleniania  tworzą  się  substancje  o  charakterze  typowych  barwników.  Jak
wynika z powyższego, technika  barwienia będzie polegała  na wprowadzeniu półproduktu do
wnętrza  włosa,  a  następnie  jego  utlenieniu  bezpośrednio  we  włosie.  Przy  zastosowaniu
zaprawy  z  różnych  soli  metali  barwniki te dają  różne wybarwienia,  a  odporność wybarwień
na  światło,  pranie,  tarcie  suche  i  na  mokro  zależy  w  wysokim  stopniu  od  rodzaju  metalu
użytego do zaprawiania.

Barwniki utleniane z punktu widzenia budowy chemicznej zalicza się do półproduktów

organicznych.  Pomimo  wielu  ujemnych  cech,  jakie  nadają  skórom  futerkowym,  jak  na
przykład obniżenie ciągliwości tkanki skórnej, obniżenie odporności wybarwienia na światło,
znalazły  jednak  powszechne  zastosowanie  do  barwienia  włosa.  Barwniki  utleniane  są
produktami  tanimi,  łatwymi  w  praktycznym  stosowaniu,  nie  wymagającymi  wysokich
temperatur  kąpieli  farbiarskiej  i  dającymi  wybarwienie  zbliżone  do  barwy  naturalnej  włosa
wielu futer w kolorach ciemnobrązowym i czarnym.

Podstawowymi produktami do otrzymywania barwników utlenialnych są proste związki

aromatyczne, jak anilina C

i fenol C

OH. Anilina wykazuje własności zasady

i tworzy z kwasami sole, na przykład chlorowodorek aniliny C

HCl, natomiast fenol

ma własności kwasowe i też tworzy sole, na przykład fenolan sodowy C

ONa. W oparciu

o  te  dwa  proste  produkty  przez  wprowadzenie  różnych  grup,  najczęściej  aminowych
i  hydroksylowych,  można  otrzymać  różne związki.  Na  przykład  na tej  drodze  otrzymuje  się
meta-,  para-  i  orto-dwuaminy  lub  orto-,  para-  i  meta-dwufenole,  jak  również    aminofenole
znajdujące zastosowanie jako barwniki utleniane.

Innymi barwnikami utlenianymi są związki aromatyczne zawierające, obok grup

aminowych i hydroksylowych, reszty metylowe, grupę nitrową, chlor. Barwniki utlenialne
produkowane w Polsce noszą nazwę Futramin, a produkowane przez BASF – Ursoli.

4.1.1.4. Charakterystyka środków do barwienia

p-Fenylodwuamina

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

p-Fenylodwuamina jako związek chemicznie czysty, jest białą krystaliczną substancją.

Produkt  techniczny  nosi  nazwę  Futraminy  D.  Ma  ona  powierzchnię  ciemną  o  przełomie
błyszczącym.  Występuje  w  postaci  nieregularnych  kawałków  i  zawiera  99,5%  czystego
produktu.  Futramina  D  dobrze  rozpuszcza  się  w  gorącej  wodzie,  dając  roztwór
o  czerwonofioletowej  barwie,  ma  odczyn  słabo  zasadowy,  pH  około  8.  W  zależności  od
stężenia  daje  zabarwienie  w  kolorze  czarnym  z  odcieniem  brązowym,    aż  do  koloru
fioletowoczerwonego.

Przy utlenianiu p-fenylodwuamina daje wybarwienia intensywne. Jest ona stosowana

w mieszaninie z innymi barwnikami utlenialnymi. Pozwala to na uzyskanie wybarwień
w rożnych odcieniach.

Fenol i jego pochodne

Fenol C

OH tworzy bezbarwne higroskopijne kryształy, działa drażniąco i niszcząco

na skórę ludzką. Stosowany jest do pogłębienia barwy. Do pochodnych fenoli, stosowanych
do barwienia włosa zalicza się:

m -dwuhydroksybenzen

(rezorcyna)

o-dwuhydroksybenzen

(pirokatechina)

p-dwuhydroksybenzen
(hydrohinon)

OH
OH

trójhydroksybenzen
(pirogalol)

Wszystkie te półprodukty są krystalicznymi substancjami łatwo rozpuszczalnymi

w gorącej wodzie i wykazującymi własności kwasowe. W mieszaninie z różnymi
dwuaminami, a w szczególności z p-fenylenodwuaminą dodatek pochodnych fenolu
powoduje pogłębienie barwy i podwyższenie odporności wybarwienia na światło.

Barwniki utlenialne dwuskładnikowe

Do grupy barwników utlenianych dwuskładnikowych zalicza się stopy różnych

półproduktów,  na  przykład  stop  p-fenylenodwuaminy  z  m-toluenodwuaminą  znany  jako
Futramina  DD.  Używa  się  ją  do  tonowania  koloru  czarnego.  Jest  barwnikiem  bardzo
intensywnym, ale zarazem nietrwale barwiącym.
Duże  znaczenie  praktyczne  mają  stopy  pirokatechiny  z  p-fenylenodwuaminą  stosowane  do
barwienia  okrywy  włosowej  w  szerokich  zestawieniach  kolorystycznych  od  wybarwień
szarych do czarnego. Rezorcyna w mieszaninie z p-fenylenodwuaminą w stosunku 1 : 2 znana
jest  jako  Futramina  NZ.  Futramina  ta  daje  wybarwienia  w  kolorze  brązowym  z  odcieniem
szarym; może być również używana do tonowania koloru czarnego i popielatego. Podobnym
barwnikiem  jest  Futramina  RHG,  która  jest  stopem  złożonym  z  60%  p-fenylenodwuaminy
i 40% rezorcyny. Daje wybarwienie brudnobrązowe z odcieniem zielonawym i jest używana

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

do tonowania innych wybarwień. W zestawach do barwienia zastosowanie znajduje także
pirogalol, którego dodatek pozwala uzyskać różne tonacje zabarwienia od szarego do
brązowego. Wybarwienie barwnikami utlenianymi zależy od rodzaju zaprawy.

Pochodne naftalenu

W tej grupie barwników występuje wiele półproduktów, które podobnie jak pochodne

benzenu znalazły zastosowanie do barwienia włosa. Są one pochodnymi naftalenu,
naftyloaminy, α- i β-naftoli.

Futraminy ze względu na sposób reagowania można podzielić na trzy grupy:

−

futraminy nie oddziałujące na siebie, lecz ulegając samodzielnemu utlenianiu
i kondensacji, dają ostatecznie mieszaninę barwników, na przykład Futramina D
z Futraminą P, 2G lub pirogalolem;

−

futraminy, które reagują ze sobą i dają jeden barwnik na skutek utleniania i kondensacji
dwu różnych cząsteczek, dają trwałe wybarwienie w porównaniu do wybarwień
poszczególnych produktów samodzielnie użytych, na przykład Futramina D w połączeniu
z Futraminą MG;

−

barwniki, które oddziałują wzajemnie na siebie i dają wybarwienie trwałe, na przykład
Futramina D z rezorcyną i pirokatechiną.

Barwniki utleniane wykazują następujące cechy:

−

wybarwienie włosa tymi barwnikami zmienia się pod wpływem światła i powietrza;
zazwyczaj okrywa włosowa płowieje lub rudzieje;

−

barwienie na zaprawie jest bardziej trwałe niż bez zaprawy;

−

niektóre barwniki utlenialne sublimują, co powoduje, że utrudnione jest uzyskanie
wybarwień w pełni odpornych na tarcie na sucho i mokro;

−

sporządzone roztwory barwnika z biegiem czasu barwią z różną intensywnością,
a niekiedy dają wybarwienia o różnej barwie;

−

efekt wybarwienia barwnikami utlenialnymi zależy od stosowanej temperatury, wartości
pH kąpieli i stężenia zaprawy;

−

barwniki utlenialne są szkodliwe dla zdrowia i mogą wywołać astmę i egzemę.

4.1.1.5. Teoria barwienia włosa za pomocą futramin

Barwniki barwią włos po ich utlenieniu, stąd też nazwa barwników utlenianych. Reakcji

utleniania ulegają cząsteczki tego barwnika. Tworzenie się substancji barwnych jest procesem
o znanym przebiegu, jednak struktura chemiczna końcowych produktów powstałych na
włosie nie jest jeszcze w pełni poznana.

Barwienie włosa jest procesem bardzo skomplikowanym. Składają się na niego

chemiczne  i  fizykochemiczne  oddziaływania  barwnika  na  keratynę  włosa.  Utlenianie
cząsteczki  barwnika  zachodzi  stosunkowo  łatwo  już  w  niskich  temperaturach  (30°C),
w  środowisku  zbliżonym  do  obojętnego.  Jako  utleniaczy  używa  się  zazwyczaj  nadtlenku
wodoru, niekiedy dwuchromianu sodowego i chloranu potasowego.

4.1.1.6. Wpływ czynników na proces barwienia barwnikami utlenialnymi

Barwienie włosa barwnikami utlenianymi prowadzi się po zaprawieniu włosa solami

metali ciężkich. Na przebieg barwienia ma wpływ skład kąpieli barwiącej zawierającej
utleniacz, zasady, tensydy i sól kuchenną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Rozpuszczanie  barwników  utlenianych  ma  wpływ  na  uzyskanie  wymaganego  efektu
barwienia.  Każdy  barwnik  należy  rozpuścić  oddzielnie.  Łączenie  barwników  utlenianych
w  czasie  ich  rozpuszczania  w  temperaturze  wrzenia  wody  może  spowodować
niekontrolowaną  kondensację.  Wynikiem  czego  może  być  zmiana  odcienia  wybarwienia.
Dlatego  też  rozpuszczone  barwniki  wlewa  się  oddzielnie  do  kąpieli  barwiącej.  Do
rozpuszczenia  używa  się  10-krotnej  ilości  wody  i  roztwór  ogrzewa  w  temperaturze  wrzenia
przez okres l-2 minut.

Niektóre barwniki w czasie rozpuszczania wytwarzają smolistą masę przy zbyt długim

ogrzewaniu  w  temperaturze  wrzenia.  Aby  temu  zapobiec,  należy  barwnik  rozdrobnić,  zalać
spirytusem, a następnie zalać wrzącą wodą i nie ogrzewać roztworu w temperaturze wrzenia.
Podobnie  postępuje  się  przy  rozpuszczaniu  barwników  trudno  rozpuszczalnych.  Stosuje  się
wówczas  spirytus  w  ilości  równoważnej  lub  dwa  razy  większej  niż  masa  barwnika.
W niektórych przypadkach konieczne jest cedzenie roztworu barwnika.

Niektóre barwniki wymagają specjalnych sposobów postępowania przy rozpuszczaniu,

np. Futraminę P rozpuszcza się przez zalanie wodą amoniakalną w ilości równoważnej masie
barwnika i pozostawia na noc.

Odczyn  kąpieli  barwiącej  ma  wpływ  na  uzyskanie  wymaganego  odcienia  wybarwienia.
Najbardziej  równomierne  barwienie  zachodzi  przy  pH  8-8,5.  Futraminy  są  bardzo  czułe  na
zmiany wartości pH i każdy rodzaj barwnika ma swoistą zdolność zmiany barwy, na przykład
p-fenylenodwuamina  przy  pH  =  9  daje  zabarwienie  pomarańczowe,  pH  =  8  –  fioletowe,
pH = 4

5 – brązowe. Podczas mieszania różnych barwników ich produkty przejściowe mogą

zachować się odmiennie niż substraty. Przy zestawieniu składu mieszaniny należy zbadać
wpływ odczynu roztworu na wynik barwienia i zależnie od uzyskanego wyniku regulować pH
roztworu.

Odczyn kąpieli barwiącej zależy w dużej mierze od odczynu kąpieli zaprawowej i od

stopnia wypłukania skór. Pod koniec barwienia wartość pH powinna wynosić 6-7.
Najbardziej korzystne, dające wybarwienie jednolite, są także mieszaniny barwników, które
w określonym pH kąpieli nie ulegają lub ulegają tylko nieznacznym zmianom.

Najczęściej do nastawiania wartości pH używa się wody amoniakalnej, która nie tylko

reguluje odczyn kąpieli, lecz także przyspiesza rozkład perhydrolu a tym samym proces
utleniania barwnika. Woda amoniakalna jest dodawana tylko do barwników dających
wybarwienie w ciemnych kolorach, a konieczność jej użycia jest podawana w przepisach.

Utleniacze warunkują uzyskanie odpowiednio trwałego wybarwienia włosa. Najczęściej jako
środek utleniający stosuje się perhydrol - 30% roztwór wodny nadtlenku wodoru H

, który

dodaje się w stosunku 1:1 do masy użytej Futraminy. Około 20% wprowadzonego perhydrolu
zużywa  się  do  utleniania  włókien  keratynowych.  Dlatego  też  dodatek  mocnych  utleniaczy
może powodować nie tylko uszkodzenie keratyny, lecz może działać destrukcyjnie na tkankę
skórną.  W  przypadku  keratyny  stwierdza  się  rozerwanie  wiązań  dwusiarczkowych  cystyny
i  w  wyniku  osłabienia  wewnętrznej  struktury  następuje  obniżenie  elastyczności
i  wytrzymałości  na  rozciąganie  włosa.  Zamiast  perhydrolu  można  stosować  inne  środki
utleniające,  np.  nadboran  sodowy  –Na

lub chloran potasowy – KC1O

stosowany przy

barwieniu solą anilinową.

Temperatura  kąpieli  barwiącej  wynosi  od  30  do  37°C.  Wzrost  temperatury  prowadzi  do
wzrostu  pochłaniania  Futraminy.  Podwyższenie  temperatury  może  mieć  wpływ  na
powstawanie różnych odcieni wybarwienia i może pogarszać  elastyczność i miękkość tkanki
skórnej.  Zbyt  niska  temperatura  zmusza  do  przedłużenia  procesu  barwienia  i  jest  powodem
nierównomiernych  wybarwień.  Im  różnica  między  wybarwieniem  żądanym,  a  naturalną
barwą  okrywy  włosowej  jest  większa,  tym  temperatura  kąpieli  barwiącej  powinna  być
wyższa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Współczynnik kąpielowy powinien być tak dobrany, aby skóry w kąpieli barwiącej
swobodnie się poruszały. Najczęściej stosuje się K= 15-20 w stosunku do masy skór suchych
i 8-l0 do masy skór wilgotnych.

Stężenie barwnika w kąpieli zależy od koloru wybarwienia jaki chcemy uzyskać oraz
rodzaju skór barwionych.

