Ogród wartości – czyli o sztuce życia

Wartości – czym  są w dzisiejszym  świecie,  czy tylko  zbiorem haseł, wyrazami  o 

abstrakcyjnym znaczeniu czy może czymś więcej. Czy: np.: uczciwość, odpowiedzialność, 
odwaga, samodyscyplina, sprawiedliwość, optymizm, przyjaźń i miłość jeszcze coś znaczą 
dla   współczesnego   człowieka,   żyjącego   w   świecie   komercji   i   komputeryzacji   oraz 
notorycznego braku czasu. Czy są Nam ludziom jeszcze potrzebne?

Bez wątpienia tak. Choć możemy się w tym względzie oszukiwać. Osoba bez wartości 

jest pusta, ginie w obliczu trudnych sytuacji oraz obumiera psychicznie i duchowo. To co 
czyni Nas szczęśliwymi ludźmi i pozwala uszczęśliwiać innych to nasze wnętrze i jeśli jest 
tam   miejsce   dla   -   szacunku   dla   siebie   i   innych,   uczciwości,   odpowiedzialności,   odwagi, 
samodyscypliny,  pokojowości,  sprawiedliwości,  szczęścia,   optymizmu,   humoru,  przyjaźni, 
miłości, solidarności, piękna i mądrości – możemy osiągnąć w życiu prawdziwe spełnienie i 
szczęście.

 Jednakże, aby te wartości znalazły się w naszym wnętrzu musimy je poznać, muszą 

być nam dane przez naszych opiekunów i osoby znaczące. Linda i Richard Eyre są autorami 
sentencji   “Nauczenie   wartości   to   najważniejsza   rzecz,   jaką   możemy   zrobić   dla   szczęścia  
dziecka”. 

Wszyscy   chcemy   być   szczęśliwi   i   spełnienie,   chcemy   również   tego   samego   dla 

naszych dzieci – by były dobrymi, mądrymi ludźmi, aby były samodzielne, budowały trwałe i 
autentyczne relacje, szczęśliwe rodziny oraz miały dobry i twórczy wkład w życie społeczne.

Dlatego   tez   warto   pochylić   się   nad   tym   tematem   i   zastanowić   co   oznaczają 

poszczególne wartości w życiu dla siebie samego i innych. Czy mają charakter patetycznych 
haseł,   czy   może   niosą   z   sobą   autentyczne   przesłanie   do   praktycznego   zastosowania. 
Przypatrzmy się im bliżej: 

1. Szacunek – to podstawa wszystkich wartości, to grzeczność połączona z troską o 

uczucia i dobro drugiej osoby. Na szacunek składają się takie zachowania i postawy jak: 
grzeczność, troska o uczucia innych  osób  i poszanowanie  ich godności, dbałość o dobro 
innych, poszanowanie cudzej wolności, poszanowanie cudzej przestrzeni prywatnej (fizycznej 
i   emocjonalnej),   zaspokajanie   potrzeb   innych   osób,   ochrona   bezpieczeństwa,   interesów   i 
własności   innych,   poszanowanie   odmienności,   poszanowanie   własnej   godności,   honor, 
dbałość o własne dobro – zdrowie, rozwój, korzystanie z pomocy innych, podziw, uznanie.

2. Uczciwość – to mówienie i poszanowanie prawdy, rzetelność, nie przywłaszczanie 

sobie   cudzej   własności,   stosowanie   zasady   bezstronności   i   równości   praw.   Przy   czym   - 
prawda też powinna być podana mądrze i z miłością do drugiego człowieka. Istnieje zasada 
trzech sit, przez które możemy „przesiać informację” – sito prawdy, sito konieczności, sito 
dobra. Ponadto uczciwość buduje nasze poczucie własnej wartości, a także zaufanie innych 
do nas; pozwala uniknąć błędów, strat i nieszczęść. Poprzez uczciwość okazujemy szacunek 
innym   –   dbamy   o   ich   dobro   i   uczucia,   a   także   sobie   –   dbamy   o   swoje   dobre   imię, 
wiarygodność i dobre samopoczucie moralne.

