Ek. 13 Państwo, 11cze11

Funkcje finansów publicznych

Fiskalna – gromadzenie dochodów bud

etowych (gł.

z podatków) umo

liwiaj

ce utrzymanie aparatu

stwowego i realizacj

niektórych zada

Alokacyjna – zapewnienie efektywno

ci procesów

gospodarowania wobec niesprawno

ci rynkowego

mechanizmu alokacji zasobów (ef. zewn

trzne,

alokacja dóbr publicznych).

Stabilizacyjna - stabilizacja gospodarki wobec jej
cyklicznych fluktuacji.

Redystrybucyjna – wyrównywanie dochodów wobec
ich (uznawanych za nadmierne) dysproporcji.

Stabilizacyjna funkcja finansów publicznych

Polityka fiskalna:

aktywna,

pasywna.

Istot

tej pierwszej jest przeprowadzanie zmian

dochodów i wydatków publicznych dla osi

gni

cia

zamierzonych w danej sytuacji celów
gospodarczych (np. zmiana stawek, zasad
opodatkowania).

W przypadku pasywnej polityki fiskalnej jej
instrumenty samoczynnie, bez konieczno

podejmowania okre

lonych decyzji

dostosowawczych reaguj

na zmiany koniunktury.

nazywane automatycznymi stabilizatorami.

Funkcja stabilizacyjna

Do mankamentów aktywnej polityki fiskalnej nale

żą

opó

nienia w oddziaływaniu jej instrumentów, m.in.

poniewa

wymagaj

one zmian legislacyjnych.

Rodzaje przyczyn opó

nie

: diagnostyczne, decyzyjne,

wdro

eniowe, zwi

zane z czasem reakcji podmiotów na

wprowadzone narz

dzia interwencyjne.

Prace empiryczne od l. 60.: ze wzgl

du na opó

nienia

dowa polityka stabilizacyjna mo

e sprzyja

wzmacnianiu

waha

cyklicznych, zamiast je tłumi

i per saldo mo

powodowa

cej szkód ni

ytku.

Od lat 70. i 80. XX w. odchodzi si

od aktywnej polityki

fiskalnej na rzecz jej pasywnej formy.

Funkcja stabilizacyjna

(Rozdział 6 Hall, Taylor, Makroekonomia, PWN 2004)

Funkcja konsumpcji

C = a + b(1-t)Y

Konsumpcja zale

y od:

a – konsumpcji autonomicznej (bez wzgl

du na

cokolwiek ludzie musz

konsumowa

na minimalnym

poziomie,

eby

b – kra

cowa skłonno

ść

do konsumpcji (ile wydajemy na

konsumpcje z ostatniej zarobionej złotówki)

Y – dochód narodowy – im wi

kszy, tym wi

ksza

konsumpcja

Funkcja stabilizacyjna

Y = C+I+G+X

Y = a + b (1 – t) Y + I + G + X

Y = a+I+G+X / (1-b(1-t))

Załó

my,

e t = 0, a warto

ść

inwestycji

zmniejszyła si

∆

Y = [

1 / 1-b(1-t)]

∆

Mno

nik

Bo pozostałe składniki PKB niezmienne.

Funkcja stabilizacyjna

Im wy

sza stopa podatku,

tym mniejsze fluktuacje.
Np. przy 0,3 stopie podatku
wzrost/spadek inwestycji o
10 mld zł spowoduje
wzrost/spadek PKB o 27
mld zł, podczas gdy bez
stabilizatora zmiana
wyniosłaby 52,6 mld zł.

Dochody z podatku mo

przeznaczy

na zwi

kszenie

G, co poprzez działanie
mno

nika przyczyni si

zwi

kszenia PKB.

mno

nik

0,1

0,9

5,26

0,2

0,9

3,57

0,3

0,9

2,70

0,4

0,9

2,17

0,5

0,9

1,82

Redystrybucyjna funkcja finansów
publicznych

Zró

nicowanie społecze

stwa pod wzgl

dem maj

tkowym i

dochodowym jest d lat przedmiotem zainteresowania
ekonomistów, ale i opinii publicznej – praktycznie ka

dy ma

na ten temat swoje zdanie.

Wielu chce wiedzie

, dlaczego ich sytuacja materialna jest

gorsza od innych, cz

sto przy tym uwa

e stan taki nie

adnego uzasadnienia.

