Współczesne systemy
społeczno-gospodarcze
1
Współczesne systemy
społeczno-gospodarcze
1
Dział ekonomii zajmujący się studiami
porównawczymi między różnymi systemami
gospodarczymi
2
Pewna całość wyodrębniona z otoczenia,
pozostająca w określonych relacjach z tym
otoczeniem i pozostająca wewnętrznie
uporządkowana. W wewnętrznych strukturach
każdego systemu wyodrębniamy typowe
charakterystyczne składniki, które nazywamy
elementarnymi składnikami wewnętrznej
struktury
3
Jest systemem stanowiącym część systemu
gospodarki światowej i pozostaje ona w
relacjach z całą resztą gospodarki światowej
(czyli gospodarkami narodowymi)
4
Mechanizm alokacji
Forma własności
Rola planowania
Rodzaje bodźców ekonomicznych
Redystrybucja dochodu i zabezpieczeń
społecznych
Rola polityki i ideologii
5
1) poziom produkcji/dochodu narodowego per capita;
2) tempo wzrostu gospodarczego;
3) struktura PKB;
4) działanie członków społeczeństwa w oparciu o optimum Pareto;
5) „dynamiczna wydajność” oznaczająca alokację zasobów
zapewniającą maksymalizację wzrostu gospodarczego;
6) stabilność ekonomiczna, charakteryzująca się brakiem
występowania dużych wahań produkcji, zatrudnienia, czy
poziomu cen;
7) bezpieczeństwo ekonomiczne obywateli w sensie dochodu,
zatrudnienia, opieki zdrowotnej itp.;
8) stopień równomierności w podziale dochodu i dystrybucji
bogactwa;
9) stopień wolności obywateli, rozumiany jako możliwość pracy,
konsumpcji, inwestowania, czy swoboda działania w sferze
politycznej
6
7
Uniwersalna teoria. Pochodzi z nauk biologicznych.
Każdy organizm ma wbudowany mechanizm, który
działa automatycznie i przywraca równowagę. Jeżeli
mechanizm ten jest za slaby organizm przestaje
istnieć. Podobnie jest w systemach ekonomicznych.
8
Wspólnota plemienna (pierwotna)
Niewolnictwo
Feudalizm
Rynkowa gospodarka kapitalistyczna
Gospodarka realnego socjalizmu
9
Stadium społeczeństwa tradycyjnego
Stadium warunków koniecznych do startu
Stadium startu (take-off)
Stadium dojrzałości
Stadium masowej konsumpcji
10
Kraje centrum
Kraje peryferyjne
Kraje rozwinięte
Kraje rozwijające się
11
Państwa o niskim dochodzie narodowym
brutto per capita, który nie przekracza
1.025 USD;
Państwa o niższym średnim dochodzie
zawierającym się w przedziale od 1.026 USD
do 4.035 USD na mieszkańca;
Państwa o wyższym średnim dochodzie
wynoszącym od 4.036 USD do 12.475 USD per
capita;
Państwa o wysokim dochodzie na mieszkańca
przekraczającym poziom 12.476 USD
12
1000*
1500*
1820
1870
1913
1980
1993
2006
2008
D
OCHÓD
NARODOWY
PER
CAPITA
(
W
USD)
Świat
436
566
667
875
1 525
2 520
4 420
7 448
8 613
Kraje
rozwinięte
405
702
1 109
1 882
3 672
10 740
23 090
36 608
39 945
Kraje
rozwijając
e się
441
538
578
606
860
700
1 070
1 997
2 789
DOCHÓD
NARODOWY
(
W
MLD
USD)
Świat
117
248
695
1 113
2 732
10 329
23 112
48 462
60 587
Kraje
rozwinięte
12
52
194
505
1 557
7 923
18 248
36 795
43 190
Kraje
rozwijając
e się
103
195
501
608
1 175
2 406
4 865
11 678
17 408
Kraje
rozwinięte
/ świat
10,3%
21,0%
27,9%
45,4%
57,0%
76,7%
79,0%
75,9%
71,3%
Kraje
rozwijając
e się /
świat
88,0%
78,6%
72,1%
54,6%
43,0%
23,3%
21,0%
24,1%
28,7%
P
OPULACJA
(
W
MLN
)
Świat
268
438
1 042
1 272
1 791