3. Odpowiedzialność - to rzetelne wypełnianie swych obowiązków, dbanie o dobro i 

zapobieganie   złu,   a   także   gotowość   do   podnoszenia   konsekwencji   własnych   wyborów   i 
zachowań. Granice odpowiedzialności powinna wyznaczać mądrość, która uwzględnia nasze 
możliwości oraz obowiązki innych osób. Ponadto – przestrzeganie takich wartości moralnych 
jak:   szacunek,   uczciwość,   odwaga,   solidarność,   pokojowość,   sprawiedliwość, 
samodyscyplina, przyjaźń i miłość, szczęście, piękno i mądrość wymaga odpowiedzialności. 
Należy być odpowiedzialnym za: siebie samego, za swoje myśli, wybory i czyny, za innych, 

nad którymi sprawujemy opiekę, za własne lub powierzone naszej opiece mienie, za wspólne 
dobro, za środowisko, Ziemię.

4. Odwaga - odwaga   jako   wartość   moralna   jest   to   podejmowanie   trudnych, 

służących dobru decyzji oraz przeciwstawianie się złu. Prawdziwa odwaga zawiera w sobie 
element mądrości – ocenę, co jest dobre, a co złe, co ważne, a co nie, a także jakie będą 
konsekwencje   naszego   działania.   Odwaga   pozbawiona   rozwagi   może   być   niebezpieczną 
brawurą.   Wartości   pokrewne   odwadze   to:   męstwo,   bohaterstwo,   szacunek,   uczciwość, 
samodyscyplina,   odpowiedzialność   i   sprawiedliwość.   Poza   tym   –   istnieją   różne   oblicza 
odwagi:   podejmowanie   nowych   wyzwań,   akceptacja   zmian,   przyznanie   się   do   winy, 
mówienie   bolesnej,   ale   koniecznej   prawdy,   pokonywanie   nieśmiałości,   zawieranie 
znajomości, patrzenie ludziom w oczy, decyzja pracy nad sobą, przyznanie się przed sobą do 
swych lęków, ograniczeń i wad.

5.  Samodyscyplina   –  to   samokontrola,   umiar,   konsekwentne   rozwijanie   własnego 

potencjału oraz kształtowanie u siebie prawidłowych nawyków umożliwiających skuteczne, 
zgodne   z   wartościami   działanie.   Umiar   to   umiejętność   nakładania   sobie   ograniczeń, 
wyznaczania   granic,   unikania   skrajności,   dążenia   do   ładu   i   równowagi   oraz   zdolność 
cieszenia   się   tym,   co   mamy   i   jest   cnotą,   która   dotyczy   sfery   działań   dopuszczalnych. 
Natomiast   rozwój   własnego   potencjału   to   droga   do   samodoskonalenia.   Na   ten   potencjał 
składają   się:   intelekt,   wyobraźnia,   warunki   fizyczne,   talenty,   potencjał   duchowy. 
Samodyscyplina   wymaga   silnej   woli   i   wytrwałości   –   lecz   jest   doskonałym   narzędziem 
osiągania życiowych celów. Ma ona swój początek w dyscyplinie nałożonej z zewnątrz przez 
rodziców   i   wychowawców.   Polega   na   dyscyplinowaniu   samego   siebie   i   jest   wyrazem 
dojrzałości,   dlatego   jej   nauczanie   to   na   ogół   długi   proces.   Samodyscyplina   wymaga   – 
planowania, wytrwałości, silnej woli, motywacji, samokontroli, przy czym wytrwałość jest 
często   najważniejszą   cechą   ludzi   sukcesu.   Samokontrolę   można   i   należy   stosować   we 
wszystkich dziedzinach życia. Od tej umiejętności zależy – czy przykładowo stosujemy umiar 
w jedzeniu lub oglądaniu telewizji, czy potrafimy kontrolować wyrażanie własnych emocji, 
swój język i zachowanie, odsuwać negatywne myśli, wybaczać, a także rozwiązywać swoje 
talenty. Co więcej - samodyscyplinę stosujemy wobec samych siebie, ale jej skutki dotyczą 
nie tylko nas. 

6.  Pokojowość   –  to   unikanie   przemocy;   to   postawa   człowieka,   który   zawsze 

poszukuje   rozwiązań   uwzględniających   interesy   wszystkich   zainteresowanych   stron   oraz 
dobro ogólne. Z kolei przemoc to nadużywanie siły lub pozycji, wykorzystywanie przewagi 
fizycznej, umysłowej, psychicznej lub innej do narzucania swojej woli i osiągania swoich 
celów, często bezprawnych lub sprzecznych z dobrem innych. Przemoc może być fizyczna 
lub   emocjonalna.   Jest   ona   najbardziej   prymitywną   forma   radzenia   sobie   z   problemami   i 
frustracją, gdyż nie wymaga rozumu, charakteru, wiedzy, umiejętności ani dobrej woli. Za 
przemoc stosowaną przez dzieci i młodzież winę ponoszą dorośli. Jak pisze Andre Comte-
Sponville w swej książce „Mały traktat o wielkich cnotach” – „Osoby nastawione pokojowo 
to   nie   to   samo,   co   osoby   ustępliwe,   rezygnujące   z  własnych   potrzeb   byle   tylko   uniknąć 
kłopotów.   Gniew,   napastliwość,   gwałtowność   są   słabością.   Łagodność   jest   siłą   i   jest 
najbardziej podobna do miłości”.

