Wykład 13

Wykład 13

Ks. Mirosław Łanoszka

W obronie zagroŜonego narodu (Księgi Judyty i Estery)

Prowadzący: Po Księgach Rut i Tobiasza Pismo Święte Starego Testamentu przekazuje nam kolejne
dwie „historie budujące”, które zostały opowiedziane na kartach Ksiąg Judyty i Estery. Co łączy te
dwa opowiadania?

Wykładowca: Obydwie księgi zawdzięczają  swój tytuł dwóm  mądrym, poboŜnym  i pięknym  niewia-
stom  Ŝydowskim,  Judycie  i  Esterze,  które  przyczyniły  się  do  ocalenia  swoich  rodaków  od  groŜących
im niebezpieczeństw. Autorzy obydwu ksiąg są nieznani z imienia, a czas powstania tych pism moŜna
określić jedynie z pewnym prawdopodobieństwem. Księga Judyty mogła powstać późno, moŜliwe, Ŝe
dopiera w połowie II wieku przed Chr., a jej autor, wykształcony śyd działający w Palestynie, opisał
wyzwolenie  narodu  Ŝydowskiego  za  sprawą  Judyty  z  rąk  potęŜnego  wroga.  Twórca  Księgi  Estery  w
swoim  opowiadaniu  odwołał  się  do  nieznanego,  historycznego  wspomnienia  o  próbie  eksterminacji
ś

ydów przebywających w imperium perskim w V wieku przed Chr. A zatem, obydwie księgi opowia-

dają o ocaleniu narodu Ŝydowskiego od niebezpieczeństwa zagłady, którą miały zgotować dwa wrogie
imperia: asyryjskie i perskie. Wspólną cechą tych dwóch opowiadań jest ich dydaktyczny charakter, a
więc chęć przekazania czytelnikowi pouczeń o charakterze religijno-moralnym. Kontekst historyczny
tych ksiąg został utkany z elementów historycznych pochodzących z róŜnych epok w sposób tak swo-
bodny, Ŝe nie potrzeba i nie naleŜy szukać Ŝadnych konkretnych wydarzeń, które legły u podstaw tych
opowiadań. Autorzy natchnieni zbudowali fikcyjne historie, aby skupić uwagę czytelnika na rozgrywa-
jącym się dramacie religijnym i jego rozwiązaniu.

Prowadzący: O jakim dramacie społeczności Ŝydowskiej opowiada Księga Judyty?

Wykładowca: Tak jak wspomnieliśmy, przedstawione w Księdze Judyty fakty historyczne naleŜy trak-
tować z odpowiednim dystansem, natomiast trzeba szukać i odkrywać jej przesłanie religijno-moralne.
Dwuczęściowa struktura tego opowiadania sprawia wraŜenie dynamicznie rozwijającego się dramatu,
którego pierwszy człon przedstawia wrogów Izraelitów, natomiast drugi ukazuje postępowanie Judyty.
Dramatyczna sytuacja, której doświadcza społeczność Ŝydowska, dotyczy zagroŜeń i prześladowań ze
strony potęgi asyryjskiej. Zwłaszcza cięŜką próbą, przed którą stają Izraelici, jest obrona przed narzu-
ceniem im pogańskiej religii nieprzyjaciela. Obrońcy Ŝydowscy szukają pomocy u Boga modląc się i
poszcząc.  Są  równieŜ  świadomi,  Ŝe  zbawcza  interwencja  BoŜa  będzie  odpowiedzią  na  ich  postawę
wierności wobec Jerozolimy, świątyni oraz Prawa BoŜego. Bóg Wszechmocny, który jest Panem ludzi
wiernych Prawu i okazujących Mu bojaźń, posługując się słabą kobietą zwycięŜa wrogów narodu wy-
branego. Na scenie tego dramatu pojawia się główna bohaterka, piękna, bogata i poboŜna wdowa Judy-
ta, która reprezentuje postawę zaufania i wierności Bogu. Wezwawszy pomocy BoŜej, w towarzystwie
tylko jednej słuŜącej, udaje się do nieprzyjacielskiego obozu i dzięki swojej odwadze i urodzie zdoby-
wa  zaufanie  dowódcy  wojsk  pogańskich,  Holofernesa.  Wódz  ten  okazuje  się  człowiekiem  zepsutym
moralnie,  miotanym  Ŝądzami,  które  wykorzystuje  Judyta,  pozbawiając  go  Ŝycia.  Holofernes  ginie  z
ręki  słabej  fizycznie  kobiety,  od  własnego  miecza.  Śmierć  dowódcy  wojsk  asyryjskich  wywołuje  po-
płoch  w  szeregach  najeźdźców,  którzy  stają  się  łatwym  łupem  izraelskich  obrońców.  Judyta  staje  się
bohaterką, otoczoną powszechnym szacunkiem i uznaniem własnego narodu.

