32
REHABILITACJA W PRAKTYCE 4/2006
FIZYKOTERAPIA
E
lektrostymulacja funkcjonalna (FES – z ang. Functional Elec-
trical Stimulation) jest szczególnym rodzajem zabiegu fizy-
kalnego, podczas którego za pomocą prądu elektrycznego od-
bywa się pobudzanie mięśni wykazujących upośledzenie lub
brak ośrodkowej kontroli ich funkcji i napięcia. FES może rów-
nież polegać na stymulowaniu nerwów zaopatrujących te mię-
śnie. Metoda ma za zadanie przede wszystkim uzyskanie uży-
tecznych czynnościowo ruchów. Jest doskonałym uzupełnie-
niem protetyki i ortotyki oraz rehabilitacji ruchowej dzieci i do-
rosłych. Istnieje kilka odmian elektrostymulacji czynnościowej
w chorobach dziecięcych, niektóre z nich są jeszcze w fazie
eksperymentów klinicznych (stymulacja nerwu promieniowe-
go u dzieci z porażeniem mózgowym). Wśród najlepiej opraco-
wanych i stosowanych w praktyce metod można wymienić: sty-
mulację czynnościową nerwu strzałkowego w reedukacji chodu
u osób z mózgowym porażeniem dziecięcym, stymulację czyn-
nościową w leczeniu bocznych skrzywień kręgosłupa oraz sty-
mulację czynnościową nerwu przeponowego u dzieci po ura-
zie rdzenia kręgowego.
Elektrostymulacja funkcjonalna nerwu strza
ákowego
Stymulację nerwu strzałkowego stosuje się głównie u chorych
z upośledzeniem chodu w przebiegu niedowładu lub porażenia
połowiczego, które jest konsekwencją mózgowego porażenia dzie-
cięcego. Chód dziecka dotkniętego hemiplegią (porażeniem po-
łowiczym) jest niezmiernie charakterystyczny. Kończyna pora-
żona jest sztywna (spastyczna) i w trakcie ruchu tułowia zata-
cza w stawie biodrowym ruch półkolisty (koszący). Na skutek
tego pacjent pochyla się ku uszkodzonej stronie. Upośledzenie
ruchomości w stawach powoduje znaczną trudność w lokomo-
cji do przodu nogi porażonej kurczowo. Ponieważ jej palce pod-
wijają się ku dołowi (stopa „opadająca” lub „końska”), trzeba wy-
wołać odwiedzenie i obwodzenie stopy, by efektywnie przemie-
ścić kończynę do przodu.
Metoda elektrostymulacyjnego wspomagania chodu została
opracowana przez Libersona w 1960 roku u chorych po udarze
mózgu oraz rozwinięta, unowocześniona i zastosowana klinicz-
nie przez Gracanina i Vodovnika. W 1981 roku Stefanovska i wsp.
W niniejszej pracy przedstawiono zastosowanie elektrostymulacji funkcjonalnej (FES) w chorobach dzie-
ci
Ċcych. Autor opisuje elektrostymulacjĊ czynnoĞciową nerwu strzaákowego w reedukacji chodu u osób
z mózgowym pora
Īeniem dzieciĊcym, stymulacjĊ czynnoĞciową w leczeniu bocznych skrzywieĔ krĊgo-
s
áupa oraz stymulacjĊ czynnoĞciową nerwu przeponowego u dzieci po urazie rdzenia krĊgowego.
Elektrostymulacja funkcjonalna
w chorobach dzieci
Ċcych
po raz pierwszy wykorzystali FES w przypadkach mózgowego po-
rażenia dziecięcego. Obecnie stosowane do pobudzenia nerwu
strzałkowego ortezy FES składają się z miniaturowego stymula-
tora, dwóch elektrod umieszczonych w specjalnym nakolanniku
bądź mankiecie, przewodów łączących oraz wyłącznika umiesz-
czonego pod piętą chorego we wkładce do buta. Stymulator zasi-
lany bateryjnie umieszczony jest na ogół na pasku od spodni, na-
tomiast elektrody przyczepia się nad nerwem strzałkowym w oko-
licy bocznej dołu podkolanowego.
W chwili oderwania pięty od podłoża wyłącznik w bucie zosta-
je włączony, elektrostymulator podaje serię impulsów na elektro-
dy, które pobudzają nerw strzałkowy. W tym momencie następu-
je skurcz mięśni wywołujących zgięcie grzbietowe stopy oraz jej
odwiedzenie i obrócenie, co zapobiega zawadzaniu stopy o pod-
łoże już na początku fazy przenoszenia kończyny w trakcie cho-
du. Po zetknięciu stopy z podłożem układ zostaje wyłączony i cykl
może być powtórzony.
Na uwagę zasługuje konieczność precyzyjnego rozmieszczania
elektrod nad nerwem, a także indywidualny dobór parametrów
elektrycznych impulsu dla danej osoby, uwzględniający stopień
ubytku motorycznego oraz psychicznego. Do stymulacji używa
się elektrostymulatorów, które generują serie impulsów o kształ-
cie prostokątnym, częstotliwości 25-50 Hz, czasie trwania impul-
sów 0,2-0,5 ms i regulowanym czasie stymulacji 0,3-2 s.
W wyniku FES wielokrotnie obserwuje się stopniową norma-
lizację procesu synchronizacji mięśni porażonych spastycznie
i ich antagonistów w kolejnych fazach chodu. Efekt ten prawdo-
podobnie wywołany jest nie tylko stymulacją neuronów rucho-
wych, ponieważ są one połączone z neuronami korowymi i pod-
korowymi, a także poprzez łuki odruchowe z dośrodkowymi neu-
ronami rdzeniowymi. Włókna tych neuronów zostają pobudzone
i wpływają bezpośrednio lub pośrednio na rdzeniowe neurony ru-
chowe, co może prowadzić do usprawnienia mechanizmów od-
ruchów. Powtarzana w czasie impulsacja powoduje więc uspraw-
nienie zarówno mięśni stymulowanych, jak i niestymulowanych,
co doskonali koordynację ruchową.
Z pewnością wśród przeciwwskazań należy wymienić znacz-
ne zmiany w kościach i stawach, uszkodzenia i zniekształcenia
stopy, przykurcze, urazy nerwu strzałkowego oraz otyłość. Scho-
rzenia te utrudniają lub też uniemożliwiają przeprowadzenie sty-
mulacji metodą FES.
Elektrostymulacja funkcjonalna
bocznych skrzywie
Ĕ krĊgosáupa
Boczne idiopatyczne skrzywienie kręgosłupa (skolioza idiopa-
tyczna) to zniekształcenie powstające głównie u dzieci i młodzie-
ży, które pojawia się ze szczególnym nasileniem w okresach przy-
spieszonego wzrostu.
Pierwsze skuteczne doświadczalnie elektrostymulacje mięśni
przykręgosłupowych przeprowadził Bayer w 1970 roku. Po udo-
Ryc. 1. FES nerwu strza
ákowego w przypad-
ku mózgowego pora
Īenia dzieciĊcego
Ryc. 2. FES w skoliozie
