plik

Papiery Wartościowe na GPW

Giełda najczęściej kojarzy się z akcjami, ale jej oferta jest oczywiście znacznie
szersza.

Inwestorzy mogą handlować wieloma – zróżnicowanymi pod względem ryzyka –
instrumentami finansowymi, począwszy od obligacji po produkty strukturyzowane i
instrumenty pochodne.

Dwa podstawowe typy papierów wartościowych to akcje i obligacje. Na giełdzie można też
handlować instrumentami powiązanymi z akcjami, jak prawa poboru, prawa do akcji (PDA) i
prawa pierwszeństwa z obligacji. Dają one niecierpliwym inwestorom możliwość
zaangażowania kapitału w akcje jeszcze przed ich dopuszczeniem do obrotu. Dla tych, którzy
z różnych względów nie chcą bezpośrednio inwestować w akcje i obligacje, przeznaczone są
certyfikaty funduszy inwestycyjnych.

Akcje  są  to  papiery  wartościowe  potwierdzające,  że  ich  posiadacz  (akcjonariusz)  jest
właścicielem części majątku spółki akcyjnej. Z faktu tego wynikają dla niego określone prawa
– prawo do dywidendy, prawo do udziału w walnym zgromadzeniu i pośrednio  – prawo do
zarządzania  spółką.  Akcje  są  podstawowymi  papierami  wartościowymi  notowanymi  na
giełdzie i – w zależności od wielkości spółki, wartości jej akcji, płynności – jej akcje mogą być
notowane  w  jednym  z  dwóch  systemów:  w  systemie  notowań  ciągłych  lub  w  notowaniach
jednolitych.

Prawo  poboru  to  prawo  pierwszeństwa  nabycia  akcji  nowej  emisji,  przysługujące
dotychczasowym  akcjonariuszom  spółki.  Dotychczasowi  akcjonariusze  mogą  jednak
zrezygnować z prawa objęcia nowych akcji sprzedając prawo poboru na giełdzie. Prawa poboru
są  przedmiotem  obrotu  na  giełdzie  jako  samodzielny  papier  wartościowy.  Należy  jednak
pamiętać, że obrót prawami poboru trwa stosunkowo krótko (z reguły od kilku do kilkunastu
dni) i  w tym  okresie inwestor musi sprzedać je na  giełdzie lub  dokonać zapisu  na akcje,  w
przeciwnym razie poniesie stratę, gdyż prawa poboru wygasają.

Prawa do akcji (PDA)  umożliwiają nabywcom  akcji nowej emisji ich odsprzedanie, zanim
akcje  te  zostaną  wprowadzone  do  obrotu  giełdowego.  Obrót  PDA  podlega  takim  samym
regułom jak obrót akcjami. PDA notowane są w tym samym systemie notowań, w którym są
lub  mają  być  notowane  akcje  danej  spółki.  Instrument  ten  jest  swojego  rodzaju  polskim
wynalazkiem, niespotykanym na zagranicznych giełdach.

Prawa do akcji znacznie łagodzą problem długiego oczekiwania przez inwestorów na
notowanie akcji od momentu zapisania się na nie w publicznej subskrypcji. Inwestorzy wiedzą,
że aby akcje, na które złożyli zapisy w publicznej subskrypcji mogły być wprowadzone do
obrotu giełdowego najpierw musi nastąpić ich formalny przydział, później rejestracja w sądzie,
następnie złożenie w Krajowym Depozycie Papierów Wartościowych, dopuszczenie do obrotu
giełdowego przez Radę Giełdy i wprowadzenie do obrotu przez Zarząd Giełdy.

Prawa do akcji (PDA) mogą być przedmiotem obrotu już w kilka dni po przydziale akcji, a
jeszcze przed ich zarejestrowaniem w sądzie. PDA umożliwiają zatem wycofanie się z
dokonanej inwestycji tym, którym przydzielono nowe akcje, a jednocześnie umożliwia ich

nabycie tym, którzy nie dokonali tego w publicznej subskrypcji, zanim akcje zadebiutują na
giełdzie.

