program nauczania
gimnazjum  klasy 1–3

język polski

program nauczania
gimnazjum  klasy 1–3

Klucze 

 do kultury

B. Drabarek, K. Kaszewski, I. Rowińska, M. Trysińska

Konsultacja merytoryczna i dydaktyczna
Krzysztof Biedrzycki

Projekt okładki
Stefan Drewiczewski

Redakcja merytoryczna
Barbara Żebrowska

Korekta
Krystyna Bajor

Skład
Piotr Jaworski 

Numer dopuszczenia

ISBN  978-83-7491-?????

© Grupa Edukacyjna S.A. 2009

Grupa Edukacyjna S.A.
25-655 Kielce, ul. Łódzka 308
tel. 041 366 53 66, faks 041 366 55 55
e-mail:mac@mac.pl, http://www.mac.pl

Książka została wydrukowana na papierze Speed-E i tektury Alaska produkcji International Paper

Spis treści

Ogólne założenia programu

 

I.  Koncepcja kształcenia literacko-kulturowego 

 

 

(oprac. B. Drabarek, I. Rowińska) ................................................... 5

 

II.  Koncepcja kształcenia językowego

 

 

(oprac. K. Kaszewski, M. Trysińska) ................................................ 8

 

III. Metody ........................................................................................... 11

 

IV. Planowane osiągnięcia ucznia ...................................................... 15

 

V.  Ocenianie osiągnięć uczniów ........................................................ 15

Treści programowe

 

Blok literacko-kulturowy ..................................................................... 19

 

Blok językowy ..................................................................................... 39

www.mac.pl

5

Ogólne założenia programu

I. Koncepcja kształcenia literacko-kulturowego

Geneza programu
Program literacko-kulturowy opracowany do cyklu podręczników Klucze 

do  kultury  jest  wynikiem  doświadczeń  autorów  wyniesionych  z  wieloletniej 
pracy  w  gimnazjum  i  liceum.  Tworząc  go,  wzięto  pod  uwagę  następujące 
elementy:

podstawę  programową  kształcenia  ogólnego  dla  szkół  podstawowych 

• 

i gimnazjów;
standardy egzaminacyjne;

• 

zainteresowania współczesnej młodzieży;

• 

istniejące już programy nauczania języka polskiego w gimnazjum;

• 

zmiany, jakie zaszły w ostatnich latach w kulturze polskiej i europejskiej, 

• 

oraz przemiany polityczne we współczesnym świecie.
Szczególnie ten ostatni czynnik wpłynął na to, że przygotowany program 

różni się od innych obecnych w szkołach.

Tytuł a treści zawarte w programie
Tytuł  programu  jest  jednocześnie  jego  myślą  przewodnią.    Słowo  „klucz” 

jest tu rozumiane jako: „środek, sposób pozwalający na osiągnięcie, zrozumie-
nie  czegoś,  wyjaśniający  coś;  ważny  punkt  umożliwiający  dostęp  do  czegoś, 
opanowanie czegoś”

1

, ale także: „objaśniający komentarz”; i „zasady, według 

których coś się przeprowadza, rozstrzyga”. Zgodnie z tym, poza celami wynika-
jącymi z podstawy programowej, naszymi nadrzędnymi założeniami było:

wyposażenie ucznia w narzędzia niezbędne do samodzielnej analizy i in-

• 

terpretacji różnych tekstów kultury;
rozumne  i  obiektywne  prowadzenie  ucznia  przez  świat  kultury  wysokiej 

• 

i kultury masowej;
uświadomienie uczniowi, że kultura jest zbiorem wskazówek i zasad niezbęd-

• 

nych w dojrzałym i aktywnym uczestnictwie we współczesnej rzeczywistości.
Druga  część  tytułu  odnosi  się  do  treści  kształcenia  oraz  kształconych 

umiejętności. Także i tu warto zwrócić uwagę na definicję słownikową, we-
dług  której  „kultura”  to:  „całokształt  materialnego  i  duchowego  dorobku 
ludzkości gromadzonego, utrwalanego i wzbogacanego w ciągu jej dziejów, 
przekazywanego z pokolenia na pokolenie”, ale także: „stopień doskonało-
ści, sprawności w opanowaniu jakiejś specjalności, umiejętności itp., wysoki 
poziom czegoś, zwłaszcza rozwoju intelektualnego, moralnego” oraz „ogła-
da, obycie, takt”. Ta część tytułu narzuca więc takie cele, związane z treścia-
mi kształcenia i kształconymi umiejętnościami, jak:

wykazanie,  że  kultura  jest  jednym  z  wyznaczników  człowieczeństwa, 

• 

a dzieje ludzkości są także nieustającym rozwojem kulturowym;
wyposażenie ucznia w wiedzę kulturową przydatną nie tylko na lekcjach 

• 

w szkole, ale także w codziennym życiu i trudnych sytuacjach życiowych;
uświadomienie uczniowi, że bycie człowiekiem kulturalnym to niełatwa, acz-

• 

kolwiek przydatna sztuka obycia i zachowania odpowiedniego do sytuacji.

1

 Wszystkie definicje pochodzą ze Słownika języka polskiego PWN.

6

Wybrane przez nas teksty kultury odwołują się więc nie tylko do historycz-

nych korzeni naszej kulturowej tożsamości, ale także do współczesności.

Program współczesny i zarazem zanurzony w tradycji, wielokulturowy 

i narodowy

Współczesność  to  przede  wszystkim  wszechobecna  kultura  masowa, 

postmodernizm, przewaga obrazu nad słowem oraz ogromna rola mediów 
w kształtowaniu postaw – stąd obecność w treściach kształcenia tekstów pu-
blicystycznych, przedruków z kolorowych czasopism, komiksu. 

Współczesność to także wstąpienie Polski do Unii Europejskiej. Wpisało 

ono nasz kraj i nasze dziedzictwo w mapę dziedzictwa europejskiego i świa-
towego  (np.  judaizm,  islam,  hinduizm  czy  buddyzm).  Współczesny  uczeń 
w naszym kraju to nie tylko Polak, ale i obywatel Europy, który ma duże szan-
se, by w tej nowej wielokulturowej Europie aktywnie zaistnieć. Wybrane przez 
nas teksty kultury dają młodzieży wiedzę o innych niż polska tradycjach, uka-
zują współistnienie we współczesnym świecie wielu kultur oraz uczą toleran-
cji i poszanowania dla inności. 

Idea wielokulturowości, a jednocześnie międzykulturowości, jest jednym 

z  motywów  przewodnich  programu,  nie  oznacza  to  jednak,  że  treści  doty-
czące  tradycji  ojczystej  czy  krzewienie  patriotyzmu  zostały  zepchnięte  na 
dalszy plan. Znalazły one swoje odbicie w doborze tekstów o tematyce histo-
rycznej, etnograficznej oraz obyczajowej. Zostały także opatrzone bogatym 
materiałem ikonograficznym. Tym samym uczą młodzież poszanowania pol-
skiej tradycji oraz rozpoznawania najważniejszych symboli i znaków kultury 
ojczystej.

Przekaz ikoniczny i słowny
Przekaz  ikoniczny  (malarstwo,  rzeźba,  plakat,  fotografia)  to  jeden  z  naj-

istotniejszych  punktów  treści  kształcenia.  Jego  omówienie  pozwala  współ-
czesnemu uczniowi, poruszającemu się zazwyczaj sprawniej w świecie obra-
zu niż słowa, na analizę kultury dawnych wieków w sposób bardziej dla niego 
przyjazny. Z drugiej strony obok obrazów w programie pojawiają się teksty 
krytyczne, komentarze intersemiotyczne wymagające od odbiorcy czytania 
ze zrozumieniem oraz zdolności analitycznego myślenia. 

Obok krótkich tekstów literackich i publicystycznych w programie znajdują 

się klucze do omawiania wybranych przez nas lektur. Część z nich pochodzi 
z podstawy programowej, niektóre zaś to propozycje własne. Wychodzimy tu 
naprzeciw potrzebom wielu nauczycieli, którzy poszukują nowych pomysłów 
na  omawianie  utworów  już  znanych,  jak  też  sugestii  dotyczących  utworów 
spoza kanonu obowiązkowego.

Dusza kina i język filmu
Osobne  miejsce  zajmuje  w  programie  film.  Naszym  celem  nadrzędnym 

było wykazanie, że kino nie jest „gorszą odmianą teatru”; rządzi się ono wła-
snymi prawami, ma swój język i niepowtarzalny klimat.

Nie zawsze są to dzieła należące do kanonu klasyki kina światowego. W do-

bie  prymatu  produkcji  z  Hollywood  proponujemy  nauczycielom  i  uczniom 
kino europejskie, ale też i hinduskie (film Monsunowe wesele). Staramy się 
przekonać, że film wartościowy to niekoniecznie film wysokobudżetowy. 

www.mac.pl

7

Mając na uwadze to, że młodzież przede wszystkim skupia uwagę na tre-

ści filmu, a nie na jego formie, prezentujemy wiedzę na temat różnych technik 
i gatunków filmowych, jak i języka kinematografii. Położenie tak dużego naci-
sku na edukację filmową to ważny, nowy element wyróżniający nasz program 
spośród innych, obecnych w szkołach.

Układ treści w programie
W naszej podróży po świecie kultury wychodzimy w klasie I od przestrze-

ni człowiekowi najbliższej, czyli domu. Stopniowo zataczamy coraz szersze 
kręgi, by dotrzeć do przestrzeni przeważnie uczniowi nieznanej, takiej jak np. 
Afryka  czy  Chiny.  Materiał  omawiany  w  każdej  z  klas  został  podzielony  na 
trzy bloki tematyczne (Człowiek i czas, Człowiek i przestrzeń, Działania i emo-
cje), które z kolei obejmują poszczególne rozdziały. Rozdziały: Filozofie życia 
i Ślady historii są tym, co wspólne i powtarzające się we wszystkich klasach. 
Uczeń wędruje z naszym programem od czasów najdawniejszych po współ-
czesność,  odczytując  ślady  minionych  wydarzeń,  jak  też  analizując  dawne 
i obecne wzorce postaw oraz sposoby myślenia. Tym samym uczy się do-
strzegać ciągłość tradycji, a także związki między różnymi jej elementami.

Kształcenie z zakresu innych dziedzin kultury
W  programie  uwzględniono  również  obecność  elementów  kształcenia 

obejmujących  inne  dziedziny  kultury.  Przy  omawianiu  dorobku  kultury  pol-
skiej  uwzględniono  odniesienia  do  tradycji  śródziemnomorskiej  i  europej-
skiej. Duży nacisk położono także na rolę mediów we współczesnym świecie 
i nowoczesne metody pozyskiwania informacji. 

Cele edukacyjne
Obok wymienionych wcześniej celów edukacyjnych program zakłada re-

alizację celów z podstawy programowej kształcenia ogólnego takich, jak:

Odbiór  wypowiedzi  i  wykorzystanie  zawartych  w  nich  informacji  (samo-

• 

dzielne  docieranie  do  informacji;  rozumienie  komunikatów  werbalnych 
i niewerbalnych  o coraz bardziej skomplikowanej organizacji; podejmo-
wanie refleksji nad znaczeniami słów i dążenie do ich dokładnego rozu-
mienia; krytyczne ocenianie zawartości komunikatów).
Analiza  i  interpretacja  tekstów  kultury  (doskonalenie  sprawności  analizy 

• 

i  interpretacji    tekstów  kultury;  pozyskiwanie  nowych  narzędzi  do  coraz 
dojrzalszej,  bardziej  świadomej  i  samodzielnej  lektury;  poznawanie  no-
wych gatunków i konwencji literackich; wykorzystywanie poznanych po-
jęć  w  refleksji  o  literaturze  i  wartościach;  czytanie  tekstów  kultury  z  za-
kresu literatury młodzieżowej i popularnej; poznawanie dzieł klasycznych 
ważnych dla kultury polskiej i światowej).
Tworzenie wypowiedzi (zyskiwanie świadomości funkcji środków języko-

• 

wych służących formułowaniu wypowiedzi; zdobywanie wiedzy o różnych 
odmianach  polszczyzny  i  kształcenie  umiejętności  poprawnego  ich  wy-
korzystywania w różnych sytuacjach; pogłębianie znajomości etyki mowy 
i etykiety językowej; poznawanie nowych i tworzenie coraz trudniejszych 
form wypowiedzi).

8

Wśród stawianych przez nas celów wychowawczych szczególnie istotne 

wydają się:

stymulowanie zdolności twórczych ucznia;

• 

wykształcenie w uczniu szacunku dla rodziny;

• 

budowanie postawy patriotycznej przy jednoczesnym analitycznym i obiek-

• 

tywnym podejściu do dziedzictwa narodowego;
poszanowanie dla inności (nie tylko narodowej i kulturowej);

• 

przygotowanie do życia w przestrzeni najbliższej (dom i okolica) i dalszej 

• 

(Polska, Europa, świat).

II. Koncepcja kształcenia językowego 

Założenia ogólne
Kształcenie  językowe  powinno  umożliwić  uczniom  poznanie  dwóch  za-

sadniczych funkcji języka naturalnego: komunikacyjnej, czyli tej, kiedy jest 
on narzędziem porozumiewania się, oraz poznawczej, czyli takiej, gdy pełni 
on rolę skarbnicy wiedzy o świecie, funkcję klucza do kultury, w której się go 
używa. Zatem należałoby mówić nie tyle o kształceniu językowym, ile języ-
kowo-kulturowym.

Język, tekst, komunikacja 
Języka należy uczyć w powiązaniu z tekstem. Język, a tym samym gra-

matyka, nie istnieją poza tekstem, który jest podstawową jednostką porozu-
miewania się. Rozwijanie kompetencji komunikacyjnej to przede wszystkim 
rozwijanie  umiejętności  rozumienia  i  tworzenia  poprawnych  gramatycznie 
i stosownych sytuacyjnie tekstów (wypowiedzi). 