4 101
5 502
6 538
6 692
Kraje
rozwinięte
35
75
175
268
424
742
812
1 031
1 069
Kraje
rozwijając
e się
233
363
867
1004
1 367
3 359
4 689
5 507
5 524
13
14
0
1000
2000
3000
4000
5000
6000
1000
1500
1820
1870
1913
1980
1993
2006
2008
kraje rozwinięte
kraje rozwijające się
niski, a często ujemny przyrost naturalny
wysokie wskaźniki średniej długości życia
zaawansowana opieka zdrowotna
zachwianie systemów ubezpieczeń
społecznych
problem ubóstwa relatywnego
nierównomierny rozkładu dochodów
marginalizacja
problemy ekologiczne
problemy społeczne i choroby cywilizacyjne
tzw. multinacjonalizm
15
rolnictwo jako dominujący sektor w gospodarce
dualizm gospodarczy i technologiczny
niski poziom lub brak przedsiębiorczości
wysokie bezrobocie
niska jakość siły roboczej
niski poziom oszczędności lub ich brak
niewystarczający rozwój instytucjonalny
zacofany system finansowy
ubóstwo
zakumulowane długi
szybkie tempo wzrostu ludności
dysproporcje w dystrybucji dochodu
wysoka śmiertelność i spadek przeciętnej długości życia
eksploatacja zasobów naturalnych
degradacja środowiska naturalnego
16
17
Osiąganie jak najwyższej efektywności
ekonomicznej.
Deregulacja.
Prywatyzacja i komercjalizacja sektora
publicznego.
Stworzenie warunków działalności
gospodarczej zbliżonych do modelu
rynkowego.
Sukces jednostki głównym motywem
rozwoju.
18
Dominacja własności prywatnej i jej ochrona
odpowiednimi przepisami prawnymi.
Przewaga dużych przedsiębiorstw i
korporacji.
Konkurencja niecenowa.
Anglosaski model nadzoru korporacyjnego z
jednostopniowymi organami nadzoru i
orientacją na akcjonariuszy.
19
Podporządkowanie gospodarki mechanizmom
rynkowym.
Niski stopień koncesjonowania gospodarki.
Regulacja w zakresie praktyk monopolowych,
społecznych kosztów zewnętrznych i usług
użyteczności publicznej.
20
Koncentracja kapitału i produkcji w rękach
korporacji.
Największy udział koncentracji produkcji
w przemyśle.
Promowanie nowoczesnych działów
gospodarki.
21
Brak bezpośredniej ingerencji państwa w
gospodarkę.
Sektor publiczny mało rozbudowany.
Państwo kontroluje finanse publiczne,
politykę fiskalną, monetarną, reguluje
prawnie działalność gospodarczą i buduje
środowisko sprzyjające rozwojowi
przedsiębiorczości.
Niski poziom fiskalizmu.
Prowadzenie monetarnej polityki
antyinflacyjnej.
22
Konkurencyjny, otwarty, kształtowany przez
mechanizmy rynkowe.
Większość siły roboczej zatrudniona w usługach.
Siła robocza mobilna, elastyczna, duża
wydajność pracy.
Słaba pozycja związków zawodowych i
robotników.
Brak regulacji prawnych ingerujących w politykę
zatrudniania - o zatrudnieniu decyduje
pracodawca.
Długi czas pracy.
Stosunki pracy mają charakter
zdecentralizowany.
23
Otwarty rynek finansowy, duża rola
w pozyskiwaniu kapitałów obcych.
Duża liczba fuzji i przejęć przedsiębiorstw.
Giełda jest instytucją prywatnoprawną, którą
tworzą i zarządzają nią podmioty
bezpośrednio zainteresowane rozwojem
rynku papierów wartościowych.
Duża rola giełd papierów wartościowych.
24
Wysoki potencjał gospodarczy, konsumpcja i
jakość życia.
Niskie zabezpieczenia socjalne.
Nierówny podział dochodów.
Narastanie zjawisk ubóstwa, marginalizacji,
kryminalizacji.
