INSTYTUT TELEKOMUNIKACJI
ZAKŁAD RADIOKOMUNIKACJI
Instrukcja laboratoryjna z przedmiotu
Podstawy Telekomunikacji
Podstawowe modele kanałów telekomunikacyjnych
Przepustowości kanałów ciągłych i dyskretnych
Warszawa 2010r.
1. Cel ćwiczeń:
Celem ćwiczeń jest :
– zapoznać studentów ze strukturą łańcucha telekomunikacyjnego realizującego transmisję
informacji analogowych i cyfrowych,
– zapoznać z modelami kanałów radiowych,
– przypomnieć informacje z zakresu miar subiektywnych i obiektywnych oceny informacji,
– nauczyć wykorzystania miary oczkowej do oceny jakości transmitowanych sygnałów,
– pokazać wpływ zakłóceń kanałowych (szum addytywny) na jakość odbioru sygnałów,
– nauczyć praktycznej miary oceny jakości transmisji informacji (wyrażenie stosunku mocy
sygnał/szum poprzez rozpiętość wykresu oczkowego uzyskiwanego za pomocą oscyloskopu –
tylko modulacje fazy),
– pokazać zależność przepustowości kanału w funkcji rozpiętości oczka,
– pokazać wpływ zjawiska wielopromieniowości na stopień degradacji sygnału na wyjściu kanału,
– zapoznać studentów z wpływem kształtowania charakterystyk widmowych sygnału za pomocą
filtrów.
2. Aplikacja WinIQSIM
W trakcie ćwiczenia wykorzystany będzie komputer osobisty typu PC wraz z zainstalowanym
oprogramowaniem symulacyjnym WinIQSIM firmy Rohde&Schwarz w wersji 4.30 07.06.2005.
(rys. 1). Oprogramowanie to umożliwia przeprowadzanie badań symulacyjnych transmisji danych
przez łańcuch telekomunikacyjny z uwzględnieniem różnych zjawisk występujących w nadajniku,
kanale radiowym oraz odbiorniku.
Rys. 1. Okienko informacyjne programu WinIQSIM firmy Rohde&Schwarz
Analiza transmisji danych realizowana jest w oparciu o sygnał analityczny, który można
przedstawić w postaci ogólnej:
( ) ( )
( )
t
jQ
t
I
t
x
+
=
. (1)
gdzie:
( )
t
I
– część rzeczywista sygnału zwana składową kwadraturową,
( )
t
Q
– część urojona
sygnału zwana składową symfazową.
Po uruchomieniu aplikacji pojawia się okno główne programu (rys. 2). Z menu File wybieramy
opcję New [ Ctrl+N ], która powoduje pojawienie się okna przedstawionego na rysunku 3.
Z dostępnych opcji wybieramy Single Carrier i naciskamy przycisk OK, które spowoduje
pojawienie się w oknie głównym (rys. 1) programu okna Block Diagram – Single Carrier (rys. 4).
Rys. 2. Okno główne programu WinIQSIM
Rys. 3. Dostępne opcje menu File/New
Schemat blokowy na rysunku 4 ilustruje poszczególne elementy łańcucha telekomunikacyjnego
do transmisji sygnałów cyfrowych (dyskretnych) oraz zjawiska występujące w kanałach radiowych:
– Data Source – źródło sygnału (danych),
– Modulation Settings – ustawienia modulacji,
– IQ Impairments – błędy kwadratury (zniekształcenia sygnałów I Q),
– Phase Distortion – zniekształcenia fazy, podzielona na dwa bloczki:
–
Phase Noise – szum fazowy,
–
Sidebands – niesymetryczność wstęg bocznych,
– Bandpass – zniekształcenia charakterystyk widmowych
– Amplifier Dist. (Distortion) – zniekształcenia wzmacniacza związane z przekroczeniem zakresu
dynamiki sygnału,
– Power Ramping – zniekształcenia związane z nieliniowością charakterystyki wzmacniacza,
– Multipath – wielodrogowość (zjawisko wielopromieniowości),
– Offset – skutki rozstrojenia,
– Interferer – zakłócenia addytywne (interferencyjne), w ramach których można wyróżnić:
–
Noise – szumy addytywne,
–
CW Interferer – nośna interferencyjna (addytywny sygnał monochromatyczny),
–
Add Signal – inny sygnał addytywny,
– Receiver Filter – filtr odbiornika,
– Quantization – kwantyzacja (sygnału dyskretnego),
– Smoothing – wygładzanie,
– IF Generation – generator sygnału częstotliwości pośredniej.
