14. AMIDY KWASOWE
są to pochodne kwasów karboksylowych, w których grupę hydroksylową w grupie
karboksylowej zastąpiono grupą –NH
2
, , lub :
C
O
R
NH
2
C
O
R
N
R
1
H
C
O
R
N
R
1
R
2
amid I-rzędowy
amid II-rzędowy
amid III-rzędowy
14.1.
OTRZYMYWANIE
1.
termiczny rozkład soli amonowych kwasów karboksylowych:
C
O
R
O
C
O
R
NH
2
T
- NH
4
+
+
H
2
O
lub soli amoniowych:
C
O
R
O
C
O
R
N
R
H
T
NH
3
R
-
+
H
2
O
+
2.
amono- i aminoliza chlorków kwasowych, bezwodników kwasowych i estrów:
C
O
R
Cl
C
O
R
NH
2
T
NH
3
H-Cl
+
+
C
O
R
NH
2
T
NH
3
(RCO)
2
O
C
O
R
O-H
+
+
C
O
R
NH
2
T
NH
3
RCOOR
1
OH
R
+
+
METODA SPECYFICZNA
1.
otrzymywanie formamidu
C
O
H
NH
2
NH
3
CO+
T, p
kat.
2.
otrzymywanie mocznika
CO
2
+ 2NH
3
+ H
2
O
O C
NH
2
NH
2
T, p
COCl
2
+ 4NH
3
+ 2NH
4
Cl
O C
NH
2
NH
2
fosgen
14.2.
REAKCJE CHARAKTERYSTYCZNE
1.
hydroliza (hydrolizują zarówno w środowisku kwaśnym jak i zasadowym)
RCONH
2
+ NaOH → RCOO
-
Na
+
+ NH
3
RCONH
2
+ HCl + H
2
O → RCOOH + NH
4
Cl
2.
tworzenie nitryli
RCONH
2
T
R-CN + H
2
O
N
R
H
N R
2
R
1
116
Repetytorium z chemii
MOCZNIK (diamid kwasu węglowego, karbamid)
o
pierwszy związek organiczny otrzymany na drodze syntetycznej (Wöhler 1828).
Mocznik jest końcowym produktem przemiany białek w organizmach ssaków;
występuje również w roślinach i grzybach
C
NH
2
O
NH
2
OTRZYMYWANIE
1.
z cyjanianu amonu (metoda historyczna Wöhler 1828):
NH
4
OCN
T
CO(NH
2
)
2
2.
bezpośrednia synteza z tlenku węgla(IV) i amoniaku
CO
2
+ 2NH
3
CO(NH
2
)
2
+ H
2
O
T, p
KAT
REAKCJE CHARAKTERYSTYCZNE
1.
hydroliza
kwasowa: CO(NH
2
)
2
+ H
2
O + 2H
+
→ 2NH
4
+
+ CO
2
↑
zasadowa: CO(NH
2
)
2
+ 2OH
-
→ CO
3
2-
+ 2NH
3
↑
enzymatyczna: CO(NH
2
)
2
+ H
2
O
ureaza
CO
2
↑ + 2NH
3
↑
2.
kondensacja (tworzenie biuretu)
H
2
N
C
O
N
H
C
O
NH
2
+ NH
3
T
C
NH
2
O
NH
2
C
NH
2
O
N H
H
WYKRYWANIE BIURETU
biuret reaguje w środowisku zasadowym z solami miedzi(II) dając fioletowy
kompleks:
C
N
Cu
C
N
O
H
C
N
O
N
H
H
C
O
H
O
N
N
H
H
2+
reakcja ta wykorzystywana jest do identyfikacji wiązań peptydowych w białkach
(reakcja biuretowa) patrz strona 134
3.
POLIMERYZACJA (trimeryzacja) mocznika:
N
H
2
C NH
2
O
NH
3
H N C O
H N C O
N
N
N H
O
H
O
H
O
T
+
kwas izocyjanowy
3
kwas izocyjanurowy
4.
reakcja polikondensacji (patrz str. 141) z metanolem – tworzenie aminoplastów
Amidy kwasowe
117
Ciekawostki
LSD-25; dietyloamid kwasu lizerginowego – alkaloid zawarty w sporyszu. Ma silne działanie
halucynogenne. Już niewielkie ilości tego związku (około 20
g) powodują uzależnienie. Oprócz
zaburzeń psychicznych LSD powoduje zmiany chromosomalne w komórkach rozrodczych, które są
przekazywane potomstwu.
Mocznik (diamid kwasu węglowego, karbamid); pierwszy związek organiczny otrzymany na drodze
syntetycznej (Wöhler 1828). Mocznik jest końcowym produktem przemiany białek w organizmach
ssaków; występuje również w roślinach i grzybach.
Witamina PP (amid kwasu nikotynowego) - najbardziej stabilna ze wszystkich witamin z grupy B.
N
CONH
2
Koramina (kardiamid) - lek pobudzający akcje serca i rozszerzający naczynia krwionośne.
N
C
N
O
C
2
H
5
C
2
H
5
Barbiturany – otrzymywane przez kondensację mocznika z estrami kwasu malonowego – związki
posiadające właściwości narkotyczne
N
C
C
C
N
C
O
O
C
2
H
5
C
2
H
5
O
H
H
N
C
C
C
N
C
O
O
C
2
H
5
O
H
H
C
6
H
5
Weronal
(kwas 5,5-dietylobarbiturowy)
środek przeciwbólowy
Luminal
(kwas 5-etylo-5-fenylobarbiturowy)
lek nasenny
Przykład 14.1.
W wyniku hydrolizy pewnego amidu otrzymano kwas benzoesowy i dietyloaminę. Amid ten miał wzór:
A.
C
N
O
C2H5
H
C
N
O
CH3
H
C
N
O
C2H5
C2H5
C
ONH4
O
C
NH2
O
C2H5
C2H5
B.
C.
D.
E.
Rozwiązanie:
Amidami są związki A, B, C i E; ich hydroliza prowadzi do otrzymania:
A.
C
O
N
H
C
2
H
5
+ H
2
O
C
O
O
H + C
2
H
5
NH
2
118
Repetytorium z chemii
B.
C
O
N
C
2
H
5
C
2
H
5
+ H
2
O
C
O
O
H + (C
2
H
5
)
2
NH
C.
C
O
N
H
CH
3
+ H
2
O
C
O
O
H + CH
3
NH
2
E.
C
O
NH
2
C
2
H
5
C
2
H
5
+ H
2
O
C
O
O
H
C
2
H
5
C
2
H
5
+ NH
3
Odpowiedź B
Przykład 14.2.
2000/F
Wskaż, w których parach (wierszach) związki mają taką samą rzędowość:
1. C
2
H
5
CONH
2
i CH
3
CH
2
CH(OH)CH
2
CH
3
;
2. acetamid i (CH
3
)
2
CHOH;
3. CH
3
CONHCH
3
i (CH
3
)
3
COH;
4. C
2
H
5
CON(CH
3
)
2
i (C
2
H
5
)
3
COH;
5. CH
3
CONHC
2
H
5
i cyklopentanol.
A. 4, 5
B. 1,2
C. 1,5
D. 3, 4
Rozwiązanie:
Rzędowość amidu
Rzędowość alkoholu
1
I-rzędowy
II-rzędowy
2
I-rzędowy
II-rzędowy
3
II-rzędowy
III-rzędowy
4
III-rzędowy
III-rzędowy
5
II-rzędowy
II-rzędowy
Odpowiedź A