ęść

uwa

e nierówno

ci dochodowe nie powinny by

korygowane przez pa

stwo poniewa

ogranicza to sił

bod

ców do pracy i podejmowania ryzyka w działalno

gospodarczej, które je

li zbyt słabo wynagradzane nie

zostanie podj

te.

Redystrybucyjna funkcja finansów
publicznych

Pod wpływem

cieraj

cych

doktryn pa

stwa w pewnej

(zró

nicowanej) mierze

decyduj

na redystrybucj

dochodów.
Obok – krzywa Lorenza –
obrazuj

ca nierówno

dochodowe w społecze

stwie

Linia 45 st. – absolutna równo

ść

Redystrybucja - początki

Bismarck: wprowadzenie ubezpiecze

społecznych dla

robotników w 1883 roku w celu m.in. w celu
powstrzymania zmian demokratycznych:

Panowie demokraci b

zwiewa

, gdy lud zda sobie

spraw

e władca lepiej si

zajmuje jego sprawami.

Pierwsze progresywne podatki dochodowe – Anglia 1798
r. – dochód pow. 60 funtów rocznie. Maksymalna stawka
10% od dochodu pow. 200 funtów, (

redni dochód – 20

funtów rocznie), zniesiony w 1816 r.

Rabushka - Powszechny był pogl

d „

e podatek

dochodowy jest ci

ęż

arem zbyt ohydnym, by nakłada

na człowieka, gdy

ujawnia stan jego finansów

urz

dnikowi podatkowemu.”

Początki progresji podatkowej

USA 1861-1864 – 3% i 5%, potem 5% i 10%. Ponowne
wprowadzenie 1913 r. – stawki 1%-7% - obj

ł ok. 2%

rodzin. W 1914 r. podwy

szenie z 1% do 6% i z 7% do

77%. Lata 40. i 50. - najwy

sza stawka 94%

W. Brytania 83%

Szwecja - Astrid Lindgren – nagroda Nobla – podatki od
nagrody i opłaty w ł

cznej wysoko

ci ponad 100%.

Reagan – l. 80-te z 70% do 28% - wzrost wpływów
podatkowych.

Odr

bnie redystrybucja prowadzona jest przez podatki

spadkowe.

Rozwój koncepcji redystrybucji

Keynes mno

niki.

F.Y. Edgeworth (1959) – utracone korzy

ci z opodatkowania

wysokich dochodów s

sze ni

utracone korzy

ci z

opodatkowania dochodów ni

szych – dochody po

opodatkowaniu powinien by

w mo

liwie du

ym stopniu

równe.

J. Rawls (1972): „Nierówno

ci społeczne i ekonomiczne

powinny by

ustalone tak,

e zarówno przynosz

najwi

ksz

korzy

ść

najmniej uprzywilejowanym, jak i przywi

zane s

urz

dów i pozycji otwartych dla wszystkich w warunkach

uczciwej równo

ci szans”.

Krytyka liberałów

Dwa stanowiska

1. Spencer (1884), Nozick (1974) – obrona własno

prywatnej ze wzgl

dów moralnych, jako prawa naturalnego –

dy powinien mie

prawo do dokonania podziału zysków z

własnej pracy (sprawiedliwo

ść

zasobu), lub odziedziczonego

maj

tku (sprawiedliwo

ść

transferu).

2. Hayek, Friedman (Hume, Smith, Mill) – wsparcie własno

prywatnej i rynku jako instytucji maksymalizuj

cych ogólny

dobrobyt.

F.A. Hayek (1976):

Utrata po

ytku z informacyjnej funkcji płac,

Utopia sprawiedliwo

ci społecznej i utrata wolno

indywidualnej.

F.A. Hayek

„Im bardziej pozycja ludzi staje si

zale

na od działa

du, tym bardziej b

oni domagali, aby rz

ąż

ył do jakiego

liwego do rozpoznania

porz

dku sprawiedliwo

ci rozdzielczej.; a im bardziej

dy próbuj

urzeczywistni

jaki

zało

ony wzór

żą

danego podziału, tym bardziej musz

one

podda

sytuacj

ró

nych osób (…) swojej kontroli.

Tak długo, jak wiara w sprawiedliwo

ść

społeczn

kieruje działaniem politycznym, proces ten musi
stopniowo coraz bardziej przybli

do systemu

totalitarnego.”