Rys. 4. Okno ‘Block Diagram – Single Carrier’
Bloczki: IQ Impairments, Phase Distortion, Bandpass, Amplifier Dist., Power Ramping,
Multipath, Offset odpowiadają za tak zwane zniekształcenia multiplikatywne, czyli zniekształcenia
czasowo-częstoltiwościowe sygnału wynikające z jego transmisji przez kanał.
Wszystkie bloczki w diagramie, oprócz Data Source i Modulation Settings, posiadają
przełączniki Off / On, za pomocą których są wyłączane lub włączane. Bloczki odpowiedzialne za
źródło danych oraz ustawienia modulacji są zawsze aktywne (kolor zielony). Włączenie któregoś z
obligatoryjnych elementów łańcucha telekomunikacyjnego, w wyniku zmiany przełącznika z
pozycji On na Off, powoduje zmianę koloru bloczka z szarego (nieaktywny) na zielony (aktywny).
Dostęp do możliwych opcji dla każdego bloczka odbywa się poprzez najechanie kursorem na
bloczek i kliknięcie lewym przyciskiem myszy.
W ćwiczeniu laboratoryjnym wykorzystane zostaną tylko pewne elementy diagramu: Data
Source, Modulation Settings, Multipath, Interferer / Noise.
W programie WinIQSIM dostępne są następujące cyfrowe źródła danych (rys. 5):
– All 0 – sygnał składa się z samych ‘0’ (bitów 0),
– All 1 – sygnał składa się z samych ‘1’ (bitów 1),
– PRBS – pseudolosowe sekwencje bitów (PRBS – ang.: Pseudo Random Bit Sequence,
– Pattern – zadany przez użytkownika wzorzec ciągu bitów,
– File – sygnał zdefiniowany w pliku.
Rys. 5. Okno ‘Data Source’
W ćwiczeniu jako źródło sygnału wykorzystany zostanie generator sygnałów pseudolosowych
PRBS 9, którego opis można znaleźć na stronie:
http://pl.wikipedia.org/wiki/PRBS
. W oknie
Modulation Settings (rys. 6) ustawiane będą następujące parametry:
– Modulation Type – typ modulacji; w ćwiczeniu należy ustawić BPSK – ang. Binary Phase Shift
Keying – czyli najprostszą z modulacji fazy, zwaną binarnym kluczowanie fazy,
– Symbol Rate – szybkość symbolowa
m
F ; wartość zadana przez prowadzącego ćwiczenie,
– Sequence Length – długość sekwencji bitów – liczba symboli w analizowanym sygnale; wartość
zadana przez prowadzącego ćwiczenie,
– Filter Function – funkcja filtru nadajnika; w ćwiczeniu wykorzystane będą dwa filtry:
prostokątny (Rect) oraz gaussowski (Gauss).
Pozostałe z opcji w oknie Modulation Settings powinny być niezmienione, tzn. ich wartości
powinny być identyczne jak w oknie przedstawionym na rysunku 6.
Rys. 6. Okno ‘Modulation Settings’
W ćwiczeniu symulowane będą dwa typy kanałów radiowych: liniowy z addytywnym szumem
oraz kanał dyspersyjny (wielodrogowy) [
patrz wykłady – Modele kanałów radiowych!
]. Kanał
linowy (rys. 7) uwzględniał będzie addytywne zakłócenia o charakterze szumowym – włączony
bloczek Interferer / Noise, natomiast kanał dyspersyjny (rys. 8) wymagał będzie dodatkowo
włączenia bloczka Multipath.
Rys. 7. Elementy uwzględniane w kanale liniowym z addytywnym szumem
Rys. 8. Elementy uwzględniane w kanale dyspersyjnym
Bloczek Interferer (rys. 9) zawiera ustawienia wszystkich sygnałów addytywnych. W ramce
Noise można ustawiać wartości dwóch parametrów:
– Eb/No – stosunek energii
b
E przypadającej na jeden bit do gęstości widmowej mocy szumu
0
N ,
w programie wyrażany w dB (decybelach); parametr ten będzie przestrajany w zakresie
określonym przez prowadzącego ćwiczenie, z krokiem 1dB; miara
0
N
E
b
zostanie opisana w
dalszej części instrukcji,
– Bandwidth – szerokość pasma sygnału; w programie wyrażana w fsym (fsym=1/Tsym; Tsym –
czas trwania pojedynczego symbolu); w ćwiczeniu parametr ten powinien mieć ustawioną
wartość 0.5 fsym.
