Zaburzenia psychosomatyczne
choroby somatyczne, na których
przebieg lub wystąpienie rzutują
czynniki psychologiczne
Zaburzenia psychosomatyczne
choroby somatyczne, na których
przebieg lub wystąpienie rzutują
czynniki psychologiczne
... Choroby w których etiopatogenezie
udowodniono znaczącą rolę czynnika
psychologicznego głównie emocjonalnego
(nieprawidłowa transformacja lęku),
powodującego objawy psychofizjologiczne,
które doprowadzają ostatecznie do
organicznych uszkodzeń narządów i tkanek.
Rozwój medycyny psychosomatycznej
•
Okres psychodynamiczny (Freud i jego następcy)
- Aleksander (7 jednostek chorobowych)
- Dunbar (klasyfikacja typów osobowości
predysponujących do zachorowania
•
Okres psychofizjologiczny (Wolff, Selye – lata 60)
– związany z badaniami nad stresem i jego
wpływem na powstawanie chorób
Podział zaburzeń psychosomatycznych
(Luban – Plozza)
•
Objawy konwersyjne (charakter symboliczny –
próba rozwiązania konfliktu), dotyczą narządu
ruchu i zmysłów (parestezje, psychogenna ślepota,
histeryczne porażenie kończyn)
•
Objawy czynnościowe (dawne nerwice narządowe)
– zaburzenia czynności narządów lub układów, ale
bez wykładników uszkodzenia danej tkanki
•
Zaburzenia psychosomatyczne w węższym
znaczeniu – „klasyczna siódemka Aleksandra”
(astma oskrzelowa, colitis ulcerosa, nadciśnienie
tętnicze, RZS, neurodermatitis, choroba wrzodowa
dwunastnicy, nadczynność tarczycy)
Aleksytymia
•
inaczej „brak słów dla emocji”
•
trudności w werbalizacji przeżywanych stanów
emocjonalnych – skąpe opisywanie, ubogie
słownictwo (nie potrafią opowiadać o swoim
życiu wewnętrznym)
•
brak zdolności do fantazjowania, „stan
ograniczenia wyobraźni”
•
wrażenie dobrze przystosowanych do otoczenia,
pozory zadowolonych z siebie
Reakcja psychosomatyczna
•
występuje u ludzi zdrowych
•
nie jest wynikiem zaburzeń rozwoju
emocjonalnego
•
pojawia się w szczególnie stresującej sytuacji
•
mija z ustąpieniem bodźca
•
przykłady: zawroty głowy po nagłej ucieczce,
utrata apetytu po stracie najbliższej osoby, bicie
serca na widok ukochanego
Podział zaburzeń
psychosomatycznych wg ICD 10
•
F 45 Zaburzenia występujące pod postacią
somatyczną
•
F 54 Czynniki psychologiczne i
behawioralne związane z zaburzeniami
lub chorobami klasyfikowanymi
w innych rozdziałach
•
F 50 Zaburzenia odżywiania się
F 45. Zaburzenia pod postacią
somatyczną
•
F 45.0 Zaburzenia somatyzacyjne (z somatyzacją)
•
F 45.1 Zaburzenia pod postacią somatyczną,
niezróżnicowane
•
F 45.2 Zaburzenia hipochondryczne
•
F 45.3 Zaburzenia autonomiczne występujące pod
postacią somatyczną
•
F 45.4 Uporczywe bóle psychogenne
•
F 45.8 Inne zaburzenia pod postacią somatyczną
F 45.0 Zaburzenia somatyzacyjne
•
nawracające, zmienne skargi somatyczne
dotyczące rozmaitych narządów i układów ciała
utrzymujące się co najmniej przez 2 lata
•
brak adekwatnych przyczyn somatycznych dla
opisywanych dolegliwości
•
uporczywa odmowa akceptowania porad i
zapewnień wielu lekarzy w sprawie nieobecności
schorzeń somatycznych warunkujących objawy
•
zaburzenia zachowań społecznych – unikanie
pełnienia ról i wykonywania zadań
•
przykłady: ból, wzdęcia, odbijania, nudności,
swędzenie, pieczenie, wysypki, cierpnięcie
F 45.1 Zaburzenia pod postacią
somatyczną, niezróżnicowane
Skargi są wielorakie, zmienne i uporczywe, ale brak
jest pełnego obrazu klinicznego somatyzacji, tzn:
•
brak gwałtownego i dramatycznego wyrażania
skarg
•
stosunkowo mała liczba dolegliwości (poniżej 6)
•
bez upośledzenia funkcjonowania społecznego
•
krótszy czas trwania (poniżej 2 lat)
F 45.2 Zaburzenia hipochondryczne
•
trwałe przekonanie o obecności co najmniej jednej
poważnej choroby somatycznej, któremu
towarzyszą skargi nie mające uzasadnienia
przedmiotowego
•
brak podstaw w wielokrotnie powtarzanych
badaniach
•
nadmierne zainteresowanie czynnościami ciała &
lęk i niepokój (życie i zdrowie jest zagrożone!!!)