25
26
27
28
Osiąganie wysokiej lub średniej efektywności
ekonomicznej w połączeniu z ustrojowym
zabezpieczeniem świadczeń socjalnych.
System demokratyczny, partycypacyjny oraz
korporacyjny.
Solidaryzm społeczny najważniejszym
motywem rozwoju.
29
Własność prywatna oraz spółdzielcza.
Przejęcie przez sektor publiczny wielu usług.
Wielosektorowość.
Dominacja MSP.
Zasady uczciwej konkurencji ściśle uregulowane.
Nadzór korporacyjny typu germańskiego (Niemcy,
Austria) lub łacińskiego (Skandynawia) z
orientacją na instytucje i wpływem banków,
holdingów, pracowników, bogatych rodzin oraz
rządu.
30
Połączenie mechanizmów rynkowych z
umiarkowaną interwencja państwa (strategia
sterowanego mechanizmu rynkowego).
Negocjacje społeczne
Polityka antymonopolowa.
31
Brak koncentracji kapitału.
32
Rola państwa nie została jednoznacznie
określona.
Aktywna działalność na rzecz zwalczania
bezrobocia, inflacji, upadłości
przedsiębiorstw, zjawisk patologicznych.
Ochrona konkurencji rynkowej.
33
Aktywna rola państwa w funkcjonowaniu rynku,
uczestnictwo w tworzeniu miejsc pracy.
Często występujący solidaryzm płacowy (płace
ustala się na podstawie porozumień między
federacjami pracodawców i pracowników.
Silne uzwiązkowienie i partycypacja
w kierowaniu przedsiębiorstwem.
Duża ilość organizacji umożliwiających
i ułatwiających relację jednostka – państwo.
Przepisy chroniące pracowników.
Polityka pracy nastawiona na aktywizowanie
zawodowe i podnoszenie kwalifikacji.
Czas pracy krótszy niż w przypadku państw
systemu angloamerykańskiego.
34
Otwarty rynek finansowy (mniej niż w
systemie angloamerykańskim), jednak
przedsiębiorstwa są silniej powiązane
z bankami niż rynkiem kapitałowym.
Średnia lub duża w zależności od kraju rola
giełd.
W danym kraju z reguły funkcjonuje jedna
najważniejsza giełda.
35
Zapewnianie wszystkim obywatelom
względnie równych możliwości rozwoju.
Wysoka jakość życia.
Dążenie do zapewnienia minimum i
eliminacja ubóstwa.
36
37
38
Ekspansja.
Wysoka stopa akumulacji i mobilizacji
kapitału.
System dąży w swoich założeniach do
harmonii społecznej i ekonomicznej stąd
nazywa się go często kyosei.
Lojalność i kompetencja najważniejszymi
cechami wspierającymi rozwój.
39
Połączenie własności prywatnej z kontrolą
państwową.
Równoległe występowanie kapitalizmu sieciowego i
pracowniczego, z przewagą tego pierwszego.
Konkurencja między przedsiębiorstwami, wewnątrz
nich paternalizm.
Celem przedsiębiorstwa jest budowanie wartości
firmy dla interesariuszy (stakeholders) i
akcjonariuszy.
Dominacja konglomeratów.
Niewielkie rozmiary sektora publicznego.
Nadzór korporacyjny jednostopniowy z dużą rolą
banków, pracowników i oligarchii.
40
Połączenie mechanizmów rynkowych z
intensywną działalnością państwa.
41
Struktura zmonopolizowana.
Koncentracja produkcji i kapitału w rękach
konglomeratów, ale najwięcej jest MSP
rodzinnych będących podwykonawcami dla
dużych korporacji (np. dawnych japońskich
zaibatsu, przekształconych w keiretsu, czy
koreańskich czeboli).
42
Autokratyzm.
Długookresowe planowanie strategiczne.
Bezpośrednia ingerencja w sfery gospodarki
wspierające rozwój ekonomiczny.
Nadzór administracyjny.
Ograniczenie socjalnej funkcji państwa -
przejęły ją przedsiębiorstwa.
W większości przypadków istnienie tzw.
administracyjnego mechanizmu
naprowadzania, który wskazuje kierunki
aktywności przedsiębiorstw.