Rys. 9. Okno ‘Interferer’
Modelowanie kanałów dyspersyjnych sprowadza się do symulowania propagacji sygnału
radiowego po kilku promieniach o różnych drogach propagacji (i różnym czasie przebycia tej drogi)
pomiędzy nadajnikiem i odbiornikiem. Bloczek Multipath umożliwia określenie nastawę
parametrów, istotnych z punktu widzenia modelowania zjawiska dyspersji, dla kilku (maksymalnie
6) takich promieni. W ramce Defie path definiowane są promienie (ścieżki) poprzez ustawienia
wartości parametrów:
– Delay / Tsym – opóźnienie sygnału (symbolu) w danym promieniu w stosunku do sygnału w
pierwszym promieniu, w programie wielkość ta wyrażana jest w Tsym, czyli czasie trwania
pojedynczego symbolu,
– Level – tłumienie sygnału w danym promieniu w stosunku sygnału w pierwszym promieniu,
wyrażana w mierze logarytmicznej (dB – decybelach),
– Phase – przesunięcie fazowe promienia, wyrażane w stopniach (º).
W ramce Defined Paths (ścieżki zdefiniowane) zestawione są parametry już zdefiniowanych
promieni. Jeżeli prowadzący nie określi inaczej, należy uwzględnić ustawione w programie
wartości parametrów dla poszczególnych promieni.
Rys. 10. Okno ‘Multipath’
W aplikacji WinIQSIM, oprócz omówionych elementów struktury łańcucha
telekomunikacyjnego, wykorzystane będą również następujące opcje programu:
– z menu Graphics polecenie Settings… – umożliwiające wybranie, w oknie prezentowanym na
rysunku 11, typu analizowanego wykresu,
– z menu Graphics polecenie Show Graphic… – wyświetla analizowany wykresu.
W oknie Graphics Setting (rys. 11), za pomocą ustawienia parametru Format można wybrać typ
analizowanego wykresu. W ćwiczeniu wykorzystane będą dwa typy wykresów:
– Eye diagram i (lub q) – wykres (diagram) oczkowy składowej I (lub Q) sygnału (rys. 12),
– FFT MAG – widmo amplitudowe sygnału (rys. 13).
Dla wykresu oczkowego istotnym parametrem ustawianym w oknie Graphics Setting jest Eye
Length – długość oczka, która określa liczbę wyświetlanych na wykresie oczek. Wartość ta
powinna wynosić 4 lub 3. Analizowany wykres można wyświetlić poleceniem Show Graphic… z
menu Graphics albo za pomocą przycisku Plot Graph w oknie Graphics Setting (rys. 11).
Rys. 11. Okno ‘Graphics Setting’
Rys. 12. Okno ‘Graphics: Eye Diagram I’
Rys. 13. Okno ‘Graphics: FFT Magnitude’
3. Miary i wielkości wykorzystywane w ćwiczeniu
Podstawową miarą jakości transmisji wykorzystywaną w ćwiczeniu laboratoryjnym będzie
miara oczkowa
M (miara rozpiętości oczka). W mierze liniowej M definiuje się jako stosunek
wysokości oczka
A do wysokości obwiedni oczka
0
A w wykresie oczkowym:
0
A
A
M
=
. (2)
Ponieważ
A i
0
A traktowane są jako wielkości o charakterze amplitudowym, M w mierze
logarytmicznej (wyrażana w decybelach) definiowana jest jako:
[ ]
⎟⎟
⎠
⎞
⎜⎜
⎝
⎛
⋅
=
⎟⎟
⎠
⎞
⎜⎜
⎝
⎛
⋅
=
0
0
10
log
20
log
20
dB
A
A
A
A
M
. (3)
Wielkości
A i
0
A , niezbędne do wyznaczenia miary oczkowej M , wyznaczane są z wykresu
oczkowego. Sposób wyznaczania wartości wysokości oczka
A przedstawiono na rysunku 14,
natomiast wysokość obwiedni dokonywana jest w podobny sposób. Do wyznaczenia wartości
A i
0
A należy wykorzystać dostępne w programie kursory, których pozycje ustawia się poprzez
przeciągnięcie ich za pomocą kursora myszki, przy wciśniętym lewym przycisku. Poniżej wykresu
w ramce opcję
Cursor State należy ustawić na wartość Delta: X-O. Opcja ta umożliwi pomiar
odległości pomiędzy dwoma kursorami, czyli wartości
A lub
0
A , który wyświetlany jest w
sąsiedniej ramce
I (rys. 14).