Język naturalny nie kończy się na zdaniu, jak zakładały klasyczne grama-

tyki.  Należy  na  lekcjach  języka  polskiego  uczyć  podstaw  tekstologii  (reguł 
łączenia zdań w akapity, akapitów – w teksty), oczywiście z uwzględnieniem 
możliwości poznawczych uczniów i ograniczeń czasowych. 

Omawiane  na  lekcjach  zagadnienia  gramatyczne  muszą  służyć  przede 

wszystkim  doskonaleniu  umiejętności  sprawnego  porozumiewania  się.  Nie-
zmiernie  ważne  jest  pokazywanie  funkcji  różnych  części  mowy,  form  fleksyj-
nych, konstrukcji składniowych. Nie ma sensu przekazywanie uczniom wiedzy 
o budowie systemu językowego bez ukazywania jej wykorzystania w praktyce 
językowej. Program do cyklu podręczników Klucze do kultury kładzie nacisk na 
wykształcenie  w  uczniach  świadomego  i  skutecznego  zastosowania  różnego 
typu środków językowych w określonych sytuacjach i w konkretnym celu. 

Język i kultura
Zgodnie  z  założeniami  reformy  na  lekcjach  języka  polskiego  powinno 

się umiejętnie i harmonijnie łączyć zagadnienia językowe, literackie i kultu-
rowe  –  integrować  wiedzę  o  języku  z  wiedzą  o  literaturze  i  wiedzą  o  świe-
cie. Obiektem, w którym taka integracja odbywa się w sposób naturalny, jest 
tekst  i  należy  to  wykorzystać.  Teksty  omawiane  na  lekcjach  nie  mogą  być 
tylko „nośnikami” określonych części mowy, form gramatycznych itp. W każ-
dej sytuacji ważna jest również treść tekstu – refleksja na temat problemów, 

www.mac.pl

9

których dotyczy. Nie da się oddzielić mówienia o formie od mówienia o treści 
– wypowiedź stanowi niepodzielną całość. 

Analizowane na lekcjach teksty powinny reprezentować różne sfery kultu-

ry – nie tylko (a może nawet nie przede wszystkim) sferę kreacji artystycznej. 
Wielu uczniów będzie miało w dorosłym życiu niestety symboliczny kontakt 
z tekstami artystycznymi, natomiast niemal codziennie przyjdzie im obcować 
z wypowiedziami medialnymi, urzędowymi, popularnonaukowymi itp., które 
nierzadko  są  lekceważone  w  kształceniu  polonistycznym,  traktowane  jako 
gorsze  i  niewarte  uwagi.  Podkreślić  należy,  że  praca  z  tekstami  użytkowy-
mi  ma  wiele  zalet:  przygotowuje  do  świadomego  funkcjonowania  w  życiu 
społecznym, pokazuje różne perspektywy widzenia rzeczywistości, stwarza 
okazję  do  przybliżenia  sztucznej  sytuacji  szkolnej  do  rzeczywistej,  natural-
nej. Teksty użytkowe, napisane nierzadko elegancką polszczyzną, mogą być 
równie  dobrym  jak  dzieła  artystyczne  materiałem  ilustrującym  funkcje  róż-
nych środków językowych. 

Na lekcjach językowo-kulturowych szczególnie ważna staje się koniecz-

ność rozróżniania sytuacji oficjalnej i nieoficjalnej oraz, co za tym idzie, polsz-
czyzny potocznej i oficjalnej. Wobec nasilających się tendencji unifikacyjnych, 
zacierania się i mieszania odmian języka, należy pielęgnować świadomość 
różnic  systemowych  i  pragmatycznych  między  różnymi  odmianami  polsz-
czyzny, zawsze patrząc na to z szerszej perspektywy – kulturowej, odnosząc 
się do wzorców kultury masowej (popularnej) i wysokiej (elitarnej).

Kształcenie językowo-kulturowe zakłada konieczność i celowość prezen-

tacji na lekcjach ważnych współczesnych zjawisk kulturowych z wyraźnym 
ukazaniem roli języka w ich istnieniu. 

Współczesna kultura posługuje się coraz częściej ikonami i innymi znaka-

mi niejęzykowymi. Nie sposób zatem pominąć w kształceniu polonistycznym 
refleksji nad znakami ikoniczno-słownymi oraz ikonicznymi, zarówno popkul-
turowymi (komiks, plakat, reklama, logo), jak i należącymi do kultury elitarnej 
(głównie malarstwo). 

Układ treści w programie
Wiedza o języku powinna być przekazywana w układzie spiralnym – w kla-

sach starszych należy wracać do wiadomości i umiejętności z lat poprzed-
nich,  powtarzać  je,    porządkować  i  rozszerzać.  W  klasie  I  znaczna  część 
materiału  ma  charakter  powtórzeniowy  (m.in.  części  mowy  i  ich  odmiana), 
utrwalający wiedzę zdobytą w szkole podstawowej. Jest to konieczne, ponie-
waż uczniowie w gimnazjum wywodzą się z różnych szkół i różnych środo-
wisk. Należy wyrównać poziom klasy, aby można było na późniejszym eta-
pie  wprowadzać  nowe,  trudniejsze  treści.  Osią  konstrukcyjną  układu  treści 
w klasie I jest gramatyka opisowa, zawsze jednak przedstawiana w aspekcie 
funkcjonalnym (perspektywa: do czego przydadzą nam się czasowniki, stop-
niowanie przymiotnika, równoważniki zdania itp.).

W klasie II poszerza się wiadomości gramatyczne (części mowy, ich od-

miana, składnia, słowotwórstwo, fonetyka), wprowadza się ponadto elementy 
kultury języka i stylistyki. W klasie III dużo miejsca poświęca się powtórzeniu 
wiadomości  gramatycznych  (szczególnie  dotyczących  składni),  wybranym 
zagadnieniom pragmatycznym, stylistycznym oraz etyce mówienia, a także 

10

dłuższym,  bardziej  złożonym  formom  wypowiedzi  (wywiad,  reportaż,  felie-
ton, różne rodzaje listów).

Sposoby osiągania celów edukacyjnych 
W programie proponujemy różnorodne formy i metody pracy. Najczęściej 

wykorzystywane to: 

samodzielne rozwiązywanie problemów; 

• 

grupowe rozwiązywanie problemów; 

• 

syntezowanie mniejszego i większego materiału; 

• 

dyskusja;

• 

metaplan; 

• 

burza mózgów; 

• 

posługiwanie  się  technologią  informacyjną,  korzystanie  z  różnorodnych 

• 

źródeł informacji;
czytanie ze zrozumieniem; 

• 

interpretacja fragmentu w kontekście całego dzieła (praca z tekstem); 

• 

rozwiązywanie testów; 

• 

przygotowywanie projektów; 

• 

ranking diamentowy; 

• 

inscenizacja; 

• 

drama; 

• 

przekład intersemiotyczny.

• 

1. 

Kładziemy nacisk na:
indywidualną pracę ucznia;

• 

współpracę nauczyciela i ucznia;

• 

współpracę nauczycieli różnych przedmiotów;

• 

indywidualizację pracy z uczniem (zdolnym i mniej zdolnym);

• 

współpracę uczniów między sobą.

• 

2. 

Pokazujemy, jak ważne jest rozwijanie w uczniu umiejętności samodziel-
nej pracy i myślenia.

3. 

Łączymy rozwój intelektualny ucznia z jego wychowaniem.

4. 

Podkreślamy rolę świadomego odbioru tekstów kultury (tekstu literackie-
go,  dzieła  filmowego,  obrazu,  rzeźby)    dzięki  właściwemu  pokierowaniu 
przez nauczyciela pracą ucznia na lekcjach przygotowawczych i podczas 
jego samodzielnej pracy w domu.

5. 

Kładziemy nacisk na związki między dziełami z różnych dziedzin sztuki.

6. 

Wykazujemy przydatność różnych źródeł i nośników informacji, jak: słow-
niki, internet, reprodukcje, płyty CD.

7. 

Przekonujemy, że warto rozumieć kulturę, i dlatego uczymy odczytywania 
tekstów na poziomie dosłownym i metaforycznym/symbolicznym.

www.mac.pl

11

8. 

Rozbudzamy chęć czytania, uwrażliwiamy na wartości, które  niesie litera-
tura.

9. 

Uczymy dostrzegania ciągłości tradycji oraz związku kultury polskiej z kul-
turą Europy i świata.

Treści i zakładane osiągnięcia 

(rozpisane w tabeli w części Treści programowe)

III.   Metody 

Nie ma metod doskonałych, dlatego wyboru konkretnych metod należy 

dokonywać w zależności od zaplanowanych celów.  Podstawowe, uniwersal-
ne zasady, którymi należy kierować się przy doborze metod nauczania, to:

dostosowanie ich do poziomu ucznia;

 

–

dostosowanie  ich  do  typu  przekazywanych  treści  i  zakładanych  ce-

 

–

lów;
różnorodność – każda, nawet najdoskonalsza metoda stanie się prze-

 

–

szkodą w skutecznym nauczaniu, jeśli będzie nadużywana.

Proponowane  niżej  wybrane  metody  pracy  z  programem  do  cyklu  pod-

ręczników Klucze do kultury są zarówno planami konkretnych działań na lek-
cji, jak i ogólnymi strategiami nauczania, które pomogą zrealizować przed-
stawione wcześniej założenia kształcenia językowo-kulturowego. 

1. 

Wychodzić od rzeczywistości i rozmawiać o tym, co bliskie

Punktem wyjścia lekcji powinien być zwykle temat dotyczący świata lub 

konkretne działanie życiowe, codzienna sytuacja itp., niekoniecznie zagad-
nienie związane z budową systemu językowego. Pozwoli to zatrzeć różnicę 
między mniej lubianymi lekcjami gramatycznymi a lekcjami o innej tematyce, 
ułatwi nawiązanie rozmowy z uczniami i umożliwi odwołanie się do ich do-
świadczeń i już posiadanej wiedzy. 

Na lekcjach warto poruszać zagadnienia współczesne, bliskie młodzieży, 

również i te bolesne, kłopotliwe, omijane lub takie, które często wydają się 
zbyt „płytkie” na lekcję szkolną, a są dla gimnazjalisty problemami fundamen-
talnymi. Nie są to wcale  działania obliczone na przypodobanie się młodzie-
ży, lecz doskonały sposób nawiązania kontaktu z uczniem, połączenia nowej 
wiedzy z już przez niego posiadaną, próbą nauczenia pogłębionego spojrze-
nia na to, co jest mu świetnie znane, ale przyjmowane całkowicie bezreflek-
syjnie i bezkrytycznie. Takich zagadnień, które jednocześnie stworzą okazję 
do refleksji nad językiem, jak i jego używaniem, można znaleźć bardzo wiele, 
np.  przezwiska,  agresja,  wyrażanie  poglądów,  stan  posiadania  (konsump-
cjonizm),  ochrona  środowiska  naturalnego,  stosunek  do  tradycji,  różnego 
rodzaju mody. Młodzieży łatwiej jest wtedy podawać przykłady wypowiedzi, 
projektować sytuacje, a także zaangażować się emocjonalnie w lekcję.

12

2. 

Pracować z tekstem

Pracę z tekstem, nawet na lekcji tzw. językowej, warto zacząć od refleksji 

poświęconej jego treści, poruszonemu zagadnieniu. Następnie staramy się 
dotknąć wszystkich istotnych aspektów tekstu: pragmatycznego, kompozy-
cyjnego, językowo-stylistycznego, wykazując wzajemne ich przenikanie się 
i warunkowanie. Dobrze odczytany tekst powinien zainspirować uczniów do 
refleksji, wyrażania opinii, a także własnych działań językowych. 

3. 

Zestawiać teksty 

Zestawienie  dwóch  tekstów  na  podobny  temat  (przykładem  może  być 

np.  tekst  literacki  –  fragment  powieści  Małgorzaty  Musierowicz  zestawiony 
z  tekstem  publicystycznym  –    fragmentem  artykułu  z  prasy  młodzieżowej), 
pozwala  wyraziście  ukazać  zarówno  wielość  stanowisk  w  związku  z  tema-
tem, jak i określone cechy językowe tekstów. Inne typowe zestawienie to dwa 
teksty pochodzące z dwóch różnych sfer kultury – może być to np. porów-
nanie tekstu oficjalnego (sfera kultury wysokiej) z nieoficjalnym (sfera kultury 
popularnej) lub też różnych tekstów oficjalnych, np. artystycznego z nauko-
wym, publicystycznym itd. Umożliwia to przedstawienie wielości perspektyw 
spojrzenia na problem, różnych sposobów używania języka przy tym samym 
temacie, co ma ogromne znaczenie dla uczenia dialogu, kulturalnej dysku-
sji,  funkcjonowania  w  demokratycznym  społeczeństwie.  Pokazuje  również 
odmienne  funkcje  kultury  popularnej  i  wysokiej,  podkreśla  ich  wzajemne 
uwarunkowanie  i  uzupełnianie  się.  Przy  tekstach  kultury  popularnej  należy 
kształcić  głównie  umiejętność  ich  rozsądnej  selekcji  i  krytycznego  odbioru 
(ale bez nieuzasadnionego potępiania kultury masowej i mediów, które dla 
uczniów, i dla większości Polaków, są podstawową przestrzenią kultury), przy 
tekstach  kultury  wysokiej  –  umiejętność  dostrzegania  pogłębionej  refleksji 
nad problemem i kunsztowności językowego ujęcia tematu. 

Tam, gdzie jest to możliwe, zalecamy wyjście od tekstów nieoficjalnych – 

popularnych,  użytkowych  –  jako  bliższych  uczniom.  Ćwiczenia  wymuszają 
wtedy pogłębione, krytyczne spojrzenie na to, co dobrze znane. W dalszej 
części  lekcji  pojawia  się  tekst  kultury  wysokiej,  na  którym  można  pokazać 
doskonalsze  posługiwanie  się  językiem  lub  po  prostu  inny  punkt  widzenia  
na problem (wynikający z innego systemu wartości). 

Zestawianie tekstów może odbywać się zarówno w ramach jednej lekcji, 

jak też i w ramach dwóch jednostek, kolejno po sobie następujących. 