Efekty wzrostu wydatków publicznych

Wzrost wydatków publicznych zgodnie z prawem
Wagnera (

Adolf Wagner w 1892 r. na podstawie

obserwacji wydatków publicznych sformułował prawo ich
stałego wzrostu

)

– przewidywane granice wzrostu:

Shirras (1925 r.): 20% dochodu narodowego.

Wielka Brytania w czasie (II) wojny: 80%.

Redystrybucja

Wydatki socjalne w niektórych państwach (% PKB)
Na podst. Cohen, Kłopoty dobrobytu, wyd. Znak 2000

USA

publ/PKB

soc./PKB

publ/PKB

11,1

18,5

17,8

26,8

27,8

32,2

33,2

soc./PKB 2,192 3,053 5,957 5,696 5,199 8,896 15,2 19,06

1912 1920 1930 1938 1950 1960 1970 1980

Francja

publ/PKB

soc./PKB

publ/PKB

12,8 32,8 21,9 26,5 41,1 38,6 40,1 48,3

soc./PKB 0,517 1,818 2,558 3,044 4,214 11,75 12,04 14,92 21,83

1872 1912 1920 1930 1938 1950 1960 1970 1980

Niemcy

publ/PKB

soc./PKB

publ/PKB

6,7

21,1 30,3 43,1 48,2 41,8 43,8 37,6 46,9

soc./PKB 0,52 4,77 20,3 30,4

27,4 21,9 24,6 32,3

1881 1910 1925 1930 1938 1950 1960 1970 1980

Wlk. Brytania

publ/PKB

s oc./PKB

publ/PKB 10,3 20,1

28,9 28,9

32,6 39,3

44,6

s oc./PKB

1,85 5,21

10,9 13,3

21,6

26,8

1900 1920 1938 1950 1960 1970 1980

Wysoki udział sektora publicznego a wzrost

Niektórzy ekonomi

ci ł

wzrost wydatków

publicznych ze spowolnieniem wzrostu
gospodarczego.

Robert Barro (1989) wykazuje,

e wzrost udziału

sektora finansów publicznych w PKB o 1 pp
oznacza zmniejszenie tempa wzrostu
gospodarczego o 0,12 pp.

W latach 90 mo

na było zaobserwowa

zmniejszenie poziomu wydatków publicznych w
PKB. (Joumard)

Zachowanie administracji

M. Friedman upatruje przyczyn nieefektywno

ci pa

stwa

opieku

czego w samej zasadzie jego funkcjonowania.

Na kogo wydajemy

Czyje
pieni

dze

Na siebie

Na kogo

innego

Nasze
własne

Kogo

innego

Źródło: I. Joumard ,

Tax Systems in European
Union Countries

, w:

OECD Economic
Studies No. 34,
2002/1,

Troska o efektywność i konkurencja
podatkowa

W latach 1940 – 1980 stosowano silnie progresywne opodatkowanie
dochodów, zauwa

ono jednak,

e zwi

ksza to bod

ce do unikania

opodatkowania i stwarza antybod

ce do ci

ęż

szej pracy i prowadzi do

ucieczki najbogatszych osób za granic

(np. z Niemiec do

Szwajcarii)

Tabela górne kra

cowe stopy podatku dochodowego

1980

2000

Zmiana (pp)

Francja

-6

Niemcy

-6

Włochy

-21

Japonia

-25

Korea

-41

Holandia

-20

USA

-28

W. Brytania

-43

OECD 26

-20

Podatki – Podatek dochodowy od osób fizycznych
(ang. PIT - personal income tax) Skala podatkowa

Progresja szczeblowa: do 2009 r. 19%, 30%, 40%.

Niektóre dochody opodatkowane stawkami liniowymi: np. od
zysków kapitałowych, od dochodów z lokat.

Dochody z działalno

ci gospodarczej wybór 19% lub na

zasadach ogólnych.

Niektóre dochody
z działalno

ci gosp.

wg uproszczonych
zasad (ryczałty).

Obecnie obowi

zuje

dwustopniowa skala
podatkowa:

18 proc. i 32 proc

Podatki – Podatek dochodowy od osób fizycznych
(ang. PIT - personal income tax)

Obni

enie stawek podatków osobistych jest m.in. efektem

zwi

kszania w ci

gu ostatnich 50 lat obci

ąż

z tytułu

ubezpiecze

społecznych.

Pierwotnie niewielki odsetek osób w wieku podeszłym
utrzymywany był przez wielu pracuj

cych w wieku produkcyjnym.

