Statyczne i dynamiczne badanie właściwości mechanicznych
1. Cel ćwiczenia
Celem ćwiczenia jest zapoznanie z podstawowymi metodami badania właściwości
mechanicznych na podstawie przeprowadzonej próby rozciągania oraz próby udarności.
W oparciu o przeprowadzone badania studenci zostaną zapoznani z podstawowymi
właściwościami wytrzymałościowymi i plastycznych materiału takimi jak; wytrzymałość na
rozciąganie, granica plastyczności, wydłużenie, przewężenie oraz udarność.
2. Wiadomości podstawowe
W badaniach właściwości mechanicznych poszukuje się zależności między siłą
działającą a skutkiem działania. Najczęściej wielkością mechaniczną charakteryzującą
oddziaływanie siły na materiał jest naprężenie wyrażone stosunkiem siły lub ogólniej
obciążenia do pola przekroju poprzecznego badanego obiektu.
= F/S
Działaniu obciążeń oprócz naprężeń towarzyszy zawsze powstanie odkształceń metalu,
określane jako stosunek zmiany wymiarów elementu do jego wielkości początkowej.
=
L/l
o
Wyniki badań właściwości mechanicznych zależą ściśle od warunków przeprowadzania
próby. W zależności od sposobu działania siły, badania właściwości mechanicznych można
podzielić na statyczne, przy których siła narasta z małą prędkością i dynamiczne
charakteryzujące się nagłym przyrostem obciążenia.
2.1. Statyczna próba rozciągania
Statyczna próba rozciągania jest podstawowym rodzajem badania metali mających
zastosowanie w technice i pozwala określić podstawowe właściwości metalu.
Próba polega na osiowym rozciąganiu próbek o ściśle określonych kształtach w uchwytach
maszyny wytrzymałościowej.
W próbkach stosowanych do badań można wyodrębnić część pomiarową poddawaną
rozciąganiu oraz części chwytowe umożliwiające zamocowanie w uchwytach maszyny
wytrzymałościowej i przeniesienia obciążenia.
Zasadniczo do próby rozciągania stosuje się próbki cylindryczne oraz płaskie.
Dla próbek cylindrycznych rozróżnia się:
próbki dziesięciokrotne tzn. takie w których długość odcinka pomiarowego l
o
= 10d
o
oraz,
próbki pięciokrotne z l
o
= 5d
o
.
Próbę rozciągania realizuje się poprzez przemieszczanie się jednej ze szczęk ze stałą
prędkością lub stałą szybkością narastania obciążania.
Podczas próby rejestruje się zależność przyrostu długości pomiarowej od siły rozciągającej, a
po skończonej próbie rozciągania wyznacza się właściwości wytrzymałościowe.
Kształt otrzymanego wykresu zależny jest od rodzaju i stanu badanego materiału.
Dla stali o niskiej zawartości węgla oraz metali o dużej plastyczności zasadniczo otrzymuje
się wykresy z wyraźną granicą plastyczności, zaś dla materiałów o wysokiej wytrzymałości
bez wyraźnej granicy plastyczności.
Wykres z wyraźną granicą plastyczności
Wydłużenie dl [mm]
O
b
ci
ąż
en
ie
[k
N]
Fm
F
eH
F
eL
dl
Od chwili przyłożenia obciążenia wydłużenie próbki rośnie wprost proporcjonalnie do siły
obciążającej aż do osiągnięcia tzw. granicy proporcjonalności (sprężystości)
prop
. Po
przekroczeniu granicy proporcjonalności obserwowany jest wyraźny przyrost wydłużenia
próbki przy stałym lub wahającym się poziomie siły obciążającej. Odpowiada to granicy
plastyczności R
e
. Przy dalszym wzroście wydłużenia następuje przyrost siły ale już nie w
sposób proporcjonalny jak dla zakresu odkształceń sprężystych.
W chwili osiągnięcia wartości maksymalnej siły - F
m
, powstaje lokalne przewężenie próbki,
zwane szyjką. Jest to przyczyną powolnego spadku siły. W końcowym momencie próby
próbka ulega zerwaniu. Po zerwaniu próbki mierzona jest długość odcinka pomiarowego oraz
wymiary lokalnego przewężenia (szyjki).
W oparciu o otrzymany wykres określamy następujące właściwości:
Wytrzymałość na rozciąganie jako naprężenie odpowiadające maksymalnej sile F
m
otrzymanej w czasie próby rozciągania odniesione do przekroju poprzecznego próbki S
o
:
R
m
= F
m
/S
o
Granicę plastyczności jako naprężenie w próbce, przy osiągnięciu którego następuje
występuje wyraźny wzrost wydłużenia przy ustalonej lecz nieznacznie zmieniającej się sile
rozciągającej F
e
:
R
e
= F
e
/S
o,
Ze względu na zmianę naprężenia w zakresie granicy plastyczności wyodrębnia się górną
granicę plastyczności R
eH
i dolną granicę plastyczności R
eL
R
eH
– naprężenie przy którym następuje pierwszy spadek siły,
R
eL
– najmniejsze naprężenie podczas płynięcia.