Prowadzący: A z jakim zagroŜeniem zmagała się bohaterka Księgi Estery?

Wykładowca: Księga Estery opowiada o wydanym przez króla perskiego dekrecie, pozwalającym wy-
niosłemu ministrowi monarchy, Hamanowi, na eksterminację śydów w całym imperium. Król pozwo-

lił na podjęcie tych wrogich działań wobec społeczności Ŝydowskiej za namową Hamana, który zapałał
wielką  nienawiścią  do  Izraelitów,  poniewaŜ  śyd  Mardocheusz  nie  oddawał  mu  naleŜytej  czci.  W  tej
dramatycznej sytuacji naród wybrany nie zostaje bez pomocy. JuŜ wcześniej, zrządzeniem opatrzności
BoŜej,  Estera  (Hadassa),  z  powodu  nieposłuszeństwa  dotychczasowej  królowej  Waszti  oraz  dzięki
swojej niepospolitej urodzie zostaje wybrana w jej miejsce na Ŝonę perskiego władcy. Tytułowa boha-
terka, Estera, ukazana jest jako niewiasta wierna Bogu Izraela, a takŜe jako osoba przywiązana do swo-
jego  opiekuna,  Judejczyka  Mardocheusza,  który  po  śmierci  jej  rodziców  wychowywał  dziewczynę.
Mardocheusz zdaje sobie sprawę, Ŝe wskutek wydanego królewskiego dekretu śydów czeka zagłada.
Powaga sytuacji nakazuje mu podjąć pokutę i konkretne działania dla ocalenia swojego narodu. Mar-
docheusz jest pewien, Ŝe to sam Bóg sprawił, Ŝe piękna Estera zasiadła na królewskim tronie po to, aby
przez  nią  ocalić  swój  lud.  Estera  poprzez  modlitwę  i  post  przygotowywała  się  do  interwencji  w  tej
waŜnej sprawie u perskiego władcy. Jej działanie dla ocalenia śydów okazało się skuteczne. Złoczyńca
Haman został skazany na śmierć, którą sam przygotowywał dla Mardocheusza, a król perski sporządził
nowy  dekret  pozwalający  Ŝydowskiej  społeczności  zorganizować  się  dla  własnej  obrony,  a  nawet  w
odwecie  wyniszczyć  swoich  wrogów.  Los  przeznaczonych  na  eksterminację  śydów  odmienił  się.
Biedni i ciemięŜeni otrzymali wsparcie od Boga. Jako wyraz wdzięczności za cudowne ocalenie Izra-
elici obchodzą radosne święto Purim, którego nazwa pochodzi od babilońskiego słowa pur, czyli los.
Ma ono upamiętniać dzień, który został wylosowany przez nikczemnego Hamana jako dzień zagłady
ś

ydów. Księga Estery wyjaśnia pochodzenie święta Purim, które obecnie naleŜy do najwaŜniejszych

wiąt w kalendarzu Ŝydowskim.

Prowadzący: Co stanowi o istocie przesłania Ksiąg Judyty i Estery?

Wykładowca: Przedstawione w tych pouczających historiach dramatyczne sytuacje społeczności izra-
elskiej są jedynie tłem dla ukazania centralnego tematu teologicznego, jakim jest wezwanie do całko-
witej wierności Bogu w kaŜdych okolicznościach Ŝycia. Zilustrowane przez autorów prześladowania,
których doświadczają śydzi są próbą, która ma oczyścić i umocnić ich wiarę. Obie księgi potwierdzają
wartość postów, umartwienia i moc modlitwy, które w kaŜdej sytuacji zagroŜenia są właściwą postawą
dla człowieka wierzącego. Bóg zawsze jest w stanie odwrócić ludzkie losy. NaleŜy jeszcze dodać, Ŝe w
Kościele Judyta jest uznawana za figurę Matki Chrystusa, poniewaŜ tak jak Ŝydowska bohaterka uwol-
niła naród z rąk potęŜnego nieprzyjaciela, tak Maryja przez swą wiarę i miłość, stając się Matką Syna
BoŜego, przyczyniła się do zbawienia ludzkości.