Tabela 3. Stężenie Futramin przy barwieniu (w g/dm

)

Kolor wybarwienia

brązowy

Rodzaj skóry futerkowej

czarny

ciemny

jasny

popielaty

Królicze, kocie i inne z
włosem ościstym

Owcze o włosie miękkim

10-12

5-8

3-5

0,8-1,5

1-2

2-0,5

0,4-1,0

0,2-0,5

Substancje utrwalające wybarwienie. W celu lepszego i równomiernego wnikania barwnika
w głąb włosa do kąpieli barwiącej dodaje się tensydu anionowego (0,5-1,5 g/dm

Równomierne i trwale związanie barwnika ma korzystny wpływ na odporność wybarwienia
na tarcie.

W celu zabezpieczenia skór przed odgarbowaniem i ewentualnym ich spęcznieniem, jeśli

skóry nie są garbowane solami chromu, dodaje się soli kuchennej, w ilości około 20 g/dm

Zbyt duże ilości soli mogą powodować wysalanie barwników, co utrudnia przeprowadzenie
procesu barwienia. Sól kuchenną dodaje się również do wody płuczącej po barwieniu w ilości
30-40 g/dm

Przy stosowaniu dużych ilości barwnika do wybarwień w kolorach ciemnych pozostaje

na  włosie  duża  część  barwnika  nie  związanego.  Wówczas  dodaje  się  niekiedy  do  kąpieli
płuczącej  10-20%  formaliny  w  stosunku  do  masy  użytego barwnika. Dodatek  formaliny  nie
tylko  usuwa  nadmiar  niezwiązanego  barwnika,  lecz  także  zwiększa  trwałość  wybarwienia.
Pozostawienie  barwnika  utlenionego  niezwiązanego  z  keratyną  włosa  jest  szkodliwe  dla
zdrowia.

4.1.1.7. Technika barwienia barwnikami utlenialnymi

Barwienie skór futerkowych przeprowadza się dwoma podstawowymi sposobami

–  kąpielowym  i  szczotkowym,  a  w  wyjątkowych  przypadkach  przez  natryskiwanie.  Bez
względu  na  rodzaj  użytego  barwnika  utlenialnego,  skóry  przed  barwieniem  muszą  być
przesortowane  i  odpowiednio  przygotowane.  Do  barwienia  mogą  być  użyte  skóry  tylko
jednego  gatunku,  o  zbliżonej  naturalnej  barwie  i  innych cechach. Skóry  o  słabym  i  rzadkim
włosie lub o słabej mizdrze nie nadają się do barwienia kąpielowego. Powinny być barwione
szczotkowo.

Barwienie kąpielowe

Barwienie kąpielowe przeprowadza się w kadziach lub cytrokach. Zależnie od rodzaju

skór futerkowych oraz żądanego wybarwienia okrywy włosowej, barwienie prowadzi się przy
współczynniku kąpielowym K = 12-25, w temperaturze 35

C. Stosowany barwnik musi być

uprzednio starannie rozpuszczony, a jego zużycie wynosi 0,4-10 g/dm

w zależności od

rodzaju wybarwienia. Po wrzuceniu skór do cytroka i 30 minutowym obracaniu dodaje się
stopniowo perhydrol – na 1 g barwnika 1 ml 30-procentowej wody utlenionej. Czas obracania

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

jest  bardzo  różny:  w  kolorach  jasnych  barwi  się  2-3  godziny,  w  kolorze  ciemnobrązowym
3-4 godziny,  natomiast w czarnym 4-10 godzin. Po uzyskaniu żądanego efektu wybarwienia
skóry wykłada się z kąpieli  i płucze 1-3 razy w letniej wodzie. Im ciemniejsze wybarwienie,
tym  intensywniej  należy  skóry  płukać.  Do  ostatniej  kąpieli  o  temperaturze  35

C dodaje się

0,2-2

g/dm

tensydu anionowego, po czym przez 30 minut obraca skóry w kąpieli

zawierającej 20-30 g/dm

soli kuchennej. Następnie skóry natłuszcza się w kąpieli lub

szczotkowo, wiruje, suszy i wykończa.

Barwienie szczotkowe

Szczotkowo barwi się skóry szlachetne w celu przyciemnienia naturalnej barwy okrywy

włosowej. Skóry mniej szlachetne barwi się szczotkowo w połączeniu z metodą kąpielową
w celu przyciemnienia końców włosa.

Do barwienia stosuje się szczotkę włosianą o różnej twardości włosa w zależności od

tego,  czy  przeprowadza  się  barwienie  płytkie czy głębokie.  Do barwienia  płytkiego, samych
końców włosa,  używa  się  małą  szczotkę  z włosia końskiego,  miękką  i  płaską. Do  barwienia
głębokiego  stosuje  się  szczotkę  dużą  i  twardą  o  dłuższym  włosie  –  może  to  być  szczotka
z włosem syntetycznym lub ze szczeciny.

Skóry barwi się na stole wypukłym lub o płycie lekko pochylonej do pracownika.

Wymagana jest czystość miejsca pracy, a roztwór barwnika powinien się znajdować
w możliwie szerokim naczyniu emaliowanym lub kamionkowym.

Do barwienia szczotkowego stosuje się roztwory barwników o 2-6-krotnie większym

stężeniu  niż  przy  barwieniu  kąpielowym.  Przygotowany  roztwór  barwnika  może  być
przechowywany  bez  dodatku  perhydrolu  przez okres tygodnia.  Bezpośrednio  przed  użyciem
odmierza  się  taką  ilość  roztworu,  jaka  wystarcza  na  1  godzinę  pracy.  Roztwór  roboczy
podgrzewa się do temperatury 30-40°C  i dodaje perhydrol. Im wybarwienie  ma być  bardziej
pastelowe,  tym  temperatura  roztworu  powinna  być  niższa,  a  ilość  perhydrolu  mniejsza.
Wybarwienia  ciemne  i  intensywne  wymagają  stosowania  wyższych  temperatur  i  większej
ilości perhydrolu.

Prowadząc przyciemnianie końców włosa skór szlachetnych powtarza się operacje

szczotkowania  stosując  coraz  wyższe  stężenia  barwnika.  Za  każdym  razem  pozostawia  się
skóry  do  odleżenia,  suszy  i  wytrzepuje  w  bębnie  siatkowym.  Przy  pierwszym  barwieniu
szczotkowym wprowadza się większe ilości roztworu roboczego, a następnie coraz mniejsze.
Szczególnie  dużej  umiejętności  i  dokładnej  pracy  wymagają  czynności  przyciemniania
końców włosa oraz barwienia okrywy włosowej w pasy ciemniejsze i jaśniejsze. Niekiedy do
barwienia  szczotkowego  stosuje  się  wzorniki  z  blachy  lub  tworzywa  we  wzory  ocelotów,
tygrysa  i  tym  podobne.  Przy  zastosowaniu  wzorników  skóra  musi  być  przed  barwieniem
odpowiednio podstrzyżona, a włos przed ułożeniem szablonu wyrównany.

Po naniesieniu na okrywę włosową roztworu barwnika skóry układa się mizdrą do

mizdry lub wzdłuż linii grzbietu. Po 2-3 godzinach odleżenia suszy się je i wykończa.

4.1.1.8. Urządzenia do barwienia okrywy włosowej skóry futerkowych

Barwienie skór z okrywą włosową przeprowadzane są najczęściej w cytrokach lub

urządzeniach sekcyjnych typu Hagspiel, Coretan i tym podobnych, a rzadziej w bębnach.

Cytrok składa się ze zbiornika i mieszadła łopatkowego. Zbiorniki cytroków budowane

są w różnych wielkościach o objętości 1-5, a nawet 8 m

. Wypukłe dno osadza się na klinach

lub betonowych podstawach. Cytroki mogą być również osadzone wychylnie tak, aby
zawartość można było wylewać bezpośrednio do wózka.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

W przemyśle spotykanych jest kilka typów tych aparatów, między innymi: Coretan

– produkowany przez firmę Trockentechnik, Staromat - firmy BMF, Hagspiel – firmy
Hagspiel. Zasada działania tych urządzeń jest taka sama, różnią się one tylko budową.

Aparaty „Coretan” mają obracający się bęben, wewnątrz przedzielony przegrodami.

Bęben  umieszczony  jest  w  zbiorniku  z  roztworami  roboczymi.  W  czołowej  ściance  każdej
sekcji znajdują  się  otwierane  drzwiczki,  przez które można  załadować  lub wyładować skóry
z  poszczególnych  sekcji  bębna.  Zbiornik  jest  osłonięty  prostokątną  obudową  zaopatrzoną
w  drzwiczki,  umożliwiające  dostęp  do  bębna.  Podczas  wymiany  skór  poszczególne  sekcje
ustawia  się  kolejno  w  położeniu  umożliwiającym  dostęp  do  sekcji  przez  drzwiczki  osłony
i  bębna.  System  automatycznego  zabezpieczenia  uniemożliwia  pracę  bębna  lub  zmianę
położenia sekcji przy otwartych drzwiczkach.

Wszystkie elementy aparatu, stykające się z roztworami roboczymi, wykonane są ze stali

nierdzewnej. Pojemność aparatu wynosi do 5 m

Rys. 3. Aparat do barwienia „Coretan” – widok ogólny [7, s. 60]

Rys. 4. Bęben trójdzielny Y: 1 – właz do napełniania i opróżniania bębna, 2 – bęben segmentowy,

3 – doprowadzenie wody, 4 – doprowadzenie roztworów roboczych, 5 – odprowadzenie [12, s. 71]

Podobnie zbudowany jest aparat „Staromat”. Perforowany bęben (1) zamknięty jest

w cylindrycznej obudowie (2). Każda sekcja bębna zaopatrzona jest w wychylne drzwiczki

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

(4) i (5) umożliwiające napełnianie lub wyjmowanie skóry z każdej sekcji. Napełnianie
aparatu roztworami roboczymi odbywa się przez przewód (6), a opróżnianie-spustem (7)
umieszczonym w dolnej części obudowy.

Do zbiornika aparatu można wprowadzać zarówno płynne, jak i sypkie chemikalia, przy

czy nie dostają cię one bezpośrednio do wirnika, dzięki czemu nie stykają się z powierzchnią
półfabrykatów.  Zapobiega  to  możliwości  uszkodzenia  skór.    Aparat  może  pracować  przy
niskich  współczynnikach  kąpielowych,  co  pozwala  na  przyspieszenie  operacji,  zmniejszenie
zużycia chemikaliów oraz zmniejszenie objętości roztworów roboczych i ścieków.
W  zbiorniku  zamontowane  są  urządzenia do podgrzewania  roztworów i  niezbędne  elementy
automatyki  do  utrzymywania  nastawionej  temperatury  w  przeciągu  całego  czasu  trwania
procesu.

Wszystkie aparaty wyposażone są w automaty do zmiany kierunku obrotów i czasu

trwania obrotów w danym kierunku oraz czasu postoju.

Rys. 5. Schemat budowy aparatu „Staromat”: a) załadunek skór, b) wyładunek [7, s. 61]

Rys. 6. Cykl pracy aparatu trójsekcyjnego: 1 – załadunek, 2 – praca, 3 – spust chemikaliów, 4 – wyładunek

[7, s. 62]

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to są barwniki?
2.  Jak dzielimy  barwniki?
3.  Czym charakteryzuje się  budowa barwników?
4.  Czym charakteryzują się  barwniki utlenialne do barwienia okrywy włosowej?
5.  Czym charakteryzuje się  fenol i jego pochodne do barwienia okrywy włosowej?
6.  Jakie pochodne naftalenu wykorzystuje się do barwienia okrywy włosowej?
7.  Jak przedstawisz  teorię barwienia okrywy włosowej?
8.  Jakie czynniki wpływają na proces barwienia okrywy włosowej?
9.  Jak przebiega barwienie kąpielowe za pomocą półproduktów organicznych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10. Jaka jest technika barwienia szczotkowego?
11. Jakie znasz urządzenia do prowadzenia procesów barwienia okrywy włosowej skór

futerkowych?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównaj barwienie okrywy włosowej barwnikami kwasowymi przy zastosowaniu

różnych temperatur kąpieli.

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym barwienia okrywy włosowej,
2)  zapoznać się z metodyką kąpielowego barwienia okrywy barwnikami kwasowymi,
3)  dobrać odczynniki do sporządzania kąpieli,
4)  wykonać operację barwienia w kąpielach o różnych temperaturach,
5)  porównać otrzymane wybarwienia,
6)  ocenić i wybrać najlepszy efekt wykonanej próby,
7)   zaprezentować wnioski.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

bębenki szklane typu Wacker z aparatem do obracania i podgrzewania,

−

próbki skóry z włosem,

−

barwniki kwasowe,

−

waga do ważenia odczynników,

−

stół roboczy,

−

termometr,

−

metodyki prowadzenia procesu barwienia,

−

odzież ochronna.

Ćwiczenie 2

Wykonaj barwienie za pomocą Futraminy D stosują różne jej stężenie. Zaprawa dla

wszystkich skór jest taka sama.

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się ze sposobem i techniką wykonania operacji zaprawiania,
2)  zapoznać się z metodyką przeprowadzenia ćwiczenia,
3)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami bhp,
4)  przeprowadzić operację barwienia stosując różne stężenia Futraminy D,
5)  przeprowadzić  operację  utleniania  stosując  jednakową  ilość  środka  utleniającego  do

każdej kąpieli,

6) dokonać oceny okrywy włosowej po barwieniu i zaprezentować wnioski.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

urządzenia do barwienia,

−

próbki skór,

−

zestaw bębenków szklanych z aparatem do obracania,

−

środki chemiczne do barwienia,

−

boczek lub paleta do układania skór,

−

stół roboczy lub blat,

−

odzież ochronna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przeprowadź przyciemnienie okrywy włosowej skór lisa.

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś

1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym barwienia okrywy włosowej metodą

szczotkową,

2)  zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczenia,
3)  dobrać barwniki i przygotować ich roztwór,
4)  przeprowadzić operację barwienia,
5)  odłożyć skóry do odleżenia,
6)  wysuszyć skóry i ocenić efekt wybarwienia,
7)  zaprezentować wyniki.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

skóry lisa,

−

metodyka barwienia szczotkowego,

−

środki do barwienia,

−

perhydrol,

−

stół roboczy,

−

szczotka,

−

waga do ważenia środków chemicznych,

−

odzież ochronna.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) podać charakterystyką barwnika?

