METODY NAUCZANIA ORTOGRAFII
Proces
kształcenia poprawności ortograficznej polega na
opanowaniu umiejętności i nawyku bezbłędnego pisania. O takiej
umiejętności można mówić wówczas, gdy uczeń rozumie budowę i sens
logiczny pisanych słów, dokonuje wyboru właściwych liter i sprawnie
posługuje się zasadami ortograficznymi. W wyniku systematycznych
ćwiczeń, czynności poprawnego pisania automatyzują się, przechodząc
w nawyk ortograficzny, t.j. bezbłędne pisanie, które przebiega już bez
udziału świadomości piszącego.
Dziecko
odzwierciedla
materiał ortograficzny za pomocą
analizatorów. Zapisany wyraz spostrzega wzrokowo i wymawia go,
uruchamiając ośrodki motoryczne mowy. Wymówiony wyraz kojarzy z
akustycznym wyobrażeniem słuchowym i jego optycznym obrazem, a
zapisanie wyrazu, wzmacnia zapamiętanie obrazu graficznego i
ruchowego. Przy takim połączeniu czynności, w umyśle dziecka
powstają skojarzenia pomiędzy spostrzeżeniami wzrokowymi,
słuchowymi i ruchowymi narządów mowy oraz ruchów ręki. Skojarzenia
te muszą być utrwalane poprzez ćwiczenia w dostrzeganiu i
zapamiętywaniu wyrazów w coraz trudniejszych formach pisania. Dużą
rolę w nauce ortografii odgrywa poziom pamięci, w szczególności
pamięci wzrokowej i ruchowej oraz umiejętności koncentracji uwagi.
Jeżeli uczeń nie potrafi skoncentrować uwagi na wyrazie, jego
spostrzeganie jest niedokładne, nie sprzyja zapamiętywaniu i powoduje
powstawanie błędów.
Nie mniej istotne są motywy uczenia się ortografii. Dziecko
podejmuje działania ponieważ chce się uczyć, otrzymać pochwałę,
dobrą ocenę, czy też jest zainteresowane tematyką lekcyjną
(zadaniową).
Metody nauczania
- ćwiczenia poprawnej wymowy
- analizowanie
trudności ortograficznych (ich dostrzeganie i analiza)
- wyjaśnienie pisowni wyrazów
- pamięciowe ćwiczenia zapisu wyrazów
- praca ze słownikiem ortograficznym
- gry i zabawy dydaktyczne
- kontrola
własnoręcznie napisanego tekstu
Formy ćwiczeń w pisaniu
Najprostszą formą pisania jest przepisywanie. Polega ono na
wiernym odtwarzaniu wyrazów czy zdań obserwowanych jako całość.
Aby ćwiczenie to nie było tylko kopiowaniem tekstu należy dodać
polecenie: zaobserwuj, policz, wyjaśnij, zapamiętaj, wybierz, dopisz,
uzupełnij. Przepisywanie kształci umiejętność:
- słuchania i rozumienia poleceń
- całościowego spostrzegania materiału przeznaczonego do pisania
- poprawnego
odczytywania
tekstu i rozumienia jego treści
- dokonywania
analizy
gramatyczno – ortograficznej
- sprawdzania
własnej pracy z wzorem
Pisanie z pamięci to odtwarzanie zapamiętanego , graficznego obrazu
czy zdań oraz porównywanie zapisu z udostępnionym poniżej wzorem.
Praca uczniów polega na:
- odczytaniu i zrozumieniu tekstu przeznaczonego do pisania
- analiza gramatyczno – ortograficzna (podział na zdania, rodzaj zdań,
omówienie trudności ortograficznych, uzasadnienie)
- odczytywanie i próba powtórzenia zapamiętanego tekstu
- pisanie z pamięci (bez wzoru)
- sprawdzanie z wzorem
Materiał do pisania z pamięci powinien być ciekawy i niezbyt długi.
Pisanie ze słuchu tzw. dyktando polega na zapisaniu dyktowanych
wyrazów i zdań bez możliwości korzystania z wzoru. W pracy z uczniami
klas I – III najczęściej stosuje się dyktando z objaśnieniem i dyktando
sprawdzające. Dyktowanie z objaśnieniem to dyktowanie tekstu po
uprzednim objaśnieniu pisowni trudnych wyrazów, które odbywa się
bezpośrednio przed pisaniem lub w jego trakcie. Podstawę kształcenia
umiejętności poprawnego pisania stanowi tu znajomość zasad pisowni
oraz pamięć wzrokowa i słuchowa.