Wydłużenie względne A
p
jako stosunek trwałego wydłużenia bezwzględnego próbki po
rozerwaniu do długości pomiarowej próbki
A = dL/L
o
= (L
0
- L
o
)/L
o
Względne przewężenie próbki jako zmniejszenie przekroju poprzecznego próbki w miejscu
rozerwania próbki w odniesieniu do pola powierzchni jej pierwotnego przekroju.
Z = (A
o
- A
k
)/A
o
Wykres bez wyraźnej granicy plastyczności
Wydłużenie [mm]
O
b
ci
ąz
en
ie
[k
N
]
0,2 %
F
0,
2
Dla materiałów które charakteryzują się brakiem występowania wyraźnej granicy
plastyczności wyznacza się tzw.:
Umowną granicę plastyczności R
0,2
, określaną jako naprężenie, które powoduje trwałe
odkształcenie plastyczne wynoszące 0,2 % długości początkowej odcinka pomiarowego.
R
0,2
= F
0,2
/S
o
2.2. Próba udarności
Próba udarności jest najprostszą metodą badania odporności na pękanie. Próba polega
na złamaniu jednym uderzeniem spadającego młota wahadłowego, próbki z karbem w środku
i podpartej na oporach.
Do próby łamania stosowane są znormalizowane próbki o przekroju kwadratowym 10
x 10 mm z w połowie naniesionym karbem w:
kształcie litery V - o kącie 45
i głębokości 2 mm,
kształcie litery U – o szerokości 2 mm, głębokości 2 mm i promieniu dna karbu 1 mm.
Energia potencjalna wahadła W wychylonego na wysokości H, przy jego swobodnym spadku
zostaje zamieniona na energię kinetyczną, przy łamaniu próbki część energii jest zużyta na
pracę W złamania próbki, a pozostała część energii powoduje wychylenie wahadła na
wysokość h, stąd praca łamania może być określona ze wzoru:
W
u
= W
1
– W
2
= G(H – h)
gdzie G – masa wahadła młota.
Udarność określana jest jako stosunek pracy łamania próbki W
u
do przekroju poprzecznego
A
o
w miejscu karbu
KC = W
u
/A
o
= G(H-h)/A
o
[J/cm
2
]
Oznaczenie udarności jest uściślane przez podanie oznaczenia rodzaju karbu
KCV – udarność próbki z karbem w kształcie V,
KCU – udarność próbki z karbem w kształcie U.
Udarność metali i stopów technicznych zależy od składu chemicznego, struktury krystalicznej
oraz od temperatury badania. Na ogół wraz z obniżeniem temperatury zmniejsza się udarność
metali i stopów. Dla każdej stali występuje temperatura graniczna, po przekroczeniu której
udarność gwałtownie spada, jest to tzw. temperatura kruchości na zimno.
3. Przebieg ćwiczenia
Przed przystąpieniem do wykonywania ćwiczenia należy zapoznać się z niniejszym
opracowaniem, a następnie wykonać następujące czynności;
1. dokonać pomiarów badanych próbek tzn.:
- długości odcinka pomiarowego, grubości g i szerokości b lub d
o
w przypadku próbek
okrągłych - dla próbek poddawanych rozciąganiu,
- nanieść znaki długości odcinka pomiarowego
- grubości g, szerokości a oraz g –dla próbek do udarności.
2. Zapisać uzyskane wymiary w tabeli pomiarów.
3. Przebieg próby
a) próba rozciągania
Zamontować próbkę w uchwytach maszyny,
Przeprowadzić próbę rozciągania
Po zerwaniu próbki zatrzymać maszynę wytrzymałościową i wydrukować wykres
rozciągania.
Zmierzyć długość po zerwaniu oraz wymiary przekroju poprzecznego próbki w miejscu
zerwania.
Obliczyć wartości R
e
, R
0,2
, R
m
, A i Z.
b) próba udarności
Umieścić próbkę na oporach
4. Wytyczne do opracowania sprawozdania
W oparciu o przeprowadzone pomiary próbek, otrzymany wykres z próby rozciągania,
otrzymaną wartość pracy łamania z próby udarności sporządzić sprawozdanie, w którym
należy zawrzeć:
-
nazwę oraz dane wykorzystywanych urządzeń,
-
warunki przeprowadzenia badania,
-
wyniki pomiarów,
-
wnioski.
5. Przykładowe pytania kontrolne
1. Wytrzymałość.
2. Granica plastyczności.
3. Umowna granica plastyczności.
4. Wydłużenie.
5. Praca łamania.
6. Udarność.
7. Literatura
Norma PN-EN 10002-1:2004
Norma PN-EN 10045-1:1994
Poradnik mechanika