•
dolegliwości mniej liczne, bardziej trwałe
•
lęk o zdrowie a brak współpracy z lekarzem
F 45.3 Zaburzenia autonomiczne
pod postacią somatyczną
•
dotyczą narządów i układów ciała pozostających
pod kontrolą układu autonomicznego: sercowo-
naczyniowego, żołądkowo-jelitowego,
oddechowego, moczowo-płciowego
•
dwie grupy objawów
- objawy pobudzenia układu wegetatywnego
(przyspieszenie akcji serca, poty, zaczerwienienie
skóry, drżenie)
- objawy specyficzne, subiektywne (ból serca,
żołądka, uczucie ściskania, wzdęcia, rozdymania)
F 45.4 Uporczywe bóle psychogenne
•
uporczywy i silny ból, którego geneza nie może
być w pełni wyjaśniona procesami
fizjologicznymi, ani obecnością zaburzeń
somatycznych
•
ból występuje w związku z konfliktem lub
problemami psychospołecznymi
•
objawy powodują zwiększenie zainteresowania
pacjentem
•
np. psychogenne bóle krzyża lub głowy
F 45.8 Inne zaburzenia występujące
pod postacią somatyczną
•
rozmaite zaburzenia nie spowodowane chorobą
somatyczną ani widocznymi dysfunkcjami układu
autonomicznego
•
lokalizowane w jednym narządzie lub układzie
•
ściśle związane w czasie ze stresującym
wydarzeniem
•
przykłady: zaburzenia połykania (globus
histericus), psychogenny kręcz karku, świąd
psychogenny, psychogenne zaburzenia
miesiączkowania
F 54 Czynniki psychologiczne i
behawioralne związane z zaburzeniami
lub chorobami klasyfikowanymi w
innych rozdziałach
- Klasyczna „siódemka Aleksandra”
Astma oskrzelowa
Colitis ulcerosa
Nadciśnienie tętnicze i choroba wieńcowa
Neurodermatitis
Choroba wrzodowa
Nadczynność tarczycy
Choroba wieńcowa
Czynniki ryzyka
•
Wiek
•
Płeć męska
•
Palenie papierosów
•
Wysokie RR
•
Wysoki poziom cholesterolu
•
Brak aktywności fizycznej
•
Osobowość typu A
... Człowiek, który pierwszy wstaje i ostatni
kładzie się spać, którego chlebem powszednim jest
dokładność, dążenie do sukcesu finansowego,
zawodowego lub politycznego, po 25 lub 30 latach
nieustannej harówki dochodzi do punktu w którym
może sobie powiedzieć: „duszo, zgromadziłaś oto
dobra na wiele lat, możesz odpocząć”
nieświadomy tego, że sierżant polowy już wysłał
ostrzeżenie.
(W. Osler, Kanada XIXw.)
Cechy osobowości typu A
•
życie pod presją czasu – zawsze wyznaczony
termin
•
postawa rywalizacji
•
ambicja
•
dążenie do sukcesu
•
niecierpliwość
•
gwałtowność mowy i gestów
•
wrogie nastawienie do otoczenia
Czy masz osobowość typu A?
•
czy Twój partner mówi ci, że jesz za
szybko?
•
jak ocenia Twój poziom aktywności?
•
czy kiedykolwiek wyznaczasz sobie
terminy zakończenia jakiegoś zadania, albo
ilość zadań do wykonania w danym dniu?
•
kiedy jesteś zajęta/y pracą i ktoś (nie szef)
ci przeszkadza co czynisz?
