Materiały z farmakognozji dla studentów III roku farmacji
Fitochemia
Garbniki
Garbniki są stosowanymi od wieków substancjami roślinnymi, które mają zdolność „garbowania” surowej
skóry na trwałą skórę przemysłową. Dzieje się tak w wyniku tworzenia trwałych połączeń chemicznych
między cząsteczkami garbników, a cząsteczkami białek. Prowadzi to do koagulacji białka. Mówi się wtedy o
działaniu ściągającym (adstringentia) garbników, co wykorzystywane jest przez człowieka w medycynie.
W wyniku kontaktu błon śluzowych z garbnikami dochodzi do powstania naich powierzchni ochronnej
warstwy skoagulowanego białka. Utrudnia to wnikanie w głębiej położone tkanki czynników drażniących czy
uszkadzających. To właśnie z tego powodu stosuje się garbniki w stanach zapalnych błon śluzowych, skóry
czy drobnych zranieniach. Wykazano również, że niewielkie ilości garbników mogą przenikać do położonych
głębiej tkanek gdzie obkurczają drobne naczynia krwionośne, hamują ruchy leukocytów i unieczynniają
histaminę,dodatkowo ograniczając stan zapalny. Stwierdzono ponadto, że działając odwadniająco na włókna
nerwowe nieznacznie zmniejszają takie odruchy bólowe jak swędzenie i pieczenie.
W przypadku zastosowania wewnętrznego, opisane wyżej właściwości garbników powodują powstanie
ochronnej warstwy na błonach śluzowych przewodu pokarmowego, w tym i błony śluzowej jelit, co
zabezpiecza je przed działaniem substancji wywołujących biegunki. Dodatkowo garbniki wykazują pewne
działanie przeciwbakteryjne. Z tych powodów nadają się świetnie jako środki przeciwbiegunkowe
(antidiarrhoica). W przypadku zastosowania wewnętrznego, należy zwrócić uwagę na garbniki
skondensowane, które charakteryzują się w tym przypadku większą trwałością i bezpieczeństwem niż
garbniki hydrolizujące.
Do innych, mniej znanych zastosowań garbników należy ich wykorzystanie jako odtrutek przy zatruciach
większością alkaloidów lub metali ciężkich. Garbniki wiążą te substancje tworząc z nimi połączenia
kompleksowe. Połączenia te mają jednak ograniczoną trwałość i z czasem mogą ulegać rozpadowi, co
prowadzi do ponownego uwalniania toksyn. Dlatego po podaniu odtrutki zawierającej garbniki, wskazane
jest podanie środków przeczyszczających. Należy również pamiętać, że stosowanie garbników w przypadku
zatruć niektórymi alkaloidami i metalami (kokainą, atropina, morfiną, arsenem, rtęcią) daje mierne rezultaty,
z powodu słabego wiązania tych konkretnych toksyn.
Budowa chemiczna
Z chemicznego punktu widzenia garbniki określa się jako bezazotowe substancje naturalne o dużej masie
cząsteczkowej (500-3000), rozpuszczalne w wodzie, zawierające liczne grupy chemiczne, mające charakter
polifenoli i posiadające zdolność tworzenia trwałych połączeń z białkami i innymi makrocząsteczkami. Ze
względu na taką definicję grupa substancji nazywanych garbnikami obejmuje związki o bardzo różnej
budowie chemicznej, ale spełniające powyższe założenia.
Kryterium wielkości cząsteczek jest ważne, gdyż wiele związków polifenolowych o mniejszej masie
(nazywanych depsydami) ulega adsorpcji przez cząsteczki białek, natomiast polifenole o zbyt dużych
cząsteczkach nie są zdolne wniknąć miedzy włókna kolagenu skóry.
Pod względem budowy chemicznej garbniki dzieli się na dwie grupy:
garbniki hydrolizujące (galotaniny, i elagotaniny)
garbniki skondensowane (garbniki katechinowe)
Garbniki hydrolizujące mają charakter związków estrowych. Zbudowane są one z cząsteczki cukru (np.
glukozy) i kilku cząsteczek fenolokwasu. W wyniku hydrolizy gallotanin otrzymuje się odpowiedni cukier (np.
glukoza), oraz fenolokwas : galusowy, m-digallusowy lub heksahydroksydifenylowy. Jedna cząsteczka
garbnika hydrolizującego zawiera kilka cząsteczek kwasu (najczęściej 5 lub 6 ) W wyniku hydrolizy elagotanin
otrzymuje się z kolei kwasy : elagowy, dehydrodigalusowy lub dilakton kwasu waloneinowego.
Źródło materiałów: ww.farmakognozja.farmacja.pl | Przekonwertowanie do PDF: p. Zosia :-)