Dyktando sprawdzające jest formą ćwiczeń kontrolującą osiągnięty
przez uczniów poziom poprawności ortograficznej. Pozwala również na
ustalenie rodzaju i zakresu trudności.
Dyktowanie tekstu musi odbywać się następująco:
- odczytanie tekstu (zgodnie z wymową i naturalną intonacją, bez
zniekształcania głosek)
- sprawdzenie stopnia zrozumienia treści tekstu
- dyktowanie
(najlepiej
zdaniami lub ich logicznymi całościami)
- czytanie
sprawdzające
- sprawdzenie i ocena.
Ogromną rolę w kształtowaniu sprawności ortograficznej mają
powtórzenia. Powinny być one rozłożone w czasie i przyjmować różną
treść i formę.
PROPOZYCJE ĆWICZEŃ ORTOGRAFICZNYCH
W kratki diagramu wpisz wyrazy o podanych niżej znaczeniach.
1. Coś czego bardzo pragniesz.
8. Dziedzina gospodarki
2. puchowa do przykrywania.
9. Pracują na statkach.
3. Siedzą na niej kury.
10.Głośne wołanie.
4.
Obietnica. 11.Miesiąc, w którym rozpoczyna
5. Między lekcjami.
się nauka.
6.
Wielki
krzyk.
12.Marchewka,
kapusta,
sałata
7.
Na
powiece.
to....
13.W niej skarby.
Napisz wyrazy w kolejności alfabetycznej. Podkreśl spółgłoski, po
których piszemy ż.
Odwilż, małżeństwo, lżej, rży, małża;
Pośród je
□
yn
□
mija le
□
y,
Niech tu dą
□
ą!
□
al mi je
□
y
A tu
□
je
□
szar
□
ując bie
□
y. Swym
orę
□
em, jak nale
□
y,
Cię
□
ko sapiąc, naje
□
ona
Chcę powitać dwóch
□
arłoków.
Obok mę
□
a drepce
□
ona,
Dalej
nap
□
ód! W tył ni kroku”.
Uchodź z
□
yciem
□
mijo.
Wnet
po
□
ółtej z próchna bie
□
ni
Je
□
ów tych złowró
□
bna szar
□
a
Chy
□
o smukły mknie drapie
□
nik:
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
Mówi,
□
e z wę
□
owej
skórki
Mie
□
y,
□
uca, ude
□
a!
Będą wkrótce włókna, wiórki.
Kolczastego tnie ryce
□
a,
Na to rozsro
□
ona
□
mija:
G
□
moci, gna w ko
□
enie wie
□
by!
„Mój jad pozabija !
Czy zwycię
□
y je
□
a? Gdzie
□
by!
Z pamiętnika
Krzysia
Dopisz
przeczenie
nie do
podawanych
wyrazów.
Środa. Kuję:
□
eźba,
□
ecz
....
Wtem ... Ach, w telewizji mecz.
prószy
- .....................
W po
□
ądeczku, ksią
□
ki sp
□
ątam! ładny
- .....................
Chy
□
o zleciał czas. Dziesiata.
lepią
- .....................
Czwartek.
□
epa, ko
□
eń, świe
□
y... zręcznie
- .....................
Pat
□
ę: szybę mróz ośnie
□
ył.
ciekawa
- .....................
Hej, na ły
□
wy! Tu
□
p
□
ed ósmą
smaczny
- .....................
Powróciłem. Alem usnął!
piszą
- .....................
Piątek,
□
ąd , reporta
□
, orę
□
...
grzecznie
- .....................
P
□
yszedł G
□
ego
□
. No, nie w porę,
wesoły -
.....................
Lecz gość. Mata dał z kretesem.
brzydko -
.....................
Rewan
□
! Migiem wieczór p
□
eszedł!
wysoki
- .....................
Wśród ko
□
eni wie
□
by mieszkał
Tchó
□
, drapie
□
nik i grabie
□
ca.
□
arłok z niego był niemały,
□
aby p
□
ed nim wprost a
□
dr
□
ały.
Pod sreb
□
ystą
□
eki szybą
Łuska się je
□
yła rybom.
Na gołąbkach i na kurach
Z p
□
era
□
enia cierpła skóra.
Pró
□
no płacze gospodyni,
Darmo wójt zasadzki czyni!
Zwie
□
ę zbójecki wcią
□
o zmie
□
chu
Do kurnika wpadał z wie
□
chu
Na k
□
tałt huraganu, bu
□
y
I
□
eź czynił w rodzie ku
□
ym.