¨ ¨

2) podać podział barwników?

¨ ¨

3) scharakteryzować aktywne grupy barwnika?

¨ ¨

4) scharakteryzować barwniki do barwienia okrywy włosowej?

¨ ¨

5) określić co to są barwniki utlenialne dwuskładnikowe?

¨ ¨

6) omówić technikę barwienia kąpielowego półproduktami organicznymi?

¨ ¨

7) przeprowadzić barwienie kąpielowe?

¨ ¨

8) omówić technikę barwienia szczotkowego?

¨ ¨

9) przeprowadzić barwienie skór techniką szczotkową?

¨ ¨

10) wymienić urządzenia stosowane w procesach barwienia okrywy włosowej? ¨ ¨
11) omówić budowę cytroka?

¨ ¨

12) scharakteryzować zasadę pracy urządzeń sekcyjnych wykorzystywanych

przy barwieniu okrywy włosowej skór futerkowych?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Barwienie okrywy włosowej innymi rodzajami barwników

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.1.1. Barwienie barwnikami naturalnymi

Barwniki roślinne zalicza się do grupy barwników zaprawowych, z których

najważniejsze są: wyciągi z drewna  niebieskiego, zwanego kampeszem, drewna czerwonego
i żółtego oraz korzenia kurkumy. Oprócz tego do grupy barwników roślinnych do futer można
zaliczyć  różne  znane  garbniki  roślinne,  jak  galasówki,  katechu,  sumak,  walonea  czy  dąb.
Barwniki  naturalne  są  obdarzone  własnością  tworzenia  na  włóknie  kolagenowym  lub
keratynowym barwnych laków,  czyli barwnych kompleksów z solami metali. Do wywołania
barwy  konieczna  jest  sól  metalu  wiążąca  się  jednocześnie  z  włóknem  i  barwnikiem
naturalnym.

Stosowane w futrzarstwie barwniki roślinne barwią na podstawie trzech zapraw Cr(VI),

Fe(II), Cu(II) dając najczęściej kolory ciemne.

Tabela 4. Wybarwienia podstawowymi barwnikami naturalnymi w zależności od zaprawy

Nazwa środka

Zaprawa

barwiącego

żelazawa

miedziowa

dwuchromianowa

Drewno niebieskie

szaroczarne

granatowoczarne

zielonawoczarne

Drewno czerwone

szarofioletowe

—

bordo

Drewno żółte

oliwkowe

brązowożółte

Katechu

brązowo czarne

brązowe

Garbniki pirogalolowe,

niebiesko czarne

—

np. wyciągi z galasówek,

dębu, walonei, sumaka

Niektóre z wymienionych środków można zaliczyć do barwników podstawowych, na

przykład kampesz, który znalazł zastosowanie do barwienia w kolorze czarnym. Inne służą do
tonowania  koloru  czarnego.  Kampesz  występuje  w  handlu  w  postaci  ekstraktu  ciekłego  lub
w    stanie  stałym.  Barwnik  ten  zawiera  związek  zwany  hematoksyliną.  Związek  ten  jest
nietrwały,  łatwo  wiąże  tlen  i  przechodzi  w  hemateinę.  Kampesz  jest  używany  do  barwienia
karakułów na kolor czarny,

Barwienie kampeszem można przeprowadzić w różny sposób:

−

w jednej kąpieli zawierającej środki zaprawiające i barwiące,

−

w dwóch kąpielach, z których jedna zawiera środek zaprawiający, a druga barwnik.
Barwienie przebiega w dwóch fazach. Początkowo następuje wnikanie barwnika do

wnętrza  włosa,  a  następnie  zachodzi  utrwalanie  wybarwienia  przez  utlenienie  barwnika  we
włosie  tlenem  powietrza.  Skóry  z  natury  ciemne  barwi  się    przy  stosunkowo  niskich
stężeniach  roztworu  barwnika.  Przy  okrywie  włosowej  łaciatej  konieczne  jest  kilkakrotne
powtarzanie  procesu,  co  jest  nie  tylko  pracochłonne  i  uciążliwe,  ale  jest  przyczyną
usztywnienia tkanki skórnej.

Skóry przeznaczone do barwienia kampeszem powinny być umartwione, ponieważ

proces ten ułatwia wnikanie barwnika. Stosowane łączenie kąpieli barwiącej z zaprawową
i zmienna kolejność dodawania składników kampesz – zaprawa powoduje mylne wrażenie, że

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

zaprawa jest podstawowym czynnikiem barwiącym, ponieważ dodawana już w końcowej
fazie wyraźnie pogłębia czerń.

Najczęściej jest stosowana zaprawa żelazawa, pozostałe zaś służą tylko do tonowania lub

przyspieszenia procesów utrwalania. Ilość używanego do zaprawiania siarczanu żelazawego
w litrze kąpieli wynosi 10-25 g, siarczanu miedziowego 2-5 g, dwuchromianu 1-2 g.

Technika barwienia kampeszem jest zbliżona do garbowania roślinnego w dołach.

Stosuje  się  kilka  kadzi  o  wzrastającym  stężeniu  kąpieli  barwiących.  Najpierw  zanurza  się
skóry  w  słabych  wyczerpanych  kąpielach  farbiarskich,  a  kończy  w  kąpieli  o  najwyższym
stężeniu  barwnika.  Ujemną  stroną  takiego  sposobu  postępowania  jest  długi  czas  trwania
procesu, ale prowadzi on do uzyskania równomiernego i trwałego wybarwienia.

Temperaturę kąpieli utrzymuje się na poziomie 35°C, zaś wartość pH wynosi 5,5-5,8.

Przestrzeganie środowiska słabo kwasowego jest ważne, ponieważ przy niższych wartościach
pH uzyskuje się wybarwienie brązowoczerwone, a przy wyższych wytrąca się osad zasadowej
soli Fe(II), co powoduje obniżenie intensywności czerni. W czasie barwienia wskazany jest
dodatek soli kuchennej, hamujący pęcznienie tkanki skórnej.

Skóry futerkowe barwione ekstraktem z drewna niebieskiego odznaczają się:

−

bardzo wysoką odpornością na działanie światła,

−

tkanką skórną bardziej miękka, pulchną i ciągliwą niż tkanka skór nie barwionych lub
barwionych innymi barwnikami,.

−

zwiększonym połyskiem, ponieważ z keratyną włosa tworzy się pewien rodzaj laku
barwnika,

−

intensywnym wiązaniem barwnika przez keratynę, a niniejszym przez kolagen; mizdra
skóry jest zabarwiona na fioletowo-niebiesko.

4.2.1.2. Barwienie barwnikami anionowymi

Zamiast tradycyjnego barwienia włosa barwnikami utlenialnymi można stosować

wybrane barwniki z przemysłu włókienniczego, które dają wybarwienia o wysokiej
odporności na działanie światła, wykazują odporność na tarcie na sucho i mokro oraz na
prasowanie.

Do tej grupy zalicza się wybrane barwniki kwasowe, hetero-polarne, kwasowo

-chromowe i metalokompleksowe. W odróżnieniu od barwienia skór licowych barwienie
włosa wymaga takiego przygotowania skóry, aby barwnik łatwo wiązał się z włosem,
a uzyskane wybarwienie było czyste. Przygotowanie polega na dokładnym wyprawieniu skór
i zastosowanie kąpieli piorąco-zwilżającej.

Zwiększenie powinowactwa barwnika do wełny można uzyskać na przykład przez

chlorowanie.  Jednak  wybielanie  podchlorynami  lub  wapnem  chlorowanym  może
spowodować  uszkodzenie  okrywy  włosowej.  Z  tych  względów  znalazły  zastosowanie
specjalne preparaty firmowe wydzielające umiarkowanie aktywny chlor.

Barwienie barwnikami heteropolarnymi i  kwasowymi

Barwniki kwasowe są stosowane do barwienia skór owczych, króliczych, lisów i innych.

Optymalny efekt barwienia uzyskuje się wówczas, gdy temperatura kąpieli barwiącej wynosi
60-70°C, ale temperatura skurczu tkanki skórnej garbowanej chromowo musi wynosić 85°C.
Im wyższa temperatura kąpieli, tym głębszy jest odcień barwy i bardziej równomierne
wybarwienie.

Do barwienia włosa stosuje się kąpiel o temperaturze 55-60°C zawierającą w 1 dm

;

5 g

barwnika  kwasowego.  Do  utrwalenia  wybarwienia  używa  się  1-2  ml  kwasu  mrówkowego
85-procentowego. Technika  postępowania  jak  przy  barwieniu  skór  z  licem.  Czas  obracania
skór  w  cytroku  wynosi  60-90  minut,  aż  do  wyczerpania  kąpieli.  Barwiąc  skóry  na  kolor

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

pastelowy, stosuje się mniejszą ilość barwnika 0,5-l,0 g/dm

. W czasie barwienia wskazany

jest dodatek siarczanu sodowego. Po barwieniu i obcieknięciu skóry natłuszcza się i suszy.

Barwienie barwnikami kwasowo-chromowymi

Przy stosowaniu barwników kwasowo-chromowych skóry najpierw zobojętnia się

węglanem sodowym w obecności tensydów anionowych, następnie dokładnie płucze, wiruje,
siatkuje, po czym barwi w temp. 55-65°C w kąpieli zawierającej 0,5-5g/dm

barwników.

Barwienie  przeprowadza  się  w  okresie  dwóch  godzin.  Do  barwienia  stosuje  się  barwniki
kwasowo-chromowe.  Następnie  skóry  wiruje  się,  siatkuje  i  zaprawia  w  ciągu  3-6  godzin
w kąpieli  o temperaturze  55-65°C  zawierającej w 1 dm

1 g dwuchromianu sodowego i 2 g

kwasu octowego. Po barwieniu i chromowaniu skóry wiruje się, natłuszcza i wykończa.

4.2.1.3. Barwienie barwnikami metalokompleksowymi

Barwniki metalokompleksowe o układzie 1:1 i 2:1 mogą być stosowane do barwienia

włosa. Wiązanie barwnika metalokompleksowego 1:1 z wełną polega na tworzeniu wiązania
jonowego między anionową grupą barwnika i zasadową grupą keratyny oraz tworzeniu
kompleksu barwnik – keratyna.

Uzyskanie odpowiedniego efektu wybarwienia możliwe jest tylko w środowisku mocno

kwaśnym. W przypadku  skór  futerkowych stwarza to niebezpieczeństwo uszkodzenia tkanki
skórnej.  Ze  względu  na  dużą  reaktywność  barwnika  metalokompleksowego  o  układzie  1:1
oraz trudności w uzyskaniu równomiernego wybarwienia, barwniki te nie znalazły szerszego
zastosowania.  Barwniki  o  układzie  1:1  barwią  przede  wszystkim  tkankę  skórną,  natomiast
barwniki metalokompleksowe w układzie 2:1 barwią równomiernie wełnę i tkankę skórną.

Dwie cechy barwników metalokompleksowych o układzie 2:1 wpłynęły na ich

zastosowanie do barwienia skór:

−

możliwość barwienia skór w kąpielach obojętnych,

−

możliwość otrzymywania wybarwień odpornych na pot, . światło oraz na prasowanie
w temperaturze 120-180°C.
Barwniki metalokompleksowe o układzie 2:1 są szybko wiązane przez skórę niezależnie

od wartości  pH  kąpieli.  Użycie  tych  barwników  do barwienia skór  jagnięcych  i  owczych  na
jasne  kolory  daje  często  różne  odcienie  wybarwienia.  Przyczyna  różnej  intensywności
wybarwienia okrywy włosowej wynika z różnej zawartości chromu lub formaliny we włosie.
Do  kąpieli  barwiącej  należy  dodawać  tensydu  niejonowego.  Zastosowanie  niektórych
preparatów  jako  nośników  lub  przenośników  barwnika  pozwoliło  uzyskać  głębsze  odcienie
barwy.  Zalicza  się  do  nich  preparaty  typu  nośnika  Carrier znakowane  cyfrowo.  Preparaty  te
należy  rozpatrywać  jako  kompleks  substancji  czynnej  z  dodatkiem  emulgatora.  Można  je
podawać  do  kąpieli  przed  barwieniem  skór,  jak  również  po  ich  wybarwieniu.  Stosowanie
preparatu  nośnikowego  zawierającego  70-80%  emulgatora  pozwala  pominąć  przygotowanie
skór w kąpielach zwilżająco-piorących.

Barwienie barwnikami metalokompleksowymi 1:1

Przed barwieniem barwnikami metalokompleksowymi o układzie 1:1 włókna keratynowe

powinno  się  uaktywnić  poprzez  chlorowanie  lub  traktowanie  roztworem  wody  utlenionej.
Barwiąc  barwnikami  metalokompleksowymi do kąpieli wskazane  jest dodanie pewnej  ilości
mocznika,  tiomocznika  lub  guanidyny,  ponieważ  uzyskuje  się  uodpornienie  na  działanie
wody  produktu  barwionego.  Stosując  ten  sposób  barwienia,  można  uzyskać  wybarwienia
w kolorze ciemnego brunatu. Wiele patentów zaleca stosowanie w miejsce kwasu siarkowego
innych  kwasów,  na  przykład  kwasu  mrówkowego  lub  fosforowego.  Zastosowanie  kwasu

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

fosforowego do kąpieli barwiącej, zawierającej barwniki metalokompleksowe o układzie 1:1,
wpływa  jednak  również  na  zmniejszenie  szybkości  ciągnięcia  tych  barwników  na  włókno.
Stosowanie  tej  metody  umożliwia  przeprowadzenie  procesu  barwienia  w  kąpieli  o  wyższej
wartości  pH,  co  z  kolei  wpływa  korzystnie  na  wskaźniki  wytrzymałościowe  włókien
keratynowych.

Szybkość

pobierania

przez

włókna

keratynowe

barwników

metalokompleksowych wzrasta wraz z obniżeniem stężenia jonów wodorowych w kąpieli
barwiącej.

Proces barwienia barwnikami metalokompleksowymi o układzie 1:1 jest stosunkowo

prosty,  przy  czym  okrywa  włosowa  oraz  tkanka  skórna  nie  zostaje  uszkodzona  w  czasie
barwienia.  Mankament  metody,  to  jest  nierównomierne  wybarwienie,  można  w  pewnej
mierze wyeliminować przez wyraźne obniżenie wartości pH kąpieli barwiącej. Zastosowanie
kąpieli  o  niskiej  wartości  pH  wpływa  z  kolei  niekorzystnie  na  trwałość  oraz  intensywność
wybarwienia.