Rys. 14. Sposób wyznaczania wielkości A i A
0
W ćwiczeniu laboratoryjnym, obserwowana będzie zmiana miary oczkowej
M w funkcji miary
SNR
, która jest jedną z podstawowych, obiektywnych miar jakości transmisji sygnałów.
SNR
(ang.
Signal to Noise Ratio) jest to stosunek mocy sygnału użytecznego
S
P do mocy szumów
N
P .
W mierze liniowej
SNR
definiuje się wzorem:
⎥⎦
⎤
⎢⎣
⎡
=
⎥⎦
⎤
⎢⎣
⎡
W
W
W
W
N
S
P
P
SNR
. (4)
Ponieważ
S
P i
N
P są wielkościami o charakterze energetycznym, dlatego też w mierze
logarytmicznej
SNR
definiowany jest jako:
[ ]
[
]
(
)
⎟⎟
⎠
⎞
⎜⎜
⎝
⎛
⎥⎦
⎤
⎢⎣
⎡
⋅
=
⋅
=
W
W
log
10
W
W
log
10
dB
N
S
P
P
SNR
SNR
. (5)
W aplikacji
WinIQSIM nie ma możliwości bezpośredniego pomiaru wartości
SNR
. Można
natomiast określić wartość parametru
0
N
E
b
. Pomiędzy
SNR
a
0
N
E
b
zachodzi następująca
relacja:
[ ]
[ ]
K
N
E
SNR
b
log
10
dB
dB
0
⋅
+
=
. (6)
gdzie:
D
G
K
2
log
⋅
=
. (7)
G
– zysk kodowania (ang. Code Rate), D – wartościowość modulacji.
W trakcie ćwiczenia przeprowadzane są symulacje dla modulacji BPSK bez zastosowania
kodowania nadmiarowego i wówczas:
1
1
2
=
⇒
⎭
⎬
⎫
=
=
K
G
D
, (8)
zatem dla analizowanego przypadku zachodzi równość
[ ]
[ ]
dB
dB
0
N
E
SNR
b
=
. (9)
Celem ćwiczenia jest wyznaczenie zmian przepustowości
C
kanału analogowego w funkcji
miary oczkowej M . Wykonane to zostanie metodą graficzną. Niezbędne będzie wykorzystanie do
tego celu zależności Shanona na przepustowość kanału liniowego:
[
] [ ]
[ ]
[
]
(
)
W
W
1
log
Hz
s
b
s
bit
2
SNR
F
C
C
m
+
⋅
=
=
, (10)
gdzie:
m
F
– szerokość pasma zajmowana przez sygnał użyteczny, w analizowanym przypadku
odpowiada ona szybkości symbolowej (ang. Symbol Rate) ustalonej w oknie Modulation Settings
(rys. 6).
Należy zwrócić uwagę, że do wzoru (10) podstawiana jest wartość
SNR
w mierze liniowej,
wymaga to zatem przeliczenia
SNR
z miary logarytmicznej. W tym celu należy przekształcić
zależność (5):
[
]
[ ]
10
dB
10
W
W
SNR
SNR
=
. (11)
4. Realizacja ćwiczenia
4.1. Ocena jakości transmisji sygnałów w kanale liniowym
Dla zadanych przez prowadzącego ćwiczenie wartości parametrów (zapisać w tabeli 1),
dokonać pomiaru wysokości oczka A oraz wysokości obwiedni
0
A
w funkcji miary
SNR
(
0
N
E
b
). Pomiary zapisać w tabeli 2. Następnie:
– dokonać przeliczenia
SNR
z miary logarytmicznej na miarę liniową,
– wyznaczyć miarę oczkową M dla kanału liniowego w mierze liniowej i logarytmicznej,
– wyznaczyć przepustowość
C
kanału linowego, korzystając z zależności (9) Shanona,
– uzyskane wyniki wpisać do tabeli 2,
– sporządzić wykres
[ ]
[ ]
(
)
dB
f
dB
SNR
M
=
dla kanału liniowego na [Rys. W1],
– sporządzić wykres
[ ]
[ ]
(
)
dB
f
kb/s
M
C
=
dla kanału liniowego na [Rys. W2].