Niektóre wyrazy z ż schowały się w innych. Odszukaj je.
Do „łyżew” wskoczył myśliwski pies.
Sprawdź, proszę, może jeszcze w nich jest? ........................................
Spłoszony złodziej krzyknął: „O, stróż!”
Ile stróż dostał w nagrodę róż? ...........................................................
Zrób łańcuszek wyrazów. Nowy wyraz zaczyna się od głoski
kończącej poprzedni wyraz. Podkreśl w wyrazach rz niewymienne i
rz po spółgłoskach:
a. korytarz, chrzan, rzeczownik, orzech, kalendarzyk, elementarz,
korzenie, drzewo, rząd;
b. kurz, korytarz, orzeszek, rzadko, wierzba, rzodkiew, jarzębina,
Andrzej;
Jakie litery wpiszesz w puste okienka?
G
□
eś nieg
□
eczny był jak
□
adko:
□
ucił śnie
□
ką za sąsiadką,
rano, kiedy jadł śniadanko
spa
□
ył kota ciepłą g
□
anką,
na złość młodszej siost
□
e Joli
p
□
erwał koncert dla p
□
edszkoli,
t
□
asnął d
□
wiami z całej siły,
aż psy w całym bloku wyły!
nie chciał w domu siedzieć dłu
□
ej
i wyskoczył na podwó
□
e!
Na podwórku dla zabawki
Przestawili z Wickiem ławki,
Je
□
ykowi zabrał sanki
I p
□
ed
□
eźniał kole
□
anki.
A wieczorem – do rodziny
stroił bardzo b
□
ydkie miny.
- A co na to,
□
ekli mama oraz tato?
W tajemnicy wam powtó
□
ę,
że to było coś o... skó
□
e...
Przepisz, usuwając nawiasy i łącząc lub oddzielając „nie” od
podanego wyrazu.
„
Sknera”
„Milcząca Gaduła”
Lewą ręką pewien sknera
Na (nie) poważne tematy
Prawej ręce coś wydzierał:
(Nie) ustanie pleść gotowa.
„(Nie)dotykaj! (Nie)rusz! (Nie)bierz!”
Spytał ją pan matematyk...
Krzyczał z pasją sam na siebie.
Popatrz. Milczy jak (nie)mowa.
W kratki logogryfu wpisz znaczenia następujących haseł:
1. Ciemnoczerwony owoc kulisty
drzewa krajowego.
2. Kotki na wierzbie.
3. Zwierzę domowe, pociągowe
lub wierzchowe.
4. Wysuszona trawa.
5. Np. drożdżowiec.
6. Następuje po lecie.
7. Pułapka na ryby.
1
2
3
4
5
6
7
Podane wyrazy wpisz do tabelki.
Maślak , ćma, ciepło, śpiew, wisi, niedziela, zima, dźwig, środa, słoń,
koń, śpi, dłoń, prosi, prośba, dzięcioł.
ć ń ś ź dź
ci ni si zi dzi
c n s z dz
przed spółgłoską na
końcu wyrazu przed samogłoską przed
„i”
Przeczytaj płynnie wyrazy podzielone na głoski
p – ł – o – ć d
–
ł – o – ń
r – y – ś
p – ł – o – ci – e
d – ł – o – ni – e
r – y – si – e
tej p – ł – o – c – i w d – ł – o – n – i 5 r – y – s – i
Wpisz brakujące spółgłoski miękkie.
□
wiatło
□
emia
ole
□
ka
□
ężko
□
emno
ś
□
ana
□
ląsk kopal
□
a
□
mno
□
le
Ci
ź Ź
ni
ń Z
Ś
ś si
Ć
ć ci
Ni
Si zi
Ń
( ń, ni) Ole
□
ka mieszka w Katowicach na (Ś, Si)
□
ląsku. Jej tato (ź, zi)
Ka
□
k jest (ń, ni) gór
□
kiem. Pracuje pod (ź, zi)
□
emią w (ń, ni) kopal
□
.
Każdego dnia rąbie on wielkie (ć, ci) ś
□
any węgla. Na głowie ma kask
ze specjalnym (ś, si)
□
wiatełkiem, który ułatwia mu pracę w (ć, ci)
□
emności. Jego praca jest bardzo (ć, ci)
□
ężka i odpowiedzialna.
Przepisz podane wyrazy z „h” w trzech grupach w porządku
alfabetycznym: w pierwszej - rzeczowniki, w drugiej - czasowniki,
w trzeciej – przymiotniki.
hejnał, Hanna, hoduje, huśtać, bohaterski, czyha, hamuje, Henryk,
zhańbiony, harmonia, hałasuje, hamak, harcerski, heblować, hektar,
hodowlany, Honorata, honorowy, hak, herbaciane, hotel
Uzupełnij „h” lub „ch”
Nieodzowna jestem w
□
aku,
Ciągle
□
uśtam się w
□
amaku.
Przy wykopa
□
bywam w
□
utach
□
arcerz bierze mnie na zbiórki,
Obce są mi piątki, czwórki.
Lubię jeździć
□
ulajnogą
I
□
amować lewą nogą.
Wciąż w
□
ałasie się odzywam.
Powiedz, jak ja się nazywam?
Ma mnie hiacynt i herbata
Zna mnie dobrze Honorata
Co dzień słyszysz mnie w hejnale
W Hondurasie mieszkam stale
Zawsze bywam w Hrubieszowie
Czym ja jestem kto to powie?
...................................................................................................
Wypisz z wiersza wyrazy z „h” w porządku alfabetycznym.
Kłopotliwe samo „h”,
dość szczególną skłonność ma,
lubi hałaśliwe słowa:
huk, harmider, hałasować, heca, hurmem,
hej, hop, hura, hola, horda, hejnał, hulać,
hasać, halo, hop, wataha ........................
W tych wypadkach się nie wahaj.
W
□
amaku
□
usta się dru
□
na
□
ania.
□
alinka
□
oduje
□
iszpańskie
□
iacynty.
Rymowanka
harcerz
-
chata
chleb
-
herbata
hasło
-
chór
hejnał -
chmura
humor - hura!
Połącz sylaby w wyrazy i zapisz
ha cha
chu Ha
Hen
chu
cerz
mak
ryk
ry
Dopisz wyrazy pokrewne
herbata - -
__________________________________________________________
kuchnia
-
__________________________________________________________
choinka -
__________________________________________________________
humor
-
__________________________________________________________
hak
-
__________________________________________________________
słuchawka -
__________________________________________________________
chmura -
__________________________________________________________
haft
-
__________________________________________________________
hodowla -
__________________________________________________________
Rozwiąż krzyżówkę
1. Domek „Baby Jagi”
2. Wbity w ścianę.
3. Odpychasz się nogą i jedziesz jak na
rowerze
4. Gorący napój, może być z cytryną
5.
Bardzo dzielny człowiek.
Od podanych rzeczowników utwórz czasowniki
hałas
- .............................
hamulec - .............................
haft
- .............................
hodowla - .............................
handel
- .............................
hebel
- .............................
Uzupełnij luki wpisując „h” lub „ch”
....erbata rośnie w ....inach. ....elena ....aftuje ....ustkę. dzieci ....ałasują
koło ....uśtawki. W lesie sły....ać ....uk siekiery. Jurek ....andluje
zbożem.
Rozwiąż krzyżówkę („h” lub „ch”)
1. Płaczesz, gdy go trzesz
2. Do nosa, ma cztery rogi
3. Ochrania głowę strażaka.
4. Inaczej linia widnokręgu
5. Może być chińska, indyjska
lub cejlońska.
Wypisz z tekstu wyrazy z „h” i „ch” do tabelki
Na leśnej polanie pracują harcerze i zuchy. Z samochodu znoszą
namioty, pojemniki z chlebem, pudełka śrubek i haków. Śpieszą się, bo
dmucha coraz silniejszy wiatr. Może być burza. Druh Henryk pomaga
słabszym i przypomina, że w lesie nie wolno hałasować.
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
„h” „ch”
Ćwiczenia utrwalające pisownię wyrazów z ó
1. Wymień wyrazy z ó na wyrazy z o i odwrotnie
brzózka – brzoza
kłódka -
.....................
głowa
- .....................
róg -
.....................
broda
- .....................
twaróg - .....................
stopa -
.....................
próg -
.....................
połowa
- .....................
stóg -
.....................
słowo -
.....................
zamiótł - .....................
wniosła -
.....................
urósł
- .....................
gniotła
- .....................
plótł -
.....................
podniosła - .....................
pieróg - .....................
myszołowy - .....................
podróż - .....................
sokoły -
.....................
łóżko -
.....................
obroty
- .....................
Zapamiętaj!
Gdzie się ó na o wymienia, tam je piszę bez zwątpienia.
2. Uzupełnij według wzoru.
Siódemka – siedem
szóstka - .....................
zbierać -
.....................
otwór -
.....................
dobierać -
.....................
Zapamiętaj!
Tam o z kreską zawsze piszę, gdzie je zamiast e usłyszę.
3. Wyrazy z ó wymień na wyrazy z a
Wytwórnia – wytwarzać
Powtórka- .....................
wrócić -
.....................
Skrót -
.....................
powrót -
.....................
Krój -
.....................
obrócić -
.....................
Zapamiętaj!
Piszę ó, to murowane , gdy na a jest wymieniane.
4. Wyniki działań wskażą kolejne litery w wyrazach.
Wybrane litery dadzą rozwiązanie
3 x 11 – 4 x 8 =
1
(s)
k ó r a
2 x 25 – 8 x 6 =
s
o
k
ó
ł
5 x 12 – 7 x 8 =
p
r
ó
b
a
2 x 24 – 5 x 9 =
w
i
ó
r
y
2 x 16 – 9 x 3 =
s
k
r
ó
t
5 x 11 – 6 x 9 =
k
t
ó
r
y
3 x 22 – 8 x 8 =
n
a
b
ó
j
5. Podane wyrazy zapisz w kolejności alfabetycznej. Podkreśl ó.
próżniak, but, córka, ogórek, wróbel, góral, pszczółka, czółno, kura
Pogrupuj wyrazy i napisz je w dwóch rzędach:
jeżyny , struś, żubr, żółw, warzywa, królik, żaba, żyto, jęczmień, jeż,
wąż, zboże, grusza, wiewiórka, śliwa, jarzyny
.........................................................................................................
.........................................................................................................
Uzupełnij zdania, korzystając z zapisanych wyrazów.
Warzywa to inaczej .....................
....................... to owoce krzewów leśnych.
Wieczorem z nad stawu dochodzi rechot .................
W Puszczy Białowieskiej mieszkają ......................
Gospodarze często hodują ......................
Do zwierząt długowiecznych zalicza się .................. i ...................
Ulubionym zwierzątkiem dzieci jest ruda ..................
Przeczytaj wyrazy. Uzupełnij je brakującymi literami.
je
□
yny
□
aba tale
□
□
ubr
je
□
ły
□
ka
ja
□
yny wą
□
nó
□
wa
□
ywa
zbo
□
e
zwie
□
ęta
Napisz wyrazy w kolejności alfabetycznej:
pożar, koleżanka, dużo, ciężko, kałuża, straż, ryż, jeżyny, łyżwy,
młodzież
Wśród wyrazów z rz po spółgłoskach są wyjątki. Kto szybciej je
znajdzie?
brzoza, grzebień, przerwa, pszenica, wrzosy, pszczoła, krzaki, chrzan,
kształt, brzeg, wrzesień, pszczelarz.
LITERATURA:
1.L.Bandura : Z zagadnień błędów uczniowskich, Warszawa 1963,
PZWS.
2. K.Drzewiecki: Zarys metodyki języka polskiego, Warszawa 1922.
3. M.Froelichowa, J. Ledochowska: Metodyka nauczania ortografii w
szkole ogólnokształcącej, Warszawa 1961,PZWS.
4. W.Gawdzik: Ortografia na wesoło, Warszawa 1969, Instytut
Wydawniczy PAX.
5. A.Jedut, A.Pleskot: Nauczanie ortografii w klasach I-III. Poradnik dla
nauczyciela, Warszawa 1991,WSiP.
6. G.Kapica: Rozrywki umysłowe w nauczaniu początkowym, Warszawa
1986, WSiP.
7. T.Krajewski : U źródeł błędów ortograficznych, „ Życie Szkoły” 1960.
8. J.Kulpa, R.Więckowski: Metodyka nauczania języka polskiego w
klasach początkowych, Warszawa 1983, WSiP.
9. J.Malendowicz: Nauczanie ortografii w klasach I-IV, Warszawa 1976,
WSiP.
10. T.Pasierbiński, J.Starościak: Nauczanie ortografii, Warszawa 1951,
PZWS.
11. E.Polański: Dydaktyka ortografii i interpunkcji, Warszawa 1987,
WSiP.
12. J.Lompscher: Psychologia uczenia się w nauczaniu początkowym,
Warszawa 1976, WSiP.
13. J.Wójcik, M.Staszowa: Zbiór ćwiczeń ortograficznych dla uczniów
klas I-III, Warszawa, 1961, WSiP.
Teresa Popławska
nauczyciel Szkoły Podstawowej
z Oddziałami Integracyjnymi Nr 11
w Suwałkach