7.  Sprawiedliwość –  jest bardziej skomplikowaną formą uczciwości. Jest wartością 

trudną, wymaga  bowiem od człowieka, który pragnie ją stosować rozwiniętego sumienia, 
pewnej   wiedzy   i   doświadczenia,   a   także   postanowienia,   że   w   stosunku   z   innymi   będzie 
zawsze   kierować   się   zasadą   obiektywizmu   i   dobrej   woli.   Inaczej:   sprawiedliwość   to 
uczciwość   w   ocenianiu   i   sądzeniu,   przestrzeganie   zasady   równości   praw,   poszanowanie 
prawdy oraz prawość postępowania, czyli inaczej ludzka przyzwoitość, postępowanie fair. 
Podstawą sprawiedliwości jest  zasada, że prawa powinny być  jednakowe dla wszystkich. 
Choć niejednokrotnie – podjęcie sprawiedliwej decyzji bywa bardzo trudne, często bowiem 

dochodzi do konfliktu wartości. Sprawiedliwe postępowanie   wymaga  czasu i namysłu  – 
trzeba bowiem przyjąć właściwe (uczciwe) w danym  przypadku kryterium podejmowania 
decyzji,   rozważyć   wszystkie   aspekty   sprawy,   uświadomić   sobie   i   odsunąć   motywy 
egoistyczne, zastosować obiektywizm. Aby być sprawiedliwym, należy postępować uczciwe i 
odważnie, analizując okoliczności. Sprawiedliwość jest wyrazem dojrzałości.

8. Szczęście, optymizm, humor –  szczęście to podstawa trwałego zadowolenia oraz 

wewnętrznej harmonii i spokoju, które są skutkiem życzliwości i akceptacji siebie i świata, a 
także wiary w jego zasadnicze dobro.  Tym nie mniej szczęście wymaga naszej pracy – trzeba 
o nie aktywnie zabiegać. Można powiedzieć, że w dużej mierze jesteśmy odpowiedzialni za 
swoje szczęście. Niewątpliwie warunkiem szczęścia jest optymizm – jeśli skoncentrujemy się 
na dobrych stronach życia, jeszcze je wzmocnimy oraz poczucie humoru, które leczy, umila 
życie i pomaga w trudnych chwilach, lecz nikogo nie rani.

9. Przyjaźń i miłość – przyjaźń to bliski i równoprawny związek pomiędzy osobami, 

oparty na wzajemnej sympatii, życzliwości, szczerości, zaufaniu, gotowości do pomocy oraz 
czerpaniu   przyjemności   z   przebywania   razem.   Na   przyjaźń   składają   się   –   akceptacja, 
sympatia,   zaufanie,   takt,   delikatność,   dyskrecja,   przestrzeganie   prywatności   przyjaciela, 
szczerość, pomoc, uczciwość, oddanie, wierność i lojalność, a często także podziw. Miłość 
natomiast   to   głębokie  uczucie   do   drugiej   osoby   połączone   zwykle   z   silnym   pragnieniem 
ciągłego bycia z tą osobą i chęcią obdarzania jej szczęściem. Jest to silne przywiązanie do 
kogoś, gotowość do bezinteresownego oddania mu się i służenia. Ponadto – miłość to także 
odczuwanie   więzi   emocjonalnej   z   miejscem   lub   społecznością,   z   którymi   ktoś   z   jakichś 
względów się identyfikuje. Może to być np.: miłość do ojczyzny.

10.  Solidarność  – to gotowość do pomocy,  poświęcenia  i wsparcia oraz poczucie 

współodpowiedzialności  w  obliczu czyjejś  potrzeby, problemu  lub nieszczęścia.  To także 
dzielenie się obowiązkami i obciążeniami. Solidarny to znaczy – będący wyrazem wspólnoty, 
współodpowiedzialności, mający wspólny cel, zgodny, jednomyślny. Na solidarność składają 
się:   życzliwość,   współczucie,   odpowiedzialność,   poczucie   wspólnoty,   poświęcenie, 
jednomyślność,   dzielenie   się,   przyzwoitość,   szlachetność   oraz   reagowanie   wsparciem   i 
pomocą   na   cudze   potrzeby   w   kłopotach   lub   nieszczęściu   bez   oczekiwania   wzajemności. 
Krótko mówiąc – solidarność to pomoc ze szlachetnych pobudek.