Ks. Piotr Łabuda

„Pierwsza Ewangelia” – najwaŜniejsza Księga świata.

Prowadzący: Sam tytuł dzisiejszego wykładu „Pierwsza Ewangelia”. NajwaŜniejszą Księgą świata,
jest dość zagadkowy. Skąd takie złoŜenie.

Wykładowca: Zwrot „najwaŜniejsza Księga świata”, to wypowiedź Ernesta Renana, który w tych sło-
wach podkreślił niezwykłą rolę Ewangelii św. Mateusza w liturgii Kościoła zarówno wschodniego, jak i
zachodniego. Nazwa zaś „Pierwsza Ewangelia” pochodzi stąd, iŜ w większości manuskryptów pojawia
się ona na pierwszym miejscu, zresztą podobnie jak w dzisiejszych wydaniach Nowego Testamentu.

Prowadzący: Podobnie jak omawiając Ewangelię Marka, tak i teraz, otwierając karty Ewangelii św.
Mateusza rozpoczniemy od omówienia jej struktury.

Wykładowca: Większość badaczy przyjmuje, iŜ Ewangelię napisaną przez Mateusza moŜna podzielić
na prolog, którym jest opis dzieciństwa Jezusa (Mt 1-2), epilog – na który składałby się opis męki,
ś

mierci i zmartwychwstania (Mt 26-28) oraz trzon dzieła (rozdziały 3-25), który składa się niejako z

pięciu części, pięciu ksiąg

Przyjmujący taki układ Ewangelii św. Mateusza badacze wskazują, iŜ w samym dziele Mateusza moŜ-
na odnaleźć dane, które wskazują na zamiar autora podzielenia zasadniczego korpusu Ewangelii na
pięć części. Podkreślają oni, Ŝe wszystkie mowy znajdujące się w Mt 3-25 kończą się formułą: „I stało
się, gdy Jezus dokończył tych mów”. (zob. Mt 7,28; 11,1; 13,53; 19,1; 26,1).

Wydaje się, Ŝe taki pięcioczęściowy podział ma swoje źródło w semickim charakterze tak autora jak i
jego dzieła

. Myśl taką Mateusz zaczerpnął prawdopodobnie z Septuaginty (zob. Joz 4,11; Sdz 3,18; 1

Sm 13,10; 18,1; 24,17), aby wskazać na punkty podziału Ewangelii. W ten sposób wyraźnie nawiązał
pięciu Ksiąg Psałterza, czy pięciu tzw. Megillot Kanonu Ŝydowskiego (Pnp; Rt; Lm; Koh; Est). W
sposób jednak szczególny do pięciu ksiąg Tory.

W  powyŜszym  podziale  widać  Mateuszowe  upodobanie  do  liczby  pięć,  ale  teŜ  i  do  uŜywania  liczby
siedem. Cała bowiem Ewangelia (jeśli uwzględnimy prolog i epilog) liczy siedem części. Ten zamie-
rzony przez Ewangelistę podział nadaje całemu dziełu harmonię i równowagę, co mocno podkreślone
zostało przez Papiasza. KaŜda z tych pięciu części – będąc niejako kaŜdą częścią Nowego Prawa, No-
wej  Tory,  składa  się  z  sekcji  narracyjnej  i  dydaktycznej.  Podsumowująz  zatem  nasze  rozwaŜania  na
temat struktury – budowy pierwszej Ewangelii moŜna powiedzieć, iŜ dzieło Mateusza moŜna nazwać
Pięcioksięgiem  chrześcijańskim,  który  zawiera  Prawo  Nowego  Ludu  BoŜego.  Prawodawcą  tego  No-
wego Ludu jest Chrystus – nowy MojŜesz.

Strukturę zatem pierwszej Ewangelii kanonicznej moŜna by przedstawić następująco:

I. Program królestwa (Mt 3-7).

a. Część narracyjna: Przygotowanie i początek działalność, w Galilei (Mt 3-4).

b. Część dydaktyczna: Kazanie na Górze (Mt 5-7).