Obecnie

rednia długo

ść ż

ycia znacznie si

wydłu

yła, za

liczba

osób w wieku produkcyjnym na skutek coraz ni

szej

rozrodczo

ci znacz

co zmniejszyła si

Z tego powodu zwi

kszał si

klin podatkowy:

redni klin podatkowy jest sum

składek na ubezpieczenie

społeczne płaconych przez pracodawców i pracowników oraz
podatku dochodowego od osób fizycznych przedstawion

jako

procent kosztów pracy brutto, tj. wynagrodzenia brutto plus składek
pracodawcy na system ubezpiecze

społecznych.

Klin
podatkowy

Dynamika
obci

ąż

podatkowych
dochodów

Excel: Klin
podatkowy w
krajach OECD
w 2010 r.

ródło: OECD,

Taxing Wages
2009-2010

Podatek dochodowy od osób prawnych
ang. CIT – corporate income tax

W latach 1990. i 2000. zmniejszały si

tak

stawki podatku dochodowego od osób
prawnych – zjawisko to jest m.in. efektem
konkurowania krajów o kapitał.

stwa o najwy

szych stawkach podatków

CIT w Europie (np. Niemcy, Francja) próbuj

zaradzi

temu forsuj

c na poziomie Unii

harmonizacj

podatków bezpo

rednich.

Stawka CIT w Polsce: 19 proc.

Podatkowy szanta

Rzeczpospolita, 14 maja 2004

Podatki – Podatek od towarów i usług (PTU)
ang. VAT – Value added tax

Na podst. Owsiak, Finanse publiczne. Teoria i praktyka, PWN, Warszawa 2001

Istota:

PTU jest odmian

podatku obrotowego wielofazowego.

Opodatkowuje tylko obrót netto i obci

ąż

a w zasadzie tylko

finalnego odbiorc

– konsumenta.

dy uczestnik fazy zbytu płaci podatek proporcjonalnie do

warto

ci dodanej przez siebie.

Nie powoduje to kumulacji obci

ąż

u jednego z uczestników

obrotu i nie zniech

ca do podejmowania kooperacji, jak w

przypadku wcze

niej stosowanego podatku obrotowego.

Producent nie jest zainteresowany wytwarzaniem towarów w jak
najwi

kszym stopniu we własnym zakresie.

Wad

jest przerzucony na podatników obowi

zek prowadzenia

czaso- i pracochłonnej ewidencji.

Podatki – Podatek od towarów i usług (PTU)
ang. VAT – Value added tax

W Polsce od 2011 r. obowi

zuj

stawki 23%, 8% i 5%.

Minimalna stawka VAT w UE – 15%
Minimalna obni

ona stawka VAT – 5%.

Harmonizacja dokonana

m.in. ze wzgl

du na:

ęć

unikni

cia nadmiernego

zró

nicowania konkurencyj-

ci poszczególnych pa

stw,

pocz

tkowo planowane

uczynienie z VAT jednego
z głównych

ródeł dochodów

bud

etu UE.

Mapa: VAT w UE w 2010 r.

ródło: Gazeta prawna,

2.06.2010 r.

Podatki - podatek akcyzowy

Akcyzy nale

żą

do najstarszych form podatków. Dawniej

nazywano czasem akcyz

podatki w ogóle.

Tradycyjnie akcyz

nakładano na: sól, zapałki, cukier, alkohol.

Akcyza to podatek po

redni, w cało

ci zasilaj

cy bud

stwa.

Od strony podatnika formalnego cechy charakterystyczne dla
podatków przychodowych,

od strony podatnika rzeczywistego - dla konsumpcyjnych.

Podatki - podatek akcyzowy

Przedmiotowy zakres opodatkowania

Podatki akcyzowe od

1) paliw silnikowych, olejów opałowych i gazu,

2) napojów alkoholowych,

3) wyrobów tytoniowych

zostały zharmonizowane na poziomie Wspólnoty, aby od 1
stycznia 1993 r. pa

stwa członkowskie mogły utworzy

Jednolity

Rynek Europejski bez uszczerbku dla interesów krajów, w których
opodatkowanie akcyz

było wy

sze. Podobnie zharmonizowane

zostały przepisy dotycz

ce podatku VAT. Brak zharmonizowania

podatków bezpo

rednich wynikał z uznania ich za mniej

zakłócaj

ce neutralno

ść

systemów fiskalnych wzgl

dem handlu.