4. 

Ćwiczyć różne sprawności mowy

Ćwiczenia na lekcjach powinny być jak najbardziej urozmaicone i repre-

zentować różne typy: 

ćwiczenia  wprowadzające  –  aktywizujące  te  wiadomości  o  języku 

a) 

i o świecie, które będą przydatne w czasie rozmowy na dany temat;
ćwiczenia  analityczne,  związane  z  przeczytanym  tekstem  –  kierujące 

b) 

uwagę zarówno na treść tekstu, jak i jego formę (m.in. rozpoznawanie 
gatunku wypowiedzi, zakładanego odbiorcy, intencji nadawcy; wskazy-
wanie słów, sformułowań, fragmentów kluczowych dla tekstu, interpre-
tacja tekstu w kontekście życia społecznego, odnajdywanie charakte-
rystycznych środków językowych i ustalanie przyczyny ich pojawienia 
się w tekście);

www.mac.pl

13

ćwiczenia systemowe – różnorodne przekształcenia gramatyczne i lek-

c) 

sykalne,  rozwijające  zwłaszcza  umiejętność  jasnego,  poprawnego 
przekazywania tej samej treści na różne sposoby;
ćwiczenia  pragmatyczne  –  dostosowywanie  środków  językowych  do 

d) 

odbiorcy, okoliczności i celu wypowiedzi; 
ćwiczenia  stylistyczno-redakcyjne  –  przekształcanie  zdań  i  krótkich 

e) 

tekstów w określonym celu;
ćwiczenia  aktywizujące  –  np.  wyszukiwanie  i  selekcja  informacji  na 

f) 

dany temat;
ćwiczenia twórcze właściwe – polegające na samodzielnych próbach 

g) 

tworzenia wypowiedzi mówionych i pisanych. 

 

5. 

Uczyć tworzenia dłuższych form wypowiedzi

Nie wszystkie formy wypowiedzi spotykane w życiu codziennym i wymie-

niane przez podstawę programową uczeń musi umieć tworzyć. W niektórych 
wypadkach wystarczy, że będzie potrafił dany gatunek rozpoznać (w szcze-
gólności intencję w niego wpisaną) – tak będzie np. z reportażem i felietonem. 
Nie można bowiem każdego nauczyć pisania dobrych felietonów i reportaży, 
a poza tym nie jest to absolutnie potrzebne. Warto natomiast, by uczeń umiał 
odróżnić dobry felieton od słabego i wiedział, że zadaniem felietonisty jest 
subiektywizm,  prowokowanie  i  przesada,  a  nie  obiektywne  przedstawianie 
faktów.

Kształcenie umiejętności tworzenia dłuższych form wypowiedzi powinno 

składać się z trzech etapów: analizy wzorców, ćwiczeń przygotowawczych, 
czyli  tzw.  wprawek,  oraz  ćwiczeń  twórczych  właściwych,  czyli  prób  pisar-
skich. Na każdym etapie nauki powinno się zwracać uwagę w ćwiczeniach 
i poleceniach na pięć aspektów: cel nadawcy (po co się pisze), typowy temat 
(jeśli da się określić), typową sytuację komunikacyjną (kto jest nadawcą, kto 
odbiorcą, jakie są typowe okoliczności porozumiewania się), typową kompo-
zycję, typowe środki językowe (ich nacechowanie stylistyczne). 

Ważny element to dobór wzorców do analizy. Sytuacją idealną jest prze-

analizowanie co najmniej dwóch przykładów realizacji danego gatunku wy-
powiedzi, najlepiej takich, które coś łączy, ale i coś różni. Dopiero bowiem ta-
kie zestawienie umożliwia dostrzeżenie istotnych cech wzorca gatunkowego 
oraz zapoznanie się z różnymi drogami jego realizacji. 

Dwie podstawowe formy wypowiedzi – opowiadanie i opis – powinny po-

wracać w każdej klasie; ćwiczenia muszą skłonić uczniów do podejmowania 
prób pisania coraz bardziej złożonych odmian tych gatunków. Na szczególną 
uwagę zasługuje też streszczenie, które nie jest gatunkiem wypowiedzi, lecz 
operacją wykonywaną na tekście i jej efektem. Rozwija ono szereg ważnych 
umiejętności,  nie  tylko  językowych,  przydatnych  w  życiu,  m.in.  rozumienie 
tekstu,  umiejętność  selekcji  informacji,  zwięzłe  wypowiadanie  się,  zastępo-
wanie wybranych struktur językowych innymi. 

Warto  jeszcze  podkreślić,  iż  wbrew  obiegowym  poglądom,  że  młodzież 

współcześnie pisze tylko SMS-y, istnieje bogaty korpus tekstów tworzonych 
przez uczniów spontanicznie i dobrowolnie. Takie teksty, np. zamieszczone 
w  internecie  recenzje  i  blogi,  mogą  być  z  powodzeniem  wykorzystane  na 

14

lekcjach języka polskiego – bo autentyczna chęć wypowiedzenia się jest ko-
niecznym warunkiem, wstępem do nauki pisania i mówienia. 

6. 

Aktywizować uczniów

Współczesna  dydaktyka  wiele  uwagi  poświęca  metodom  aktywizacji 

uczniów, pobudzaniu ich pomysłowości i inicjatywy. Program do cyklu pod-
ręczników Klucze do kultury zakłada wykorzystanie tych metod, dalekim jed-
nak będąc od ich gloryfikacji i uznania za jedyną drogę do dydaktycznego 
sukcesu. Są one obarczone wadami, podobnie jak inne typy metod, a „terror 
aktywności” (określenie Stanisława Bortnowskiego) jest nie mniej szkodliwy 
od innych wersji terroru. 

Aktywizacja uczniów powinna odbywać się w trakcie całej lekcji: w czasie 

rozmowy wstępnej, analizy materiału, ćwiczeń utrwalających. Spośród wielu 
metod aktywizujących przydatnych w realizacji programu szczególnie warta 
uwagi może być metoda projektu. 

Metoda ta stawia na pomysły na organizację różnego typu przedsięwzięć 

związanych  z  omawianymi  zagadnieniami  literackimi,  językowymi  i  kultu-
rowymi,  które  wymagają  dłuższych  przygotowań,  angażujących  całą  klasę 
(albo nawet szkołę), typu – minikonferencja, koncert, akcja charytatywna, za-
wody sportowe, wystawa, przedstawienie itd. Realizacja takich zadań, choć 
niewątpliwie czasochłonna, daje wiele korzyści, umożliwia m.in. zastosowa-
nie umiejętności językowych w praktyce, naturalne łączenie ich z umiejętno-
ściami pozajęzykowymi (m.in. organizacyjnymi), wykorzystanie pomysłowo-
ści i energii uczniów; pomaga scementować społeczność klasową, pogłębić 
kontakt z nauczycielem i z miejscową społecznością.

7. 

Zachęcać do pracy w grupach

Praca  w  grupach  jest  metodą  bardzo  przydatną  w  kształceniu  języko-

wym. Podział klasy na kilka zespołów stwarza przede wszystkim okazję do 
zbadania w ramach lekcji większej partii materiału językowego, jak również 
do szybkiego zapoznania uczniów z funkcjonowaniem określonego środka 
językowego w tekstach różnego typu. Inne zalety pracy w grupach to: roz-
wijanie  umiejętności  współpracy,  uczenie  samodzielności,  stawiania  pytań 
i tez w związku z tym, co się bada, umożliwienie słabszym, by uczyli się od 
zdolniejszych. 

Z kolei do podstawowych wad pracy w grupach zaliczymy: większe za-

mieszanie w klasie, niebezpieczeństwo powierzchowności obserwacji i ana-
liz, możliwą bierność części grupy, brak zainteresowania wynikami pracy in-
nych grup (w czasie prezentacji inne grupy nie słuchają, bo cały czas myślą 
o  swoim  wystąpieniu,  a  po  prezentacji  nie  słuchają,  bo  mają  poczucie,  że 
„swoje już zrobiły”).

Należy również pamiętać, że różne typy zadań lepiej lub gorzej nadają się 

do pracy w grupach. Unikajmy takich zadań, których wykonanie zależeć bę-
dzie głównie od wiedzy i umiejętności  najlepszego członka zespołu, a sku-
piajmy się na takich, których wykonanie będzie efektem wysiłku zbiorowego, 
kiedy każdy członek grupy będzie mógł wykonać jakąś część zaplanowanej 
pracy.

www.mac.pl

15

IV. Planowane osiągnięcia ucznia 

(szczegółowe osiągnięcia w każdej klasie 

zostały rozpisane w tabelach w części Treści programowe)

Uczeń:

  1.  Redaguje,  zgodnie  z  tematem,  przewidziane  programem  formy  wypo-

wiedzi o charakterze: a) literackim, b) publicystycznym, c) użytkowym.

  2.  Dba o estetykę zapisu, świadomie stosuje wyróżnienia.
  3.  Ma świadomość kompozycji wypowiedzi, dba o jej spójność.
  4.  Świadomie przekształca teksty.
  5.  Rozróżnia intencję nadawcy.
  6.  Tworzy teksty o różnej intencji.
  7.  Świadomie i płynnie wypowiada się na różne tematy.
  8.  Włącza  elementy  analizy  tekstu  kultury  do  wypowiedzi  ustnej  i  pisem-

nej.

  9.  Formułuje problem i rozwiązuje go samodzielnie oraz w grupie.
 10.  Wyraża i uzasadnia własny punkt widzenia.
 11.  Przestrzega zasad kultury mówienia i słuchania, tzn. kulturalnie wyraża 

swoją opinię i kulturalnie wysłuchuje opinii innych, oraz ustosunkowuje 
się do nich.

 12.  Odróżnia informację od komentarza, prawdę od fikcji.
 13.  Selekcjonuje i zapisuje informacje.
 14.  W sposób funkcjonalny posługuje się terminologią właściwą danej dzie-

dzinie sztuki.

 15.  Odpowiednio wykorzystuje konteksty do interpretacji dzieła.
 16.  Dostrzega związki między dziełami z różnych dziedzin sztuki.
 17.  Dostrzega związek między treścią dzieła a jego formą.
 18.  Rozpoznaje  środki  artystycznego  wyrazu  charakterystyczne  dla  po-

szczególnych dziedzin sztuki i określa ich funkcję w dziele.

 19.  Czyta teksty na poziomie dosłownym i metaforycznym.
 20.  Dostrzega różne typy kultury i wskazuje podobieństwa oraz różnice mię-

dzy nimi.

 21.  Dostrzega i wskazuje różnice między kulturą wysoką a popularną.
 22.  Krytycznie analizuje teksty kultury popularnej.

V. Ocenianie osiągnięć uczniów

Ważnym elementem realizacji każdego programu jest ocenianie osiągnięć 

uczniów.  Oceny  są  informacją  dla  uczniów,  nauczycieli,  rodziców,  a  także 
władz oświatowych. Powinny w związku z tym spełniać podstawowe funkcje 
dydaktyczne i wychowawcze, czyli pomagać w:

ustaleniu poziomu wiedzy i umiejętności uczniów;

 

–

ukazywaniu postępów uczniów;

 

–

wskazaniu braków i niedociągnięć w edukacji;

 

–

motywowaniu do dalszej pracy.

 

–

16

Aby ocenianie było skuteczne, powinno być systematyczne, ciągłe i zróż-

nicowane. 

Proponujemy zastosowanie trzech typów oceniania:

ocenianie rozpoznawcze

 

–

, które ma na celu określenie, co uczeń wie 

i potrafi na początku cyklu kształcenia. Szczególnie ważne jest to na 
początku klasy I, dlatego proponujemy przeprowadzenie różnorodnych 
sprawdzianów  badających  wszelkie  możliwe  poziomy  umiejętności. 
Sprawdziany te nie powinny kończyć się oceną wyrażoną cyfrą. Można 
zastosować tu punktację lub ocenę opisową, która będzie wskazówką 
zarówno dla ucznia, jak i nauczyciela co do sposobu prowadzenia dal-
szego kształcenia;
ocenianie  bieżące

 

–

,  które  ma  na  celu  diagnozowanie  postępów 

uczniów. W jego skład wchodzi monitorowanie rozwoju ucznia w trak-
cie całego roku szkolnego; 
ocenianie  końcowe

 

–

, które pozwala zorientować się, w jakim stopniu 

został zrealizowany program nauczania.

Istotnym problemem jest kryterium ocen. Zgodnie z Rozporządzeniem Mi-

nistra Edukacji Narodowej z dn. 19 kwietnia 1999 r. (Dz.U. z 1999 r. Nr 41, poz. 
413) w sprawie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słu-
chaczy oraz przeprowadzania egzaminów sprawdzających i klasyfikacyjnych 
w szkołach publicznych każda szkoła ma obowiązek opracowania własnego, 
wewnętrznego systemu oceniania, który będzie uwzględniał specyfikę danej 
placówki oświatowej. Zgodnie z rozporządzeniem ocenianie wewnątrzszkol-
ne obejmuje:

formułowanie przez nauczycieli wymagań edukacyjnych oraz informo-

a) 

wanie o nich uczniów i rodziców (prawnych opiekunów);
bieżące ocenianie i śródroczne klasyfikowanie, według skali i w formach 

b) 

przyjętych  w  danej  szkole,  oraz  zaliczanie  niektórych  zajęć  edukacyj-
nych;
przeprowadzanie egzaminów klasyfikacyjnych;

c) 

ustalanie ocen klasyfikacyjnych na koniec roku szkolnego (semestru) 

d) 

i warunki ich poprawiania.

2. 

Szczegółowe zasady oceniania wewnątrzszkolnego określa statut szkoły, 

z uwzględnieniem przepisów rozporządzenia.
Zgodnie z rozporządzeniem nauczyciel ma do dyspozycji sześciostopnio-

wą skalę ocen. Ważne, aby ocena była jawna i opatrzona rzeczowym komen-
tarzem. Czasami warto zrezygnować z oceny wyrażonej cyfrą na rzecz oceny 
opisowej. Przykładem niech będą dłuższe formy wypowiedzi – rzeczowy ko-
mentarz nauczyciela wraz ze wskazówkami dotyczącymi sposobów udosko-
nalenia  pracy  pisemnej  umożliwi  uczniowi  poprawienie  jej,  a  jednocześnie 
pokaże mu, że jego wysiłek został doceniony.