II. Przepowiadanie królestwa (Mt 8-10).

a. Część narracyjna: Misyjna podroŜ Jezusa (Mt 8-9).

b. Część dydaktyczna: Mowa misyjna (Mt 10).

III. Tajemnice królestwa (Mt 11,1-13,52).

a. Część narracyjna: Wiara i niewierność w stosunku do Jezusa (Mt 11-12).

b. Część dydaktyczna: Mowa w przypowieściach (Mt 13,1-52).

IV. Kościół pierwocinami królestwa (Mt 13,53-18,35).

a. Część narracyjna: Polemika z Izraelem i przygotowanie współpracowników (Mt 13, 53-17,27).

Zob. J.

OMERSKI

, Ewangelia według św. Mateusza. Wstęp-przekład z oryginału-komentarz, Poznań-Warszawa 1979, s.

37-43; A.

ANCELLOTTI

, Mateo. Versione-Introduzione-Note, Roma 1981

, s. 7-12; D.

AUER

, The Structure of Mat-

thew’s Gospel. A Study in Literary Design, Sheffield 1988; G.

EGALLA

, Evangelo e Vangeli, s. 42-67; U.

Das

Evangelium nach Matthaus (Mt 1-7), Ziirich-Neukirchen 1997, s. 16-31.

Według badań komentatorów, jak równieŜ na podstawie analizy literackiej, moŜna stwierdzić ścisły związek Mateusza

ze Starym Testamentem i judaizmem.

b. Część dydaktyczna: Mowa eklezjologiczna (Mt 18).

V. Wypełnienie się królestwa (Mt 19-25).

a. Część narracyjna: PodróŜ mesjańska Jezusa do Jerozolimy i ostatnie starcie z judaizmem (Mt 19-
23).

b. Część dydaktyczna: Mowa eschatologiczna (Mt 24-25).

Prowadzący: Czy sama Ewangelia mówi nam coś o autorze?

Wykładowca: W tekście Ewangelii nie ma Ŝadnych bezpośrednich informacji wskazujących na jej au-
tora. Zawiera natomiast sporo informacji, które wydają się sugerować i wskazywać właśnie na Mate-
usza, jako na autora Ewangelii. Przyjmując jednak na podstawie Tradycji Kościoła sięgającej juŜ II
wieku, Ŝe to Mateusz jest autorem Ewangelii, moŜna w tekstach nowotestamentalnych, szczególnie zaś
w samym dziele Mateuszowym odnaleźć wiele informacji o nim.

Mateusz  jest  wyliczany  we  wszystkich  nowotestamentalnych  katalogach  apostolskich  jako  uczeń  i
apostoł  Jezusa  Chrystusa,  jeden  z  Dwunastu  (Mt  10,3  par.).  Jednak  tylko  w  pierwszej  Ewangelii  do
imienia Mateusz dodane jest niezaszczytne określenie „celnik”. Informacja o tym, Ŝe Mateusz był cel-
nikiem pojawia się takŜe w samym opisie powołania Mateusza do wspólnoty uczniów Chrystusa (zob.
Mt 9,9). Mając to na względzie słusznym wydaje się przyjęcie opinii, iŜ Mateusza – celnik z katalogu
apostołów  i  celnik  powołany  w  Kafarnaum  –  to  jedna  i  ta  sama  osoba.  Pamiętać  jednak  trzeba,  iŜ  w
pozostałych Ewangeliach synoptycznych imię powołanego celnika brzmi Lewi (Łk 5,27-32), który był
synem Alfeusza (Mk 2,14-17). Czy zatem Lewi i Mateusz, to jedna i ta sama osoba?

Mając na względzie przekaz Marka i Łukasza niektórzy komentatorzy odrzucają identyfikację Lewie-
go z apostołem Mateuszem. MoŜna takŜe spotkać opnie, według których Mateusz celnik nie jest auto-
rem pierwszej Ewangelii. Stanowisko takie nie wydaje się jednak właściwym.