Barwienie barwnikami metalokompleksowymi w układzie 2:1

Trwałe wybarwienia okrywy włosowej skór owczych można uzyskać w przypadku

stosowania do barwienia barwników metalokompleksowych o układzie 1:2, w których atom
Cr

jest koordynacyjnie wysycony.

Istotny wpływ na przebieg barwienia barwnikami metalokompleksowymi skór owczych

mają następujące parametry:

−

sposób przygotowania skór do barwienia,

−

temperatura kąpieli barwiącej,

−

czas barwienia,

−

pH kąpieli barwiącej,

−

ilość i rodzaj użytego barwnika.
W zależności od zastosowanej metody przygotowania okrywy włosowej skór owczych

do  barwienia  uzyskuje  się  produkt  zawierający  w  okrywie  włosowej  różną  ilość  tłuszczu
i  kwasu,  mający  w  różnym  stopniu  naruszoną  warstwę  łuskową.  Spośród  szeregu  metod
najczęściej  stosuje  się  w  praktyce  umartwianie,  pranie  i  rozmaczanie  w  kąpieli  zwilżającej.
Spośród  trzech  wymienionych  metod  przygotowania  skór  do  barwienia  barwnikami
metalokomplesowymi najlepsze wyniki uzyskuje się stosując, przed barwieniem, rozmaczanie
skór  wyprawionych  w  kąpieli  rozmaczająco-zwilżającej,  zawierającej  niejonowy  środek
powierzchniowo  czynny,  na  przykład  Rokafenol  N-8.    Skóry  w  ten  sposób  przygotowane
mają  po  barwieniu  równomiernie  wybarwioną  okrywę  włosową,  natomiast  umartwiane  oraz
prane  mają  na  ogół  po  barwieniu  plamistą  okrywę  włosową  oraz  intensywnie  zabarwioną
tkankę  skórną.    Usunięcie  tego  mankamentu  jest  możliwe,  gdy  po  praniu  lub  umartwianiu
skóry  traktuje  się,  przez  okres  90-120  minut,  kąpielą  zawierają  0,5-1,0  g/dm

kwasu

mrówkowego 80-procentowego.

Dodatek Rokafenolu N-8 do kąpieli barwiącej wpływa korzystnie na efekt barwienia.

Przypuszczalnie  związane  to  jest  z  tym,  że  następuje  osłabienie  szybkości  przenikania
barwnika na włókna keratynowe. Zwiększając zawartość Rokafenolu N-8 w kąpieli barwiącej
powyżej  0,5% uzyskuje się  mniej  intensywne wybarwienia, szczególnie przy  barwieniu  skór
owczych  na  kolory  szarzeni  i  brunatu.  Przeprowadzając  barwienie  skór  bezpośrednio
w  kąpieli  rozmaczającej,  uzyskuje  się  tylko  nieznacznie  gorszy  efekt  kolorystyczny,  niż
przeprowadzając barwienie w osobnej kąpieli.

Przeprowadzając chlorowanie przed barwieniem uzyskuje się bardziej intensywne

wybarwienia, często następuje również zmiana barwy. Chlorowanie powinno się wówczas
przeprowadzać w kąpieli o temperaturze około 30

C, zawierającej 0,2-0,3% aktywnego

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

chloru w stosunku do masy skór wyprawionych. Po upływie 1-1,5 godziny skóry futerkowe
należy odchlorować, na przykład roztworem hydrosulfitu – 1,0 g/dm

Barwiąc skóry owcze szarzenią polfalanową BL w kąpieli niezawierającej niejowych

środków  powierzchniowo  czynnych,  po  dodaniu  kwasu,  wzrasta  szybkość  sorbowania
barwnika  przez  skóry  futerkowe.  Obniżenie  pH  kąpieli  do  około  3  wpływa  w  wyraźnie
niekorzystny  sposób  na  równomierność  wybarwienia  okrywy  włosowej,  natomiast  zwiększa
się stopień wyczerpania barwnika z kąpieli – od 80 do 95%. W związku z tym, że już w ciągu
kilkunastu  minut  od  dodania  kwasu  do  kąpieli  barwiącej  skóry  owcze  sorbują  prawie  całą
ilość  barwnika,  można  przypuszczać,  że  nierównomierność  wybarwienia  okrywy  włosowej
spowodowana  została  przez  zbyt  szybkie  sorbowanie  szarzeni  polfalanowej  BL  przez  skóry
futerkowe.  Rozpatrując  przebieg  wyczerpania  barwnika  z  kąpieli  w  aspekcie  wartości  pH
kąpieli  barwiącej  i  równomierności  wybarwienia,  stwierdza  się,  że  stosując  zarówno  kwas
mrówkowy,  jak  i  octowy  maksimum  sorbowania  przypada  na  wartość  od  3,5  do  4,0.
Przeprowadzając  barwienie  w  kąpieli  zasadowej,  zawierającej  na  przykład  3-5  g/dm

25-procentowej wody amoniakalnej, uzyskuje się skóry mające intensywnie wybarwioną
tkankę skórną, a okrywa włosowa jest w ogóle nie wybarwiona lub zabarwiona na jasny
kolor.

W miarę podwyższania temperatury kąpieli barwiącej wzrasta stopień wyczerpania

barwników z kąpieli. Optymalna temperatura barwienia to 70-100

C. Ponieważ skóry

wyprawione mają temperaturę skurczu w granicach 75-90

C, istnieje konieczność

przeprowadzenia barwienia w kąpielach o temperaturach 50-65

Istnieją dwie zasadnicze metody barwienia, z których jedna polega na stosowaniu

kąpieli o stałej temperaturze, a druga na stopniowym podnoszeniu temperatury kąpieli od 30
do 60

C. Korzystniejszy efekt barwienia uzyskuje się stosując metodę drugą. Skóry

odznaczają się bardziej równomiernie wybarwioną okrywą włosową, o większej odporności
na tarcie na sucho i na mokro.

4.2.1.4. Barwienie skór futerkowych barwnikami kwasowymi

Barwniki kwasowe należą do anionowych związków chemicznych, których

rozpuszczalność  w  wodzie  uwarunkowana  jest  przede  wszystkim  obecnością  wolnych  grup
sulfonowych,  rzadziej  natomiast  grup  karboksylowych.  Produkty  handlowe  tych  związków
występują w postaci soli sodowych, które w wodzie hydrolizują  według równania:

B – SO

Na + H

→ B – SO

+ Na

+ H

W zależności od ilości grup sulfonowych, występujących w cząsteczce barwnika, od

jego masy cząsteczkowej, obecności innych grup reaktywnych i hydrofilnych, barwniki
kwasowe wykazują różne powinowactwo względem włókien kolagenowych i keratynowych.

Barwniki te dzieli się na dwie podgrupy:

a) barwiące w środowisku słabo kwaśnym,
b) barwiące w środowisku silnie kwaśnym.

W Polsce barwniki te produkowane występują pod nazwą handlową: barwniki kwasowe

oraz barwniki kwasowe do futer.

Budowa chemiczna barwników kwasowych

Barwniki kwasowe ciągnące ze słabo kwaśnych kąpieli należą przede wszystkim do

grupy  barwników  diazowych.  Maja  one  budowę  zbliżoną  do  barwników  bezpośrednich.  Ze
względu  na  ich  stosunkowo  duży  ciężar  cząsteczkowy    są  stosunkowo  trudno  i  wolno
sorbowane przez włosy i  tkankę skórna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Barwniki kwasowe ciągnące z kąpieli silnie kwaśnych należą głównie do grupy

barwników  monoazowych  i  antrachinonowych.  Barwniki  te  wykazują  mały  ciężar
cząsteczkowy  oraz  małe  powinowactwo  względem    włókien  kolagenowych  i  keratynowych.
Mimo to, za pomocą tych barwników uzyskuje się na ogół bardzo równomierne wybarwienie
okrywy  włosowej  skór    futerkowych.  Barwniki  te  łatwo  dyfundują  w  głąb  poszczególnych
warstw  włosów.  Przedstawicielami  tej  grupy  barwników  są  między  innymi    czerwień
kwasowa G, Neurot WO,

4.2.1.5. Barwienie barwnikami kwasowo-chromowymi

Barwniki kwasowochromowe określane są często jako barwniki chromowe,

orto-chromowe  lub  jednochromowe.  Barwniki  te  są  specjalnymi  barwnikami  kwasowymi,
które  ze  względu  na  obecność  w  pozycji  orto  względem  układu  azowego  grup
wodorotlenowych  lub  aminowych  są  zdolne  tworzyć  kompleks  z  atomem  chromu,  który
wiązany jest przez włókna keratynowe w poniższy sposób:

łókno keratynowe

barwnik

Barwienie barwnikami kwasowo-chromowymi różni się od barwienia barwnikami

kwasowymi tym, że przed barwieniem skóry poddaje się zaprawianiu w kąpieli zawierającej
na przykład dwu chromian potasowy (l g/dm

), siarczan miedziowy (0,5 g/dm

), kwas octowy

30-procentowy (0,5 ml/dm

) i sól kuchenną (30 g/dm

. Czas zaprawiania wynosi

4-6 godzin.

Zamiast zaprawiania przed barwieniem często przeprowadza się ten proces po barwieniu.

W danym przypadku zaleca się zobojętnianie skór przez 2 godziny w kąpieli o temperaturze
około 40°C, zawierającej sodę amoniakalną (2 g/dm

) oraz niejonowy lub kationowy środek

powierzchniowo czynny (l g/dm

). Po zobojętnieniu skóry płucze się, wiruje i siatkuje, po

czym barwi w kąpieli o temperaturze 55-65°C, zawierającej barwniki w ilości od
2 do 5 g/dm

. Barwienie przeprowadza się przez 2-4 godzin. Następnie skóry wiruje się,

siatkuje i poddaje przez 3-6 godzin zaprawianiu w kąpieli o temperaturze 55-65°C,
zawierającej dwuchromian sodowy w ilości 1,0-2,5 g/dm

, kwas octowy (2,0 g/dm

w przeliczeniu na 100-procentowy) oraz 10-20 g/dm

siarczanu sodowego. Po barwieniu

i chromowaniu skóry wiruje się, natłuszcza i wykończa.

4.2.1.6. Barwienie barwnikami zawiesionowymi

Barwniki

zawiesinowe

są

niskocząsteczkowymi

barwnikami

azowymi

i antrachinonowymi, o budowie chemicznej podanej na poniższych schematach, które nie
zawierając

podstawników

solotwórczych,

przykład:

grup

sulfonowych

lub

karboksylowych, są bardzo trudno rozpuszczalne w wodzie - od kilku do kilkunastu mg/dm

Są one natomiast dość łatwo rozpuszczalne w acetonie.

N = N

Szkarłat cellitonowy B

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

-CH

-OH

Błękit cellitonowy FFR

W Polsce są produkowane pod nazwą barwników syntenowych, przez firmę BASF pod

nazwą  handlową  Cellitonfarbstoffe.  Produkty  handlowe  zawierają  barwniki rozdrobnione  do
wielkości  ziarna  1-5  mikrometra  oraz  odpowiednie  dyspergatory,  na  przykład:  dyspergator
NNO, Tammol NNO.  Barwniki o cząsteczkach w granicach  4-5 mikrometra tworzą trwalsze
zawiesiny  niż  barwniki    o  rozdrobnieniu  mniejszym,  lecz  których  cząsteczki    różnią  się
w  istotny sposób wielkością rozmiaru.

Barwniki zawiesinowe stosowane są do barwienia okrywy włosowej skór owczych,

jagnięcych  i  króliczych  na  kolory  pastelowe.  Barwienie  dokonuje  się  bezpośrednio  po
rozmoczeniu  skór  wyprawionych.  W  związku  z  tym,  że  barwienie  przeprowadza  się
w  kąpielach  o  temperaturach    40-80°C,  skóry  powinny  być  wygarbowane  chromowo.
W  miarę podwyższania  temperatury  kąpieli  barwiącej  zyskuje  się  coraz  bardziej  intensywne
wybarwienia.  Korzystne  jest  dodawanie  do  kąpieli  środków  powierzchniowo  czynnych
(0,2  -0,5  /dm

) opartych na produktach oksyetylenowanych. Produkty przeciwdziałają

agregacji barwników zawiesinowych. Barwienie przeprowadza się przez kres 1-3 godzin. Do
barwienia skór futerkowych mogą być stosowane tylko monomolekularne barwniki
zawiesinowe. Po barwieniu skóry płucze się woda, a następnie natłuszcza, suszy i wykończa.

Skóry futerkowe wybarwione tymi barwnikami odznaczają się dużą żywością

i czystością barwy, natomiast są niedostatecznie odporne na działanie światła,
rozpuszczalników organicznych oraz na prasowanie, szczególnie po uprzednim zwilżeniu
okrywy włosowej roztworem aldehydu mrówkowego.

4.2.1.7. Barwienie barwnikami kadziowymi

Barwniki kadziowe barwią okrywę włosową o głębokich, intensywnych, odpornych na

światło kolorach, o wysokiej odporności chemicznej i termicznej. W niektórych krajach
barwniki te są w futrzarstwie szeroko stosowane.

Barwniki kadziowe są nierozpuszczalne w wodzie i w rozcieńczonych roztworach

kwasów i zasad. W środowisku zasadowym pod wpływem środków redukujących, takich jak
podsiarczyn sodowy, ulegają rozpuszczeniu tworząc leukozwiązki.

Barwienie barwnikami kadziowymi prowadzi się w trzech etapach:

−

przygotowanie zasadowego roztworu barwnika,

−

właściwe barwienie,

−

utrwalenie wybarwienia na włosie.
Przygotowanie roztworu polega na dodaniu na 1 mol barwnika co najmniej 1 mol

podsiarczynu sodowego, natomiast po zredukowaniu dodaje się ług sodowy. Każdy rodzaj
barwnika rozpuszcza się odrębnie przestrzegając utrzymania odpowiedniej temperatury, która
wynosi 40-60°C.

Przed barwieniem skóry owcze wyprawione na biało moczy się w obecności tensydu

anionowego 0,5 g/dm

i wody amoniakalnej 0,2-0,3 g/dm

w ciągu 1 godziny w temperaturze.

