1 

 

Instrukcja ćwiczenia  

Ćwiczenie „0” 

Chemiczna baza danych i obliczanie parametrów roztworów kwasów 

 
Celem  ćwiczenia  jest  zbudowanie  skoroszytu  programu  Excel  zawierającego  małą  bazę 
danych kwasów organicznych  i  nieorganicznych  i pozwalającego  na obliczenie parametrów 
wodnych roztworów tych kwasów. 
 
Pierwszą  część  skoroszytu  będzie  stanowić  baza  danych  zawierająca  nazwy,  wzory 
chemiczne,  masy  molowe  (M)  i  wartości  stałych  dysocjacji  kwasowej  K

a 

oraz wartości pK

a

 

poszczególnych kwasów. W drugiej części  na podstawie danych z  bazy, objętości roztworu 
(V)  oraz  podanych  wartości  stężeń  (c

i

),  obliczane  będą  następujące  wielkości:  ilość  moli 

kwasu  (n

i

),  masa  kwasu  (m

i

),  pH  roztworu  i  stopień  dysocjacji  kwasu  (



i

)  oraz  stopień 

dysocjacji  kwasu  wyrażony  w  procentach(



%

).Odpowiednie  wzory  do  obliczeń  podane  są 

poniżej. 

 

V

c

n

i

i





 

(1) 

 

M

n

m

i

i





 

(2) 

 





i

a

c

pK

pH

log





2

1

 

(3) 

 

i

a

i

c

K





 

(4) 

 

%

%

100





i





 

(5) 

 
Wykonanie ćwiczenia - Otworzyć program Microsoft Excel  i  zapisać skoroszyt nadając  mu 
nazwę Nazwisko roztwory kwasów.xlsx.  
Czcionką arkusza jest domyślna czcionka programu Excel Calibri 11 pkt. Separatorem 
dziesiętnym  w  Excelu  na  pracowni  komputerowej  jest  kropka.  Ustawienie  separatora: 
Plik 



  Opcje 



  Zaawansowane 



  wyłączyć  Użyj  separatorów  systemowych  i  w  polu 

Separator dziesiętny wpisać kropkę.  

Numery  komórek  podane  w  instrukcji  są  opcjonalne,  użycie  ich  ma  ułatwić  wykonie 
ćwiczenia. 
 
1. Zgodnie ze wzorem arkusza zamieszczonym na końcu instrukcji do komórek z obszaru od 
B5 do G15 wprowadzić do Arkusza 1 tabelę bazy danych.  

Uwaga: indeksy dolne i górne można uzyskać w Excelu następującymi sposobami: 

Pierwszy  sposób.  W  karcie  Narzędzia  główne 



  Czcionka  należy  rozwinąć  okno 

Formatowanie  komórek  i  w  oknie  Czcionka  zaznaczyć  bądź  odznaczyć  opcje  Indeks 
dolny, Indeks górny. 
Drugi  sposób.  Klikamy  prawym  klawiszem  myszy  i  z  otwartego  okna  z  opcjami 
wybieramy polecenie Formatuj komórki a następnie w oknie Czcionka zaznaczamy bądź 
odznaczamy opcje Indeks dolny, Indeks górny. 

 
2.  Sortowanie  bazy  danych.  Baza  danych  może  być  sortowana  według  różnych  kryteriów. 
Aby  dokonać  sortowania  należy  zaznaczyć  obszar  bazy  danych  (łącznie  z  nagłówkami)  wg 
którego  chcemy  sortować  np.  kolumnę  z  nazwami  kwasów  jeśli  chcemy  posortować 
alfabetycznie  wg  nazwy  lub  kolumnę  z  masami  cząsteczkowymi  jeśli  chcemy  posortować 
malejąco lub rosnąco wg masy cząsteczkowej.  

2 

 

Sortowanie wykonujemy z Karty Narzędzia główne 



 Edytowanie 



 Sortuj i filtruj  

Otworzy się okno dialogowe, w którym  możliwe  jest wybór następujących opcji  Sortuj od 
najmniejszych  do  największych,  Sortuj  od  największych  do  najmniejszych  oraz 
Sortowanie nie standardowe. W utworzonej bazie należy wykonać  

- sortowanie bazy według masy molowej, rosnąco  
- sortowanie bazy według wartości K

a

, malejąco

 

- powrót do pierwotnego ustawienia (sortowanie według nr rekordu, rosnąco). 
  
3. W Arkuszu 1 wykonać obliczenia dla roztworów kwasów octowego i mrówkowego. 
 
Obliczenia dla roztworów kwasów octowego 

a.  Skopiować komórki z nagłówkami bazy danych (od C5 do G5) i wkleić je poczynając 

od komórki B20 

 

b.  Dla danego kwasu skopiować odpowiednie rekordy bazy danych. Wkleić skopiowane 

rekordy poczynając od komórek B21. 

c.  Do  komórek  B22  i  C22  wprowadzić  napisy  zgodnie  z  poniższym  rysunkiem,  a  do 

komórki D22 wprowadzić wartość objętości w dm

3

. 