Jeśli przyjmiemy, Ŝe wszyscy synoptycy opisują to samo wydarzenie, to oznacza to, iŜ powołany przez
Jezusa celnik, późniejszy ewangelista, nosił dwa imiona semickie, co było częstym zwyczajem w cza-
sach Chrystusa. Być moŜe początkowo pracujący w komorze celnej w Kafarnaum celnik nosił imię
Lewi, potem zaś otrzymał drugie imię „Mateusz”. Być moŜe imię to nadał mu samo Jezus w momen-
cie powołania go na apostoła. Jeśli tak, to tym samym bez trudności moŜna rozwiązać fakt, Ŝe w spisie
apostołów ewangelista występuje pod imieniem nadanym mu przez Jezusa. Marek zaś i Łukasz opisu-
jąc powołanie celnika z Kafarnaum nazywają go jego własnym imieniem – Lewi.

Prowadzący: Dlaczego w czasach Jezusa celnicy byli pogardzani przez swoich rodaków?

Wykładowca: Celnicy wypełniali rzymskie prawo ściągając podatek na rzecz Rzymian. Tak działo się
od czasów, gdy  Rzymian do Palestyny  sprowadził Herod Antypater  (około 63 roku przed  Chr.). Jed-
nym z obowiązków okupowanych państw, było odprowadzanie podatków i opłat naleŜnych  cesarzo-
wi.  Celnicy  byli  poborcami  czy  teŜ  egzekutorami  podatków.  Za  pieniądze  z  góry  wpłacone  państwu
uzyskiwali oni na określony czas prawo ściągania cła i innych świadczeń. Wielu celników odnosiło ze
swej  dzierŜawy  duŜe  korzyści  i  na  tym  tle  dopuszczali  się  naduŜyć.  Z  tej  racji,  a  równieŜ  z  powodu
współpracy  z  pogańskim  okupantem,  naleŜeli  oni  do  ludzi  będących  w  wielkiej  pogardzie.  UwaŜani
byli za zdrajców, stąd teŜ traktowano ich na równi z publicznymi grzesznikami i poganami (Mt 9,11;
11,19; 18,17; 21,32). Kto zadawał się z nimi, sam stawał się nieczysty

. Z takiego środowiska wywo-

dził się właśnie Mateusz.

Zob. E.

ADIAN

, Celnicy w: Słownik Wiedzy Biblijnej, red. B.

ETZGER

OOGAN

, Warszawa 1996, s. 76-77.

Informacje pozabiblijne o dalszych losach Ewangelisty w większości są niepewne. Po pracy apostol-
skiej w Palestynie wśród nawróconych z judaizmu Mateusz miał się udać na misje wśród pogan. Oj-
cowie Kościoła nie są zgodni gdzie w tym czasie przebywał. Jedni wskazują na Iran, inni na Macedo-
nię, Syrię, Egipt lub Etiopię. Najwięcej jednak danych historycznych przemawia za Etiopią. Tam wła-
ś

nie – według Martyrologium rzymskiego – poniósł śmierć męczeńską

Prowadzący: Według tradycji to właśnie ten Mateusz – celnik jest autorem pierwszej Ewangelii.

Wykładowca: Według tradycji chrześcijańskiej, celnik Mateusz jest autorem pierwszej Ewangelii. Naj-
starszym świadkiem takiego przekazu jest biskup Hierapolis Papiasz (ok. +130 r.). Pisał on: „Piotr sto-
sował nauki do potrzeb słuchaczy, a nie dbał o związek słów Pańskich. Nie popełnił więc Marek Ŝad-
nego błędu, jeśli w szczegółach tak pisał, jak to się w jego przechowało pamięci. Mateusz zaś upo-
rządkował logia w języku hebrajskim, a kaŜdy tłumaczył je sobie, jak umiał”

Interpretacja tego fragmentu jest dość trudna i nie ma wśród komentatorów pełnej zgody co do po-
szczególnych części tego staroŜytnego świadectwa. MoŜna jednak na jego podstawie stwierdzić, iŜ po
Ewangelii Marka, który przekazał katechezę Piotra, kolejnym było dzieło Mateusza.