35°C.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Umartwianie w dm

kąpieli:

2-4 g wody amoniakalnej,
5 g węglanu sodowego,
4 g mrówczanu sodu,
0,5 g tensydu anionowego
czas umartwiania 1,5 godziny, temperatura 38°C, K=20.

Barwienie – barwniki helantrenowe, na przykład Brunat helantrenowy RKD, Szarzeń
halentranowa 3B, w dm

kąpieli:

2-3 g barwnika kadziowego,
4 g mrówczan sodu,
4 g wodorotlenku sodowego 37°Be,
czas obracania 1-1,5

godziny, temperatura. 50°C

;

pH 9-10,

4 g wody utlenionej 30°/o, czas 30 minut

Odwirowanie i siatkowanie
Zobojętnianie

30-50 g soli kuchennej
2,5 g kwasu octowego 60-procentowego
Płukanie z dodatkiem 1 g tensydu anionowego w ciągu 30 minut, temperatura 40°C.
Następnie skóry natłuszcza się.

Barwnikami kadziowymi barwi się skóry królicze, owcze w kolorach popielatym, beżowym
i brązowym.

4.2.1.8. Barwienie barwnikami reaktywnymi

Obecnie barwniki reaktywne produkowane są w wielu krajach pod różnymi nazwami

handlowymi: w Polsce – barwniki helaktynowe, przez firmę BASF – Basazol i Primazin,
przez firmę Ciba – Cibacrone, przez firmę Sandoz – Drimaren, firmę Hoechst – Inthion, firmę
Bayer – Levafix.

Ugrupowania reaktywne tworzą następujące grupy: winylosulfonowe

mono-

dwuchloro-triazynowe,

trójchloropirymidylowe,

triosiarczanoetylosulfonowe,

siarczanoetylosulfonoamidowe, dwuchlorochinoksalinowe, winylokarbonylowe.

Barwniki reaktywne w wyniku reakcji chemicznej z czynnymi grupami włókien

kolagenowych  lub  keratynowych,  na  przykład  aminowymi  lub  hydroksylowymi,  tworzą
wiązania  kowalencyjne,  na  których  rozerwanie  potrzebna  jest  energia.  Ponieważ  barwienie
przeprowadza się w środowisku wodnym, barwnik reaktywny reagując z wodą przechodzi w
barwnik  niereaktywny.  Ogólny  przebieg  tych  reakcji  można  przedstawić  w  sposób
następujący:

Barwnik reaktywny + włókno → barwnik-włókno
Barwnik reaktywny + woda → barwnik niereaktywny

Reakcje te przebiegają równolegle. Barwnik niereaktywny, powstający w wyniku

hydrolizy barwnika reaktywnego, nie wiąże się na drodze chemicznej z włóknami
kolagenowymi.

4.2.1.9. Barwienie solami metali

Do niektórych skór futerkowych stosuje się barwienie pigmentami nieorganicznymi

wytwarzanymi bezpośrednio we włosie. Na przykład octan ołowiawy jest rozpuszczalny
w wodzie, natomiast wytrącony osad siarczku ołowiawego jest czarny, a siarczan ołowiawy
biały:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Pb(CH

COO)

+ Na

PbS

COONa

Pb(CH

COO)

+ H

PbSO

COOH

Korzystając z tych reakcji można rozpuszczalną solą ołowiawą nasycić powierzchnię

włosa i przy stosowaniu różnych reakcji zmieniać barwę wytrącając na włosie czarny siarczek
ołowiawy lub biały siarczan ołowiawy. Włos wybarwiony przez wytrącenie czarnego siarczku
ołowiawego można rozjaśnić przez utlenienie:

PbSO

+ 4

PbS

+ 4

Roztworem wody utlenionej zwilża się przez lekkie potarcie szczotką, piórkiem lub

przykłada się materiał nawilżony utleniaczem. Uzyskuje się w ten sposób różne efekty
kolorystyczne w układzie czerń – kolor szary – biel. Ten sposób barwienia jest stosowany
w produkcji imitacji lisów srebrnych lub oposów.

Barwienie trującymi solami ołowiu wymaga ostrego przestrzegania warunków bhp;

uzyskuje  się  nieznaczną  trwałość  wybarwienia,  a  ponadto  stosunkowo  trudno  jest  utrzymać
standard wybarwienia. Z biegiem czasu wybielone końce żółkną, zaś szary podkład przybiera
brudny  brązowy  odcień.  Częściowo  można  temu  zapobiec,  jeśli  wybielone  części  włosa
potraktuje  się  roztworem  kwasu  szczawiowego  lub  jego  solami.  Z  tych  względów  metoda
barwienia solami metali nie znalazła szerszego zastosowania praktycznego.

4.2.1.10. Operacje końcowe po barwieniu

Skóry po barwieniu poddaje się następującym operacjom:

Płukanie

Po barwieniu na powierzchni okrywy włosowej pozostaje pewna część nie utrwalonego

barwnika.  Ma  to  ujemny  wpływ  na  jakość,  ponieważ  prowadzi  do  szorstkiej  powierzchni,
braku połysku i utrudnia dalsze wykończanie skór. Oprócz tego pozostawione na powierzchni
włosa produkty utlenienia i inne jeszcze składniki mogą wywoływać uczuleniowe schorzenia
skóry  osób  nie  tylko  zatrudnionych  bezpośrednio  w  produkcji,  lecz  także  przy
konfekcjonowaniu  i  użytkowaniu  wyrobów  z  takich  skór.  Skóry  po  barwieniu  muszą  więc
być dokładnie wypłukane, a sposób prowadzenia tego procesu zależy od rodzaju surowca, od
przebiegu  poprzedzających  czynności,  a  w  szczególności  sposobu  barwienia.  Płukaniu
poddaje  się  skóry  barwione  na  kolory  ciemne.  Do  płukania  używa  się  wody  o  temperaturze
30-35

C. Czas płukania 30-40 minut. Skóry barwione na kolory pastelowe nie wymagają

płukania.

Odleżenie

Celem utrwalenia barwnika skóry poddaje się odleżeniu. Skóry wykłada się na boczki

mizdrą do mizdry na 24 godziny.

Natłuszczanie

Po barwieniu kąpielowym tkanką skór ulega częściowemu odtłuszczeniu co powoduje

zmniejszenie  jej  ciągliwości.  Aby  doprowadzić  do  stanu  tkanki  skórnej  po  garbowaniu
przeprowadza  się  dogarbowanie  z  dodatkiem  soli  i  natłuszczanie.  Dobór  środków
zmiękczających  do  skór  wybarwionych  zależy  od  sposobu  garbowania  i  natłuszczania.
Dobrze  przeprowadzone  garbowanie  nie  wymaga  stosowania  specjalnych  zabiegów
zmiękczających.  Dobór  środków  zależy  od  tego,  czy  zmiękczanie  przeprowadza  się
kąpielowo  czy  przez  nacieranie  szczotką.  Natłuszczanie  kąpielowe  przeprowadzamy
w  cytroku.  Temperatura  kąpieli  natłuszczającej  38-40

C, czas 2 godziny. Ilość tłuszczu do

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

natłuszczania kąpielowego zależy od tego czy skóry były odtłuszczane przez trocinowanie
z czterochloroetylenem czy w agregacie odtłuszczającym, w którym następuje prawie
całkowita ekstrakcja tłuszczu naturalnego z tkanki skórnej.

Odwodnienie

Skóry odwadnia się poprzez odwirowanie w wirówkach.

Rozbijanie

Po wirowaniu skóry poddaje się rozbijaniu na rozbijarkach odgórnych z tępymi nożami.

Suszenie

Skóry poddajemy suszeniu w suszarniach drążkowych zgodnie z parametrami

technologicznymi. Czasami suszymy skóry na ramach perforowanych. Dotyczy to skór
o specyficznej tkance i barwionych na ciemne kolory. Skór barwionych na kolory jasne nie
suszymy w ten sposób, gdyż istnieje niebezpieczeństwo zabrudzenie od spinaczy, na przykład
na skutek rdzewienia.

Po przeprowadzeniu operacji suszenia skóry poddaje się wykończaniu. Każda firma czy

też zakład dostosowuje technikę wykończenia do możliwości i wymogów jakie są narzucane
dla poszczególnych asortymentów.

Kontrola barwienia polega na sprawdzeniu czy uzyskane wybarwienie jest zgodne ze

wzorem,  czy  warunki  ustalone  przepisem  są  przestrzegane  we  wszystkich  obowiązujących
parametrach,  a  także  sprawdzeniu  czy  okrywa  włosowa  jest  wybarwiona  równo  nie  tylko
w  jej  górnej  części,  lecz  także  od  spodu.  Tkanka  skórna  powinna  zachować  strukturę
włóknistą  i  ciągliwą.  Warunki  te  mają  istotne  znaczenie  dla  prawidłowego  i  wydajnego
konfekcjonowania.

Wady skór futerkowych barwionych wynikają z nierównego, plamistego wybarwienia.

Szczególnie często mogą wystąpić różnice w odcieniu wybarwienia części grzbietowej
i brzusznej. Najczęściej występującą wadą tkanki skórnej skór barwionych jest zmniejszenie
jej ciągliwości i ubytek powierzchni użytkowej.

4.2.1.11. Wpływ czynników na proces barwienia

Na przebieg procesu barwienia okrywy włosowej ma wpływ szereg czynników.

Zaliczamy do nich:

1.  stężenie barwnika w kąpieli,
2.  czas trwania procesu,
3.  sposób przygotowania okrywy włosowej ,
4.  temperatura kąpieli,
5.  charakter okrywy włosowej,
6.  współczynnik kąpielowy,
7.  pH kąpieli barwiącej.
Wszystkie te czynniki w sposób zdecydowany wpływają na jakość i trwałość wybarwienia

okrywy włosowej, dlatego też ich wpływ powinniśmy rozpatrywać niezależnie od rodzaju
barwników stosowanych do barwienia okrywy włosowej.

Jak przebiega proces barwienia barwnikami kadziowymi przedstawia tabela 5.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 5. Barwienie skór futerkowych barwnikami kadziowymi

Skóra futerkowa barwiona na kolor

Nazwa procesu technologicznego

Czas w minutach

Temperatura w

Chemikalia w g/dm

średniego brunatu

szary

żółtozłocisty

Rozmaczanie
Rokafenol N-8
Woda amoniakalna 25-proc.
Czas
Temperatura

0,5
0,2

60
35

0,5
0,3

60
35

0,5

60
35

Umartwianie
Woda amoniakalna 25-proc.
Soda amoniakalna
Hydrosulfit skonc. w proszku
Pretepon G
Czas
Temperatura

4,0
1,0
4,0
0,5

90
35

2,0
5,0
4,5
0,5

120

3,0
5,0
4,0
0,5

120

Barwienie kąpielowe
Szarzeń helantrenowa 3 B m-pasta
Brunat helantrenowy RRD m-pasta
Żółcień helantrenowa RK m-pasta
Wodorotlenek

sodowy o stężeniu

Be’

Klej kostny
Hydrosulfit skonc. w proszku
Czas
Temperatura

2,0

4,0
1,0
4,0

90
45

3,0

4,5
1,0
4,0

120

2,5
2,5

4,5
1,0
4,5

120

Utlenianie
Woda utleniona 30-proc.
Kwas octowy 60-proc.
Czas
Temperatura

4,5
2,5

120

4,5
2,5

120

4,5
2,5

120

Płukanie i natłuszczanie
Ansolven RNW
Czas
Temperatura

1,5

90
45

1,5

90
45

1,5

90
45

Jak wpływa proces chlorowania skór owczych przed barwieniem na zabarwienie okrywy

włosowej przedstawia tabela 6.

Tabela 6. Wpływ chlorowania skór owczych przed barwieniem barwnikami kwasowymi na zabarwienie okrywy

włosowej

Kolor okrywy włosowej

Nazwa i zawartość barwnika kwasowego w
kąpieli [g/dm

]

skóry nie chlorowane

skóry chlorowane

Brunat kw. do futer R - 1,0
Żółcień kwasowa E5R - 0,5

beżowy

brunatny

Brunat kw. do futer R                  - 1,0
Żółcień kwasowa E5R                 - 0,2
Czerń kw. do futer BN                - 1,0

jasnobrunatny

ciemnobrunatny

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Czerń kw. do futer BN                - 2,0
Brunat kw. do futer R                  - 0,5
Żółcień kwasowa E5R                 - 0,1

średnio brunatny

czarnobrunatny

Brunat kw. do futer R - 0,20
Żółcień kwasowa E5R - 0,05

bardzo jasnobeżowy

beżowy

Oranż kwasowy II - 1,0

jasnopomarańczowy

ciemnopomarańczowy

Zieleń kwasowa G - 0,5

jasnozielony

ciemnozielony

Wpływ pH kąpieli na barwienie skór owczych przedstawia tabela 7.

Tabela 7. Wpływ pH kąpieli barwiącej na własności skór owczych barwionych barwnikami kadziowymi

Wytrzymałość

skór

rozciąganie [kG/mm

]

Wydłużenie maksymalne

skór [%]

ąp

rwi

ąc

ika

wyprawionych

barwionych wyprawionych

barwionych

Ró

rno

ść

top

kod

okry

ło

łc

eno

GOK

1,56

1,45

1,54

1,35

1,40

1,49

1,43

1,44

1,04

1,05

4-5

1-2

2-3

run

eno

RRD

1,43

1,27

1,30

1,45

1,52

1,38

1,18

1,17

1,02

0,88

4-5

5-4

1-2

2-3

Równomierność oraz intensywność wybarwienia określono organoleptycznie w skali od 1 do
5, gdzie 1 – ocena niedostateczna, 2 – dostateczna, 3 – średnia, 4 – dobra, 5 – bardzo dobrą.

Stopień uszkodzenia okrywy włosowej określano w skali od 0 do 3, gdzie 0 oznacza brak
uszkodzenia okrywy włosowej, 1 – nieznaczne obniżenie sprężystości włosów, 2 –
nieznaczną watowatość włosów, 3 – silnie uszkodzoną okrywę włosową.

Jak przebiega proces barwienia barwnikami kwasowymi przedstawia tabela 8.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tabela 8. Barwienie barwnikami kwasowymi skór owczych i króliczych z naturalnie białą okrywą włosową.