Po decyzji sądu o zarejestrowaniu nowej emisji, spółka uzgadnia z Krajowym Depozytem
Papierów Wartościowych oraz giełdą termin pierwszego notowania - już nie PDA, lecz akcji.

Zmiana przeprowadzana jest płynnie, czyli z dnia na dzień (z sesji na sesję) i nie powoduje dla
akcjonariusza konieczności podejmowania jakichkolwiek działań. Po prostu któregoś dnia
akcjonariusz ma np. 100 PDA danej spółki, a na następnej sesji ma już 100 akcji. Termin
zamiany jest podawany wcześniej do publicznej wiadomości.

Prawa  pierwszeństwa  z  obligacji,  zwane  popularnie  prawami  pierwszeństwa,  to  papiery
wartościowe  dające  ich  posiadaczowi  priorytet  w  nabyciu  akcji  spółki,  która  wyemituje
obligacje,  po  określonej  z  góry  cenie.  Posiadacz  prawa  pierwszeństwa  zna  termin  realizacji
praw  do  objęcia  akcji,  który  jest  z  góry  określony  i  kończy  się  w  dniu  wygaśnięcia  praw
pierwszeństwa. Notowanie praw pierwszeństwa odbywa się w tym samym systemie notowań,
w  którym  notowane  są  akcje,  do  objęcia  których  uprawniają  prawa  pierwszeństwa.  Jako
pierwsze do obrotu giełdowego wprowadzone zostały prawa pierwszeństwa spółki NETIA.

Obligacje to papiery wartościowe za pośrednictwem, których emitujące je podmiot zaciąga
pożyczkę. Inwestor kupujący obligacje staje się w ten sposób wierzycielem emitenta i pobiera
z tego tytułu odsetki obliczane od wartości nominalnej obligacji. W zależności od podmiotu,
który emituje obligacje, możemy je podzielić na obligacje: skarbowe (emitowane przez Skarb
Państwa), korporacyjne (emitowane przez przedsiębiorstwa) oraz komunalne (emitowane przez
jednostki samorządu terytorialnego).

Biorąc pod uwagę zasadę ustalania odsetek, papiery te można podzielić na obligacje:



stałym oprocentowaniu,



zmiennym oprocentowaniu,



zerokuponowe (nieoprocentowane) – sprzedawane z dyskontem, w terminie
zapadalności następuje jednorazowa płatność w wysokości ich wartości nominalnej.

Giełdowy obrót obligacjami odbywa się na rynku Catalyst. Rynek ten został uruchomiony we
wrześniu 2009 r. w celu stworzenia w Polsce zorganizowanego i transparentnego rynku dla
instrumentów dłużnych emitowanych przez firmy i samorządy. Catalyst jest platformą
autoryzacji i obrotu wtórnego dla obligacji korporacyjnych, samorządowych, spółdzielczych,
listów zastawnych i innych dłużnych instrumentów finansowych.Certyfikaty inwestycyjne to
papiery wartościowe emitowane przez zamknięte lub mieszane fundusze inwestycyjne.

Certyfikaty  inwestycyjne  są  potwierdzeniem  uczestnictwa  w  funduszu  i  pozwalają  na
ustalenie  wielkości  należności,  jaka  z  tytułu  uczestnictwa  w  funduszu  przysługuje  danemu
uczestnikowi w danym momencie. Jest to instrument dla tych, którzy z różnych względów nie
są  zainteresowani  bezpośrednim  inwestowaniem  w  inne  instrumenty  finansowe.  Certyfikaty
notowane są na giełdzie na takich samych zasadach jak akcje.

Instrumenty pochodne

Inwestorom, którzy nie obawiają się podejmowania ryzyka i posiedli większą wiedzę o
prawach, które rządzą rynkiem kapitałowym, giełda umożliwia inwestowanie w bardziej

skomplikowane  instrumenty  finansowe  –  instrumenty  pochodne.  Specyfika  instrumentów
pochodnych polega na tym, że ich cena zależy od wartości tzw. instrumentu bazowego, którym
może  być  np.  papier  wartościowy,  indeks  giełdowy,  waluta  czy  wskaźnik  ekonomiczny.
Notowane na giełdzie instrumenty pochodne to kontrakty terminowe, jednostki indeksowe oraz
opcje.  Na  giełdzie  regulowanie  należności  z  tytułu  obrotu  wszystkimi  instrumentami
pochodnymi  następuje  w  postaci  rozliczenia  pieniężnego  (z  wyjątkiem  kontraktów  na
obligacje).