Według Papiasza Mateusz uporządkował logia w hebraidi dialekto. WyraŜenie „w języku hebrajskim”
moŜe oznaczać, iŜ pierwotny tekst Ewangelii Mateusza powstał w języku aramejskim uŜywanym
wówczas w Palestynie (zob. Dz 21,40; 22,2; 26,14; J 20,16). Ale nie moŜna równieŜ wykluczyć języka
hebrajskiego, który – jak o tym świadczą teksty qumrańskie – w czasach nowotestamentalnych był
uŜywany dość powszechnie w środowiskach religijnych. Inni komentatorzy, analizując to trudne wyra-
Ŝ

enie, wskazują nie tyle na język, co raczej na na pewien specyficzny semicko-judaistyczny sposób

przedstawiania i kompozycji Ewangelii Mateusza. Termin bowiem „dialektos” w literackim języku
greckim, z którym dobrze był obeznany Papiasz, oznaczał język, ale i styl, sposób mówienia.

Terminem  jednak  kluczowym  w  wypowiedzi  biskupa  Hierapolis  jest  słowo  „logia”  (ta  logia).  Sens
tego słowa równieŜ sprawia oŜywione dyskusje wśród komentatorów. Nie wiadomo bowiem, czy ter-
min logia oznacza tylko słowa i sentencje Jezusa, czy teŜ „słowa i czyny”, jak to ma miejsce właśnie w
Ewangeliach.  Warto  jednak  zwrócić  uwagę,  Ŝe  Papiasz  stwierdza,  Ŝe  Marek  ułoŜył  słowa  Pana  nie
„według porządku”, Mateusz natomiast je uporządkował. Mówiąc o Ewangelii Marka, uŜywa tego sa-
mego  terminu  (ton  logion),  który  oznacza  „słowa  i  czyny”.  A  zatem  wydaje  się  bardziej  poprawnym
odnoszenie świadectwa Papiasza do całej Ewangelii Mateusza. Papiasz bowiem miał w swych rękach
nie  jakiś  „zbiór  wypowiedzi”  Jezusa,  lecz  grecką  Ewangelię  według  Mateusza,  która  wówczas  znana
była powszechnie w Kościele

Prowadzący: Czy poza biskupem Hierapolis posiadamy inne tak staroŜytne świadectwa mówiące o
autorze omawianej Ewangelii.

Wykładowca: Inny świadectwem potwierdzającym, Ŝe to właśnie Mateusz jest autorem pierwszej
Ewangelii jest pochodzące równieŜ z II wieku świadectwo Ireneusza, który pisze, iŜ: „Mateusz dla He-
brajczyków w ich ojczystym języku napisał i wydał Ewangelię, gdy Piotr i Paweł głosili w Rzymie
Ewangelię i zakładali Kościół”

WaŜnym szczegółem jest wskazanie przez Ireneusza języka i czasu, kiedy powstało dzieło Mateusza.
Według niego Ewangelia Mateusza, została napisana w języku hebrajskim, powstała zaś około 67 ro-
ku, po śmierci Apostołów Piotra i Pawła.

Zob. C.

UFFIN

, Apostołowie po Kalwarii, Gdańsk 1994, s. 128-132.

Świadectwo Papiasza zachowało się u Euzebiusza w Historii kościelnej III, 39,16.

Zob. H.

ANGKAMMER

, Wprowadzenie do ksiąg Nowego Testamentu, s. 382.

Adv. Haer. 3,1,1, PG 7, 884n.

Innym waŜnym świadectwem jest przekaz Orygenesa. Komentując Ewangelię Mateusza stwierdza on:
„Na podstawie tradycji dowiedziałem się w sprawie czterech Ewangelii, które jedynie jako niewątpli-
we uznaje Kościół BoŜy pod niebem istniejący, Ŝe pierwszą z nich napisał ongiś celnik, a potem apo-
stoł Jezusa Chrystusa, Mateusz, Ŝe wydał ją dla wiernych pochodzenia Ŝydowskiego, a pisał w języku
hebrajskim”

W świadectwie tym na szczególną uwagę zasługuje uroczyste powołanie się na tradycję oraz wyraźna
wzmianka o przeznaczeniu Ewangelii Mateusza, napisanej w języku hebrajskim, dla nawróconych z
judaizmu.

Na podstawie innych świadectw dowiadujemy się, iŜ Mateusz najpierw głosił śydom Dobrą Nowinę,
potem zaś dokonał jej spisania. Miało to mieć miejsce najprawdopodobniej w Palestynie

. Potem dzie-

ło Mateusza miało zostać przetłumaczone na język grecki.