We wszystkich procesach stosuje się 20 dm

wody na 1 kg skóry wyprawionej

Skóry królicze barwione na kolor

Skóry owcze barwione na
kolor

Nazwa procesu
Czas w min.
Temperatura w

Chemikalia [g/dm

żółty czerwo-

pomarań-

czowy

czarny żółty

brunat-
ny

czarny

Umartwianie
Sól kuchenna
Rokafenol N-8
Soda amoniakalna
Woda amoniakalna 25-
proc.
Imprapell CO
Chloramina T
Kwas mrówkowy 25-
proc.
Temperatura
Czas

50,0

0,5

2,5

25
90

50,0

0,5

2,5

25
90

50,0
0,05

3,5

35
90

50,0

1,0

2,0

3,5

32
90

0,5
1,5

1,0

32
90

Płukanie
Temperatura
Czas

35
30

Zobojętnianie
Tiosiarczan sodowy
Pirosiarczyn sodowy
Temperatura
Czas

3,0

30
30

3,0

30
30

3,0

30
30

1,5

30
30

Zwilżanie i barwienie
Rokafenol N-8
Temperatura
Po  30  min.  dodaje  się
do kąpieli:
Żółcieć trwała G
Pąs kwasowy 2 RL
Oranż kwasowy EGG
Czerń kwasowa
do futer BN
Oranż kwasowy II
Żółcień kwasowa
do futer 5R
Brunat kwasowy
do futer R
Alkohol laurowy
Kwas mrówkowy
85-proc.
Czas

1,0

1,5

2,0

1,0

2,0

1,0

2,0

1,0

11,0

0,7

4,0

8,0

60

1,5

1,5
60

60

4,0

2,0
60

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Biorąc pod uwagę różny charakter barwników, różną ich budowę, powinowactwo do

łączenia z keratyną włosa i sposobem przygotowania okrywy włosowej do barwienia należy
stwierdzić, że czynniki wpływające na proces barwienia okrywy włosowej są specyficzne
i będą różnie wpływać na jakość i trwałość wybarwienia okrywy włosowej.

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym charakteryzują się barwniki naturalne?
2.  Jak prowadzi się proces barwienia barwnikami naturalnymi?
3.  Czym charakteryzują się barwniki anionowe?
4.  Jak przebiega proces barwienia barwnikami metalokompleksowymi 1:1 i 2:1?
5.  W jakich warunkach prowadzimy proces barwienia barwnikami kwasowymi?
6.  Jak przebiega proces barwienia barwnikami kwasowo-chromowymi??
7.  Podać charakterystykę barwników zawiesinowych?
8.  Jak przebiega proces barwienia barwnikami kadziowymi?
9.  Co to są barwniki reaktywne?
10.  Określ barwienie barwnikami soli metali ciężkich?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównaj wybarwienie okrywy włosowej skór nutrii i owczych za pomocą barwników

kwasowych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałem teoretycznym jednostki modułowej,
2)  zapoznać się z techniką przygotowania skór do barwienia,
3)  omówić wybarwienie okrywy włosowej skór nutrii,
4)  omówić wybarwienie okrywy włosowej skóry owczej, omówić wady i zalety wybarwień

poszczególnych rodzajów skór,

5) dokonać analizy porównawczej,
6) spostrzeżenia i wnioski zapisać w dzienniczku ćwiczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

skóry owcze,

–

skóry nutrii,

–

stół roboczy,

–

katalogi wybarwień.

Ćwiczenie 2

Porównaj wybarwienia okrywy włosowej przedstawionych Ci próbek. Scharakteryzuj

poszczególne rodzaje wybarwień.

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zapoznać się z materiałem nauczania dotyczącym barwienia,
2) dokonać oględzin skór,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) w formie tabelarycznej zapisać pochodzenie skóry, określić jak została wybarwiona

i scharakteryzować wybarwienie,

4) zaprezentować wnioski.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

próbki różnych skór wybarwionych wieloma metodami,

−

katalogi skór wybarwionych,

−

podświetlany stół roboczy,

−

odzież ochronna.

Ćwiczenie 3

Przeprowadź operację barwienia skór owczych barwnikami kadziowymi.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałem teoretycznym jednostki modułowej,
2)  przygotować stanowisko do przeprowadzenia ćwiczenia,
3)  zapoznać się metodyką prowadzenia procesu barwienia barwnikami kadziowymi,
4)  odważyć środki chemiczne potrzebne do przeprowadzenia ćwiczenia,
5)  przeprowadzić operację umartwiania,
6)  przeprowadzić operację barwienia,
7)  przeprowadzić proces utrwalenia barwnika,
8)  scharakteryzować skóry po barwieniu,
9)  spostrzeżenia i wnioski zapisać w dzienniczku ćwiczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

urządzenia do przeprowadzenia ćwiczenia,

–

skóry owcze lub jagnięce,

–

boczki na skóry,

–

środki umartwiające,

–

barwniki,

–

waga do odważania środków chemicznych,

–

zlewki,

–

instrukcja BHP,

–

specjalistyczna odzież ochronna,

–

rękawice gumowe, okulary ochronne.

Ćwiczenie 4

Przeprowadź proces barwienia skór króliczych przy pomocy barwników zawiesinowych.

Scharakteryzuj okrywę włosową po wybarwieniu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się z materiałem teoretycznym jednostki modułowej,
2)  zapoznać się z metodyką barwienia skór barwnikami zawiesinowymi,
3)  zorganizować stanowisko pracy zgodnie z wymogami bhp,
4)  wybrać odczynniki i środki chemiczne potrzebne do sporządzenia kąpieli barwiącej,
5)  przeprowadzić proces barwienia,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6) wypłukać skór i zostawić do dalszej obróbki,
7) spostrzeżenia i wnioski zapisać w dzienniczku ćwiczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

bębenki szklane typu Wacker z aparatem do obracania i pogrzewania,

–

skóry królicze,

–

boczki na skóry,

–

metodyka barwienia barwnikami kadziowymi,

–

instrukcja BHP,

–

odczynniki i środki chemiczne do barwienia,

–

waga do odważania środków chemicznych,

–

zlewki,

–

odzież ochronna.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) omówić proces barwienia barwnikami naturalnymi?

¨ ¨

2) określić sposób barwienia skór barwnikami anionowymi?

¨ ¨

3) omówić proces barwienia barwnikami metalokompleksowymi?

¨ ¨

4) omówić proces barwienia barwnikami kwasowymi?

¨ ¨

5) omówić proces barwienia barwnikami bezpośrednimi?

¨ ¨

6) omówić proces barwienia barwnikami zawiesinowymi?

¨ ¨

7) omówić proces barwienia barwnikami kadziowymi?

¨ ¨

8) omówić proces barwienia barwnikami reaktywnymi?

¨ ¨

9) prowadzić procesy barwienia różnymi rodzajami barwników?

¨ ¨

10) dobierać rodzaj barwnika i sposób barwienia do rodzaju skór?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Uszlachetnianie okrywy włosowej skór futerkowych metodą

polofiksowania

4.3.1. Materiał nauczania

Bezpośrednio po wyprawieniu, barwieniu i skonfekcjonowaniu skór futerkowych okrywa

włosowa jest gładka i składa się z włosów o jednakowej długości. Po dłuższym składowaniu
futra tracą jednak swój pierwotny, estetyczny wygląd oraz stają się mniej odporne na
działanie czynników atmosferycznych. Aby temu zapobiec skóry poddaje się uszlachetnianiu
przez polofiksowanie.

Skóry uszlachetnione metodą polofiksowania mają okrywę włosową wysoce odporną na

działanie czynników atmosferycznych, ponadto odznaczają się silnym połyskiem,
jedwabistością i puszystością. W skórach uszlachetnionych metodą polofiksowania stwierdza
się jednak niedostateczną odporność na pękanie warstwy licowej oraz rozwarstwianie się
dermy.

Stosowane obecnie metody polofiksowania można podzielić na dwie grupy:

polofiksowanie  przed  lub  po  barwieniu.  W  zakładach  futrzarskich  stosuje  się  różne  metody
polofiksowania,  różniące  się  przygotowaniem  skór  do  uszlachetniania,  sposobem
uplastyczniania  okrywy  włosowej,  ilościowym  i  jakościowym  składem  roztworów
stosowanych  do  zwilżania  okrywy  włosowej,  temperaturą  prasowania,  ilością  zwilżeń
i prasowań.

4.3.1.1. Metody uplastyczniania okrywy włosowej

Przez uplastycznienie okrywy włosowej rozumie się procesy technologiczne, które

powodują osłabienie

struktury wewnętrznej włókien keratynowych.

wyniku

uplastycznienia  włosy  łatwo  ulegają  wyprostowaniu  na  przykład  pod  działaniem  wału
prasowarki.  Uplastycznienie  okrywy  włosowej  wykonuje  się  po  wyprawieniu  skór
futerkowych.  Do  zwilżenia  stosuje  się  wodę  i  wodne  roztwory  kwasów  organicznych  lub
nieorganicznych,  samych  lub  z  dodatkiem  etanolu  lub  alkoholu  n-butylowego.  Zawartość
kwasów  w  tych  roztworach  wynosi  50-100  g/dm

, zawartość alkoholi wynosi

200-250 ml/dm

. Po dokładnym zwilżeniu i dostatecznie długim odleżeniu skór złożonych

okrywą włosową do okrywy włosowej, prasuje się je wałem prasowarki o temperaturze
120-150

C, w wyniku czego włosy ulegają wydłużeniu i wyprostowaniu, przy czym

w  zależności  od  użytego  kwasu  i  alkoholu  wydłużenie  jest  różne.  Proces  zwilżania,
prasowania  i  strzyżenia  przeprowadza  się  kilkakrotnie.  Prowadząc  uplastycznianie  przed
polofiksowaniem  uzyskuje  się  skóry  zawierające  więcej  aldehydu,  o  mniejszej
rozpuszczalności  włosów  w  roztworach  dyspergatorów  i  większej  odporności  warstwy
licowej na pękanie przy rozciąganiu niż skóry polofiksowane bez uplastycznienia.

4.3.1.2. Polofiksowanie po uprzednim uplastycznieniu okrywy włosowej

W czasie prasowania okrywy włosowej zwilżonej roztworem formaliny następuje prawie

nieodwracalne wydłużenie i wyprostowanie górnej części włosów przy jednoczesnej zmianie
wartości wielu wskaźników fizycznych i chemicznych włosów, dlatego też proces ten jest
określany jako chemiczno-termomechaniczne utrwalanie kształtu włosów wyprostowanych.

Do polofiksowania stosuje się roztwory formaliny:

1) nie zawierające innych środków,
2) zawierające niejonowy środek powierzchniowoczynny ,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3)  zawierające alkohol,
4)  zawierające kwas i alkohol,
5)  zawierające kwas organiczny lub nieorganiczny
6)  zawierające kwas, alkohol, niejonowy środek powierzchniowo czynny i estry.

W zależności od zastosowanego roztworu zwilżającego uzyskuje się różny końcowy

efekt chemicznego utrwalania okrywy włosowej.

Działanie roztworem formaliny na okrywę włosową

Stosując rozcieńczone roztwory formaliny, nie uzyskuje się odpowiedniego stopnia

utrwalenia okrywy włosowej. Mankamentem stosowania jej stężonych roztworów jest
podwyższona toksyczność oraz niebezpieczeństwo silnego uszkodzenia warstwy licowej.
W praktyce stosuje się roztwory zawierające formalinę w ilościach 300-600 g/dm

. Zwilżanie

przeprowadza  się  maszynowo  lub  szczotkowo.  Skóry  złożone  okrywą  włosową  do  okrywy
włosowej  poddaje  się  odleżeniu  przez  30-45  minut.  Zbyt  krótkie  odleżenie  uniemożliwia
odpowiednią  penetrację  roztworów  w  głąb  warstw  włosów,  co  powoduje,  że  w  czasie
prasowania tylko warstwa łuskowa  i korowa ulegają modyfikacji  chemicznej.  Konsekwencją
tego  jest  nierównomierne  wybarwienie  okrywy  włosowej  i  zbyt  mała  odporność  skór
polofiksowanych na działanie czynników atmosferycznych.

Po odleżeniu skór zawartość wody w górnej części włosów powinna wynosić 30-45%.

Mimo,  że  tak  duża  zawartość  wody  w  okrywie włosowej  wymaga dłuższego  prasowania,  to
jednak  uzyskuje  się  wyraźne  podwyższenie  jakości  produktu  gotowego  i  podniesienie
odporności na działanie czynników atmosferycznych. Następnie okrywę włosową prasuje się
wałem  prasowarki  o  temperaturze  160-240

C. Od intensywności prasowania zależy

utrwalenie  chemiczne  włosów  wyprostowanych  i  wydłużonych,  połysk,  puszystość
i  jedwabistość  okrywy  włosowej.  Następnie  po  odleżeniu  skór  przez  20-30  minut  okrywę
włosową zwilża się roztworem  formaliny  i alkoholu  i prasuje.  W praktyce cykl ten powtarza
się  2-6  razy.  W  miarę  ilości  przeprowadzonych zwilżeń  i  prasowań zwiększa  się  w  okrywie
włosowej zawartość aldehydu mrówkowego, zmniejsza się jest rozpuszczalność w roztworach
dyspergatorów oraz zmniejsza  się wiązanie kwasu chromowego. Wraz ze wzrostem stężenia
formaliny w roztworze zwilżającym zwiększa się stopień spolofiksowania okrywy włosowej.
Świadczy  o  tym  stopniowy  wzrost  w  niej  zawartości  aldehydu  mrówkowego  oraz
zmniejszenie  się  rozpuszczalności  wełny w  roztworach  dyspergatorów oraz zmniejszenie  się
zawartości  Cr

w okrywie włosowej skór barwionych barwnikami utlenialnymi,

a podwyższa puszystość i połysk.

Po zwilżeniu i dostatecznie długim odleżeniu formalina znajduje się w poszczególnych

częściach  składowych  włosów:  w  łusce,  warstwach  korowej  i  rdzeniowej  oraz  w  substancji
międzywłóknistej. Każda z tych części składowych włosa charakteryzuje się obecnością wielu
reszt  aminokwasowych,  które  są  w  stanie  reagować  z  aldehydem  mrówkowym.  W  miarę
podwyższania temperatury wzrasta reaktywność  formaliny, na przykład w czasie prasowania
skór,  która  reaguje  z  resztami  aminokwasowymi  oraz  w  pewnych  warunkach  również
z  wiązaniem  peptydowym.  Wytworzone  wiązania  poprzeczne  wpływają  na  wyraźne
wzmocnienie  struktury  włókien  keratynowych  i  ich  odporności  na  działanie  roztworu
kwaśnego siarczynu sodowego.