Proponowany  przez  nas  program  nauczania  daje  możliwości  oceniania 

różnych  form  aktywności  ucznia.  Nauczyciel,  stosując  wypracowane  przez 
siebie i dostosowane do możliwości klasy kryteria oceniania, może oceniać:

pracę indywidualną i zespołową;

• 

www.mac.pl

17

działania krótkoterminowe i długoterminowe;

• 

realizowanie zadań o różnym stopniu trudności;

• 

stosowanie wiedzy w nowych sytuacjach;

• 

działania twórcze;

• 

postawę twórczą;

• 

oryginalność koncepcji i realizacji zadań;

• 

dociekliwość badawczą;

• 

systematyczność i rzetelność.

• 

Pracując  z  programem  opracowanym  do  cyklu  Klucze  do  kultury,  na-

uczyciel  będzie  miał  możliwość  oceniania  następujących  umiejętności 
ucznia:

czytania ze zrozumieniem tekstów różnego rodzaju (literackich, publicy-

• 

stycznych, popularnonaukowych i naukowych);
interpretowania utworów literackich;

• 

aktywnego słuchania;

• 

mówienia – sprawnego i poprawnego posługiwania się językiem;

• 

sprawnego, zgodnego z zasadami etykiety językowej komunikowania się;

• 

pracy indywidualnej;

• 

pracy w zespole;

• 

samokształcenia.

• 

Proponujemy różnorodne formy kontroli wiedzy i umiejętności:
wypowiedzi ustne (np. udział w dyskusji, przemówienia);

• 

głośne czytanie i recytacja;

• 

różnego  rodzaju  testy  (rozwiązywane  jako  prace  domowe  i  klasowe), 

• 

w których zgodnie ze standardami egzaminu gimnazjalnego znalazły się 
zadania: a) otwarte, b) zamknięte;
sprawdziany literacko-kulturowe, językowe i ortograficzne – powinny mieć 

• 

zróżnicowaną  formę  i  sprawdzać  praktyczne  umiejętności  posługiwania 
się zdobytą wiedzą, a nie wiedzę encyklopedyczną;
pisemne prace klasowe (przynajmniej dwie w semestrze) rozumiane jako: 

• 

a)  sprawdziany  czytania  ze  zrozumieniem,  b)  interpretacja  wskazanych 
fragmentów tekstu, c) wypowiadanie się na określony temat, d) rozwijanie 
sentencji („Aurea dicta”);
prace domowe (wypracowania, ćwiczenia, projekty, referaty, samodzielne 

• 

docieranie  do  informacji)  –  do  oceniania  (niekoniecznie  w  formie  oceny 
wyrażanej cyfrą) prac domowych należy przywiązywać szczególną wagę, 
ponieważ uczeń musi mieć poczucie, że jego wysiłek włożony w odrobie-
nie pracy domowej, w przygotowanie się do kolejnej lekcji jest doceniany 
i zauważany;
aktywność na lekcji, zaangażowanie i poszukiwanie oryginalnych rozwią-

• 

zań;
praca w zespole i prezentacja wyników pracy;

• 

projekty wykonywane w różnej formie, inspirowane omawianymi tekstami 

• 

kultury;

18

udokumentowany którąś z form wypowiedzi (notatka, sprawozdanie, opis, 

• 

recenzja  itd.)  udział  w  jakimś  przedsięwzięciu  artystycznym  (koncert, 
spektakl, wieczór literacki itd.);
samodzielne lektury, wykraczające poza kanon lektur obowiązkowych.

• 

www.mac.pl

19

TREŚ

CI 

PROGR

AMOWE

A

. 

B

L

OK 

 LITER

A

CKO-K

UL

TUROWY

 T

reści 

nauczania, 

klasa 

I 

Roz-

dział

Zagadnienia i treści kształ-

cenia

T

eksty kultury

Symbole, znaki kultury

, 

pojęcia

Dom i rodzina

(29 godz.)

Dom jako źródło toż-

• 

samości oraz systemu 

wartości

Dom jako źródło wiedzy 

• 

o świecie

Przestrzeń codzienna – 

• 

przestrzeń odświętna

Znaczenie obrzędów

, 

• 

świąt i uroczystości.

Drzewo genealogiczne

• 

Literatura: 

D

. Defoe, 

Robinson 

Crusoe

 (fragm.); 

L

. Lee, 

Jabłecz-

nik 

i Rosie

 (fragm.); 

M. 

Musierowicz, 

Język 

Trolli 

(lektura 

czyta-

na 

w 

całości); 

Z

. 

Gloger

, 

Encyklopedia 

staropolska 

ilustrowana 

(fragm.); 

J.

 T

wardowski, 

Białe 

Święta

; 

W

.S

. 

Reymont, 

Chłopi

 

(fragm.); 

H.Ch. 

Andersen, 

Pradziadek

 (fragm.); 

H. 

Balzak, 

Oj-

ciec 

Goriot

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(np. 

J.

 T

uwim, 

L

. 

Staff

, 

K

. 

J.

 

Gałczyński); wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Małe 

kobietki

 (reż. 

G. 

Armstrong) 

lub 

Rzeka 

życia

 (reż. 

R. Redford)

Malarstwo: np. M. Chagall, 

W

idok z okna, W

itebsk,

 E

. Manet

Inne 

teksty 

ikonograficzne: 

drzewo 

genealogiczne 

Jagiello-

nów

genealogia

• 

gody (Boże Narodzenie)

• 

stół rodzinny

• 

symbolika ognia

• 

Zwierzęta

(19 godz.)

Zwierzę jako podmiot

• 

Przyjaźń między człowie-

• 

kiem a zwierzęciem

Zwierzęta-symbole

• 

Literatura: 

K

. Grahame, 

O 

czym 

szumią 

wierzby 

(lektura 

czytana 

w całości); W

. K

opaliński, 

Opowieści o rzeczach powszednich 

(fragm.); 

L

.M. 

Montgomery

, 

Rilla 

ze 

Złotego 

Brzegu

 (fragm.); 

K

. 

Lorenz, 

Opowiadania 

o 

zwierzętach 

(fragm.); 

V.B. 

Dröscher

, 

Ludzkie 

oblicze 

zwierząt

 (fragm.); 

J.

K

. 

Rowling, 

Harry 

P

otter 

i Czara 

Ognia

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(I. 

Krasicki, 

B. 

Leśmian, 

A

. 

Osiecka); wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Mikrokosmos

 (reż. C

. Nuridsany

, M. P

erennou)

Malarstwo: np. V

. Carpaccio, Rafael Santi

Inne teksty ikonograficzne: fotografie

jednorożec

• 

kot (indywidualista)

• 

pies (symbol wierności)

• 

smok

• 

20

Filozofie życia

(24 godz.)

Biblia i antyk grecko-

• 

rzymski jako źródła kultu-

ry europejskiej

Wzorce osobowe od anty

-

• 

ku po renesans

Literatura: 

Biblia 

(fragm.); 

A

. 

Kamieńska, 

Książka 

nad 

książka-

mi

 (fragm.); 

Homer

, 

Iliada 

i 

Odyseja

 (fragm.); 

wybór 

mitów; 

B. 

Prus, 

Z 

legend 

dawnego 

Egiptu 

(opowiadanie 

czytane 

w 

cało-

ści); 

U

.W

. 

Cutler

, 

O 

królu 

Arturze 

i 

rycerzach 

Okrągłego 

Stołu

 

(fragm.); 

Kwiatki 

świętego 

Franciszka 

z 

Asyżu

 (fragm.); 

Rozmo-

wa 

Mistrza 

P

olikarpa 

ze 

Śmiercią

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(np. 

Horacy

, 

J. 

K

ochanowski); 

wybór 

tekstów 

publicystycznych 

i in.

Film: 

Troja

 (reż. W

. P

etersen)

Malarstwo: np. T

ycjan, A

. Dürer

, H. Holbein, 

Inne teksty ikonograficzne: np. mapa, zdjęcia rzeźb

asceta i eremita

• 

archetyp

• 

humanizm

• 

mit

• 

patriota

• 

rycerz

• 

taniec śmierci

• 

ziemianin

• 

Ślady historii

(14 godz.)

P

owstanie kalendarza 

• 

W

ielka historia jako temat 

• 

tekstów kultury

P

oczątki kultury słowiań-

• 

skiej

Historia P

olski na tle 

• 

historii Europy

Obecność wartości świata 

• 

starożytnego w średnio-

wieczu i nowożytnej 

Europie.

Literatura*: 

W

. 

K

opaliński, 

Opowieści 

o 

rzeczach 

powszednich

 

(fragm.); 

M. 

W

altari, 

Egipcjanin 

Sinuhe

 

(fragm.); 

H. 

Sienkie-

wicz, 

Quo 

vadis

 (fragm.); 

Z

. 

K

ossak, 

Bursztyny

 (fragm.); 

Biblia 

(fragm.); 

Einhard, 

Życie 

K

arola 

W

ielkiego

 (fragm.); 

Pieśń 

o 

Ro-

landzie

 (fragm.); 

M. 

Druon, 

Królowie 

przeklęci

 (fragm.); 

H. 

Sien-

kiewicz, 

Krzyżacy

 (fragm.); 

Mowa 

papieża 

Urbana 

II 

na 

soborze 

w 

Clermont 

w 

1095 

r.

 (fragm.); 

 Z

. 

Herbert, 

K

amień 

z 

katedry

 

(fragm.); 

K

asjodor o benedyktyńskiej pracy

; A

. Gruszecka, 

Z ży

-

cia 

żaków

 

(fragm.); 

A

. 

Domańska, 

P

aziowie 

króla 

Zygmunta

 

(fragm.); 

W

yjątki 

z 

reguły 

św

. 

Benedykta 

z 

Nursji 

(fragm.); 

wybór 

tekstów poetyckich; wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Królestwo niebieskie

 (reż. R. Scott)

Malarstwo: W

. W

ereszczagin, J

. Matejko, M. Bacciarelli

 

Inne teksty ikonograficzne: malarstwo wazowe, katedra gotycka

katedra

• 

krucjata

• 

olimpiada

• 

pomazaniec boży

• 

uniwersytet

• 

* W rozdziale Ślady historii proponuje się, aby nauczyciel przerobił w całości jedną powieść Henryka Sienkiewicza: 

Quo 

vadis 

lub 

Krzyżaków

. F

ragmenty obu powieści znajdują się w niniejszym rozdziale.

www.mac.pl

21

Odkrywcy, zdobywcy

, 

marzyciele (14 godz.)

Człowiek – istota poszu-

• 

kująca

W

alka o równość i równo-

• 

uprawnienie

Literatura: 

mit 

o 

Dedalu 

i 

Ikarze, 

M. 

Cervantes, 

Przemyśl-

ny 

szlachcic 

Don 

Kichote 

z 

Manczy

 (fragm.); 

J.R.R. 

Tolkien, 

Władca 

pierścieni

 (fragm.); 

Listy 

Krzysztofa 

Kolumba 

(wybór); 

M. Luther King, 

Miałem sen

; wybór tekstów poetyckich (np. A

. 

Mickiewicz, 

P

ani 

Twardowska

; 

A

. 

Słonimski, 

M. 

P

awlikowska-

Jasnorzewska); wybór tekstów publicystycznych

błędny rycerz

• 

marzyciel

• 

odkrywca

• 

Realizacja własnych pasji 

• 

i zainteresowań

Właściwie rozumiana 

• 

rywalizacja

Film: 

Władca 

pierścieni. 

Drużyna 

pierścienia

 (reż. 

P.

 Jackson) 

lub 

Apollo 13

 (reż. R. Howard)

Malarstwo: G. Doré, F

. Goya

Inne teksty ikonograficzne: drzeworyt 

Ciekawy człowiek

góra, szczyt

• 

22

Emocje

(22 godz.)

Różne formy artystyczne-

• 

go wyrażania emocji

Różne metody radzenia 

• 

sobie z emocjami nega-

tywnymi

Sposoby rozwiązywania 

• 

konfliktów 

Przeciwdziałanie agresji

• 

Literatura: 

H.Ch. 

Andersen, 

Królowa 

Śniegu

; 

W

. 

Szekspir

, 

Romeo

 

i 

Julia 

(lektura 

czytana 

w 

całości); 

H. 

Snopkiewicz, 

Słoneczniki

 

(fragm.) 

J.

K

. Rowling, 

Harry 

P

otter 

i więzień 

Azkabanu 

(lektura 

czyta-

na 

w 

całości); 

Seneka, 

O 

gniewie

; wybór 

poezji 

(np. 

J.

 K

ochanowski

 

Treny

 V

, VII, VIII; A

. Mickiewicz, H. P

oświatowska, W

. Szymborska)

Film: 

W

ielki błękit

 (reż. L

. Besson)

Malarstwo: np. P

. Bruegel, H. Matisse, A

. Renoir

Inne 

teksty 

ikonograficzne: 

A

. 

Canova, 

Amor 

i 

P

syche

; 

plakat 

teatralny

cierpienie i żałoba

• 

dobro i zło

• 

melancholia

• 

miłość

• 

nienawiść, gniew

• 

przyjaźń

• 

Prace klasowe w klasie I (po każdym rozdziale), łącznie 12 godz.

www.mac.pl

23

T

reści 

nauczania, 

klasa 

II

Roz-

dział

Zagadnienia i treści kształ-

cenia

T

eksty kultury

Symbole, znaki kultury

, 

pojęcia

Wielkie miasta

(20 godz.)

Miasta-symbole

• 

Stolice europejskie 

• 

W

ielkie metropolie 

• 

Miasto jako tygiel kultu-

• 

rowy

Literatura: 

J.

 P

arandowski, 

Mój 

Rzym

 (fragm.); 

W

. Bell, 

Miasto 

Zakaza-

ne

 (fragm.); 

E

. Kieffer

, Żeby 

cię 

lepiej 

zjeść

 (fragm.); 

M. 

Gutowska, 

220

 

linii 

(lektura 

czytana 

w 

całości); 

M. 

Gogol, 

Newski 

Prospekt

 (fragm.);

 

B. 

Prus, 

Lalka

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(np. 

Z

. 

Herbert, 

T. 

P

eiper

, 

J. 

Ba-

ran), wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Masz wiadomość

, reż. N. Ephron

Malarstwo: np. P

. della F

rancesca, El Greco

Inne 

teksty 

ikonograficzne: 

zdjęcia 

omawianych 

w 

rozdziale 

miast

metropolia

• 

moloch

• 

Ściana Płaczu

• 

T

iananmen
• 

Prowincja

(15 godz.)

Dawni i współcześni boha-

• 

terowie prowincji

Prowincja magiczna

• 

Prowincja w innych czę-

• 

ściach świata.

Ślady innych kultur na 

• 

polskiej prowincji 

Literatura: 

A

. 

Mickiewicz, 

P

an 

Tadeusz

 (fragm.); 

A

. 

Christie, 

Mor

-

derstwo 

odbędzie 

się 

(lektura 

czytana 

w 

całości);

 M

. 

Kalicińska, 

Dom 

nad 

rozlewiskiem

 (fragm.); 

K

. 

Blixen, 

P

ożegnanie 

z 

Afryką

 

(fragm.); 

B. 

Schulz, 

Sklepy 

cynamonowe

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(np. J

. T

uwim, J

. Czechowicz), wybór tekstów publicystycznych

Film: 

U P

ana Boga za piecem

, reż. J

. Bromski

Malarstwo: I. Lewitan, T

. Makowski

Inne teksty ikonograficzne: fotos z filmu, fotografie

miasteczko

• 

meczet

• 

prowincja

• 

wieś

• 

24

Dom, tradycja, kultura

(17 godz.)

Chłopska chata – ikona 

• 

tradycyjnej kultury chłop-

skiej

Dworek szlachecki jako 

• 

symbol polskiej tradycji

Dom mieszczański – syno-

• 

nim ładu i porządku

Dom w różnych częściach 

• 

świata

Znaczenie tradycji w życiu 

• 

jednostki i narodu

Odmienność kultur

• 

Literatura: 

W

. Myśliwski, 

K

amień 

na 

kamieniu

 (fragm.); 

E

. Brontë, 

W

ichrowe 

Wzgórza

 (fragm.); 

G. 

Zapolska, 

Moralność 

pani 

Dul-

skiej

 (fragm.); 

S

.P

. 

De 

Vries, 

Obrzędy 

i 

symbole 

Żydów

 (fragm.); 

A

. T

an, 

Córka 

nastawiacza 

kości

 (fragm.); 

R. 

Kapuściński, 

Heban

 

(fragm.); 

M. 

Szołochow

, 

Cichy 

Don

 (fragm.); 

L

. 

M. 

Montgomery 

Rilla 

ze 

Złotego 

Brzegu 

(lektura 

czytana 

w 

całości);

wybór 

poezji 

(np. 

W

. 

Szymborska, 

J. 

Iwaszkiewicz, 

L

. 

Staff), 

wybór 

tekstów 

publicystycznych

Film: 

Monsunowe wesele

 (reż. M. Nair)

Malarstwo: W

. P

odkowiński, J

. Mehoffer

, F

. Goya

Inne teksty ikonograficzne: fotografie, afisz reklamowy

chata

• 

dworek

• 

patriarchat

• 

sacrum, profanum

• 

tradycja

• 

Filozofie życia

(21 godz.)

Wzorce osobowe od XVII 

• 

do XIX wieku

Wpływ wzorców osobo-

• 

wych istniejących w kul-

turze polskiej na historię 

P

olski

Literatura: 

J.Ch. 

P

asek, 

P

amiętniki

 (fragm.); 

F.

 Zabłocki, 

Fircyk 

w 

zalotach 

(fragm.); 

Z

. 

Nienacki, 

P

an 

Samochodzik 

i 

tajemnica 

ta-

jemnic 

(lektura 

czytana 

w 

całości); 

B

. 

Prus, 

Lalka

 (fragm.); 

J.

 Swift, 

P

odróże 

Guliwera

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(np. 

F.

 D

. 

Kniaźnin, 

A

. 

Mickiewicz 

Reduta Ordona

, J

. Słowacki)

Film: 

Tańczący z W

ilkami

 (reż. K

. Costner)

Malarstwo: J

. Matejko, W

. K

ossak, J

. K

ossak

Inne teksty ikonograficzne: afisz i fotosy z filmu

bohater bajroniczny

• 

dama

• 

etos pracy

• 

fircyk

• 

homo militans

• 

podróżnik, pielgrzym, 

• 

tułacz

sarmata

• 

utopia

• 

www.mac.pl

25

Ślady historii

(26 godz.)

Reformacja i kontrrefor

-

• 

macja

W

iek XVII w P

olsce i we 

• 

F

rancji

W

ielka Rewolucja F

ran-

• 

cuska

Czasy stanisławowskie

• 

Rozbiory

• 

W

ojna secesyjna

• 

W

alka P

olaków o odzyska-

• 

nie niepodległości

Literatura: 

R. 

F

riedenthal, 

Marcin 

Luter

 (fragm.); 

A

. 

Dumas, 

Trzej 

muszkieterowie 

(lektura 

czytana 

w 

całości);

 W

. 

P

otocki, 

Transakcja 

wojny 

chocimskiej

 (fragm.); 

H. 

Sienkiewicz, 

P

otop

 (fragm.); 

Jan 

III 

Sobieski, 

Listy 

do 

Marysieńki

 (fragm.); 

 A

. 

Mickiewicz, 

P

an 

Tadeusz

 (fragm.); 

L

. 

Tołstoj, 

Wojna 

i 

pokój

 (fragm.); 

T.

 K

onwic-

ki, 

Kompleks 

polski

 (fragm.); 

 M. 

Mitchell, 

Przeminęło 

z 

wiatrem

 

(fragm.); wybór poezji (np. J

. Słowacki, J

.M. R

ymkiewicz)

Film: 

Ogniem i mieczem

 (reż. J

. Hoffman)

Malarstwo: np. J

. Suchodolski, 

A

. Grottger

Inne teksty ikonograficzne: afisz i fotos z filmu, fotografie 

hymn

• 

Jasna Góra

• 

konstytucja

• 

kontrreformacja

• 

Napoleon

• 

odsiecz wiedeńska

• 

potop szwedzki

• 

powstanie

• 

reformacja

• 

rewolucja

• 

wojna secesyjna

• 

Praca i odpoczynek

(18 godz.)

Praca  – przywilej, obowią-

• 

zek czy ciężar?

Etyka zawodu lekarza

• 

Sposoby spędzania wol-

• 

nego czasu

Zagrożenia ze strony 

• 

współczesnej cywilizacji 

(różne rodzaje uzależnień)

Literatura: 

np. 

W

olter

, 

K

andyd

 (fragm.); 

Przysięga 

Hipokratesa

; 

E

. 

Orzeszkowa, 

Nad 

Niemnem

 (fragm.); 

G.G. 

Márquez, 

Szczę-

śliwe 

lato 

pani 

F

orbes

 (fragm.), 

B. 

Bryson, 

Zapiski 

z 

W

ielkiego 

Kraju

 (fragm.); J

.L

. W

iśniewski, 

Samotność w sieci

 (fragm.); wy

-

bór 

poezji 

(np. 

J.

 K

ochanowski, 

A

. 

Mickiewicz, 

K

. 

W

ierzyński); 

wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Ósmy dzień

 (reż. J

. van Dormael)

Malarstwo: np. H. Bosch, P

. Bruegel i in. 

Inne teksty ikonograficzne: fotografie, afisz i fotos filmowy

internet

• 

praca

• 

rynek pracy

• 

wakacje

• 

26

Artysta i sztuka

(21 godz.)

Motyw nieśmiertelności 

• 

sztuki

Od sztuki klasycznej po 

• 

sztukę współczesną

Związki między różnymi 

• 

dziedzinami sztuki

Od nas także zależy

, co 

• 

w dziełach widzimy…

Literatura: 

T.

 Chevalier

, 

Dziewczyna 

z 

perłą 

(lektura 

czytana 

w 

ca-

łości);

 J

. 

P

arandowski,

 Alchemia 

słowa

 (fragm.); 

I. 

Stone, 

Udręka 

i 

ekstaza

 (fragm.); 

A

. 

Rubinstein, 

Moje 

młode 

lata

 (fragm.); 

J.

 

Iwaszkiewicz, 

Lato 

w 

Nohant

 (fragm.); 

St. 

Helsztyński, 

Człowiek 

ze 

Stratfordu

 (fragm.); 

W

. 

Szekspir

, 

Hamlet

 (fragm.); 

Z

. 

K

uców-

na, 

Zatrzymać 

czas

 (fragm.); 

wybór 

poezji 

(np. 

Horacy

, 

S

. 

Gro-

chowiak)

Film: 

Władca 

pierścieni. 

Dwie 

wieże

 (reż. 

P.

 Jackson) 

oraz 

do-

datki do filmu

Malarstwo: 

np. 

J.

 V

ermeer

, 

Leonardo 

da 

Vinci, 

P. 

Bruegel, 

J.M.

 

Szancer

 

Inne 

teksty 

ikonograficzne: 

fotos 

z 

filmu, 

rzeźby

, 

fotografie, 

ry

-

sunki, siedem cudów świata starożytnego

exegi monumentum

• 

ikona wielkiego ekranu

• 

Pieta

• 

proces twórczy

• 

teatr elżbietański

• 

Prace klasowe w klasie II (po każdym rozdziale), łącznie 14 godz.

www.mac.pl

27

T

reści 

nauczania, 

klasa 

III

Roz-

dział

Zagadnienia i treści kształ-

cenia

T

eksty kultury

Symbole, znaki kultury

, 

pojęcia

Wyobraźnia 

– przestrzeń 

magiczna 

Obrzędy funeralne w róż-

• 

nych kulturach

Piękno kultury Romów

• 

Magia miejsc i przedmio-

• 

tów

Przesądy i zabobony

• 

P

odróż w czasie

• 

Literatura: 

A

. 

Mickiewicz, 

Dziady

 cz. 

II 

(lektura 

czytana 

w 

cało-

ści);

 O

. 

Tokarczuk, 

Szafa

 (fragm.); 

Z

. 

K

ucówna, 

Zatrzymać 

czas

 

(fragm.); 

 wybór 

poezji 

(np. 

C

. 

Norwid, 

B. 

Leśmian); 

wybór 

tek

-

stów publicystycznych

Film: 

Shrek

 (reż. A

. Adamson, V

. Jenson)

Malarstwo: np. G. Arcimboldo

Inne teksty ikonograficzne: afisz i fotos z filmu, fotografie

magia

• 

marzenie

• 

wyobraźnia

• 

Metafory świata 

i życia

(25 godz.)

Życie jako wędrówka

• 

W labiryncie życia

• 

Życie teatrem

• 

Świat na opak

• 

Życie jest snem

• 

Literatura: 

M. 

Słowiński, 

Błazen 

– 

dzieje 

motywu 

i 

postaci

 

(fragm.); 

L

. 

Carroll, 

Przygody 

Alicji 

w 

Krainie 

Czarów 

(lektura 

czy

-

tana w całości);

 A

. 

Huxley

, 

Nowy wspaniały świat

 (fragm.); wybór 

poezji 

(np. 

Z

. 

Morsztyn, 

L

. 

Staff

, 

T. 

Różewicz, 

W

. 

Szymborska); 

wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Matrix

 (reż. A

. i L

. W

achowscy)

Malarstwo: np. P

. Bruegel, D

. V

elázquez

Inne teksty ikonograficzne: fotografie

antyutopia

• 

błazen

• 

homo viator

• 

labirynt

• 

marzenie senne

• 

theatrum mundi

• 

vanitas

• 

28

Filozofie życia

(25 godz.)

Być czy mieć?

• 

W

spółczesne style życia

• 

Inny nie znaczy gorszy

• 

Myślenie stereotypowe

• 

Literatura: 

D

. 

Terakowska, 

P

oczwarka 

(lektura 

czytana 

w 

całości);

 

A

. 

de 

Saint

-Exupéry

, 

Mały 

Książę

 (lektura 

czytana 

w 

całości);

 J

. 

Głowacki, 

Antygona 

w 

Nowym 

Jorku

 (fragm.); 

A

. 

F

redro, 

Ze-

msta

; 

K

. 

Dickens, 

Opowieść 

wigilijna

 (fragm.); 

Molier

, 

Skąpiec

 

(lektura 

czytana 

w 

całości) 

wybór 

poezji 

(np. 

A

. 

Świrszczyńska, 

W

. 

Szymborska, T

. Różewicz,); wybór tekstów publicystycznych

Film: 

Hotel Ruanda

 (reż. T

. George)

Malarstwo: np. przykłady z malarstwa współczesnego

Inne teksty ikonograficzne: zdjęcia

dekadentyzm

• 

narcyzm

• 

kariera

• 

przemiana wewnętrzna

• 

równouprawnienie

• 

sens życia

• 

tolerancja

• 

Ślady historii

(35 godz.)

Rewolucja w Rosji

• 

I wojna światowa

• 

II wojna światowa w P

ol-

• 

sce i na świecie

Przemiany w P

olsce po II 

• 

wojnie światowej

P

olska w Unii Europejskiej

• 

Literatura: 

B. 

P

asternak, 

Doktor 

Żywago

 (fragm.); 

T.

 Borowski, 

Opowiadania

 (wybór); 

M. 

Białoszewski, 

P

amiętnik 

z 

powstania 

warszawskiego

 (fragm.); 

A

. 

Kamiński, 

K

amienie 

na 

szaniec

 (lek

-

tura 

czytana 

w 

całości);

 G

. 

Herling-Grudziński, 

Inny 

świat

 (fragm.); 

Męczeństwo 

i 

zagłada 

Żydów 

w 

zapisach 

literatury 

polskiej

 (wy

-

bór); 

wybór 

poezji 

(np. 

K

.K

. 

Baczyński, 

S

. 

Barańczak), 

wybór 

tekstów publicystycznych

Film: 

Prymas

 (reż. T

. K

otlarczyk)

Malarstwo: np. malarstwo katastroficzne, S

. Dali

Inne teksty ikonograficzne: plakaty propagandowe 

Holocaust

• 

lagry

• 

łagry

• 

totalitaryzm

• 

www.mac.pl

29

Państwo i władza

(25 godz.)

Naród i społeczeństwo

• 

P

ostać władcy

• 

Mechanizmy władzy

• 

Prawo

• 

Przykłady wykorzystania 

• 

klasycznej wiedzy filozo-

ficznej do analizy współ-

czesnych problemów

, 

zwłaszcza moralnych. 

Etyka a życie publiczne

Literatura: 

N. 

Machiavelli, 

Książę

, 

B. 

Skarga, 

O 

obywatelstwie

, 

J. 

Słowacki, 

Balladyna

 (fragm.); 

R. 

Kapuściński, 

Cesarz

 (fragm.); 

S

. 

Mrożek 

P

odanie 

(lektura 

czytana 

w 

całości);

 wybór 

poezji 

(np. 

Cz. 

Miłosz, 

J. 

Tuwim, 

A

. 

Słonimski); 

wybór 

tekstów 

publicystycz-

nych

Film: 

Królowa

 (reż. S

. F

rears)

Malarstwo: wybór malarstwa o tematyce państwa i władzy

Inne teksty ikonograficzne: fotografie, afisz i fotos z filmu

Dekalog

• 

demokracja

• 

monarchia

• 

państwo

• 

prawo

• 

reżim

• 

Kultura masowa

(15 godz.)

K

ultura masowa 

• 

Moda dawniej i dziś

• 

Reklama – krzywe zwier

-

• 

ciadło rzeczywistości

Wpływ mediów na kształ-

• 

towanie norm i wartości 

związanych z działalno-

ścią publiczną

Literatura: 

D

. 

Macdonald, 

Teoria 

kultury 

masowej

 (fragm.); 

 w

y

-

bór 

poezji 

(np. 

I. 

Krasicki, 

S

. 

Barańczak, 

J. 

K

ofta); 

wybór 

tek

-

stów publicystycznych i in. 

Film: 

Gladiator 

(reż. Ridley Scott)

Malarstwo: np. A

. W

arhol, R. Lichtenstein, J

. Duda-Gracz

 

Inne 

teksty 

ikonograficzne: 

komiks, 

plakat, 

teksty 

piosenek 

di-

sco polo i rockowych

kicz

• 

kultura niska

• 

kultura wysoka

• 

masowość

• 

pop-art 

• 

Prace klasowe w klasie III (po każdym rozdziale), łącznie 12 godz.

30

Kształcenie 

umiejętności, 

klasa 

I

 

T

reści kształcenia

Umiejętności

Słuchanie

Świadomy 

i 

pełny 

od-

biór tekstów kultury

Uczeń:

słucha selektywnie

 

–

dostrzega znaczenie warstwy dźwiękowej i jej związku z treścią w: a) poezji, b) filmie

 

–

kształci kulturę słuchania

 

–

uwrażliwia się na dźwięki w: a) życiu codziennym, b) tekstach kultury

 

–

Mówienie

Tworzenie 

własnej 

wy

-

powiedzi, 

inspirowane 

obcowaniem 

z 

różnymi 

tekstami kultury

Uczeń:

używa pojęć niezbędnych do analizy tekstu kultury

 

–

uwzględnia konteksty: biograficzny

, historyczny innych tekstów kultury

 

–

pracuje w grupie i prezentuje wnioski

 

–

Czytanie/Odczytywanie tekstów kultury

Świadomy 

i 

pełny 

od-

biór 

różnych 

tekstów 

kultury

Uczeń:

kształci technikę korzystania ze słownikowych i encyklopedycznych źródeł informacji

 

–

uważnie czyta teksty kultury

 

–

dostrzega swoistość języka poezji

 

–

rozpoznaje i nazywa funkcje użytych w wierszu środków artystycznych

 

–

dokonuje przekładu treści obrazu, sceny filmu na wypowiedzi ustne

 

–

dostrzega związek kultury polskiej z kulturą śródziemnomorską

 

–

dostrzega ciągłość kultury polskiej

 

–

dostrzega wartość tradycji

 

–

wyróżnia dominanty w: a) tekście literackim, b) obrazie, c) filmie

 

–

interpretuje tekst kultury na poziomie: a) dosłownym, b) metaforycznym, c) symbolicznym

 

–

formułuje: ideę, przesłanie,  problem odbieranych tekstów kultury

 

–

wykorzystuje do rozumienia i interpretacji tekstów kontekst biblijny

 

–

przygotowuje się do odbioru tekstu publicystycznego

 

–

odróżnia informację od opinii

 

–

interpretuje tytuł na poziomie: a) dosłownym, b) metaforycznym

 

–

dostrzega funkcję wyróżnień graficznych

 

–

rozpoznaje gatunki literackie

 

–

www.mac.pl

31

Pisanie

Tworzenie 

własnego 

tek

-

stu 

zainspirowane 

obco-

waniem 

z 

różnymi 

teksta-

mi kultury

Uczeń:

buduje 

wypowiedzi 

o 

charakterze: 

a) 

opowiadania, 

b) 

opisu, 

c) 

charakterystyki, 

d) 

ogłoszenia, 

 

–

e) listu, f) mowy

tworzy plan na zadany temat

 

–

wypowiada się na zadany temat

 

–

zbiera i porządkuje argumenty

 

–

selekcjonuje informacje zawarte w tekstach kultury

 

–

porównuje zasoby informacji, wnioskuje

 

–

dzieli się refleksjami

 

–

dostrzega mądrość przysłów ludowych

 

–

wykazuje uwrażliwienie na barwę i nastrój obrazu

 

–

potrafi ująć problem w formie graficznej

 

–

redaguje treść życzeń

 

–

sporządza notatkę na podstawie: a) jednego źródła, b) wielu źródeł

 

–

rozwija myśl utworu

 

–

rozpoznaje intencję wypowiedzi

 

–

rozpoznaje treści poważne i żartobliwe

 

–

w sposób ukierunkowany odbiera teksty kultury

 

–

twórczo rozwija złote myśli („Aurea dicta”)

 

–

32

Wprowadzane pojęcia

alegoria

 

–

apostrofa

 

–

apoteoza

 

–

archetyp

 

–

asceza

 

–

aurea dicta

 

–

bajka

 

–

ballada

 

–

Biblia (Stary Testament, Nowy Testament)

 

–

bohater liryczny

 

–

epikureizm

 

–

epitet

 

–

filozofia

 

–

gawęda

 

–

hiperbola

 

–

humanizm

 

–

idealizacja

 

–

komizm: a) słowny, b) postaci, c) sytuacji

 

–

kosmogonia

 

–

kubizm

 

–

metafora

 

–

mit

 

–

modlitwa

 

–

monoteizm

 

–

narracja (pierwszoosobowa, trzecioosobowa)

 

–

neologizm

 

–

obraz poetycki

 

–

personifikacja

 

–

politeizm

 

–

powtórzenie (paralelizm)

 

–

przypowieść (parabola)

 

–

pytanie retoryczne

 

–

stoicyzm

 

–

symbol

 

–

topos

 

–

tren

 

–

utopia

 

–

www.mac.pl

33

Kształcenie 

umiejętności, 

klasa 

II

 

T

reści kształcenia

Umiejętności

Słuchanie

Świadomy i pełny 

odbiór tekstów 

kultury 

Uczeń:

chętnie słucha tekstów: a) poetyckich, b) prozatorskich, c) publicystycznych

 

–

jest wyczulony na warstwę dźwiękową tekstów

 

–

dostrzega 

walory 

profesjonalnego 

wykonania 

tekstów: 

a) 

poetyckich, 

b) 

prozatorskich, 

c) 

muzycz-

 

–

nych

wychwytuje i określa tempo oraz nastrój utworu poetyckiego

 

–

dostrzega różnice między poezją a prozą poetycką

 

–

dostrzega 

i 

nazywa 

intencję 

wypowiedzi 

na 

podstawie 

środków 

językowych 

(odróżnia 

prawdę 

od 

 

–

manipulacji)

wyróżnia w języku literackim formy gwarowe i środowiskowe  

 

–

Mówienie

Tworzenie własnego 

tekstu zainspiro-

wane obcowaniem 

z różnymi

tekstami kultury 

Uczeń:

doskonali umiejętność przygotowywania pytań i prowadzenia wywiadu

 

–

formułuje pytania skierowane do konkretnego odbiorcy

 

–

inscenizuje scenki inspirowane tekstem

 

–

inscenizuje scenki inspirowane życiem

 

–

ćwiczy 

następujące 

formy 

wypowiedzi: 

a) 

opowiadanie 

z 

dialogiem, 

b) 

komentarz, 

c) 

zaproszenie, 

 

–

d) dedykacja

doskonali umiejętność gromadzenia słów na określony temat

 

–

bogaci słownictwo

 

–

konstruuje mowy i przemówienia z zachowaniem typowych dla nich elementów

 

–

uwzględnia kontekst historyczny

, religijny i  regionalny

 

–

dostrzega związki między kulturą polską a innymi kulturami

 

–

opisuje i analizuje rzeźbę i budowlę

 

–

dostrzega różnice między językiem mówionym i pisanym

 

–

tworzy teksty neutralne i zaangażowane

 

–

dopracowuje kompozycję wypowiedzi (trójdzielność)

 

–

sprawnie posługuje się cytatami

 

–

ćwiczy umiejętność argumentowania i obrony swego stanowiska

 

–

34

Czytanie/Odczytywanie tekstów kultury

Świadomy i pełny

odbiór tekstów 

kultury 

Uczeń:

chętnie czyta (zwłaszcza teksty poetyckie)

 

–

czyta z podziałem na role

 

–

ćwiczy dykcję

 

–

rozpoznaje rodzaje literackie i należące do nich gatunki

 

–

odróżnia walory czytanych tekstów 

 

–

ćwiczy umiejętność korzystania z wielu różnych źródeł

 

–

selekcjonuje wiadomości

 

–

odróżnia opis realistyczny od fantastycznego

 

–

odróżnia prawdę historyczną od fikcji literackiej

 

–

podejmuje próby samodzielnego określania stylu czytanych tekstów

 

–

analizuje hasła reklamowe

 

–

rozpoznaje aluzje kulturowe i nawiązania do innych tekstów kultury

 

–

ocenia zasadność i wagę takich nawiązań

 

–

dokonuje analizy porównawczej tekstu literackiego i obrazu

 

–

wyrabia wrażliwość na wartości wpisane w inne kultury

 

–

dostrzega związek tytułu i motta z treścią tekstu

 

–

doskonali czytanie ze zrozumieniem

 

–

formułuje problematykę wpisaną w różne teksty kultury

 

–

Pisanie

Tworzenie własnego

tekstu zainspiro-

wane obcowaniem 

z różnymi tekstami 

kultury 

Uczeń:

buduje wypowiedzi o charakterze: a) sprawozdania, b) pamiętnika, c) listu, d) rozprawki, e) ogłoszenia
 –

samodzielnie przygotowuje projekt, np. plakat, materiał do wystawy z opisem
 –

redaguje teksty użytkowe, np. wstęp do przewodnika, ogłoszenie, komunikat
 –

podejmuje próbę samodzielnego tworzenia krótkich tekstów poetyckich i prezentuje je
 –

tworzy hasła reklamowe
 –

wyszukuje materiał ilustracyjny

, porządkuje go i opisuje

 –

doskonali charakterystykę bohatera pojawiającego się w różnych tekstach kultury
 –

ćwiczy charakterystykę porównawczą
 –

identyfikuje i opisuje obiekty architektoniczne
 –

sprawnie włącza cytaty w tekst
 –

świadomie posługuje się kategoriami: a) piękno, b) brzydota
 –

doskonali umiejętność gromadzenia argumentów i ich selekcji
 –

dba o kompozycję wypowiedzi
 –

podejmuje próbę syntezy niewielkiego materiału
 –

redaguje/przekształca stylistycznie wybrane teksty
 –

www.mac.pl

35

Wprowadzane pojęcia

antropomorfizacja

 

–

bohater bajroniczny

 

–

etos

 

–

felieton

 

–

hymn

 

–

impresjonizm

 

–

instrumentacja głoskowa

 

–

ironia

 

–

kołysanka

 

–

liryka inwokacyjna

 

–

monolog wewnętrzny

 

–

opis statyczny/dynamiczny

 

–

parodia

 

–

poezja tyrtejska

 

–

polemika

 

–

powieść kryminalna

 

–

powieść walterskotowska

 

–

proza poetycka

 

–

recenzja

 

–

reportaż

 

–

rozprawka

 

–

rym (rodzaje rymów)

 

–

rytm

 

–

sacrum/profanum

 

–

scena rodzajowa

 

–

sonet

 

–

średniówka

 

–

wiersz sylabiczny

 

–

36

Kształcenie 

umiejętności, 

klasa 

III

T

reści kształcenia

Umiejętności

Słuchanie

Świadomy i pełny 

odbiór tekstów 

kultury

Uczeń:

doskonali umiejętność dostrzegania związku między treścią dzieła a jego formą

 

–

wykazuje uwrażliwienie na język tekstów

 

–

ćwiczy sprawność postrzegania rzeczywistości przez język dzieła

 

–

wykorzystuje w pełni konteksty historyczne i kulturowe

 

–

wyrabia własny

, samodzielny i krytyczny stosunek do wytworów kultury masowej

 

–

swobodnie i świadomie korzysta w analizie z narzędzi, jakie daje teoria literatury

 

–

wykorzystuje pojęcia właściwe dla ścieżek edukacyjnych

 

–

doskonali umiejętność dostrzegania wartości wpisanych w teksty kultury

 

–

dostrzega ciągłość rozwoju kultury polskiej

 

–

Mówienie

Tworzenie własnego 

tekstu zainspirowane 

obcowaniem z różnymi

tekstami kultury

Uczeń:

doskonali umiejętność wypowiadania się na określony temat

 

–

wypowiada się z różną intencją (nakłanianie, ocena, żart itd.)

 

–

doskonali umiejętność: a) analizy

, b) porównywania, c) syntezy

 

–

dokonuje analizy interdyscyplinarnej

 

–

uwrażliwia się na walory różnych tekstów kultury

 

–

wykorzystuje 

 w

 wypowiedziach 

informacje, 

które 

niesie 

odczytana 

przez 

niego 

mowa 

ciała 

 

–

bohaterów różnych tekstów kultury

ćwiczy 

poprawne 

pod 

względem 

formy 

i 

języka 

gatunki 

wypowiedzi: 

a) 

sprawozdanie, 

b) 

 

–

reportaż, c) wywiad, d) referat

dostrzega 

i 

ocenia 

funkcje 

ważnych 

elementów 

dzieła 

filmowego, 

jak: 

a) 

kadr

, 

sekwencja, 

 

–

b) gra aktorów

, c) scenografia, d) muzyka

bogaci słownictwo

 

–

wychwytuje słowa-klucze i określa ich rolę w tekstach 

 

–

www.mac.pl

37

Czytanie/Odczytywanie tekstów kultury

Świadomy i pełny

odbiór tekstów 

kultury 

 

Uczeń:

doskonali umiejętność uważnego czytania

 

–

doskonali umiejętność czytania ze zrozumieniem: a) całości tekstu, b) fragmentu

 

–

rozbudza w sobie zainteresowanie czytaniem tekstów literackich i publicystycznych

 

–

podejmuje próby czytania łatwych tekstów krytycznych

 

–

czyta selektywnie

 

–

odróżnia w tekstach elementy realistyczne i baśniowe oraz fantastyczne

 

–

ocenia funkcje tych elementów w tekstach

 

–

odróżnia język literatury od języka publicystyki

 

–

dostrzega kształt prezentowanej rzeczywistości: a) wierny

, b) zdeformowany

 

–

dostrzega i ocenia wpływ mody na treść i kształt wypowiedzi artystycznej

 

–

formułuje problematykę poznawanych tekstów i podaje sposób rozwiązywania problemów

 

–

rozpoznaje i nazywa intencje nadawcy

 

–

ma świadomość swojej roli jako odbiorcy tekstów kultury

 

–

Pisanie

Tworzenie własnego

tekstu zainspirowane

obcowaniem z różnymi

tekstami kultury

 

Uczeń:

interpretuje fragment w kontekście całości dzieła

 

–

dokonuje 

celowych 

operacji 

na 

tekstach: 

a) 

rozwijanie 

myśli, 

b) 

skracanie 

fragmentów

, 

c) 

 

–

przekształcanie stylistyczne

doskonali umiejętność rozwiązywania testów

 

–

doskonali wszystkie formy wypowiedzi poznane w klasach programowo niższych

 

–

wykazuje refleksyjność w podejściu do tekstu

 

–

doskonali umiejętności twórcze, czyli dalsze „uruchamianie wyobraźni”

 

–

dostrzega mądrość zawartą w tekstach kultury

 

–

doskonali umiejętność uszczegółowiania i uogólniania

 

–

korzysta z różnych źródeł informacji, umie dokonać prostego zapisu bibliograficznego

 

–

doskonali umiejętność pracy nad formą wypowiedzi

 

–

umie poprawiać/redagować teksty własne i cudze

 

–

dostrzega siebie na tle spuścizny przodków

 

–

38

afirmacja

 

–

dekadent

 

–

emblemat

 

–

fantastyka naukowa

 

–

Holocaust

 

–

homo viator

 

–

katastrofizm

 

–

kicz

 

–

kolokwializm

 

–

konwencja

 

–

kreacja

 

–

kultura masowa

 

–

lagry

 

–

łagry

 

–

martwa natura

 

–

moralitet

 

–

motyw snu w literaturze

 

–

pop-art

 

–

puenta

 

–

surrealizm

 

–

vanitas

 

–

wiersz biały

 

–

Wprowadzane pojęcia

www.mac.pl

39

B. BLOK  JĘZYKOWY

Rozkład materiału – wprowadzane treści i zakładane osiągnięcia 

uczniów

Połączenie w jednym zestawieniu treści nauczania i osiągnięć wydaje się 

słusznym rozwiązaniem, odpowiadającym założeniom nowoczesnej eduka-
cji polonistycznej. Jedno nie istnieje wszak bez drugiego: osiągnięcia muszą 
wynikać z treści, treści są przekazywane po to, by umożliwić osiągnięcia. 

Treści przyporządkowano poszczególnym działom językoznawstwa, nale-

ży jednak zaznaczyć, że podział ten ma jedynie ułatwić nauczycielowi szybki 
przegląd  materiału  na  całe  trzy  lata.  Na  lekcjach  należy  dążyć  do  łączenia 
wiadomości z różnych działów, tak jak ma to w sposób naturalny miejsce w 
tekście. 

Treści podzieliliśmy na dwie zasadnicze grupy: 

 – oznacza zagadnienia, które proponujemy uczynić podstawą, kanwą 

lekcji;

 – oznacza zagadnienia, które należy omówić razem z którymś tematem 

podstawowym, niejako „przy okazji” (nie zajmą one całej lekcji), ewentualnie 
część z nich przeznaczyć do samodzielnej pracy ucznia w domu.

Proponowana liczba godzin na poszczególne działy w kolejnych klasach 

ma  charakter  orientacyjny.  W  zależności  od  poziomu  klasy  trzeba  dokony-
wać odpowiednich korekt – jak wiadomo, uczniowie gimnazjum (a zwłaszcza 
klasy  I)  mają  bardzo  zróżnicowaną  wiedzę.  Szczególnie  uwaga  ta  dotyczy 
nauczania ortografii i interpunkcji – w zasadzie podstawowe zasady pisowni 
powinny  być  już  opanowane,  jednak  praktyka  wskazuje,  że  często  trzeba 
poświęcić  temu  zagadnieniu  dodatkową  ilość  czasu.  Nie  są  to  jednak  za-
gadnienia, którym – biorąc pod uwagę małą liczbę godzin języka polskiego 
– nauczyciel jest w stanie poświęcać całe lekcje. 

40

FONETYK

A

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I

(2 godz.)

litera 

głoska 

spółgłoska 

samogłoska 

sylaba 

Uczeń:

wie, 

czym 

się 

charakteryzują: 

litera, 

głoska, 

spółgłoska, 

samogłoska, 

s

y

-

 

–

laba 

wie, jakie narządy mowy biorą udział w powstawaniu głosek 

 

–

określa 

wybrane 

cechy 

artykulacyjne 

polskich 

głosek: 

miękkie 

– 

twarde; 

 

–

dźwięczne – bezdźwięczne; ustne – nosowe 

poprawnie 

dzieli 

wyrazy 

przy 

przenoszeniu, 

wykorzystując 

umiejętność 

 

–

dzielenia ich na sylaby 

KLASA II

(2 godz.)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

upodobnienie wewnątrzwyrazowe i mię- 

dzywyrazowe

zanik dźwięczności na końcu wyrazu 

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

wskazuje upodobnienia wewnątrzwyrazowe i międzywyrazowe 

 

–

dostrzega 

różnice 

między 

wymową 

a 

pisownią 

i 

umie 

wyjaśnić, 

na 

czym 

 

–

one polegają 

zwraca 

uwagę 

na 

poprawność 

wymowy 

polskich 

głosek 

– 

szczególnie 

 

–

grup spółgłoskowych  

wskazuje wyrazy

, w których występuje zanik dźwięczności 

 

–

wykorzystuje wiedzę z fonetyki do analizowania błędów fonetycznych 

 

–

ocenia pod względem fonetycznym usłyszaną wypowiedź

 

–

KLASA III

(1 godz.)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

akcent wyrazowy 

akcent zdaniowy (logiczny) w języku  

polskim

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

zna zasady akcentowania wyrazów w języku polskim 

 

–

świadomie stosuje akcent logiczny w zdaniu 

 

–

dba o staranną artykulację  

 

–

www.mac.pl

41

CZĘŚCI MOWY I FLEK

SJA

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I

(8 godz.)

części mowy odmienne i nieodmienne 

temat fleksyjny

, końcówka fleksyjna, 

 

temat oboczny

, oboczność tematyczna

rzeczownik (fleksja rzeczownika, rodzaj  

gramatyczny)

czasownik (fleksja czasownika – osoba,  

liczba, rodzaj, czas, tryb); nieosobowe 

formy czasownika; czasownik dokonany 

i niedokonany

przymiotnik (fleksja, stopniowanie) 

przysłówek (stopniowanie) 

przyimek 



liczebnik (typy

, odmiana)

 

zaimek (odmiana, podział gramatyczny –  



zaimek rzeczowny

, przymiotny

, przysłow-

ny

, liczebny)

Uczeń:

wymienia 

(rozróżnia) 

odmienne 

i 

nieodmienne 

części 

mowy 

w 

polszczyź-

 

–

nie 

oddziela 

temat 

fleksyjny 

od 

końcówki 

fleksyjnej 

(przede 

wszystkim 

przy 

 

–

odmianie rzeczownika) 

odmienia poprawnie rzeczowniki przez przypadki i liczby; stosuje popraw-

 

–

ne 

formy 

rzeczowników 

(w 

określonym 

przypadku 

i 

określonej 

liczbie); 

określa rodzaj gramatyczny rzeczownika 

odmienia 

poprawnie 

czasownik 

(przez 

osoby

, 

liczby

, 

rodzaje, 

tryby), 

stosu-

 

–

je poprawne formy czasowników 

wie, 

do 

czego 

służą 

nieosobowe 

formy 

czasownika, 

i 

umie 

je 

zastosować 

 

–

w wypowiedzi 

wie, do czego służą tryby czasownika 

 

–

stopniuje poprawnie przymiotnik i przysłówek 

 

–

wykorzystuje 

stopień 

najwyższy 

przymiotnika 

i 

przysłówka 

w 

celach 

per

-

 

–

swazyjnych 

używa poprawnie liczebników zbiorowych 

 

–

używa zaimków w celu osiągnięcia spójności tekstu i unikania powtórzeń 

 

–

stosuje 

krótkie 

i 

długie 

formy 

zaimków 

w 

zależności 

od 

składniowej 

budo-

 

–

wy wypowiedzi

KLASA II

(6 godz)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

imiesłów przymiotnikowy i przysłówkowy 

strony czasownika; czasowniki przechod- 

nie i nieprzechodnie

typy zaimków – podział znaczeniowy 

partykuła (typy

, funkcje) i wykrzykniki

 



spójnik (funkcja w zdaniu) 



Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

tworzy imiesłowy i poprawnie stosuje je w wypowiedziach 

 

–

tworzy zdania z czasownikami w stronie biernej 

 

–

rozpoznaje różne typy zaimków 

 

–

stosuje różnorodne partykuły

, aby uwypuklić intencję wypowiedzi 

 

–

zna funkcje różnych spójników i poprawnie ich używa 

 

–

42

KLASA III

(2 godz)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

odmiana nazwisk polskich i obcych 

odmiana nazw miejscowych 

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

poprawnie odmienia nazwiska polskie i obce 

 

–

poprawnie odmienia nazwy miejscowe

 

–

SKŁADNIA

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I

(9 godz)

części zdania pojedynczego: podmiot,  

orzeczenie (osobowe i imienne, łącznik, 

orzecznik), przydawka, dopełnienie, 

okoliczniki (miejsca, czasu, sposobu, 

przyczyny

, przyzwolenia, warunku, celu, 

miary)

związki składniowe: współrzędne i pod- 

rzędne; związki zgody

, rządu, przynależ-

ności

Uczeń:

rozpoznaje związki wyrazowe: zgody

, rządu i przynależności 

 

–

łączy poprawnie wyrazy w związki: zgody

, rządu i przynależności 

 

–

dostrzega 

błędy 

składniowe 

w 

zakresie 

związków 

składniowych, 

określa 

 

–

ich istotę 

nazywa części zdania pojedynczego 

 

–

dokonuje rozbioru logicznego zdania pojedynczego 

 

–

KLASA II

(9 godz)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

zdania bezpodmiotowe 

zdanie złożone współrzędnie: łączne,  

rozłączne, przeciwstawne

zdanie złożone podrzędnie: przydaw- 

kowe, dopełnieniowe, okolicznikowe 

(miejsca, czasu, sposobu, przyczyny

, 

przyzwolenia, warunku, celu, miary), 

podmiotowe, orzecznikowe

zdanie wielokrotnie złożone 

imiesłowowy równoważnik zdania 

szyk wyrazów w zdaniu; szyk neutralny 



mowa zależna i niezależna 

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

rozpoznaje i buduje zdania bezpodmiotowe 

 

–

przekształca 

zdanie 

z 

czasownikiem 

w 

stronie 

czynnej 

na 

zdanie 

z 

czasow-

 

–

nikiem w stronie biernej i odwrotnie – w określonym celu 

rozpoznaje typy zdań podrzędnie złożonych 

 

–

używa poprawnie imiesłowowych równoważników zdania 

 

–

odróżnia szyk neutralny od nacechowanego 

 

–

świadomie stosuje szyk nacechowany (np. przestawny przy archaizacji) 

 

–

odróżnia mowę zależną od mowy niezależnej 

 

–

www.mac.pl

43

KLASA III

(3 godz)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

zdanie wielokrotnie złożone 

mowa pozornie zależna 

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

analizuje zdanie wielokrotnie złożone 

 

–

buduje zdania wielokrotnie złożone w określonym celu 

 

–

SŁ

OWOTWÓRSTWO

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I 

(3 godz.)

podstawa słowotwórcza, temat słowo- 

twórczy

, formant (przedrostek i przyro-

stek), parafraza (definicja) słowotwórcza

Uczeń:

rozumie 

pojęcia: 

podstawa 

słowotwórcza, 

temat 

słowotwórczy

, 

formant 

 