Wszystkie powyŜsze świadectwa potwierdzają Mateuszowe autorstwo Ewangelii. Miała ona zastać
napisana w języku hebrajskim bądź teŜ aramejskim na terenach Palestyny. W późniejszym czasie do-
konano jej tłumaczenia na język grecki. Prawdopodobnie właśnie w greckim brzmieniu bardzo szybko
stała się znana księgą w całym Kościele. Powstała, według tych świadectw, jako pierwsza w czasie,
gdy Piotr i Paweł jeszcze głosili Ewangelię w Rzymie, a więc najpóźniej między 64 a 67 rokiem.

Prowadzący: Czy te świadectwa są w pełni wiarogodne?

Wykładowca:  Wielu  komentatorów  i  współczesnych  badaczy  do  pewnych  kwestii  zawartych  w  tych,
mimo  wszystko  staroŜytnych,  świadectwach  odnosi  się  sceptycznie.  Nie  zachował  się  ani  jeden  tekst
Ewangelii wg św. Mateusza w języku hebrajskim. RównieŜ w samej Ewangelii nie ma wyraźnego po-
twierdzenia,  Ŝe  jest  to  tłumaczenie  z  języka  hebrajskiego,  czy  aramejskiego.  Trudnym  równieŜ  do
utrzymania jest wskazanie, iŜ Ewangelia Mateusza jest najstarszym przekazem o Ŝyciu i nauce Mistrza
z  Nazaretu.  Znamienita  większość  egzegetów  na  podstawie  badań  uwaŜa,  Ŝe  starszym  od  Ewangelii
Mateusza jest dzieło Jana Marka.

Ks. Michał Bednarz

Pismo święte odsłania tajemnicę Boga

Prowadzący: Bóg jest tajemnicą. Ale co to znaczy?

Wykładowca: JeŜeli chcemy dobrze zrozumieć Biblię i pragniemy dotrzeć w jakimś stopniu do jej głę-
bi, musimy ją czytać tak, jak czynili to przez całe wieki Izraelici. Trzeba wziąć od nich to, co dobre,
zwłaszcza gdy chodzi o czytanie Pisma Świętego. OtóŜ szukali zawsze w nim tzw. wymiaru sakralne-
go. Takie stwierdzenie brzmi tajemniczo i bardzo mądrze, ale moŜe niezrozumiale. Jednak w rzeczy-
wistości chodzi o coś niezwykle prostego. Oznacza ono, Ŝe Izraelici dzięki Biblii starali się poznać,
kim jest Bóg, który ich ukochał i wybrał. UwaŜali, Ŝe tylko dzięki tej jedynej Księdze moŜe się to stać
moŜliwe. Wierzyli, Ŝe odsłania głębię Jego tajemnicy.

Człowiek niewiele potrafi powiedzieć o Bogu kierując się wyłącznie rozumem. MoŜe stwierdzić, Ŝe
On istnieje. MoŜe takŜe poznać w oparciu o dzieła Stwórcy pewne Jego przymioty, np. wiekuistą Jego

Tekst Orygenesa został zachowany u Euzebiusza: Historia kościelna,VI,25,4.

TamŜe, Historia kościelna, III,24,6.

potęgę (por. Rz 1,20). Ale w sumie jest to bardzo mało. Dopiero dzięki Pismu Świętemu dokładniej
poznaje Boga.

Prowadzący: Co to jednak znaczy, Ŝe w Piśmie Świętym Bóg odsłania Siebie i swoje tajemnice?

Wykładowca: MoŜe pomogą nam to zrozumieć pewne przykłady. Na wiele sposobów autorzy Biblii
piszą o Bogu. Posługują się róŜnymi określeniami. Przedstawiają Go często jak ojca, króla, sędziego,
pasterza. Czyli porównują do tych osób. Dla Izraelitów wszyscy wspomniani ludzie pełnili waŜne
funkcje w społeczności i z tego względu byli cenieni.

Najczęściej autorzy natchnieni nazywają Boga ojcem. Ojciec daje bowiem Ŝycie, jest w rodzinie tym,
który zaprowadza porządek, ale darzy takŜe miłością i troszczy się o dzieci. Te wartości w stopniu naj-
doskonalszym posiada Bóg.