Podatki - podatek akcyzowy

składniki ceny benzyny

ródło: Łukasz Piechowiak,

Dlaczego paliwo w Polsce jest
drogie? Bankier.pl, 2011-03-24

adniki ceny

paliwa

PB 95

Cena w rafinerii

2,40 z

2,80 z

Akcyza

1,56 z

1,04 z

ata paliwowa

0,09 z

0,23 z

VAT

0,85 z

0,81 z

Mar

a stacji (ok.

3,5 - 5%)

0,25 z

Suma

5,15 z

5,13 z

Dochody i
wydatki
budżetu
państwa

ród

o: GUS, Ma

y rocznik statystyczny

PKB w 2009 r.: 1 343 366,1 mln z

Inne ważniejsze składniki dochodów sektora
finansów publicznych

Dochody jednostek samorz

du terytorialnego: 154,8 mld zł

(wpływy z dotacji, subwencji, PIT, CIT, pod. Od
nieruchomo

ci itd.);

Fundusz Ubezpiecze

Społecznych: wpływy ze składek: 86,5

mld zł, (wydatki w 2009 r. 151,5 mld zł)

plus inne fundusze celowe (Fundusz Emerytalno-Rentowy
KRUS, Fundusz Pracy, PFRON i in.);

Narodowy Fundusz Zdrowia – wpływy ze składek 52,6 mld zł.

Excel – dochody publiczne.

Dzień
wolności
podatkowej

Źródło:
wikipedia

Country

Day of year

% burden

Date of year

Updated

India

20%

14 March

2000

United States

26.9%

9 April

2010

Australia

112

30.7%

22 April

2008

Estonia

114

31.1%

24 April

2007

Hungary

140

38%

20 May

2008

New Zealand

141

39%

21 May

2008

Spain

119

33%

29 April

2010

Slovakia

142

38.8%

3 June

2011

Lithuania

124

34.0%

5 May

2011

Brazil

147

40%

27 May

2008

United Kingdom

150

40.9%

30 May

2010

Belgium

159

43.3%

8 June

2010

Czech Republic

161

44.1%

11 June

2007

Israel

173

47.4%

22 June

2010

Poland

174

47.7%

23 June

2010

Germany

190

51.73%

8 July

2008

France

197

53.6%

16 July

2007

Sweden

200

55%

20 July

2010

Norway

210

56.7%

29 July

2007

Deficyt budżetowy i dług publiczny

Polityka fiskalna prowadzona przez wi

kszo

ść

krajów UE

ąż

e si

z wysokimi wydatkami publicznymi, które z reguły

przewy

szaj

dochody bud

etowe.

Excel: wydatki publiczne, deficyt

Utrzymuj

cy si

w dłu

szym okresie deficyt prowadzi do

wzrostu długu publicznego.

Efekty, które społecze

stwo mo

e uzyska

z tytułu

zadłu

enia zale

y od sposobu, w jaki pa

stwo wykorzystuje

yczki; je

eli przeznaczy si

je na inwestycje

umo

liwiaj

ce w przyszło

ci osi

gni

cie wysokiego tempa

wzrostu PKB, to mo

na liczy

e szybki rozwój kraju

umo

liwi spłat

długu. Nietrafione inwestycje, lub

przeznaczenie zadłu

enia n konsumpcje z reguły prowadzi

do przerzucenia zwi

kszonych kosztów na przyszłe

pokolenia.

Deficyt budżetowy i dług publiczny

Kryteria z Maastricht (1992) odnosz

ce si

do deficytu

sektora finansów publicznych (maks. 3% PKB) oraz długu
publicznego (maks. 60% PKB) do kryzysu z lat 2008/9
działały dyscyplinuj

co na kraje UE.

(Excel – dług publiczny)

Zasady zwi

zane z ograniczeniami wynikaj

cymi z poziomu

długu publicznego (tzw. procedury ostro

ciowe i

sanacyjne) w Polsce:

w przypadku przekroczenia relacji pa

stwowego długu

publicznego do PKB jednej z wielko

ci progowych (50%, 55%

oraz 60% PKB) automatycznie uruchamiane s

okre

lone

prawem procedury.

Istnienie ww. reguł ma zapewni

przestrzeganie

konstytucyjnej reguły, i

stwowy dług publiczny nie mo

przekroczy

3/5 warto

ci PKB.