 

 

d.  Zgodnie z poniższym rysunkiem  wprowadzić do odpowiednich komórek  (od B24 do 

G24) pozostałe nagłówki. 

 

 

e.  Kolumnę  B  od  B25  do  B43  wypełnić  wartościami  stężeń.  Do  komórki  C25 

wprowadzić  formułę  obliczająca  ilość  moli  kwasu  n

i

  według  wzoru  (1),  następnie 

automatycznie wypełnić komórki od C25 do C43 tą samą formułą.  

f.  Do komórki D25 wprowadzić formułę obliczająca masę kwasu m

i

 według wzoru (2), 

następnie automatycznie wypełnić komórki od D25 do D43 tą samą formułą. 

g.  Do komórki  E25 wprowadzić formułę obliczająca pH roztworu kwasu według wzoru 

(3), następnie automatycznie wypełnić komórki od E25 do E43 tą samą formułą.  

h.  Do komórki F25 wprowadzić formułę obliczająca stopień dysocjacji kwasu 



i

 według 

wzoru  (4),  następnie  automatycznie  wypełnić  komórki  od  F25  do  F43  tą  samą 
formułą.  

i.  Do  komórki  G25  wprowadzić  formułę  obliczająca  stopień  dysocjacji  kwasu  w 

procentach 



%

 według wzoru (5), następnie automatycznie wypełnić komórki od G25 

do G43 tą samą formułą.  

 

Uwaga:  formuły  używane  w  kolumnach  C,  D,  E,  F  wymagają  użycia  adresów 

bezwzględnych. 

 

 

3 

 

Obliczenia dla roztworów kwasów borowego 

j.  Aby  wykonać  obliczenia  dla  kwasu  borowego  należy  cały  obszar  arkusza  z 

poprzednimi obliczeniami dla kwasu octowego skopiować (od B19 do G43) i wkleić 
poniżej np. od komórki B52. Najpierw należy poprawić wszystkie formuły w których 
użyto adresowania bezwzględnego (komórki C58, D58, E58, F58). 

k.  Z bazy danych skopiować rekord dla kwasu borowego i wkleić dane dla tego kwasu w 

odpowiednie miejsce, wprowadzić nową wartość objętości roztworu. 

 
 
4.  W  Arkuszu  2  wykonać  obliczenia  dla  roztworu  trzeciego  kwasu.  Prowadzący  zajęcia 

określi dla którego kwasu i dla jakiej objętości roztworu mają być wykonane obliczenia. 

Uwaga: w Arkuszu 2 jest inny zakres stężeń niż w Arkuszu 1 
 

a.  Aby wykonać obliczenia dla wybranego kwasu należy najpierw skopiować z Arkusza 

1 obszar od B52 do G76 i wkleić go do Arkusza 2 od komórki B4. Następnie należy 
poprawić  wszystkie  formuły  w  których  użyto  adresowania  bezwzględnego  (komórki 
C10, D10, E10, F10). 

b.  Kolumnę B od B10 do B46 wypełnić nowymi wartościami stężeń.  
c.  W  kolejnych  kolumnach  rozciągnąć  zakres  działania  formuł  na  obszar  od  10  do  46 

wiersza. 

d.  Z bazy danych skopiować rekord dla wybranego kwasu i wkleić dane dla tego kwasu 

w odpowiednie miejsce, wprowadzić nową wartość objętości roztworu. 

 
5.  Ostatnim  etapem  pracy  jest  formatowanie  arkusza:  ustawienie  wyrównań  w  komórkach, 
ilości wyświetlanych cyfr po kropce dziesiętnej, odpowiednie ustawienie obramowania i tła w 
komórkach.  Formatowanie  liczb  w  Arkuszu  1  mają  być  dokładnie  takie  jak  pokazano  w 
instrukcji.  Natomiast  formatowanie  liczb  w  Arkuszu  2  będą  zależały  od  uzyskanych 
wyników  obliczeń,  w  tym  wypadku  student  musi  samodzielnie  zastosować  odpowiednie 
formatowanie (Kategoria Liczbowe lub Naukowe).  
Całość wykonanego skoroszytu musi być tak ustawiona aby Arkusz 1 mieścił się do wydruku 
na dwóch stronach A4, a Arkusz 2 na jednej stronie A4.  
 
 

 

4 

 

Arkusz 1 - Baza danych i roztwory kwasu octowego 

 

 

 

5 

 

Arkusz 1 - Roztwory kwasu borowego 

 

 
 
 
 

 

6 

 

Arkusz 2 - Roztwory zadanego kwasu 

 

 
 

7 

 

Powiększenia trudno czytelnych fragmentów instrukcji: