Microsoft Word - opis_prawnych_podstaw_def

OPIS PRAWNYCH PODSTAW DEFINICJI NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI

Niepełnosprawność w formalnych definicjach i aktach prawnych

Oprac. Renata Niecikowska, Warszawa, grudzień 2006 r.

Wstęp

Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych, przyjęte przez Zgromadzenie Ogólne
Narodów  Zjednoczonych  w  1993  roku,  wspominają  o  tym,  że  pod  koniec  lat  60-tych  i  w  latach  70-tych
organizacje  osób  niepełnosprawnych  w  niektórych  krajach  zaczęły  formułować  nową  koncepcję
niepełnosprawności.  Zwrócono  w  niej  uwagę  na  to,  że  ograniczenia  dotykające  osoby  niepełnosprawne  są
związane  ze  strukturą  środowiska,  w  którym  żyją  oraz  z  postawami  społeczeństwa.  Od  tego  czasu  zaczęto
coraz  częściej  mówić  o  społecznej  definicji  niepełnosprawności,  czyli  takiej,  w  której  uznaje  się,  że
niepełnosprawność  to  wynik  barier,  jakie  napotyka  osoba  niepełnosprawna

Przyczyna niepełnosprawności

tkwi nie w jednostce – w jej chorobie, ale w barierach społecznych, ekonomicznych. Po raz pierwszy
zdefiniowano niepełnosprawność w kategoriach relacji pomiędzy osobami niepełnosprawnymi a środowiskiem,
w którym żyją, w Światowym Programie Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych, przyjętym przez

Zgromadzenie Ogólne w 1982 roku

. Później zdefiniowano niepełnosprawność w ten sposób także np. w

klasyfikacjach Światowej Organizacji Zdrowia (2001 r.).

W  Polsce  również  można  zaobserwować  stopniowe  odchodzenie  od  medycznego  podejścia  w  definiowaniu
niepełnosprawności na rzecz dostrzegania aspektów społecznych niepełnosprawności, choć nie zawsze jest
to realizowane konsekwentnie. Przed pojawieniem się pojęcia niepełnosprawności w języku polskim używano
takich  słów  jak  np.  inwalidztwo,  kalectwo,  ułomność,  a  potocznie  także  wielu  innych,  zdecydowanie
negatywnych. W prawie określenia „osoba niepełnosprawna” po raz pierwszy użyto w uchwale Sejmu Polskiej
Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 16 września 1982 r. w sprawie inwalidów i osób niepełnosprawnych (M. P. Nr
22, poz. 188). W uchwale tej użyto słowa niepełnosprawność, ale go nie zdefiniowano. Dopiero późniejsze lata
przyniosły  bardziej  szczegółowe  i  rzeczowe  przepisy  regulujące  kryteria  formalne  bycia  osobą
niepełnosprawną.  Trzeba  tu  wymienić  przede  wszystkim  ustawę  o  rehabilitacji  zawodowej  i  społecznej  oraz
zatrudnianiu osób niepełnosprawnych z 1997 r. (choć definicja w tej ustawie nie do końca jest społeczna). Od
1997  r.  mamy  w  Polsce  system  orzekania  o  niepełnosprawności  w  postaci  orzecznictwa  rentowego

(prowadzone przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, oraz komisje lekarskie ZUS

)

orzecznictwa pozarentowego (prowadzone przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności). Różnie
ocenia się ten system podwójnego orzecznictwa. Jednak zadaniem tego pracowania nie jest wgłębianie się w
te oceny (choć i o nich wspomniano), ale skupienie się na opisie sposobu definiowania niepełnosprawności w
różnych aktach prawnych. Ciekawe okazuje się prześledzenie historii pojęcia niepełnosprawność w oficjalnych
dokumentach i najważniejszych polskich ustawach. Sprawa definiowania niepełnosprawności jest niebłaha, bo
przyjęte i zastosowane definicje decydują o tym, jak dużo osób będzie mogło uzyskać stosowne orzeczenie

Informacje na podstawie tłumaczenia Standardowych Zasad na język polski dostępnego na stronie www.mpips.gov.pl.

Oprócz ZUS orzecznictwo rentowe prowadzą także: lekarze rzeczoznawcy i komisje lekarskie Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego (KRUS), komisje lekarskie podległe MON lub MSWiA.

formalnie potwierdzające niepełnosprawność, a w konsekwencji jak wiele osób trafi do różnych systemów
wsparcia realizowanych przez państwo.

Prześledźmy więc losy tych definicji w Polsce i Europie, od początków definiowania podejścia społecznego do
definicji niepełnosprawności dominujących w czasach obecnych.

II.

Ogólne definicje niepełnosprawności w oficjalnych dokumentach

Spośród wielu podziałów stosowanych w definiowaniu niepełnosprawności należy wspomnieć, na wstępie,
przede wszystkim o medycznym i społecznym podejściu do niepełnosprawności. Jest ono widoczne także w
opisywanych w dalszej części tekstu klasyfikacjach WHO, ONZ itp.

•

W modelu medycznym problemy, jakie napotykają osoby z niepełnosprawnością to bezpośrednia

konsekwencja choroby lub uszkodzenia. Niepełnosprawność jest więc osobistą tragedią konkretnej osoby. Od
takiego rozumienia odchodzi się już w oficjalnych opracowaniach.

•

O modelu społecznym mówi się wtedy, gdy uznamy, że niepełnosprawność powstaje wskutek

ograniczeń  doświadczanych  przez  osoby  nią  dotknięte,  takich  jak  indywidualne  uprzedzenia,  utrudniony
dostęp  do  budownictwa  użyteczności  publicznej,  niedostosowany  system  transportu,  rozwiązania  na  rynku
pracy wyłączające z niego osoby niepełnosprawne. Przyczyna niepełnosprawności tkwi nie w jednostce, ale w
barierach  społecznych,  ekonomicznych.  Niepełnosprawność  jest  właśnie  wynikiem  barier,  jakie  napotyka

osoba niepełnosprawna

. Społeczny model widzenia niepełnosprawności wyraźnie dominuje od wielu lat w

aktach międzynarodowych i stopniowo przejmują go, z różnym skutkiem, prawa krajowe.

Prace nad ujednoliceniem pojęcia niepełnosprawność w Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)
W „Międzynarodowej klasyfikacji uszkodzeń, niepełnosprawności i upośledzeń” opracowanej przez WHO w
1980 roku, na podstawie aspektów biologicznych, funkcjonalnych i społecznych, rozróżniono:

•

uszkodzenie (ang. impairment) – oznacza jakąkolwiek stratę lub wadę psychiczną, fizjologiczną lub

anatomiczną struktury albo czynności; może być trwałe lub okresowe, wrodzone lub nabyte etc.;

•

niepełnosprawność (ang. disability) – wszelkie ograniczenie lub brak – wynikający z uszkodzenia –

możliwości wykonywania czynności na poziomie uważanym za normalny dla człowieka; niepełnosprawność
jest następstwem uszkodzenia;

•

upośledzenie (ang. handicap) – oznacza niekorzystną (gorszą) sytuację danej osoby będącą

wynikiem  uszkodzenia  lub  niepełnosprawności  polegającą  na  ograniczeniu  lub  uniemożliwieniu  wypełniania
ról,  które  uważane  są  za  normalne  biorąc  pod  uwagę  jej  wiek,  płeć,  czynniki  kulturowe  i  społeczne;
upośledzenie jest następstwem uszkodzenia i niepełnosprawności.

Definicji  tej  zarzucano  zbytnią  medykalizację  niepełnoprawności  (szczególnie  w  definiowaniu  upośledzenia),
kosztem niezauważenia aspektów społecznych. WHO zdefiniowała więc pojęcie niepełnosprawności jeszcze
raz w 2001 r., w „Międzynarodowej klasyfikacji funkcjonowania, niepełnosprawności i zdrowia” (ang. w skrócie
– ICF). Tym razem uwzględniono społeczny aspekt niepełnosprawności i ograniczenia związane z udziałem w
życiu społecznym.

Wapiennik E., Piotrowicz R., Niepełnosprawny – pełnoprawny obywatel, Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, UKiE,

Warszawa 2002, str. 20.

W ICF przez niepełnosprawność (ang. disability) rozumie się „wielowymiarowe zjawisko wynikające ze

wzajemnych oddziaływań między ludźmi a ich fizycznym i społecznym otoczeniem”

. Według ICF

niepełnosprawność to szeroki termin, obejmujący także uszkodzenia, ograniczenia aktywności i ograniczenia
uczestnictwa. Definicja niepełnosprawności w ICF jest obecnie bardzo często przyjmowana jako punkt
wyjścia do tworzenia definicji niepełnosprawności w niektórych krajach europejskich (np. w Hiszpanii,
we Francji).
W klasyfikacji ICF podano też szczegółowe definicje niepełnosprawności, np. osoby niepełnosprawne

fizycznie, osoby z niepełnosprawnością sensoryczną oraz zdefiniowano takie pojęcia jak, np.

•

aktywność – wykonywanie zadań lub czynności przez daną osobę;

•

ograniczenie aktywności – oznacza trudności, których człowiek może doświadczać podczas

podejmowania aktywności;

•

uczestnictwo – zaangażowanie człowieka w sytuacje życiowe;

•

ograniczenia uczestnictwa – problemy, których dana osoba może doświadczać, angażując się w

sytuacje życiowe.

Tak więc niepełnosprawność w ICF nie jest widziana jako efekt stanu zdrowia, ale jest wynikiem barier
napotykanych w otoczeniu. Tym samym definicja WHO z 2001 r. najbardziej odzwierciedla to, co jest mocno
akcentowane w podejściu do niepełnosprawności – nacisk na funkcjonowanie osób niepełnosprawnych w ich
środowisku.

Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych

Standardowe  Zasady  Wyrównywania  Szans  Osób  Niepełnosprawnych  przyjęto  podczas  48  sesji
Zgromadzenia  Ogólnego  Narodów  Zjednoczonych  w  dniu  20  grudnia  1993  roku.  Celem  Zasad  jest
zagwarantowanie  niepełnosprawnym  (…)  członkom  swoich  społeczności,  możliwości  korzystania  z  tych
samych praw i obowiązków przysługujących pozostałym obywatelom. To poszczególne państwa odpowiadają
za  podejmowanie  odpowiednich  działań  w  celu  usunięcia  takich  przeszkód  w  swoim  kraju.  Osoby
niepełnosprawne i ich organizacje powinny być w tym procesie aktywnymi partnerami.

•

Termin niepełnosprawność obejmuje wiele ograniczeń funkcjonalnych występujących w każdym

społeczeństwie i w każdym kraju na świecie. Niepełnosprawność może być fizyczna, intelektualna lub polegać
na dysfunkcji zmysłów; może wynikać z choroby somatycznej lub choroby umysłowej. Wymienione
zaburzenia, sytuacje lub choroby mogą mieć charakter stały lub przejściowy.

•

Termin upośledzenie (handicap) oznacza utratę lub ograniczenie możliwości uczestniczenia w życiu

społeczeństwa w tym samym stopniu, co inni obywatele. Termin ten wskazuje na konflikt pomiędzy osobą
niepełnosprawną a jej środowiskiem. Celem tego terminu jest zwrócenie uwagi na braki w środowisku i w wielu
zorganizowanych działaniach społecznych, dotyczących na przykład informacji, komunikacji międzyludzkiej i
edukacji, które uniemożliwiają osobom niepełnosprawnym uczestnictwo na równych zasadach.

Wapiennik E., Piotrowicz R., Niepełnosprawny…, str. 22.

Udoskonalenie systemu funkcjonowania służb orzekających o niepełnosprawności. Nowe kryteria kwalifikujące do

niepełnosprawności oraz procedury postępowania – propozycje zmian, materiały szkoleniowe dla lekarzy, red.
Węgrowska-Koski E., Walasiuk J., Wdówik P., Instytut Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera, Ministerstwo Pracy i Polityki
Społecznej, Warszawa 2006, str. 11-12.

Informacje na podstawie tłumaczenia Standardowych Zasad na język polski dostępnego na stronie www.mpips.gov.pl.

„Wyrównywanie  szans"  to  proces,  dzięki  któremu  różne  systemy  i  instytucje  istniejące  w  społeczeństwie  i
środowisku,  takie  jak  usługi,  różne  formy  działań,  informacja  i  dokumentacja,  są  powszechnie  dostępne  dla
wszystkich, a zwłaszcza dla osób niepełnosprawnych.

Zasada  „równych  praw”  oznacza,  że  potrzeby  każdej  jednostki  są  jednakowo  ważne,  że  muszą  one  być
podstawą  planowania  życia  w  społeczeństwie  oraz  że  wszystkie  zasoby  muszą  być  wykorzystane  w  taki
sposób, aby zapewnić każdej jednostce równe szanse udziału.

Definicja Europejskiego Forum Osób Niepełnosprawnych
W  1994  r.  Europejskie  Forum  Osób  Niepełnosprawnych,  utworzone  przez  przedstawicieli  24  europejskich
organizacji  osób  niepełnosprawnych,  odniosło  się  do  problemów  dotyczących  tej  grupy  ludzi  w  świetle
Standardowych  Zasad  Wyrównywania  Szans  Osób  Niepełnosprawnych  ogłoszonych  przez  ONZ.  Forum
uznało,  że  nie  może  wyrazić  poparcia  dla  Klasyfikacji  Uszkodzeń,  Upośledzeń  i  Niepełnosprawności
opracowanej przez Światową Organizację Zdrowia i przedstawiło też propozycję własnej definicji:

Osobą  niepełnosprawną  jest  jednostka  w  pełni  swych  praw,  znajdująca  się  w  sytuacji  upośledzającej  ją  na
skutek  barier  środowiskowych,  ekonomicznych  i  społecznych,  których  z  powodu  występujących  u  niej
uszkodzeń nie może przezwyciężać w taki sposób jak inni ludzie. Bariery te zbyt często są zwiększane przez
deprecjonujące postawy ze strony społeczeństwa.

Społeczeństwo  ma  eliminować/zmniejszać  te  bariery,  aby  każda  jednostka  mogła  korzystać  z  dóbr
publicznych  i  aby  respektowano  jej  prawa  i  przywileje.  Definicja  ta  ukazuje  przede  wszystkim  obowiązek
świadczenia pomocy osobom, które mogą mieć trudności w samodzielnym jej uzyskiwaniu; wskazuje na to jak
powinna być postrzegana jednostka mająca mniejsze od innych szanse zaspokajania swoich podstawowych

potrzeb życiowych

III.

Przykłady różnych szczegółowych definicji niepełnosprawności stosowanych w
Polsce i w innych krajach

W Unii Europejskiej nie ma jednej, uniwersalnej, ogólnej definicji niepełnosprawności i każdy kraj używa
własnej klasyfikacji. Bywa ona na tyle różna, że czasem ktoś uznany za niepełnosprawnego w jednym kraju w

drugim już mógłby nie zostać za niego uznany

. Obrazują to poniższe przykłady. W wielu krajach UE używa

się też różnych definicji niepełnosprawności, np. do celów różnych rodzajów rehabilitacji, opieki medycznej,
edukacji

. O

pracowane przez WHO klasyfikacje, co prawda bardzo szerokie i ogólne, ale miały duże znaczenie,

bo zaproponowały pewien ład w sposobach definiowania niepełnosprawności, a już na pewno potwierdziły i
wyznaczyły pewne trendy w tym względzie. Oprócz definicji zaproponowanych przez WHO czy ONZ – bardzo
przecież ogólnych i służących de facto temu, by nadawać pewne kierunki w myśleniu o niepełnosprawności,
można mówić również o różnych innych, szczególnych rodzajach definicji. Oto niektóre z nich.

Dla określenia konkretnych rodzajów niepełnosprawności, stosuje się podział np. na:

•

osoby niepełnosprawne psychicznie (czyli z niepełnosprawnością intelektualną i chorobami

psychicznymi);

prof. Gałkowski T., Wokół definicji pojęcia ,,osoba niepełnosprawna” – doświadczenia europejskie, tekst dostępny na

stronie: http://www.idn.org.pl/sonnszz/def_on.htm.

Wapiennik E., Piotrowicz R., Niepełnosprawny…, str. 19.

•

osoby niepełnosprawne fizycznie (czyli z dysfunkcjami motorycznymi – z uszkodzeniem narządów

ruchu);

•

z niepełnosprawnością sensoryczną (osoby z uszkodzeniem narządów zmysłowych – osoby

niewidome i słabowidzące oraz osoby głuche i słabosłyszące);

•

z niepełnosprawnością złożoną

Stosując kryteria służące określaniu konkretnych rodzajów niepełnosprawności można tu wyróżnić także
osoby z przewlekłymi schorzeniami narządów wewnętrznych, np. chodzi o choroby układu krążenia.

Jeśli kryterium podziału jest okres życia, w którym dana niepełnosprawność wystąpiła, wyróżnia się:

•

osoby niepełnosprawne od urodzenia lub bardzo wczesnego dzieciństwa;

•

osoby z niepełnosprawnością nabytą w różnych okresach życia, wśród których są osoby

niepełnosprawne z powodu różnych chorób, z powodu chorób zawodowych i wypadków przy pracy, z powodu
wypadków (urazów) pozazawodowych, z powodu działań wojennych oraz z powodu zmian spowodowanych

starzeniem się organizmu i schorzeniami wieku starczego

Rozróżnia  się  też  niepełnosprawność  biologiczną  i  prawną.  Nie  każda  osoba,  która  ma  ograniczenia,
spowodowane  uszkodzeniem  lub  obniżeniem  sprawności  organizmu,  jest  za  taką  uznana  przez  prawo.
Oznacza  to  tzw.  niepełnosprawność  biologiczną,  a  więc  odczuwaną  przez  kogoś,  choć  nie  została  ona
usankcjonowana  prawnie.  Z  drugiej  strony  może  też  być  tak,  że  nie  każda  osoba  z  orzeczeniem

niepełnosprawności/grupą inwalidzką, musi rzeczywiście czuć się osobą niepełnosprawną

W tym kontekście

istotne wydają się definicje niepełnosprawności używane przez Główny Urząd Statystyczny, nawiązujące do
definicji  biologicznej  i  prawnej.  W  spisie  powszechnym  z  2002  r.  osobę  niepełnosprawną  określano  jako
osobę,  „która  posiada  odpowiednie  orzeczenie  wydane  przez  organ  do  tego  uprawniony  lub  osobę,  która
takiego  orzeczenie  nie  posiada,  lecz  odczuwa  ograniczenie  sprawności  w  wykonywaniu  czynności
podstawowych  dla  swojego  wieku  (zabawa,  nauka,  praca,  samoobsługa)”.  Użyte  przez  GUS  definicje
pokazują, że w praktyce badawczej nie jest możliwe i sensowne wyłączenie spośród osób niepełnosprawnych
tych,  którzy  nie  mają  formalnego  orzeczenia  o  swojej  niepełnosprawności.  Dla  GUS  posiadanie  takiego
orzeczenia  nie  jest  ważne.  Wystarczającym  powodem  dla  uznania  kogoś  za  osobę  niepełnosprawną  jest
„odczuwanie ograniczenia sprawności”. Dlatego też liczba osób niepełnosprawnych biologicznie jest w Polsce
większa niż liczba osób niepełnosprawnych prawnie.

Z Narodowego Spisu Powszechnego (NSP) z 2002 r. wynika, że w Polsce jest prawie 5 mln 457 tys. osób
niepełnosprawnych, w tym około 4 mln 450 tys. to osoby niepełnosprawne prawnie, czyli mające aktualne
orzeczenie wydane przez organ do tego uprawniony. Pozostałe osoby wśród niepełnosprawnych to osób
niepełnosprawnych tylko biologicznie – w 2002 r. było ich ponad 1 mln. W NSP 1988 r. osób
niepełnosprawnych tylko biologicznie było 477 tys., a więc liczba osób niepełnosprawnych, które nie mają
orzeczenia o swojej niepełnosprawności wzrosła dwukrotnie. Można zastanawiać się, co wpłynęło na tak duży
wzrost liczby osób niepełnosprawnych, choć nieposiadających formalnego orzeczenia o swojej
niepełnosprawności.

Centrum Informacji Europejskiej UKIE, Unia Europejska – osoby niepełnosprawne, tekst dostępny pod adresem:

http://www.rcie.lodz.pl/dokumenty/broszury/cie/informator_osoby_niepelnosprawne.pdf.

Kirenko

J.,

Wprowadzenie

problematykę

niepełnosprawności,

tekst

dostępny

pod

adresem:

http://www.mdk2.lublin.pl/njs/index.php?a=1&b=1.

System wsparcia aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych, red. Otrębski W., Fundacja Między Nami, Lublin

1999, str. 19.

Definiowanie  niepełnosprawności  dla  celów  rentowych,  ubezpieczeniowych,  jest  także  istotne  w  tym
opracowaniu,  ponieważ  związane  jest  z  systemem  orzekania  o  niepełnosprawności,  czyli  tym  momentem,
kiedy  dana  osoba  zostaje  uznana  przez  specjalistów,  w  sposób  zgodny  z  przepisami,  za  osobę
niepełnosprawną, choć chodzi w tym przypadku o definicję tylko dla konkretnych celów.
Oczywiście  kryterium  najważniejszym  w  definiowaniu  niepełnosprawności  (niezdolności  do  pracy)  do  celów
rentowych  jest  możliwość  podjęcia  pracy,  ale  bywa  ona  różnie  określana.  Jak  stwierdza  S.  Golinowska
definicje  inwalidztwa  stosowane  dla  celów  związanych  z  ubezpieczeniami  (do  celów  rentowych)
odzwierciedlają tradycje filozofii społecznej danego państwa opiekuńczego. Np. w Anglii brana jest pod uwagę
ogólna  sprawność  w  codziennym  życiu  z  czysto  medycznego  punktu  widzenia.  Z  kolei  w  USA  mówi  się  o
niezdolności do zarobkowania, czyli z czysto ekonomicznego punktu widzenia. W Niemczech bierze się pod
uwagę niezdolność do pracy na konkretnym rynku i w wykonywanym zawodzie, co bardziej zbliża to podejście
do podejścia społecznego.

Oto przykładowe definicje inwalidztwa w niektórych krajach

•

Holandia – niezdolność do zatrudnienia pozwalającego zarobić tyle ile zarobiłaby osoba sprawna, o

tym samym doświadczeniu, kwalifikacjach i na tym samym terenie;

•

Szwecja – ograniczona możliwość zarabiania na skutek utraty zdrowia (utratę zdrowia określa się w

% i wynosi ona odpowiednio: 25%, 50%, 75% lub 100%);

•

Wielka Brytania – niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa, która ma znaczny lub ujemny wpływ na

zdolność wykonywania normalnych, codziennych czynności;

•

Niemcy – niezdolność do pracy zarobkowej w powodu utraty życiowego potencjału do tego stopnia,

że nie jest możliwe wykonywanie pracy zawodowej co najmniej 3 godziny dziennie;

•

Francja – utrata zdolności do zarabiania z powodu utraty zdrowia;

•

USA – niezdolność, z powodów medycznych, do jakiejkolwiek aktywności przynoszącej dochód w

ciągu co najmniej roku;

•

Węgry – niezdolność do pracy zarobkowej co najmniej przez rok

Definicje inwalidztwa uprawniającego do otrzymania renty zmieniają się w konkretnych krajach, ale wyraźnie
tam, gdzie najważniejsze było to, czy dana osoba może podjąć pracę zaczyna się od pewnego momentu
bardziej zwracać uwagę na ograniczenia związane ze zdrowiem. I odwrotnie – tam gdzie ważniejszy był stan
zdrowia i ogólna aktywność, później zaczyna przeważać zdolność do pracy zarobkowej.

IV.

Wybrane oficjalne dokumenty i akty prawne w Polsce – opis zakresu regulacji i
cechy charakterystyczne stosowanych w nich definicji

Prześledźmy teraz jak wyglądały i wyglądają obecnie definicje niepełnosprawności w różnych polskich aktach

prawnych

. Bardzo często mają one w swojej podstawie definicje ogólne niepełnosprawności, choć zdarzają

się wyjątki i uściślenia tych definicji, konstruowane jako, de facto, definicje szczegółowe stosowane wobec
niepełnosprawności dla konkretnych celów.

Zabezpieczenie społeczne osób niepełnosprawnych w Polsce i w innych krajach, red. Golinowska S., MPiPS,

Centrum Analiz Społeczno-Ekonomicznych, Warszawa 2001, str. 160.

Pośród aktów prawnych obowiązujących na grudzień 2006 roku, w tym opracowaniu nie zostały omówione ustawy

dotyczące orzecznictwa prowadzonego przez komisje KRUS, MON i MSWiA.

Poniżej wymieniamy najważniejsze akty prawne

, które obrazują zmiany w oficjalnie stosowanych definicjach

oraz bezpośrednio wpływają na to, jak duża może być grupa osób niepełnosprawnych, które mają formalne
potwierdzenie swojej niepełnosprawności w postaci właściwego orzeczenia. Czasem definicje te odwołują się
do definicji szczegółowych, czasem do ogólnych i trudno je porównywać, jeśli są na różnym poziomie
ogólności. Na pewno jednak, w ramach jednego systemu prawnego, te szczegółowe definicje nie mogą być
sprzeczne z definicją ogólną.

1. Dekret z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin (Dz. U Nr 30, poz. 116)

Dekret wprowadził w powojennej Polsce nowy system rentowy – wyodrębniono renty inwalidzkie z ogólnego
ubezpieczenia społecznego i ustalono trzy grupy inwalidzkie. O inwalidztwie orzekały działające przy ZUS
komisje lekarskie do spraw inwalidztwa i zatrudnienia (tzw. KIZ). Pojęcie inwalidztwa z tego dekretu zostało
przejęte przez ustawę z 1982 r., o której mowa w kolejnym punkcie.

Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.
U. Nr 40, poz. 267 z późn. zm.)

W  ustawie  tej  wyróżniono  I,  II  i  III  grupę  inwalidzką.  Głównym  kryterium  uznania  kogoś  za  inwalidę  było
kryterium zatrudnienia, a podstawą orzeczenia o inwalidztwie niemożność pełnego zatrudnienia, zatrudnienia
w pewnym okresie lub zatrudnienia w ogóle. „Inwalidztwo było pojęciem stopniowalnym: I i II grupa inwalidów
oznaczała  całkowitą  niezdolność  do  wykonywania  jakiegokolwiek  zatrudnienia,  grupa  III  –  niezdolność
częściową. Określenie inwalidztwa III grupy nie było jednolite i nie dość konsekwentnie odpowiadało ogólnej
definicji  inwalidztwa.  Do  III grupy  inwalidów  można było  bowiem  zaliczyć  osoby  dotknięte  tzw.  szczególnym
naruszeniem sprawności organizmu (np. całkowity brak kończyny lub jej znacznej części, brak gałki ocznej lub
całkowita głuchota), pomimo iż nie ograniczało ono w przypadku konkretnej osoby zdolności do wykonywania

zatrudnienia”

Inwalidą  była  osoba,  wobec  której  komisja  lekarska  ds.  inwalidztwa  i  zatrudnienia  orzekła  niemożność
wykonywania pracy zawodowej na określonym poziomie, który został zakwalifikowany do jednej z trzech grup.
Już wtedy pojawiały się głosy, że w definiowaniu inwalidztwa trzeba też brać pod uwagę to, czy dana osoba
może  pełnić  właściwe  dla  niej  role  społeczne,  a  nie  tylko  zawodowe.  W  końcu  kryterium  orzekania  o
inwalidztwie poszerzono w ustawie o aspekt tego, czy możliwe jest pełnienie, jak to określono „właściwych ról
społecznych”. Jednak z uwagi na niejasność określenia „właściwe role społeczne” pojawiały się zastrzeżenia
dotyczące orzeczeń o inwalidztwie – samej procedury przyznawania statusu inwalidy oraz kwalifikowania osób
do poszczególnych grup. Pojęcie inwalidztwa przeszło też ewolucję w odniesieniu do uszkodzeń fizycznych,
które kwalifikowano lub nie, jako podstawę orzeczenia o inwalidztwie. Najpierw utożsamiano z inwalidztwem
tylko  osoby  z  ciężkim  kalectwem  fizycznym,  później  zaczęto  też  do  niego  włączać  lżejsze  uszkodzenia
fizyczne, zaburzenia psychiczne, łączono też z nim  tzw. ogólny stan zdrowia człowieka. Nowe kryteria:  stan
zdrowia  i  role  społeczne  podkreśliły  społeczny  i  zdrowotny  aspekt,  a nie  tylko aspekt  zawodowy.  W  efekcie

Zestawienie aktów prawnych dotyczących regulacji rentowych/emerytalnych dla osób niepełnosprawnych i ogólne

zakresy ich regulacji od 1933 r. do lat 80-tych można znaleźć w publikacji pod red. S. Golinowskiej „Zabezpieczenie
społeczne osób niepełnosprawnych…”, Warszawa 2001, str. 46-47.

Wawrzyńczyk-Kaplińska G., Zmiany w procedurach orzekania w ZUS – uszczelnianie systemu, Warszawa 2006,

tekst

dostępny

stronie:

http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FBON%2FDebata%2Fprezentacje%2Fwystapienie_zus.pdf

zmiany w określaniu inwalidztwa nie zobiektywizowały kryteriów jego przyznawania, ale odeszły od

jednoznacznego kryterium początkowego wiązanego tylko z niemożnością zatrudnienia

Od 1954 do końca 1997 roku, czyli ponad 40 lat, o inwalidztwie orzekały komisje lekarskie do spraw
inwalidztwa i zatrudnienia (KIZ). Orzeczenia KIZ są do dziś obowiązujące, jeśli zostały wydane na okres stały.

3. Uchwała Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z dnia 16 września 1982 r. w sprawie

inwalidów i osób niepełnosprawnych (M. P. Nr 22, poz. 188)

W  uchwale  tej  po  raz  pierwszy  pojawiło  się  słowo  niepełnosprawność,  ale  nie  podano  jego  definicji.  W
dokumencie  tym  czytamy,  że  „(…)  inwalidom  i  osobom  niepełnosprawnym  należy  zapewnić  możliwość
pełnego  uczestnictwa  w  życiu  zawodowym  i  społecznym”  –  użyto  więc  obu  tych  słów  obok  siebie,  nie
tłumacząc jednak czym się one charakteryzują.

4. Rządowy Program Działań na Rzecz Osób Niepełnosprawnych (1993 r.)

Według W. Otrębskiego Program ten był przełomowym wydarzeniem, jeśli chodzi o dyskusje wokół definicji
niepełnosprawności, ponieważ znalazł się w nim zapis o powołaniu specjalnego zespołu roboczego, który miał
wypracować ogólną definicję niepełnosprawności, „stanowiącą punkt odniesienia dla określeń szczegółowych,

ważnych w działaniach legislacyjnych”

5. Ustawy o pomocy społecznej (1990 r. i 2004 r.)

W pierwszej ogłoszonej wersji Ustawy z dnia 2 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 1990 r., Nr 87,
poz.  506  z  późn.  zm.)  pojawiło  się  słowo  niepełnosprawność  (w  art.  31),  jako  jedno  z  kryteriów  otrzymania
zasiłku  okresowego.  Sama  niepełnosprawność  nie  była  kryterium  udzielenia  pomocy  społecznej  w  ogóle  –
jako  takie  kryterium  wymieniono  natomiast  „upośledzenie  fizyczne  lub  umysłowe”.  Nie  było  też  w  tym  akcie
prawnym,  w  pierwszej,  ogłoszonej  wersji,  definicji  niepełnosprawności.  Dopiero  w  nowelizacji  ustawy  (w
Ustawie  z  dnia  14  czerwca  1996  r.  o  zmianie  ustawy  o  pomocy  społecznej  oraz  ustawy  o  zatrudnieniu  i
przeciwdziałaniu  bezrobociu  –  Dz.  U.  z  1996  r.,  Nr  100,  poz.  459  z  późn.  zm.)  pojawiła  się  definicja
niepełnosprawności,  którą  określono  jako:  „stan  fizyczny,  psychiczny  lub  umysłowy,  powodujący  trwałe  lub
okresowe  utrudnienie,  ograniczenie  bądź  uniemożliwienie  samodzielnej  egzystencji”  i  jako  taka  pozostała
zapisana z wersji jednolitej tej ustawy (Dz. U. z 1998 r., Nr 64, poz. 414 z późn. zm.).

Z kolei w najnowszej, obowiązującej Ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2004 r.,
Nr 64, poz. 593 z późn. zm.) nie ma definicji niepełnosprawności. Jest za to pojęcie: „całkowita niezdolność do
pracy”,  które  oznacza:  „całkowitą  niezdolność  do  pracy  w  rozumieniu  przepisów  o  emeryturach  i  rentach  z
Funduszu  Ubezpieczeń  Społecznych  albo  zaliczenie  do  I  lub  II  grupy  inwalidów  lub  legitymowanie  się
znacznym lub umiarkowanym stopniem niepełnosprawności w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej
i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych”. Jest to definicja wyraźnie odwołująca się jedynie do
formalnych  przepisów  z  innych  ustaw  dotyczących  orzekania  o  niepełnosprawności.  Ustawa  o  pomocy
społecznej nie podaje własnej definicji, a niepełnosprawność sprowadza do tego, czy ktoś posiada orzeczenie
o niepełnosprawności, czy też nie.
Niepełnosprawność  jest  w  tej  ustawie  wymieniona  jako  jedno  z  kryteriów  udzielenia  pomocy  społecznej  w
ogóle.  Przeciwnicy  widzenia  w  samym  fakcie  bycia  osobą  niepełnosprawną  bezpośrednich  podstaw  do

Kawczyńska-Butrym Z., Niepełnosprawność – specyfika pomocy społecznej, Biblioteka Pracownika Socjalnego,

„Śląsk” Sp. z o. o. Wydawnictwo Naukowe, Katowice 1999, str. 12-14.

System wsparcia aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych, red. Otrębski W., Fundacja Między Nami, Lublin

1999, str. 18.

szukania pomocy społecznej podnoszą, że umieszczenie niepełnosprawności wśród kryteriów otrzymania
pomocy z ośrodka pomocy społecznej nie jest dobrym rozwiązaniem. Może to dawać osobom
niepełnosprawnym poczucie, że sam fakt niepełnosprawności zmusza do korzystania z pomocy społecznej. Z
drugiej strony odbiór ustawy o pomocy społecznej potocznie nie jest dobry i wiele osób nie chce korzystać z
możliwości pomocy oferowanej przez ośrodki pomocy społecznej.

6. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych (1997 r.)

Według Uchwały Sejmu RP z dnia 1 sierpnia 1997 r. Karta Praw Osób Niepełnosprawnych (M.P. z 1997 r., Nr
50, poz. 475) osoby niepełnosprawne to: „osoby, których sprawność fizyczna, psychiczna lub umysłowa trwale
lub  okresowo  utrudnia,  ogranicza  lub  uniemożliwia  życie  codzienne,  naukę,  pracę  oraz  pełnienie  ról
społecznych, zgodnie z normami prawnymi i zwyczajowymi”.

Źródłem  niepełnosprawności,  według  tej  definicji,  jest  zły  stan  zdrowia,  który  ogranicza  pełnienie  ról
społecznych. Nie jest to więc definicja utrzymana w duchu społecznym. Warto nadmienić, że często oficjalne
dokumenty  powołują  się  na  to  określenie  niepełnosprawności  zawarte  w  Karcie  Praw  i  dla  wielu  jest  to
definicja wzorcowa.

7. Ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych

Definicję  niepełnosprawności  podano  też  w  Ustawie  z  dnia  9  maja  1991  r.  o  zatrudnianiu  i  rehabilitacji
zawodowej  osób  niepełnosprawnych  (Dz.  U.  z  1991  r.,  Nr  46,  poz.  201),  w  której  zapisano,  że  ustawa  ta
dotyczy  osób  niepełnosprawnych,  „o  istotnym  ubytku  zdolności  fizycznych,  psychicznych  lub  umysłowych,
ograniczającym zdolność do wykonywania pracy zarobkowej”.

Najnowsza  (i  obowiązująca)  jest  natomiast  definicja  w  Ustawie  z  dnia  27  sierpnia  1997  r.  o  rehabilitacji
zawodowej  i  społecznej  oraz  zatrudnianiu  osób  niepełnosprawnych  (Dz.  U.  Nr  123,  poz.  776  z  późn.  zm.),
która mówi, że:
Niepełnosprawność  oznacza  „trwałą  lub  okresową  niezdolność  do  wypełniania  ról  społecznych  z  powodu
stałego  lub  długotrwałego  naruszenia  sprawności  organizmu,  w  szczególności  powodującą  niezdolność  do
pracy”.

W  art.  1  mówi  się  też,  że  ustawa  ta  dotyczy  osób,  których  niepełnosprawność  została  potwierdzona
orzeczeniem.  Nie  wystarczy  więc  poczucie  bycia  osobą  niepełnosprawną  z  powodu  złego  stanu  zdrowia  –
musi to potwierdzić odpowiednia komisja (zespół). Najważniejszym aspektem („w szczególności”) w określeniu
niepełnosprawności jest „niezdolność do pracy”. Orzeka się o stopniu niepełnosprawności (tzw. orzecznictwo
pozarentowe) dla celów związanych z korzystaniem z ulg i uprawnień. A jednak rola, jaką przypisuje się temu
orzecznictwu w definicji niepełnosprawności zawartej w tej ustawie, kładzie nacisk na możliwość zatrudnienia
(„niezdolność do pracy”) i niby mówi się o „rolach społecznych”, ale z punktu widzenia pracy. Widać to także w
definicjach wprowadzonych przez ustawę trzech stopni niepełnosprawności:

•

stopień znaczny – osoba z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolna do pracy

albo zdolna do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagająca, w celu pełnienia ról
społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do
samodzielnej egzystencji;

•

stopień umiarkowany – osoba z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolna do

pracy albo zdolna do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej lub wymagająca czasowej
albo częściowej pomocy innych osób w celu pełnienia ról społecznych;

•

stopień lekki – osoba o naruszonej sprawności organizmu, powodującej w sposób

istotny obniżenie zdolności do wykonywania pracy, w porównaniu do zdolności, jaką wykazuje
osoba o podobnych kwalifikacjach zawodowych z pełną sprawnością psychiczną i fizyczną, lub

mająca ograniczenia w pełnieniu ról społecznych dające się kompensować przy pomocy
przedmiotów ortopedycznych, środków pomocniczych lub technicznych.

Niezdolność do samodzielnej egzystencji oznacza naruszenie sprawności organizmu w stopniu
uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych (m.in.
samoobsługi, poruszania się, komunikacji).

Orzeczenia wydaje powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności. Od 2002 r. zespoły orzekają
też o niepełnosprawności dzieci, które nie ukończyły 16 roku życia.

Osoby,  które  nie  ukończyły  16  roku  życia  zaliczane  są  do  osób  niepełnosprawnych,  jeżeli  mają  naruszoną
sprawność fizyczną lub psychiczną o przewidywanym okresie trwania powyżej 12 miesięcy, z powodu wady
wrodzonej,  długotrwałej  choroby  lub  uszkodzenia  organizmu,  powodującą  konieczność  zapewnienia  im
całkowitej  opieki  lub  pomocy  w  zaspokajaniu  podstawowych  potrzeb  życiowych  w  sposób  przewyższający
wsparcie potrzebne osobie w danym wieku.

W  orzeczeniu  powiatowego  zespołu,  poza  ustaleniem  niepełnosprawności  lub  stopnia  niepełnosprawności,
powinny  być  zawarte  wskazania  dotyczące  w  szczególności  m.in.:  odpowiedniego  zatrudnienia
uwzględniającego  psychofizyczne  możliwości,  szkolenia,  w  tym  specjalistycznego,  zatrudnienia  w  zakładzie
aktywności  zawodowej,  uczestnictwa  w  terapii  zajęciowej,  korzystania  z  usług  socjalnych,  opiekuńczych,
terapeutycznych i rehabilitacyjnych.

Członkami powiatowego zespołu oraz wojewódzkiego zespołu są: 1) przewodniczący; 2) sekretarz; 3) lekarze;
4) psycholodzy; 5) pedagodzy; 6) doradcy zawodowi; 7) pracownicy socjalni. Tak rozbudowany skład zespołu
ma zapewnić właściwe rozpoznanie potrzeb zawodowych i społecznych osób ubiegających się o orzeczenie.
Specjaliści  tworzący  komisje  oceniają  niepełnosprawność  zgodnie  z  kryteriami  opracowanymi  dla  każdej
specjalności  reprezentowanej  w  postępowaniu  orzeczniczym.  Przewodniczącym  składu  orzekającego  jest
lekarz  i  to  on,  w  przypadku  niezgodności  zdań,  ostatecznie  decyduje  o  tym,  jaka  decyzja  zostanie  podjęta.
Zespół  orzekający  ma  obowiązek  dokładnie  wyjaśnić  stan  faktyczny,  ustalić  stan  zdrowia  danej  osoby  na
podstawie bezpośredniego badania, a nie tylko przedłożonej dokumentacji medycznej.

O  zmianach  planowanych  w  ustawie  o  rehabilitacji  zawodowej  i  społecznej  oraz  zatrudnianiu  osób
niepełnosprawnych czytaj w następnym rozdziale.

8. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353)

Ustawa zastąpiła pojęcie „inwalidztwo” nowym określeniem „niezdolność do pracy”. Z powodu niezdolności do
pracy można ubiegać się o przyznanie renty.

Niezdolną  do  pracy  jest  osoba,  która  całkowicie  lub  częściowo  utraciła  zdolność  do  pracy  zarobkowej  z
powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu.

Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy.

Częściowo  niezdolną  do  pracy  jest  osoba,  która  w  znacznym  stopniu  utraciła  zdolność  do  pracy  zgodnej  z
poziomem posiadanych kwalifikacji.

W przypadku stwierdzenia naruszenia sprawności organizmu w stopniu powodującym konieczność stałej lub
długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych orzeka się
niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Przy ocenie stopnia i przewidywanego okresu niezdolności do pracy oraz rokowania co do odzyskania
zdolności do pracy uwzględnia się:
1) stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze
leczenia i rehabilitacji (a więc aspekt biologiczny, uwzględniający naruszenie organizmu);
2) możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania
zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia,
wiek i predyspozycje psychofizyczne (a więc aspekt związany ze zdolnością do pracy).

O niezdolności do pracy orzekają lekarze orzecznicy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Różne rodzaje orzecznictwa (do celów rentowych i pozarentowych) –
podnoszone wady i zalety oraz propozycje zmian

Podsumowując  wcześniejsze  opisy  ustaw,  w  których  definiowana  była  niepełnosprawność  trzeba  też
wspomnieć  o  tym,  że  obowiązujący  system  (systemy)  ma  swoje  zalety  i  wady, a  w  związku  z  tym  zarówno
obrońców,  jak  i  przeciwników.  Z  całą  pewnością  nie  służą  integracji  osób  niepełnosprawnych  z  resztą
społeczeństwa, określenia w rodzaju „niezdolność do samodzielnej egzystencji”, „niezdolność do pracy”. Dla
jednych  to,  że  nie  ma  jednego  systemu  orzekania  jest  wadą,  a  dla  innych  zaletą  obowiązującego  systemu,
ponieważ  oddziela  się  orzekanie  do  celów  ubezpieczeniowych  od  zatrudnienia.  Wytłumaczenie  w  prostych
słowach, o co chodzi w tych różnych systemach i po co są one osobie niepełnosprawnej też jest dość trudnym
zadaniem.  Złożoność  obowiązujących  przepisów  obrazuje  poniższa  tabela  o  odpowiadających  sobie
orzeczeniach o niepełnosprawności.

SYSTEM ORZECZNICTWA obowiązujący od 1 września 1997 roku

Dawny system orzecznictwa
(orzeczenia komisji lekarskich ds.
inwalidztwa i zatrudnienia

orzeczenie lekarza orzecznika ZUS orzeczenie powiatowego zespołu

do spraw orzekania o
niepełnosprawności

I grupa inwalidzka

całkowita niezdolność do pracy
oraz samodzielnej egzystencji =>

znaczny stopień
niepełnosprawności

II grupa inwalidzka

Całkowita niezdolność do pracy

umiarkowany stopień
niepełnosprawności

III grupa inwalidzka

częściowa niezdolność do pracy
lub celowość przekwalifikowania
zawodowego =>

lekki stopień niepełnosprawności

Orzeczenia lekarza orzecznika ZUS oraz zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności nie są względem
siebie  równorzędne.  Czyli  np.  orzeczenie  o  całkowitej  niezdolności  do  pracy  równa  się  orzeczenie  o
umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, ale ten znak równości działa tylko w jedną stronę. Dzieje się tak
dlatego,  że  orzeczenia  wydane  przez  zespół  ds.  orzekania  o  niepełnosprawności,  traktuje  się  na  równi  z
orzeczeniami  wydanymi  przez  ZUS,  bez  konieczności  ponownego  orzekania,  ale  tylko  do  celów  poza
świadczeniami  rentowymi.  Taki  znak  równości  stawia  np.  ustawa  o  świadczeniach  rodzinnych  i  ustawa  o
pomocy  społecznej.  W  przypadku  świadczeń  z  tych  ustaw  (np.  w  przypadku  zasiłku  stałego  i  zasiłku
pielęgnacyjnego)  orzeczenia  ZUS  i  zespołów  traktowane  są  tak  samo.  Jednak  na  podstawie  orzeczenia

wydanego przez zespół nie można ubiegać się o rentę. W tym przypadku znak równości nie działa

Orzecznictwo do celów rentowych – co należałoby poprawić
Zakład  Ubezpieczeń  Społecznych  stoi  na  stanowisku,  że  wskazanie  jednolitych  kryteriów,  standardów  i
procedur  w  zakresie  ocen  medycznych  ma  ogromne  znaczenie  dla  jakości  systemu  orzeczniczego.  Zasady
orzekania  o  niezdolności  do  pracy  określają  obowiązujące  przepisy,  jednakże  ZUS  ma  opracować  jednolite
kryteria  i  standardy  orzecznicze.  Wynik  tych  prac  powinien  ułatwić  orzekanie  lekarzom  zatrudnionym  w
instytucji  ubezpieczenia  społecznego,  wskazując  sposób  podejścia  i  metodę  jak  prawidłowo  ocenić  stan
zdrowia,  stopień  naruszenia  sprawności  organizmu  oraz  zdolność  do  wykonywania  pracy  zarobkowej.  Tym

samym przyczyni się do zwiększenia tzw. czynnika obiektywności w procesie orzekania

Orzecznictwo do celów pozarentowych – co należałoby poprawić, różne propozycje i opcje

Przykład myślenia o orzecznictwie pozarentowym – propozycje zmian w definicji niepełnosprawności w duchu
ICF
Zgodnie z obszernym opracowaniem Instytutu Medycyny Pracy im. Prof. J. Nofera w obowiązującym
orzecznictwie prowadzonym przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności trzeba położyć nacisk

m.in. na następujące kwestie

•

Za mało uwagi poświęca się aktywizacji zawodowej niepełnosprawnych. Orzecznictwo powinno

zwracać uwagę na aktywizację zawodową niepełnosprawnych, tak aby tę osobę można było przywrócić do
życia w społeczeństwie – model orzekania nastawiony na takie cele dominuje w innych krajach europejskich,
także pewnie z powodu braku siły roboczej na rynku.

•

Orzecznicy powinni skupiać się na ujawnieniu i podkreśleniu możliwości osoby niepełnosprawnej, a

nie tylko na jej chorobie i zaburzeniach aktywności. Jeśli by przyjąć takie podejście to w zespole orzekającym
powinni znaleźć się specjaliści medycyny pracy i doradcy zawodowi i to oni powinni być najważniejsi w
systemie orzekania nastawionym na aktywizację zawodową niepełnosprawnych.

•

Konieczna jest standaryzacja zasad i kryteriów oceny niepełnosprawności, np. we Francji i Hiszpanii

zespoły orzecznicze używają szczegółowych przewodników, w których znajdują się kryteria oceny stopnia
niepełnosprawności zarówno pod względem medycznym, jak i pozamedycznym. Stosuje się też w tych krajach
klasyfikacje ICF, obejmującą charakterystykę zaburzeń aktywności i uczestnictwa. Pozwala to położyć w
orzecznictwie nacisk na ocenę skutków niepełnosprawności, a nie jej przyczyn.

•

Trzeba rozdzielić orzekanie do celów zatrudnieniowych od orzekania do celów ulg i uprawnień.

Siemaszko A., Kowalski R., Niepełnosprawni – orzecznictwo rentowe i pozarentowe, seria „Poznaj Swoje Prawa”

(PSP), Stowarzyszenie Klon/Jawor, Warszawa 2003; z tej publikacji pochodzi też przedstawiona tabela.

Wawrzyńczyk-Kaplińska G., Zmiany w procedurach orzekania w ZUS…, Warszawa 2006, tekst dostępny na stronie:

http://www.mps.gov.pl/_download.php?f=userfiles%2FFile%2FBON%2FDebata%2Fprezentacje%2Fwystapienie_zus.pdf

Udoskonalenie systemu funkcjonowania służb orzekających o niepełnosprawności…, str. 37-38.

•

Ważna jest też zmiana w sposobie myślenia członków zespołu orzekającego – najważniejsza dla nich

powinna  być  nie  ocena  uszczerbku  na  zdrowiu,  ale  ocena  ograniczeń  w  pełnieniu  ról  społecznych,
zawodowych. Trzeba też dokonać redefinicji stopni niepełnosprawności i samego pojęcia niepełnosprawności
w oparciu o ICF.

Rządowe  zmiany  planowane  w  ustawie  o  rehabilitacji  zawodowej  i  społecznej  oraz  zatrudnianiu  osób
niepełnosprawnych
W  2006  r.  toczyła  się  debata  różnych  środowisk  (m.in.  pracodawców  osób  niepełnosprawnych,  organizacji
pozarządowych,  środowiska  akademickiego  oraz  samorządów)  nad  systemem  pomocy  osobom
niepełnosprawnym.  Jej  celem  ma  być  nowa  ustawa  o  rehabilitacji  i  zatrudnianiu  osób  niepełnosprawnych.
Wśród  ważniejszych  wniosków  tej  debaty  warto  wymienić  stwierdzenie  konieczności  zmian  w  systemie
orzecznictwa  o  niepełnosprawności.  Jednym  z  kroków  miałoby  być  połączenie  różnych  systemów
orzecznictwa  (teraz  orzekają:  ZUS,  KRUS,  MON,  MSWiA,  zespoły  ds.  orzekania  o  stopniu
niepełnosprawności),  a  z  drugiej  strony  zmiany  w  definiowaniu  niepełnosprawności.  „Obecnie  system
wyszukuje  i  klasyfikuje  bariery  –  określa  rodzaje  ułomności  i  stopień  niedostosowania  do  samodzielnej
egzystencji oraz do podjęcia pracy. System orzecznictwa wychodzący od poszukiwania kompetencji, ukrytych
zdolności tkwiących  w osobie  niepełnosprawnej  –  mówiąc  inaczej:  wskazujący  na  jej  w pierwszej  kolejności
szanse, nie  na  dysfunkcje  –  mógłby  zainicjować  rzeczywistą  zmianę.  Szczególnie,  jeśli  projektując  reformy,

koncentrujemy się na zwiększeniu aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych”

W  założeniach  do  ustawy  o  wspieraniu  zatrudnienia  i  integracji  osób  niepełnosprawnych  czytamy,  że  ma
zostać  powołany  Międzyresortowy  Zespół  do  Spraw  Systemu  Orzekania  o  Niepełnosprawności  oraz
Niezdolności  do  Pracy,  którego  zadaniem  będzie  m.in.  przygotowanie  propozycji  rozwiązań  porządkujących
obecne systemy orzekania i opracowanie założeń i projektu nowej ustawy o orzekaniu o niepełnosprawności.
„Obecny  system  orzekania  o  niepełnosprawności  i  stopniu  niepełnosprawności  generuje  w  80%  orzeczenia
dla  celów  pomocy  społecznej.  Jednocześnie  orzeczenia  te  funkcjonują  w  obrocie  prawnym,  potwierdzając
niepełnosprawność także do celów zatrudnienia. Dzieje się tak również wówczas, gdy w odrębnym systemie
odmówiono  wydania  orzeczenia  o  niezdolności  do  pracy,  biorąc  pod  uwagę  kryteria  medyczne  a  nie
formalne”.

•

Według wyników Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 roku liczba osób niepełnosprawnych w

naszym kraju wyniosła prawie 5,5 mln. Zdecydowana większość z nich (80%) posiada prawne potwierdzenie
faktu niepełnosprawności, czyli posiada odpowiednie orzeczenie stwierdzające niepełnosprawność.

•

Blisko ¼ osób niepełnosprawnych posiada znaczny stopień niepełnosprawności, 35,5% to osoby z

umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, a 42% - z lekkim. Relatywnie wysoki udział osób o lekkim
stopniu niepełnosprawności wśród osób niepełnosprawnych jest z jednej strony zjawiskiem pozytywnym z
biologicznego punktu widzenia, jednak z drugiej strony może wskazywać na potencjalną łatwość w uzyskaniu
orzeczenia, co wiąże się z uzyskaniem różnorodnych uprawnień.

•

Najczęstszą przyczynę niepełnosprawności stanowią schorzenia układu krążenia, narządów ruchu,

schorzenia neurologiczne. Relatywnie niższy udział procentowy osób z uszkodzeniami narządu wzroku i
słuchu, z chorobą psychiczną i upośledzeniem umysłowym w zbiorowości osób niepełnosprawnych ogółem w
wartościach bezwzględnych dotyczy setek tysięcy osób wymagających szczególnego podejścia w edukacji, na
rynku pracy i w życiu codziennym.

Na podstawie: założeń do ustawy o wspieraniu zatrudnienia i integracji osób niepełnosprawnych
przygotowanych przez MPiPS oraz Pełnomocnika Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych
(http://www.mps.gov.pl/bip/download/zalozenia%20do%20ustawy%20-do%20konsultacji.pdf)

Kowalski R., Wspieranie niepełnosprawnych: zakończenie debaty, tekst z 20 października 2006 r., odstępny w

serwisie www.pomocspoleczna.ngo.pl (http://wiadomosci.ngo.pl/wiadomosci/234854.html)

VI.

Podsumowanie

Pojęcie  niepełnosprawności,  stworzone  na  gruncie  zdrowia  i  medycyny,  przekształciło  się  w  widzenie
aspektów  społecznych  niepełnosprawności,  w  którym  kładzie  się  nacisk  na  rozpoznawanie  różnorodnych
ograniczeń  i  na  pełny  udział  niepełnosprawnych  w  życiu  społecznym.  Przyglądając  się  historii  definiowania
niepełnosprawności  można  powiedzieć,  że  splatają  się  ze  sobą  aspekty  zdrowotne,  zawodowe  i  społeczne,
przy czym ostatnio przeważać zaczyna aspekt społeczny. Co prawda funkcjonujące w Polsce definicje nie są
jak na razie definicjami z czysto społecznego punktu widzenia, ale być może np. nowa ustawa o rehabilitacji
takie zmiany przyniesie.

W naszym kraju mamy obecnie przepisy o: niezdolności do pracy; o niepełnosprawności oraz o inwalidztwie,
każda z ustaw trochę inaczej określa kto jest osobą niepełnosprawną. Wyraźnie przyjęcie jednej, wyjściowej
definicji  bardzo  ułatwiłoby  planowanie  działań  i  polityki  na  rzecz  osób  niepełnosprawnych.  Powstaje  takie
pytanie:  Czy  w  Polsce  warto  byłoby  sformułować  nową  definicję  ogólną,  czy  skorzystać  np.  z  tej,  którą
zaproponowała  WHO  w  klasyfikacji  ICF  i  zadbać,  aby  te  szczegółowe  definicje,  które  mogą  powstać  na
potrzeby  niektórych  ustaw,  były  z  nią  zgodne?  Wydaje  się,  że  postulat,  aby  w  podejściu  do  definiowania
niepełnosprawności więcej było elementów społecznych niż medycznych, jest słuszny.

W gruncie rzeczy jednak rozważania nad tym, jakie są, a jakie powinny, być definicje niepełnosprawności są
ograniczone  możliwościami  wprowadzenia  poważnych  zmian  w  tym  względzie,  bo  przecież  wymagałoby  to
zmiany  w  samym  systemie  zabezpieczenia  społecznego  –  skomplikowanych  kwestiach  różnych  rodzajów
ubezpieczeń. Definicja niepełnosprawności jest więc sprawą podstawową i jej filozofia powinna być przyjęta
dla celów rentowych i pozarentowych.