Choroba wrzodowa
•
predyspozycje: stres – np. zawód związany
z dużym napięciem
•
osobowość: nierozwiązany konflikt między
niezależnością i zależnością
•
leczenie: psychoterapia – odpoczynek,
relaksacja, techniki opanowania lęku
Wrzodziejące zapalenie jelita
grubego
•
zaostrzenie uwarunkowane stresem, a
remisja zapewnieniem wsparcia
•
cechy osobowości: niedojrzałość, trudność
w podejmowaniu decyzji, sumienność,
stawianie wymagań otoczeniu (w sposób
niejawny), obawa przed utratą ważnej
osoby
•
leczenie: uwzględnia psychoterapię
Nadciśnienie tętnicze
•
wewnętrzny konflikt między bodźcami agresji a
poczuciem zależności
•
sposób zachowania nadmiernie zaadaptowany,
skoncentrowany na wizerunku zewnętrznym
•
tendencje do omijania sytuacji konfliktowych
•
powściągliwość w wyrażaniu uczuć
•
leczenie: informacje o chorobie, samokontrola,
terapia relaksacyjna i behawioralna
Diagnostyka
•
dokładne przebadanie somatyczne
•
odróżnienie zaburzeń psychosomatycznych od
urojeń hipochondrycznych
•
czynniki powodujące uporczywość zaburzeń
psychosomatycznych
określony typ osobowości
zakłócenia funkcjonowania społecznego
błędy lekarzy - UZALEŻNIENIA
Leczenie
•
Psychoterapia
•
Farmakoterapia
- unikać benzodiazepin
- małe dawki leków przeciwdepresyjnych,
lub przeciwlękowych o innym
mechanizmie działania, np. buspiron
F 50 Zaburzenia odżywiania się
•
F 50.0 Jadłowstręt psychiczny
•
F 50.1 Jadłowstręt psychiczny atypowy
•
F 50.2 Żarłoczność psychiczna
•
F 50.3 Żarłoczność psychiczna atypowa
•
F 50.4 Przejadanie się związane z innymi
•
czynnikami psychologicznymi
•
F 50.5 Wymioty związane z innymi czynnikami
•
psychologicznymi
•
F 50.8 Inne zaburzenia odżywiania się
•
F 50.9 Zaburzenia odżywiania się nieokreślone
Jadłowstręt psychiczny
•
zaburzenie charakteryzujące się celową utratą
masy ciała wywołaną i często podtrzymywaną
przez pacjenta
•
najczęściej dziewczęta w okresie pokwitania i
młode kobiety
•
jeżeli zaburzenie wystąpi przed pokwitaniem –
zahamowanie rozwoju fizycznego (wzrost,
miesiączkowanie, wtórne cechy płciowe)
Jadłowstręt psychiczny
– kryteria ICD 10
•
15% utrata należnej masy ciała
•
sposoby: unikanie „tuczących potraw”, wymioty,
środki przeczyszczające, wyczerpujące ćwiczenia
fizyczne, leki tłumiące łaknienie, leki moczopędne
•
zaburzone wyobrażenie własnego ciała (dążenie
do zmniejszenia masy)
•
zaburzenia hormonalne (brak miesiączek,
zwiększenie hormonu wzrostu i kortyzolu, zmiana
metabolizmu hormonów tarczycy, zaburzenia
wydzielania insuliny)
Żarłoczność psychiczna
•
występuje niekiedy naprzemiennie z
jadłowstrętem psychicznym
•
okresy obżarstwa i nadmierne skupianie się
na kontroli masy ciała
•
rozpowszechnienie (kraje wysoko
rozwinięte, USA) 3-20%
Żarłoczność psychiczna
- kryteria ICD 10
•
stałe zaabsorbowanie jedzeniem, niepohamowane
pragnienie jedzenia
•
epizody żarłoczności – spożywanie olbrzymich
porcji pokarmów, niekiedy wysokokalorycznych
w krótkim czasie
•
przeciwdziałanie tuczącym skutkom spożywania
pokarmów (wymioty, głodówki, środki
przeczyszczające, leki tłumiące łaknienie,
preparaty tarczycy, leki moczopędne)
•
chorobliwa obawa przed otyłością – granica masy
ciała
Otyłość psychopochodna
•
skutek przejadania się jako reakcji na czynniki
stresowe
•
radzenie sobie z lękiem przez zbyt częste
spożywanie pokarmów
•
źródło nadwagi w okresie wczesnego dzieciństwa
– związek z trudnościami emocjonalnymi tego
okresu
•
w odróżnieniu od żarłoczności psychicznej nie
stosują ograniczeń dietetycznych, wyrozumiały
stosunek do nadwagi
Otyłość psychopochodna
- leczenie
•
przestrzeganie diety
•
psychoterapia – cel - zmiana zachowań
pacjenta
zmiana trybu życia
wyrobienie motywacji
usunięcie objawów nerwicowych