–

(przedrostek i przyrostek), parafraza (definicja) słowotwórcza 

analizuje proste formacje słowotwórcze 

 

–

tworzy 

parafrazę 

słowotwórczą 

w 

celu 

ustalenia 

wyrazu 

podstawowego 

 

–

i określenia znaczenia wyrazu 

tworzy 

wyrazy 

w 

określonym 

celu 

i 

zgodnie 

z 

zasadami 

polskiego 

słowo-

 

–

twórstwa (np. zdrobnienia, zgrubienia)  

KLASA II

(2 godz.)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

wyrazy złożone: złożenia, zrosty 

wrostek 

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

rozpoznaje 

i 

analizuje 

słowotwórczo 

wyrazy 

utworzone 

od 

wyrażeń 

przy

-

 

–

imkowych 

rozumie, 

jak 

powstają 

wyrazy 

złożone, 

potrafi 

podać 

przykłady 

takich 

for

-

 

–

macji 

44

KLASA III

(3 godz.)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

znaczenie słowotwórcze i słownikowe  

wyrazu

znaczenie etymologiczne wyrazu 

neologizm 

sposoby wzbogacania słownictwa: neo- 

logizmy

, zapożyczenia

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

dostrzega 

różnicę 

między 

znaczeniem 

słowotwórczym 

a 

znaczeniem 

słowni-

 –

kowym niektórych wyrazów

  

wie, 

że 

znaczenie 

wyrazów 

może 

się 

zmieniać; 

potrafi 

podać 

przykłady 

 

–

wyrazów i wyjaśnić, jak zmieniło się ich znaczenie 

zna pojęcie: znaczenie etymologiczne wyrazu 

 

–

rozumie 

pojęcie: 

neologizm; 

wymienia 

przyczyny 

pojawiania 

się 

neologi-

 

–

zmów

zna 

podstawowe 

sposoby 

wzbogacania 

słownictwa: 

neologizmy

, 

zapoży

-

 

–

czenia 

LEK

SYK

OL

OGIA

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I

związek frazeologiczny 



synonim 



antonim 



Uczeń:

rozumie pojęcie: związek frazeologiczny i wyjaśnia je na przykładzie  

 

–

sprawnie i celowo posługuje się wybranymi związkami frazeologicznymi 

 

–

wie, co to jest synonim i do czego służy 

 

–

używa 

synonimów 

w 

różnym 

celu 

(głównie 

unika 

powtarzania 

wyrazów 

 

–

oraz wyraża swój stosunek do tego, o czym mówi lub pisze) 

wie, co to jest antonim 

 

–

KLASA II

(1 godz.)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

archaizm  



wyrazy abstrakcyjne i konkretne 



słownictwo: neutralne stylistycznie, po- 

toczne, oficjalne

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

zna pojęcie: archaizm  

 

–

odczytuje 

tekst, 

w

 którym 

występują 

archaizmy; 

potrafi 

podać 

ich 

znacze-

 

–

nie 

odróżnia słowa abstrakcyjne od konkretnych 

 

–

wie, czym różni się słownictwo neutralne od potocznego i oficjalnego  

 

–

dostosowuje słownictwo do sytuacji

 

–

www.mac.pl

45

KLASA III

(5 godz.)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

znaczenie wyrazu (dosłowne,  przeno- 

śne)

polisemia 

moda językowa 

zmiany znaczeniowe wyrazów 

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

odróżnia dosłowne znaczenie wyrazu od znaczenia przenośnego 

 

–

rozumie pojęcie: polisemia i podaje przykłady wyrazów wieloznacznych 

 

–

określa funkcje polisemów w tekstach 

 

–

rozumie pojęcie: homonim 

 

–

zna 

pojęcie 

mody 

językowej 

i 

jej 

następstw; 

podaje 

przykłady 

wyrazów 

 

–

modnych i ich synonimy 

wie, czym charakteryzują się wulgaryzmy i jak walczyć z ich używaniem  

 

–

uświadamia 

sobie, 

że 

znaczenie 

wyrazów 

z 

różnych 

powodów 

może 

się 

 

–

zmieniać 

K

UL

T

URA JĘZYK

A

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I

praca ze słownikami: ortograficznym,  



interpunkcyjnym, języka polskiego, 

poprawnej polszczyzny

, synonimów

, 

wyrazów obcych

Uczeń:

wie, jakiego typu wiadomości może znaleźć w różnego rodzaju słownikach

 

 –

zna budowę różnych słowników 

 

–

szuka w słowniku potrzebnych informacji  

 

–

wyrabia u siebie nawyk korzystania ze słowników

 

–

KLASA II

(2 godz.)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

błąd językowy 

typy błędów – błąd ortograficzny

, inter

-

 



punkcyjny

, składniowy

, fleksyjny

, słowni-

kowy

, frazeologiczny

, stylistyczny

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

rozumie pojęcia: błąd językowy

, norma językowa 

 

–

nazywa różne typy błędów i umie ich unikać 

 

–

KLASA III

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

praca ze słownikami: etymologicznym,  



terminów literackich

błąd kompozycyjny 



Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

rozumie, na czym polegają błędy kompozycyjne 

 

–

poprawia źle zakomponowany tekst

 

–

46

ORTOGRAFIA I INTERPUNK

CJA

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA  I

pisownia wyrazów zawierających:  



rz

, 

ż; 

ó

, 

u

; 

h

, 

ch

; 

i, 

j

pisownia wyrazów rozpoczynających się  



cząstkami 

bez-, roz-

pisownia wyrazów z przedrostkami  



z-, s-, 

ś-

pisownia łączna i rozdzielna partykuły  



nie

pisownia końcówek rzeczowników typu  



idea, aleja, epidemia

pisownia przyimków złożonych typu  



sprzed, znad

wybrane zasady dzielenia wyrazów przy  



przenoszeniu

Uczeń:

pisze zgodnie z zasadami ortografii i interpunkcji

 

–

zna omawiane zasady polskiej ortografii

 

–

uzasadnia pisownię omawianych trudnych wyrazów

 

–

KLASA II

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

pisownia skrótów 



pisownia partykuły  



by

interpunkcja w zdaniu pojedynczym 



interpunkcja w zdaniu złożonym 



pisownia partykuły  



nie

 z imiesłowami

pisownia wyrazów złożonych (rozpoczy

-

 



nających się od 

bez-, roz- s-

, 

z-, ś-

)

stosowanie wielkiej litery ze względów  



grzecznościowych

www.mac.pl

47

KLASA III

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

funkcje rzadziej stosowanych znaków  



interpunkcyjnych: średnika, wielokropka, 

myślnika itp.

pisownia zestawień typu  



lekarz chirurg

, 

pies przewodnik

wydzielanie wtrąceń w zdaniu pojedyn- 



czym

pisownia  



a

 porównawczego

pisownia nazwisk obcych 



użycie wielkiej litery – nazwy urzędów 



pisownia wyrazów utworzonych od nazw  



miejscowych – przymiotników i nazw 

mieszkańców

pisownia spójników zestawionych typu  



mimo że, dlatego że, tylko że

użycie i pisownia spójników skorelo- 



wanych typu 

im – tym, zarówno – jak i; 

tylekroć – ilekroć

pisownia konstrukcji złożonych typu  



ponaddwudziestominutowy

, prawiedwu-

ipółletni

interpunkcja w zdaniu wielokrotnie zło- 



żonym

użycie i pisownia spójników podwojo- 



nych typu 

ani – ani, czy – czy

, ni – ni

pisownia przedrostków:  



niby

-, pseudo-, 

quasi-, pół-, eks-, ekstra-, super

-

pisownia wykrzykników:  



ach, och, ojej, 

phi

48

STYLISTYK

A Z ELEMENT

AMI TEK

STOL

OGII

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I

(2 godz.)

zasadniczy podział tekstu (wstęp, rozwi- 

nięcie, zakończenie)

kompozycja i spójność tekstu (plan  

tekstu, tytuł)

akapit 

Uczeń:

wie, 

jakiego 

typu 

treści 

mogą 

znaleźć 

się 

w 

każdej 

z 

trzech 

głównych 

czę-

 

–

ści tekstu

wydziela w tekście trzy zasadnicze części

 

–

dostrzega 

relacje 

strukturalne 

i 

znaczeniowe 

między 

różnymi 

częściami 

 

–

(akapitami) tekstu

wskazuje główną myśl (temat) akapitu 

 

–

układa plan tekstu i tytułuje akapity  

 

–

wskazuje funkcję tytułu tekstu 

 

–

dokonuje 

celowych 

zabiegów 

redakcyjnych: 

dzieli 

tekst 

na 

akapity

, 

zmie-

 

–

nia kolejność akapitów

, skraca, rozwija, parafrazuje itp.

KLASA II

(5 godz.)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

styl wypowiedzi 

język mówiony

, pisany i zapisany

 

styl urzędowy 

styl naukowy 

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

Uczeń:

rozumie pojęcie: styl 

 

–

dostrzega różnice między językiem: mówionym, pisanym, zapisanym 

 

–

wskazuje 

ogólne 

cech 

stylu 

naukowego; 

rozpoznaje 

w 

tekście 

naukowym 

 

–

środki językowe typowe dla tego stylu i umie wyjaśnić, czemu one służą 

wskazuje 

ogólne 

cechy 

stylu 

urzędowego; 

rozpoznaje 

w 

tekście 

urzędo-

 

–

wym 

środki 

językowe 

typowe 

dla 

tego 

stylu 

i 

umie 

wyjaśnić, 

czemu 

one 

służą 

posługuje 

się 

różnymi 

stylami 

i wykorzystuje 

odpowiednie 

środki 

językowe 

 

–

w zależności od rodzaju tekstu 

KLASA III

(5 godz.)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

dialekty i gwary 

styl retoryczny (głównie – figury retorycz- 

ne)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

wie, czym różni się gwara od języka ogólnego  

 

–

rozpoznaje użyte w tekście figury retoryczne oraz określa ich funkcje 

 

–

stosuje w wypowiedzi figury retoryczne 

 

–

www.mac.pl

49

PRAGMA

TYK

A Z ELEMENT

AMI TEORII K

OMUNIK

ACJI

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I 

(5 godz.)

sytuacja komunikacyjna: nadawca, od- 

biorca, czas, miejsce, forma kontaktu

cel (intencja) wypowiedzi (informuję,  

ostrzegam, proszę itp.); dobór odpo-

wiednich środków językowych ze wzglę-

du na określony cel wypowiedzi 

dialog, monolog 



fakt i ocena 



Uczeń:

dostosowuje 

wypowiedź 

do 

sytuacji 

komunikacyjnej 

(szczególnie 

do 

od-

 

–

biorcy) 

dobiera 

środki 

językowe 

najlepsze 

do 

realizacji 

określonej 

intencji 

komu-

 

–

nikacyjnej 

rozpoznaje 

intencję 

komunikacyjną 

nadawcy 

na 

podstawie 

jego 

wypowie-

 

–

dzi 

rozumie pojęcia: dialog, monolog 

 

–

kulturalnie uczestniczy w dialogu 

 

–

odróżnia w wypowiedzi fakty od ocen

 

–

KLASA II

(3 godz.)

Jak w klasie poprzedniej, a ponadto:

oficjalna i nieoficjalna sytuacja komuni- 

kacyjna

sztuka przekonywania 

argument, argumenty racjonalne i emo- 



cjonalne

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

odróżnia oficjalne sytuacje komunikacyjne od nieoficjalnych 

 

–

dostosowuje wypowiedź do sytuacji oficjalnej bądź nieoficjalnej 

 

–

wie, jakie środki językowe są szczególnie przydatne w czasie przekonywania

 

 –

buduje 

wypowiedź 

perswazyjną 

skierowaną 

do 

określonego 

odbiorcy

, w

 okre-

 –

ślonym celu, z wykorzystaniem odpowiednich środków językowych

 

zna pojęcie argumentu, odróżnia argumenty racjonalne od emocjonalnych

 

 –

KLASA III

(6 godz.)

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

agresja językowa 

elementy logiki: teza, wniosek, przesłan- 

ka

perswazja i manipulacja 

Jak w klasach poprzednich, a ponadto:

Uczeń:

wie, jak przejawia się agresja językowa i jak się jej przeciwstawiać 

 

–

rozumie pojęcia: teza, wniosek, przesłanka 

 

–

wyciąga poprawne wnioski z przesłanek 

 

–

wskazuje błędy w rozumowaniu 

 

–

rozumie, czym różni się perswazja od manipulacji 

 

–

wie, na czym polegają funkcje wypowiedzi: fatyczna, magiczna, stanowiąca

 

 –

taktownie wygłasza komplement 

 

–

50

DŁ

UŻSZE FORMY WYPOWIEDZI

TREŚCI

OSIĄGNIĘCIA

KLASA I 

(5 godz.)

opowiadanie 

opis (także przeżyć wewnętrznych) 

streszczenie 



charakterystyka postaci 

sprawozdanie 

list prywatny 

ogłoszenie 



Uczeń:

rozpoznaje 

różne 

gatunki 

wypowiedzi 

i 

wpisane 

w 

nie 

typowe 

intencje 

 

–

nadawcy 

– 

na 

podstawie 

treści 

wypowiedzi, 

sytuacji 

komunikacyjnej 

oraz 

użytych środków językowych 

tworzy 

różne 

formy 

wypowiedzi, 

zgodnie 

ze 

swoją 

intencją 

komunikacyjną,

 

 –

dostosowując 

wypowiedź 

do 

okoliczności 

(głównie 

do 

odbiorcy), 

stosując

 

właściwą kompozycję, używając odpowiednich środków językowych

KLASA II

(8 godz.)

charakterystyka porównawcza 

dyskusja 

rozprawka 

recenzja 

reklama, slogan reklamowy 

podanie 



KLASA  III

(12 godz.)

reportaż (głównie odbiór) 

felieton (głównie odbiór) 

dziennik, pamiętnik 

wywiad 

życiorys i CV 

list oficjalny 

list motywacyjny 

referat 

przemówienie