Tab. 1 Wartości parametrów dla badań symulacyjnych
Lp. Parametr
Wartość
1. Typ źródła danych (data source) PRBS
9
2. Rodzaj modulacja (modulation type) BPSK
3. Szybkość symbolowa (symbol rate) F
m
[ ]
4. Długość sekwencji bitów (sequence length)
5. Rodzaj filtru (filter function) Rect
Tab. 2. Zestawienie wyników pomiarów i obliczeń dla kanału liniowego
Kanał liniowy
SNR
A
A
0
M
C
Lp.
[dB]
[W/W]
[–]
[–]
[1]
[dB]
[kb/s]
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
4.2. Ocena jakości transmisji sygnałów w kanale dyspersyjnym
Uwzględniając zjawisko wielopromieniowości (dołączenie dodatkowego bloku Multipath w
programie) należy wykonać pomiary podobnie jak w punkcie 3.2. Dla zadanych przez
prowadzącego ćwiczenie wartości parametrów dla poszczególnych promieni modelu kanału
dyspersyjnego (zapisać w tabeli 3), dokonać pomiaru wysokości oczka A oraz wysokości obwiedni
0
A
w funkcji miary
SNR
(
0
N
E
b
). Pomiary zapisać w tabeli 4. Następnie:
– dokonać przeliczenia
SNR
z miary logarytmicznej na miarę liniową,
– wyznaczyć miarę oczkową M dla kanału dyspersyjnego w mierze liniowej i logarytmicznej,
– uzyskane wyniki wpisać do tabeli 4,
– sporządzić wykres
[ ]
[ ]
(
)
dB
f
dB
SNR
M
=
dla kanału dyspersyjnego na [Rys. W1],
– korzystając z wykresy [Rys. W2] odczytać wartości przepustowości
C
odpowiadające rozpiętości
oczka M dla kanału dyspersyjnego – uzupełnić tabelę wyników 4,
– sporządzić wykres
[ ]
[ ]
(
)
dB
f
kb/s
M
C
=
dla kanału dyspersyjnego na [Rys. W2].
Tab. 3. Parametry promieni dla modelu kanału dyspersyjnego
Opóźnienie τ [Tsym]
Tłumienie L [dB]
Faza Φ [º]
Lp.
Delay
[Tsym]
Level
[dB]
Phase
[º]
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Tab. 4. Zestawienie wyników pomiarów i obliczeń dla kanału dyspersyjnego
Kanał dyspersyjny
SNR
A
A
0
M
C
Lp.
[dB]
[W/W]
[–]
[–]
[1]
[dB]
[kb/s]
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
4.3. Badanie wpływu kształtowania struktury widmowej sygnału na wejściu układu
demodulacji na jakość transmisji sygnałów w kanale liniowym
Wybrać gaussowski filtr (Filter Function – Gauss) kształtujący strukturę sygnału na wejściu
układu modulacji (w bloczku Modulation Settings) i ustawić jego parametr BT. Parametr
BT jest to
iloczyn szerokości pasma B sygnału użytecznego (ang. bandwidth) oraz czasu T trwania
pojedynczego symbolu (bitu). Dla kanału liniowego z zakłóceniem addytywnym (wyłączony
bloczek Multipath !) dokonać pomiaru rozpiętości oczka M jako funkcji stosunku sygnał/szum –
wyniki umieścić w tabeli 5. Sporządzić wykres
[ ]
[ ]
(
)
dB
f
dB
SNR
M
=
na [Rys. W1]. Zmieniając
parametr BT filtru powtórzyć pomiary, a uzyskane wyniki zobrazować we wspólnym układzie
współrzędnych [Rys. W1]. Na podstawie widm amplitudowych (rys. 13) wyznaczyć stromość
opadania zboczy dla każdego z trzech analizowanych przypadków (moduł zakłóceń kanałowych
wyłączony – Interferer / Noise: Off ). Dane do pierwszej części (filtr prostokątny) tabeli 5 należy
przepisać z tabeli 2.
Tab. 5. Wpływu kształtowania struktury widmowej sygnału
na jakość transmisji w kanałach liniowych
Kanał liniowy
Filtr prostokątny
Filtr gaussowski
BT
=
.
Filtr gaussowski
BT
=
.
SNR
A
A
0
M
SNR
A
A
0
M
SNR
A
A
0
M
Lp.
[dB]
[–]
[–]
[dB]
[dB]
[–]
[–]
[dB]
[dB]
[–]
[–]
[dB]
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
B
=
B
=
B
=
5. Wnioski