11. Piękno – to coś, co nas zachwyca i czyni lepszymi. W pięknie nie chodzi o to, czy 

podoba nam się samo, ale czy wywołuje w nas takie same uczucia, np. zachwyt, olśnienie, 
wzruszenie,   poczucie   obcowania   z   doskonałością,   potrzebę   bycia   dobrym.   Wg   słownika 
języka   polskiego   –   piękno   to   zespół   cech   wywołujących   przyjemne   wrażenie   estetyczne 
(piękno gór, otaczającej przyrody), ale również – szczególna wartość moralna ( piękno duszy, 
charakteru). Poza tym warto pamiętać, że trudno żyć w harmonii wewnętrznej bez harmonii 
zewnętrznej. Chaos naszego otoczenia wpływa na chaos naszych myśli i zachowań. Piękno, 
ale także brzydota są zaraźliwe.

12.  Mądrość  –   to   celowe   przyczynianie   się   do   dobra   poprzez   właściwe   wybory. 

Mądry wybór to taki, który ma na celu dobro w długiej perspektywie. Niewątpliwie pomocne 
w dokonywaniu mądrych  wyborów są : refleksja, wiedza ogólna, wiedza psychologiczna, 
doświadczenie,   wyobraźnia,   sumienie.   Inne   definicje   mądrości   brzmią   następująco   –   to 
zdrowy   rozsądek   na   usługach   dobrej   woli,   to   dobre   wykorzystanie   wiedzy,   to   sztuka 
rozwiązań   typu   wygrana-wygrana,   to   umiejętność   przewidzenia   konsekwencji   swojego 
postępowania.   Andre   Comte-Sponville   pisze   w   „Małym   traktacie   o   wielkich   cnotach”   – 
„Szacunek jest początkiem cnót, mądrość ich warunkiem”. Istotnie – każda wartość moralna, 
aby   była   prawdziwą   wartością,   a   nie   bezduszną   regułą,   która   wbrew   intencjom   może 
przynieść szkodę i zło, powinna być sprawdzona w zwierciadle mądrości. Mądrość pozwala 
spojrzeć na każdą wartość przez pryzmat jej odległych skutków i ocenić, czy będą one dobre, 
czy złe. Czasem, w imię dobra, należy odstąpić od jakiejś wartości na rzecz innej. Zatem 

mądrość pełni rolę doradcy przy stosowaniu wszystkich wartości moralnych. Jednocześnie 
jest to wartość, która przejawia się na wiele sposobów, gdyż   o mądrości świadczą także: 
wdzięczność,   wybaczanie,   prostota,   skromność,   cierpliwość,   delikatność,   umiejętność 
właściwego ustalania priorytetów.

Zatem czy warto wyznawać  wyżej  opisane wartości, czy one mogą coś wnieść w 

nasze życie i tym samym życie naszych dzieci? Bez wątpienia odpowiedź jest twierdząca, 
gdyż każda wartość wyznacza nasze myślenie i zachowanie, czyniąc nasze życie po prostu 
dobrym, a nawet lepszym i piękniejszym ponieważ pozwala nam czynić więcej, rozumieć 
głębiej i wciąż się doskonalić. Aby móc stanąć w obliczu problemów z podniesionym czołem 
- by nikogo nie ranić, a w każdej sytuacji spostrzec naukę na przyszłość, pozostając przy tym 
człowiekiem sumienia  i honoru, po prostu człowiekiem,  o którym  inni  powiedzą,  że jest 
dobry i z którym będą chcieli budować więź, co z kolei przekłada się na poczucie spełnienia i 
szczęścia   w   życiu.   Sam   Sokrates   jest   autorem   sentencji  „Dobrzy   ludzie   są   szczęśliwi”, 
zapewne dzieje się tak dlatego, że w każdym momencie swojego życia potrafią zrobić coś 
dobrego dla innych czy odkryć sens życia choć w jednym jego aspekcie.

mgr Agnieszka Borzucka

                                                                       mgr Aleksandra Stuła

Tekst   opracowany   na   podstawie   książki:   Ireny   Koźmińskiej   i   Elżbiety   Olszewskiej, 
„Z dzieckiem w świat wartości”, Świat Książki, W-wa 2007