Kontrakt terminowy to umowa pomiędzy dwiema stronami, z których jedna zobowiązuje się
do  kupna,  a  druga  do  sprzedaży,  w  określonym  terminie  w  przyszłości  (w  tzw.  dniu
wygaśnięcia)  i  po  ustalonej  w  umowie  cenie,  określonej  ilości  instrumentu  bazowego  lub
dokonania  równoważnego  rozliczenia  pieniężnego.  Po  zawarciu  transakcji  codziennie
następuje  aktualizacja  wzajemnych  zobowiązań  wynikająca  ze  zmiany  kursu  kontraktu
terminowego.  Wśród  notowanych  na  giełdzie  kontraktów  terminowych  inwestorzy  mają  do
dyspozycji kontrakty na indeksy, kontrakty na akcje, kontrakty na obligacje skarbowe oraz na
kursy walutowe.

Zdecydowanie największą popularnością na GPW cieszą się kontrakty na indeks WIG20. W
obrocie są jeszcze kontrakty na indeks spółek technologicznych TECHWIG oraz indeks
średnich spółek mWIG40, ale zazwyczaj dzienne obroty na tych instrumentach nie przekraczają
kilku sztuk. Wolumen na kontraktach walutowych na warszawskiej giełdzie również jest
znikomy. Nieco bardziej popularne są niektóre kontrakty na akcje.

Jednostki indeksowe (ETF-y) to instrumenty finansowe, których cena odzwierciedla zmiany
wartości danego indeksu. Instrument ten umożliwia inwestycję równoważną nabyciu całego
portfela danego indeksu bez konieczności zakupu poszczególnych akcji wchodzących w skład
tego indeksu. Na warszawskiej giełdzie notowane są jednostki indeksowe MiniWIG20, które
odzwierciedlają zmiany indeksu WIG20, w skład którego wchodzi dwadzieścia największych
i najbardziej płynnych spółek giełdowych.

Opcje to instrumenty pochodne, których wystawca zobowiązuje się do pokrycia różnicy
między z góry ustaloną ceną wykonania a ceną rozliczeniową instrumentu bazowego w terminie
wygaśnięcia/wykonania opcji. Z drugiej strony nabywca opcji posiada prawo do żądania od
wystawcy opcji określonej powyżej kwoty pieniężnej. W obrocie na giełdzie znajdują się opcje
kupna i sprzedaży o europejskim stylu wykonania na indeks WIG20 oraz na akcje spółek. Opcje
typu europejskiego mogą zostać wykonane jedynie w dniu ich wygaśnięcia.

Produkty strukturyzowane to instrumenty finansowe będące efektem połączenia co najmniej
dwóch różnych instrumentów (np. obligacji zerokuponowej z instrumentem pochodnym). Cena
produktu strukturyzowanego zależy od wartości określonego instrumentu bazowego (np. kursu
akcji,  koszyków  akcji,  wartości  indeksów  giełdowych,  kursów  walut).  Emitent  produktu
strukturyzowanego  (bank,  dom  maklerski)  zobowiązuje  się  w  stosunku  do  nabywcy
(inwestora), że w terminie wykupu instrumentu wypłaci kwotę rozliczenia ustaloną według z
góry  określonego  wzoru.W  zależności  od  konstrukcji  instrumentu  możemy  wyróżnić  dwa
podstawowe rodzaje produktów strukturyzowanych:



produkty gwarantujące ochronę kapitału - bardzo bezpieczne, dające inwestorowi
określony udział w zyskach, jakie generuje wbudowany w produkt wskaźnik rynkowy
i jednocześnie 100-procentową gwarancję zwrotu zainwestowanego kapitału (inwestor
nie poniesie straty),