Polofiksowanie roztworem formaliny zawierającym środki powierzchniowoczynne

Równomierność i szybkość zwilżania okrywy włosowej wodnym roztworem formaliny

można podwyższyć przez dodanie środków powierzchniowoczynnych. Stosuje się niejonowe
środki powierzchniowoczynne o temperaturze wrzenia niższej niż wynosi temperatura
prasowania.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Polofiksowanie roztworem formaliny zawierającym alkohol

Wiele metod polofiksowania przewiduje zwilżanie okrywy włosowej roztworami

formaliny zawierającymi alkohole w ilościach 100-400 g/dm

. Stosowane są alkohole:

etylowy, metylowy, propylowy, izopropylowy, n-butylowy. Mimo, ze wraz z ilością atomów
węgla w alkoholu zmniejsza się jego lotność, natomiast wzrasta zapach alkoholu, to jednak do
zwilżania  okrywy  włosowej,  korzystniej  jest  stosować  n-butanol  i  n-propanol  niż  etanol,
ponieważ  łatwiej  ulegają  zwilżeniu  miejsca,  w  których  występuje  wiązanie  hydrofobowe.
Wodno-alkoholowe  roztwory  formaliny  wpływają  korzystnie  na  połysk  oraz  puszystość
okrywy  włosowej  skór  polofiksowanych.  Stosując  do  zwilżania  okrywy  włosowej  roztwory
zawierające  formalinę  i  alkohol,  wydatnie  skraca  się  czas  potrzebny  do  odleżenia  skór,
jednocześnie ułatwione zostaje prasowanie. Bezpośrednio po polofiksowaniu skór zwilżonych
roztworem  wodno-alkoholowym  formaliny  zwiększa  się  rozpuszczalność  okrywy  włosowej
w roztworach dyspergatorów.

Polofiksowanie roztworem formaliny zawierającym kwas

Słabo kwaśne środowisko i temperatura powyżej 100

C przyspieszają powstawanie

mostka  metylenowego  między  wolnymi  grupami  aminowymi  reszt  aminokwasów  oraz
między  grupą    amidową  reszt  kwasów  glutaminowego  i  asparaginowego.  Dlatego  też  do
zwilżania  okrywy  włosowej  stosuje  się  często  roztwory  formaliny  zawierające  kwas
organiczny  lub  nieorganiczny.  Dodanie  do  roztworu  formaliny  większej  ilości  kwasu
mrówkowego  niż  50  g/dm

wpływa na pogorszenie puszystości okrywy włosowej oraz jest

przyczyną otrzymywania wybarwień nierównomiernych. Te ostatnie spowodowane są tym, że
po  prasowaniu  skóry  futerkowe  zawierają  jeszcze  tak  znaczną  ilość  kwasu,  że  nie  ulega  on
zobojętnieniu  w  czasie  1  godzinnego  umartwiania.  Niższy  stopień  spolofiksowania  okrywy
włosowej uzyskuje się stosując do zwilżenia roztwór składający się z kwasu chlorooctowego
i formaliny.

Polofiksowanie roztworem formaliny zawierającym kwas i alkohol

Stosując do zwilżania roztwór składający się z formaliny, kwasu organicznego i alkoholu,

uzyskuje  się  wyraźne  zwiększenie  szybkości  oraz  równomierności  zwilżenia  okrywy
włosowej,  która  po  uszlachetnianiu  odznacza  się  dużym  połyskiem,  puszystością
i  jedwabistością  oraz  odpornością  na  działanie  czynników  atmosferycznych.  Ze  względu  na
całkowitą  odporność  okrywy  włosowej  skór  w  ten  sposób  uszlachetnionych  na  działanie
roztworu  mocznikowo-siarczynowego  oraz  zmniejszoną  jej  rozpuszczalność  w  roztworze
kwasu  tioglikolowego  i  wodorotlenku  sodowego,  należy  przypuszczać,  że  w  czasie
prasowania  w  włóknach  keratynowych  zostały  wytworzone  wiązania  kowalencyjne  typu
mostków  metylenowych.  W  pierwszym etapie polofiksowania roztwór  zwilżający  powoduje
uplastycznienie  okrywy  włosowej,  a  w  drugim  etapie  wpływa  na  utrwalenie  chemiczne
włosów wyprostowanych i wydłużonych.

4.3.1.3. Polofiksowanie po barwieniu skór futerkowych

Niezależnie od stosowanej do barwienia grupy barwników, następuje zmniejszenie

wytrzymałości włosów na rozciąganie stanie prostym i w pętli, zmniejsza się ich wydłużenie
oraz  rozpuszczalność  w  roztworach  dyspergatorów.  W  wyniku  barwienia,  na  przykład
barwnikami  utlenialnymi,  nastąpiła  zmiana  w  budowie  struktury  wewnętrznej  włókien
keratynowych,  przy  czym  wiele  różnych  reszt  aminokwasowych  uległo  zablokowaniu.
Z  powyższych  względów  przyjmuje  się,  że  chemizm  polofiksowania  skór  barwionych  jest
inny  niż w przypadku  skór  uszlachetnionych po wyprawie. Przeprowadzając polofiksowanie

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

po barwieniu, uzyskuje się niższy stopień utrwalenia chemicznego włosów wyprostowanych
niż w przypadku skór wyprawionych.

Polofiksowanie powinno się przeprowadzać przede wszystkim po barwieniu skór

barwnikami  kwasowymi  i  kadziowymi,  ponieważ  uzyskuje  się  bardziej  intensywne
i  równomierne  wybarwienia  okrywy  włosowej,  która  odznacza  się  większą  odpornością  na
działanie  światła,  na  tarcie  na  sucho  i  na  mokro niż  okrywa  włosowa skór  barwionych  tymi
barwnikami po polofiksowaniu.

4.3.1.4. Barwienie skór z okrywą włosową po polofiksowaniu

Po polofiksowaniu w okrywie włosowej aldehyd mrówkowy występuje w formie:

−

nie związanej z włóknami keratynowymi – można go wypłukać wodą,

−

nietrwale związanej z włóknami keratynowymi – oznacza się go po destylacji z kwasem
o-fosforowym,

−

trwale związanej z włóknami keratynowymi – z wytworzonych połączeń aldehyd
mrówkowy nie ulega uwolnieniu w czasie hydrolizy kwasowej,
Okrywa włosowa skór polofiksowanych zawiera znaczną ilość aldehydu mrówkowego

związanego nietrwale. Skóry owcze barwione po polofiksowaniu mają często
nierównomiernie wybarwioną okrywę włosową, co może być spowodowane:

−

nierównomiernym zwilżeniem okrywy włosowej roztworem formaliny,

−

zastosowaniem roztworu zwilżającego zawierającego środek powierzchniowo czynny
o zbyt wysokiej temperaturze wrzenia,

−

nierównomierną obróbką termomechaniczną okrywy włosowej,

−

zbyt wysoką temperaturą wału prasowarki,

−

zbyt krótkim czasem zaprawiania skór w kąpieli zawierającej kwas chromowy,

−

użyciem nieodpowiedniej emulsji natłuszczającej.

4.3.1.5. Wady skór polofiksowanych

Skóry polofiksowane wykazują na ogół małą wytrzymałość warstwy licowej na pękanie.

Szczególnie niską wartość tego wskaźnika mają skóry owiec rasy merynos. Przyjmuje się, że
przyczyną niedostatecznej wytrzymałości tkanki skórnej na pękanie jest nadmierna penetracja
aldehydu mrówkowego w głąb warstwy termostatycznej, w wyniku czego ulega ona
skurczeniu, przy jednoczesnym obniżeniu jej ciągliwości. Na obniżenie wytrzymałości
warstwy licowej skór polofiksowanych wywierają decydujący wpływa:

−

zawartość formaliny w roztworze stosowanym do zwilżania włosów,

−

czas składowania – od chwili zakończenia polofiksowania do momentu zobojętnienia
okryw włosowej, na przykład roztworem wody amoniakalnej.
Skóry owcze, których okrywa włosowa jest najczęściej poddawana operacji

polofiksowania, przeznaczone są na kołnierze, błamy  i pelisy oraz  futerka. Okrywa włosowa
skór dobrze uszlachetnionych metodą polofiksowania charakteryzuje się wysokim połyskiem,
puszystością  i  równomierną  barwą.  Bardzo  istotny  jest  proces  obróbki  termicznej,  który
powinien  zaczynać  i  kończyć  się  na  zadzie  skóry.  W  przeciwnym  razie  na  powierzchni
okrywy włosowej pozostają cienie.

4.3.1.6. Inne metody uszlachetniania okrywy włosowej

Barwienie przy użyciu szablonów

Przez naniesienie na okrywę włosową odpowiedniego wzoru za pomocą szablonu

uzyskuje się imitację skór, na przykład leopardów lub ocelotów ze skór owczych i króliczych.
Roztwór barwników wprowadza się przez płyty z metalu lub z tworzywa syntetycznego, na

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

których wykonane zostały odpowiednie wzory. Obecnie coraz częściej stosuje się druk
filmowy – sitodruk.

Przed uszlachetnianiem okrywę włosową powinno się odpowiednio przygotować. Skóry,

których  okrywa  włosowa  składa  się  z  włosów  puchowych  i  ościstych,  należy  dokładnie
wysiatkować  i  wytrzepać,  w  celu  usunięcia  słabo osadzonych  włosów. Skóry  powinny  mieć
równomiernie  zestrzyżoną  okrywę  włosową.  Skóry  powinny  być  przed  szablonowaniem
poddane czesaniu, strzyżeniu i siatkowaniu.

Do szablonowania stosuje się farbę drukarską, zawierającą stężony, przesączony roztwór

Futramin (200 cm

/dm

) i zagęszczacz emulsyjny (800 cm

/dm

). Uszlachetnione skóry

poddaje się odleżeniu przez 3 h, po czym suszy je w pomieszczeniu o temperaturze 20

i wilgotności względnej powietrza 60-70%. Następnie skóry trocinuje się i siatkuje.

Uszlachetnianie metodą rozjaśniania

Niektóre rodzaje skór futerkowych o naturalnej barwnej okrywie włosowej, na przykład

królików, nutrii, lisów rudych, piżmaków, poddaje się uszlachetnianiu przez rozjaśnianie.
Metody rozjaśnianie dzielimy na: szczotkowe, kąpielowe i szczotkowo-kąpielowe.

Do rozjaśniania szczotkowego stosuje się najczęściej roztwory o następującym składzie:

Roztwory

Składniki [g]

woda utleniona

woda amoniakalna 25-proc.
środek powierzchniowoczynny

podsiarczyn sodowy

Rongalit

woda do

1000

100

1000

Po wtarciu roztworu we włosy, składa się skóry okrywą włosową do okrywy włosowej,

poddaje odleżeniu przez 2 godziny, suszy i siatkuje. Gdy nie uzyska się pożądanego stopnia
rozjaśnienia okrywy włosowej, cykl ten powtarza się 2-4-krotnie.

Często rozjaśnianie przeprowadza się na przemian roztworem utleniającym

i redukującym,  na przykład roztworem  nr 2, a następnie roztworem nr 3.  Wraz ze wzrostem
zawartości wody utlenionej w roztworze uzyskuje się coraz bardziej  intensywne rozjaśnienie
okrywy  włosowej.  Wadą  tej  metody  jest  dość  silne  uszkodzenie  włókien  keratynowych
włosów.  Rozjaśnianie  szczotkowe  przeprowadza  się,  gdy  okrywa  włosowa  zawiera  znaczną
ilość grubych i sztywnych włosów ościstych.

Rozjaśnianie kąpielowe przeprowadzamy dla skór garbowanych metodą formalinową lub

formalinowo-glinową. Przed rozjaśnianiem skóry futerkowe umartwia się w kąpieli
o temperaturze około 32

C, zawierającej sól kuchenną (50 g/dm

), sodę amoniakalną

(3 g/dm

), środek powierzchniowoczynny (1 g/dm

) i wodę utlenioną 10-15 g/dm

Umartwianie prowadzi się 4-16 godzin, po czym skóry wiruje się i siatkuje, a następnie
umartwia przez 2 godziny w kąpieli o podobnym składzie jak poprzednio, tylko zamiast wody
utlenionej stosuje się Rongalit lub podsiarczyn sodu (4 g/dm

). Powtarza się czynność

wirowania i siatkowania, a następnie prowadzi się proces umartwiania okrywy włosowej
zaprawą żelazową o składzie:

siarczan żelazawy

5-10 g/dm

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

sól kuchenna

50 g/dm

kwas octowy 30-procentowy

1 g/dm

podsiarczyn sodowy

3 g/dm

formalina 40-procentowa

3 g/dm

Zaprawianie prowadzi się przez 16 godzin w kąpieli o temperaturze początkowej około

C i pH 5,0-6,5. Następnie skóry wiruje się i siatkuje, po czym poddaje się je rozjaśnianiu

w kąpieli o temperaturze początkowej 32

C, pH 6.5-7.5, zawierającej (g/dm

sól kuchenna

woda utleniona 30-procentowa

15-30

siarczan amonowy

środek chroniący okrywę włosową

pirofosforan sodowy

Jako środki ochraniające okrywę włosową stosuje się między innymi związki

ligninosulfonowe.

Rozjaśnianie prowadzi się przez 4-16 godzin. Następnie skóry wiruje się i siatkuje, po

czym poddaje odżelazianiu w kąpieli o temperaturze 22-25

C, składającej się z soli

kuchennej (60 g/dm

), podsiarczynu sodowego (3 g/dm

) i kwasu siarkowego (0,4 g/dm

Odżelazianie trwa 16-20 h. Często proces odżelaziania przeprowadza się 2-krotnie, co
zwiększa odporność produktu na procesy zachodzące w czasie składowania. Po odżelazianiu
skóry wiruje się i siatkuje a następnie poddaje neutralizacji do pH 6,5, a następnie szczotkowo
garbuje zasadowymi solami chromu, natłuszcza i wykończa.

Rozjaśnianie metodą szczotkowo-kąpielową polega na wstępnym rozjaśnieniu okrywy

włosowej roztworem wody utlenionej i wody amoniakalnej i następnym rozjaśnieniu
w kąpieli w sposób podany wyżej.

Wybielanie okrywy włosowej

Naturalna barwa okrywy włosowej skór futerkowych wynika z występowania

w  poszczególnych  warstwach  włosów  puchowych  i  ościstych  barwnych  pigmentów.
Wybielanie  włosa  ma  na  celu  przeprowadzenie  tych  pigmentów  w  produkty  degradacji
możliwie  bezbarwne.  Dotyczy  ono  również usuwania  żółtego odcienia  włosa  występującego
w  skórach  o  białej  okrywie  włosowej.  Wybielanie  włosa  jest  niechętnie  stosowane  przez
futrzarzy,  ponieważ  osłabia  ono  nie  tylko  włos,  lecz  także  tkankę  skórną.  Dlatego  jest  ono
stosowane w wyjątkowych przypadkach, przy uszlachetnianiu niektórych rodzajów skór.

Wybielania dokonuje się silnymi utleniaczami lub reduktorami, które powodują

degradację pigmentów włosa. Jako związki utleniające stosowane są między innymi:
nadtlenek wodoru H

, nadtlenek sodowy Na

, podchloryn sodowy NaOCl,

dwuchromiany. Do związków redukujących zalicza się dwutlenek siarki SO

, wodorosiarczyn

sodowy NaHSO

, tiosiarczan sodowy Na

5 H

O, podsiarczyn sodowy Na

i kwas

szczawiowy H

. Wymienione środki powodują nie tylko bielenie, ale wywołują wyraźne

zmiany  w  strukturze  i  własnościach  keratyny  włosa.  Na  przykład  intensywne  działanie
nadtlenkiem  wodoru  obniża  zdolność  wiązania  kwasu  przez  keratynę,  obniża  w  niej
zawartość azotu.  Pod wpływem utleniaczy włos pęcznieje, traci swą sprężystość, przy czym
obserwuje się uszkodzenia warstwy łuskowej i naruszenia układu warstwy korowej.

Nieodpowiednio przeprowadzony proces wybielania prowadzi do nieodwracalnych

uszkodzeń okrywy włosowej.

Ostatnio coraz częściej stosuje się wybielacze optyczne. Są to bezbarwne związki

luminescencyjne, zwane również wyniebieszczaczami, które pochłaniają ultrafioletową część
widma słonecznego i zmieniają go w widzialne światło o większej długości fali. Takie
wybielacze nie niszczą włosa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wybielanie włosa jest procesem uciążliwym, długotrwałym, a uzyskane wyniki nie

zawsze  są  zgodne  z  zamierzeniem.    W  zależności  od  gatunku  skór  i  ich  naturalnego
zabarwienia  włosa  stosuje  się  różne  środki  i  sposoby  postępowania.  Jeśli  skóry  mają  włos
biały o żółtawym odcieniu, to można je wybielić już w surowcu, po praniu. Jednak najczęściej
wybielanie włosa przeprowadza się na skórach garbowanych. Dobre wyniki uzyskuje się gdy
skóra  jest  garbowana  aldehydem  mrówkowym  –  uzyskuje  się  w  ten  sposób  gwarancję
największej odporności włosa  i skóry na działanie utleniacza.

Wybielanie szczotkowe przeprowadza się dla skór zawierających duże ilości grubych

i sztywnych włosów ościstych. Metodę tę stosuje się również do rozjaśniania końców
włosów. Polega ona najczęściej na stosowaniu na przemian roztworu utleniającego
i redukującego.

Po wtarciu powierzchniowym roztworu utleniającego układa się skóry włosem do włosa

i pozostawia w stosie przez 2-4 godziny, po czym rozwiesza je w celu wysuszenia. Cykl
nacierania powtarza się niekiedy 2-4-krotnie. Wybielanie należy w miarę możliwości połączyć
z oddziaływaniem promieni słonecznych, ponieważ prowadzi to zwiększenia efektu wybielania.

Kontrola procesu wybielania polega na:

−

badaniu wartości pH kąpieli w poszczególnych fazach; w przypadkach koniecznych
nastawia się pH roztworu, co ma duży wpływ na przebieg utleniania i redukcji,

−

kontroli temperatury – temperatura kąpieli roboczych nie powinna być niższa od podanej
w metodzie, ponieważ bielenie przebiega wolniej, co zmusza do jego przedłużenia, a tym
samym zwiększa ryzyko osłabienia struktury włosa,

−

obserwacji  zachowania  się  włosa,  który  w  zachodzących  procesach  bielenia  wykazuje
zazwyczaj  obniżenie  własności  wytrzymałościowych, włos  ulega  rozszczepieniu na  jego
końcu oraz staje się matowy.
Najczęściej  występujące  wady  wynikające  z  nieprawidłowego  wybielenia  to  kruchość

włosa i osłabienie tkanki skórnej.

Lokowanie okrywy włosowej

Lokowanie jest obróbką termochemiczną, polegającą na wytworzeniu loków imitujących

skóry karakuła, na uplastycznionej okrywie włosowej. Do nadania okrywie włosowej formy
zlokowanej stosuje się prasy hydrauliczne, w których za pomocą płyt z odpowiednim
rysunkiem, uzyskuje się loki przypominające okrywę włosową skór karakułowych.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest polofiksowanie?
2.  Jakie środki chemiczne stosujemy w polofiksowaniu?
3.  Co to jest uplastycznianie okrywy włosowej?
4.  Jak optymalnie prowadzić proces polofiksowania skór owczych?
5.  Jak działa roztwór formaliny na okrywę włosową?
6.  Jakie jest znaczenie środków powierzchniowo czynnych w procesie polofiksowania?
7.  Jak przebiega polofiksowanie z dodatkiem alkoholu?
8.  Jak przebiega proces polofiksowania z dodatkiem kwasu?
9.  Na co narażona jest skóra w czasie polofiksowania?
10. W którym momencie możemy prowadzić proces polofiksowania?
11. Jak przebiega uszlachetnianie okrywy włosowej poprzez szablonowanie?
12. Jak prowadzimy proces rozjaśniania okrywy włosowej skór futerkowych?
13. Jak przeprowadzamy lokowanie okrywy włosowej skór futerkowych?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Porównaj skóry owcze po procesie polofiksowania przed i po barwieniu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się wiadomościami dotyczącymi polofiksowania,
2)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia zgodnie z wymogami bhp,
3)  przeprowadzić proces barwienia skór,
4)  wykonać operację polofiksowania skór wybarwionych,
5)  przeprowadzić polofiksowanie skór przed barwieniem,
6)  dokonać analizy porównawczej skór po polofiksowaniu przed i po wybarwieniu,
7)  spostrzeżenia i wnioski zapisać w dzienniczku ćwiczeń.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

instrukcja do ćwiczeń,

–

stół roboczy,

–

waga do ważenia środków chemicznych,

–

zlewki,

–

próbki skór owczych,

–

formalina,

–

środki do barwienia,

–

bębenki szklane typu Wacker z urządzeniem do obracania,

–

odzież ochronna,

–

rękawice gumowe, okulary.

Ćwiczenie 2

Przeprowadź proces polofiksowania okrywy skór owczych roztworem formaliny

zawierającej środek powierzchniowoczynny.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1)  zapoznać się wiadomościami o polofiksowaniu,
2)  zapoznać się z instrukcją obsługi prasowarki,
3)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia zgodnie z wymogami bhp,
4)  przygotować roztwór do przeprowadzenia operacji polofiksowania,
5)  przeprowadzić nawilżanie okrywy włosowej,
6)  przeprowadzić prasowanie skór,
7)  scharakteryzować okrywę włosową po przeprowadzonej operacji,
8)  spostrzeżenia i wnioski zapisać w dzienniczku.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

prasowarka,

–

instrukcja obsługi prasowarki,

–

odczynniki i środki chemiczne do polofiksowania,

–

waga,

–

skóry owcze do polofiksowania,

–

odzież ochronna.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Przeprowadź proces uszlachetniania okrywy włosowej metodą szablonowania. Porównaj

skóry przed i po szablonowaniu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie powinieneś:

1) zapoznać się wiadomościami o uszlachetnianiu okrywy włosowej za pomocą

szablonowania,

2)  przygotować skóry do szablonowania: dokonać trzepania, czesania, strzyżenia,
3)  zorganizować stanowisko pracy do wykonania ćwiczenia zgodnie z wymogami bhp,
4)  scharakteryzować wygląd skór przed barwieniem,
5)  przygotować roztwór barwników,
6)  przeprowadzi barwienie,
7)  poddać skóry odleżeniu,
8)  scharakteryzować wygląd skór po barwieniu,
9)  spostrzeżenia i wnioski.

Wyposażenie stanowiska pracy:

– szablony,
– maszyny i urządzenia do przygotowania skór do szablonowania: trzeparka, czesarka,

strzyżarka,

–  instrukcja technologiczna uszlachetniania skór przez szablonowanie,
–  odczynniki i środki chemiczne do barwienia,
–  waga,
–  skóry owcze,
–  odzież ochronna.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak Nie

1) zorganizować stanowisko do wykonania ćwiczeń?

¨ ¨

2) określić cel polofiksowania okrywy włosowej?

¨ ¨

3) scharakteryzować środki do polofiksowania?

¨ ¨

4) przedstawić cel uplastyczniania okrywy włosowej?

¨ ¨

5) omówić proces polofiksowania i metody jego przeprowadzania?

¨ ¨

6) przeprowadzić proces polofiksowania roztworem formaliny?

¨ ¨

7) przeprowadzić proces polofiksowania roztworem formaliny

z dodatkiem alkoholu?

¨ ¨

8) scharakteryzować i omówić skóry po polofiksowaniu?

¨ ¨

9) omówić inne metody uszlachetniania okrywy włosowej?

¨ ¨

10) przeprowadzić proces uszlachetniania okrywy włosowej przez

szablonowanie?

¨ ¨

11) przeprowadzić proces rozjaśniania okrywy włosowej?

¨ ¨

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1)  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2)  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3)  Zapoznaj się z zestawem pytań testowych.
4)  Test zawiera 21 pytań dotyczących przygotowania  barwienia okrywy włosowej. Pytania

1-15 są z poziomu podstawowego, a pytania 16-21 z poziomu ponadpodstawowego.

5) Udziel odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi:

- w pytaniach wielokrotnego wyboru zaznacz prawidłową odpowiedź X (w przypadku

pomyłki należy błędną odpowiedź zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić
odpowiedź prawidłową),

- w zdaniach do uzupełnienia wpisz brakujące wyrazy,
- w pytaniach z krótką odpowiedzią wpisz odpowiedź w wyznaczone pole,

6) Pracuj samodzielnie, bo tylko wtedy będziesz miał satysfakcję z wykonania zadania.
7) Kiedy udzielenie odpowiedzi będzie Ci sprawiało trudności, wtedy odłóż jego

rozwiązanie na później i wróć do niego, gdy zostanie Ci wolny czas.

8) Na rozwiązanie testu masz 90 minut.

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

Część I
1. Barwienie okrywy włosowej ma celu:

a)  ujednolicenie barwy okrywy włosowej,
b)  przygotowanie skór do garbowania,
c)  przygotowanie skór futerkowych do natłuszczania,
d)  przygotowanie skór do piklowania.

2. Futraminy należą do barwników:

a)  kwasowych,
b)  utlenialnych,
c)  kwasowo-chromowych,
d)  metalokompleksowych.

3. Imitację ocelotów otrzymujemy przez:

a)  prasowanie,
b)  natryskiwanie,
c)  szablonowanie
d)  rozjaśnianie.

4. Do barwienia barwnikami naturalnymi wykorzystuje się skóry po:

a)  garbowaniu,
b)  piklowaniu,
c)  umartwianiu,
d)  natłuszczaniu.

5. Przed barwieniem skór barwnikami anionowymi okrywę włosową poddaje się:

a)  prasowaniu,
b)  wybielaniu,
c)  garbowaniu,
d)  piklowaniu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Polofiksowanie polega na:

a)  zwilżaniu roztworem formaliny i prasowaniu,
b)  natłuszczaniu okrywy włosowej,
c)  płukaniu skór,
d)  barwieniu.

7. Uplastycznienie okrywy włosowej ma na celu:

a)  osłabieniu struktury wewnętrznej włókien keratynowych,
b)  spęcznienie skór,
c)  przygotowanie skór do suszenia,
d)  umartwienie włosa.

8. Przy barwieniu barwnikami zawiesinowymi temperatura kąpieli wynosi:

a) 10-20

b) 40-60

c) 30-35

d) 80-85

9. Barwniki utlenialne .................................... lub barwią ........................ gdyż nie mają

zdolności wiązania się z ...............................................

10. Barwniki metalokompleksowe o układzie 1:1 barwią ........................... natomiast

o układzie 2:1 barwią ........................... i ................. .

11. Barwniki kadziowe są ................................. w wodzie i w rozcieńczonych roztworach

................ i ................... .

12.  Jakimi technikami prowadzimy proces barwienia barwnikami utlenialnymi.
13.  Jak dzielimy barwniki kwasowe.
14.  Podaj etapy barwienia barwnikami kadziowymi.
15.  Kiedy przeprowadzamy polofiksowanie?
Część II
16.  Nośnikami barwy w barwnikach są grupy:

a)  chromogenowe,
b)  wodorotlenowe,
c)  kwasowe,
d)  sulfonowe.

17. Do nierozpuszczalnych w wodzie zaliczamy barwniki:

a)  anionowe,
b)  kationowe,
c)  amfoteryczne,
d)  siarkowe.

18. Barwienie barwnikami kwasowo-chromowymi przeprowadza się po:

a)  zaprawianiu,
b)  garbowaniu,
c)  strzyżeniu,
d)  natłuszczaniu.

19. Barwniki utlenialne dwuskładnikowe to:

a)  pochodne kwasów,
b)  stopy różnych półproduktów,
c)  sole anilinowe,
d)  związki metalokompleksowe

20. Polofiksowanie okrywy włosowej roztworami formaliny z dodatkiem alkoholu .............

czas odleżenia, ułatwia ..................... , wpływa korzystnie na ................. i ....................
włosa.

21. Polofiksowanie przeprowadza się przede wszystkim po barwieniu barwnikami .................

i ..................... . Uzyskuje się wtedy bardziej .................... i ....................... wybarwienie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ...................................................................................................

„Uszlachetnianie okrywy włosowej skór” 744[03].Z3.04

Zakreśl poprawną odpowiedź, wpisz brakujące części zdania lub udziel krótkiej
odpowiedzi

zadania

Odpowiedź

Punkty

.........................; ..............................; ........................;

10.

.........................; ..............................; ........................;

11.

.........................; ..............................; ........................;

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

....................; ......................; ..................; .....................

21.

....................; ......................; ..................; .....................

Razem