Podobnie jest w wypadku króla. Przyczyniał się w jakimś stopniu do stworzenia, pomnoŜenia czy za-
bezpieczenia wspólnego dobra, nawet jeŜeli niekiedy zawodził, gdyŜ bywali władcy, którzy nie intere-
sowali się zbytnio szczęściem i pomyślnością narodu. Ale z tego powodu na Boga patrzono jak na kró-
la.

Bywali wprawdzie przekupni sędziowie, którzy nie przywracali naruszonego porządku społecznego,
chociaŜ naleŜało to do ich obowiązków. Ale byli sędziowie, którzy dbali o to, aby przywrócić naruszo-
ny porządek społeczny. Ci sprawiedliwi sędziowie przypominali Boga.

Zdarzali  się  niedbali  i  bojaźliwi  pasterze.  Tacy  pozostawiali  własnemu  losowi  stado,  które  powinni
prowadzić  na  urodzajne  pastwiska  i  uchronić  przed  niebezpieczeństwami  ze  strony  dzikich  zwierząt.
Ale  byli  teŜ  dobrzy  pasterze,  którzy  dbali  o  powierzone  owce.  O  takich  ludziach  myślą  autorzy  na-
tchnieni, gdy piszą, Ŝe Bóg jest pasterzem.

Prowadzący: Dlaczego więc autorzy natchnieni nazywają Boga ojcem, królem, sędzią czy pasterzem?

Wykładowca: NiezaleŜnie od tego, iŜ czasem królowie, sędziowie czy pasterze zawodzili, to jednak
pisarze natchnieni uwaŜali, Ŝe te postaci, odgrywające waŜną rolę w społeczności i stanowiące dobry
przykład, przynajmniej w nieznacznym stopniu przypominają Boga. Dawali do zrozumienia, Ŝe pozy-
tywne przymioty tych ludzi w Bogu osiągają stopień najwyŜszy i najdoskonalszy. Z tych racji Boga
nazywali ojcem, królem, sędzią czy pasterzem. Wiedzieli bowiem, Ŝe w ten sposób czytelnik moŜe się
dowiedzieć, kim jest Bóg – moŜe odkryć Jego tajemnicę.

Ale nie sądźmy, Ŝe dzięki Biblii poznamy Go dokładnie. Nie jest to moŜliwe. Uświadamia to dobrze
opis z Księgi Wyjścia. MojŜesz błagał Boga: „Spraw, abym ujrzał Twoją chwałę” (Wj 33,18). Wielki
przywódca Izraela prosił, aby mógł Go poznać. Wtedy usłyszał odpowiedź: „Nie będziesz mógł oglą-
dać mojego oblicza, gdyŜ Ŝaden człowiek nie moŜe oglądać mojego oblicza i pozostać przy Ŝyciu” (Wj
33,20). Jednak Bóg mu powiedział: „Oto miejsce przy Mnie, stań obok skały. Gdy przechodzić będzie
moja chwała, postawię cię w rozpadlinie skały i połoŜę dłoń moją na tobie, aŜ przejdę. A gdy cofnę
dłoń, ujrzysz Mnie z tyłu, lecz oblicza mojego nie ukaŜę tobie” (Wj 33,21-23). W tym tekście mamy do
czynienia z językiem obrazowym a takŜe zaczerpniętym z Ŝycia codziennego. Wiemy dobrze, Ŝe jeŜeli
widzieliśmy kogoś jedynie z tyłu, to niewiele o nim potrafimy powiedzieć. Nie moŜemy twierdzić, Ŝe
go znamy. Tak łatwo bowiem wtedy moŜna popełnić pomyłkę i niepotrzebnie zaczepić kogoś, kto wy-
dał się znajomym. JeŜeli natomiast znamy dobrze czyjąś twarz, wtedy moŜemy powiedzieć, Ŝe znamy
tę osobę. Autor natchniony pisze, Ŝe wielki MojŜesz i przyjaciel Boga zobaczył Go jedynie z tyłu. A
więc nie poznał Go dokładnie, gdyŜ nie jest to moŜliwe. Podobnie było w wypadku autorów ksiąg bi-
blijnych. Oni takŜe tylko w jakimś stopniu poznali Boga i piszą o swoim doświadczeniu.

Prowadzący: Czy autorzy natchnieni przedstawili Boga w sposób doskonały?