43
Brak związków zawodowych, ale w wielu przedsiębiorstwach istnieją
reprezentacje pracowników.
Preferowanie przez kierownictwo pracowników nad akcjonariuszami.
Zatrudnianie na długi okres czasu.
Stosunki pracy partnerskie (ścisłe relacje między kierownictwem
a pracownikiem) przy strukturze zhierarchizowanej, egalitaryzm w
podziale zarobków, poczucie stabilności zatrudnienia.
Scentralizowane kluczowe decyzje, natomiast personalne sprawy i
promocje podejmowane są przez zarząd przy współpracy z reprezentacją
pracowników.
Długoterminowe powiązania wewnątrz przedsiębiorstwa między
menedżerami, pracownikami, właścicielami i partnerem biznesowym.
Małe różnice płacowe wśród pracujących na identycznym stanowisku.
Indywidualizacja stosunków pracy i partycypacja.
Duża rola państwa w negocjacjach zbiorowych dotyczących płac.
Długi czas pracy.
44
Rola rynku finansowego i giełdy zróżnicowana
w zależności od państwa.
Niewielka liczba fuzji i przejęć
przedsiębiorstw oraz mało bankructw.
Członkami giełdy mogą być wyłącznie
licencjonowane firmy maklerskie.
Duża rola giełd papierów wartościowych.
45
Wysokie tempo wzrostu gospodarczego.
Względna równość w podziale dochodów.
Wysoka międzynarodowa konkurencyjność.
Wzrost deficytu budżetowego.
Powolne zwracanie się w kierunku modelu
azjatyckiego państwa dobrobytu.
46
47
Przemiany demokratyczne, procesy
liberalizacji, deregulacji, czy budowania
gospodarki rynkowej są często wmuszane
przez organizacje międzynarodowe i
wierzycieli (kraje rozwinięte).
Zaspokojenie, co najwyżej podstawowych
potrzeb ludności.
Strategie wkroczenia na ścieżkę rozwoju
rzadko zakończone powodzeniem.
48
Dominacja sektora prywatnego.
Brak ochrony własności prywatnej.
Przedsiębiorstwa państwowe działają w
ważniejszych działach gospodarki.
Często środki produkcyjne w rękach zamożnych
rodzin (właścicieli ziemskich), bądź polityków.
Zjawisko wykupywania areałów ziem przez
państwa rozwijające się bądź rozwinięte
(pewnego rodzaju kolonizacja).
Brak wykształcenia się indywidualnego nadzoru
korporacyjnego i przejmowanie praktyk
corporate governance w zależności od
pochodzenia firmy.
49
Podporządkowanie gospodarki instytucji
państwa przy jednoczesnym braku stabilności
politycznej.
W niewielu przypadkach zapoczątkowany
proces urynkowienia gospodarek.
50
Gospodarka mało zaawansowana, przewaga
sektora tradycyjnego. Występowanie
odizolowanych od reszty kraju enklaw
zaawansowania gospodarczego.
Eksport podstawowych surowców i mało
przetworzonych produktów.
Kapitał skupiony w rękach niewielkiej części
społeczeństwa.
Znaczna część społeczeństwa produkuje tylko
na własne potrzeby.
Dominacja wydatków na żywność.
51
Autokratyzm.
Państwo jako instytucja słabo wykształcone i
nisko zaawansowane instytucjonalnie.
Sektor publiczny mało efektywny.
Prowadzona polityka fiskalna rzadko
prawidłowo funkcjonuje (brak środków na
finansowanie dóbr publicznych).
Działalność państwa skupia się na spłacaniu
długów zagranicznych.
52
Regulacje pozamodelowe.
Niski stopień instytucjonalizacji rynku pracy
(brak ochrony praw pracownika i
pracodawcy).
Znaczna część ludności zatrudniona we
własnych gospodarstwach.
Transnarodowe korporacje eksploatują tanią
siłę roboczą.
53
Rynek finansowy praktycznie nie rozwinął
się.
Funkcjonowanie tylko podstawowych
instrumentów finansowych, które skierowane
są do niewielkiej części społeczeństwa.
Niewielka rola kredytów, pożyczek i
mikropożyczek.
Brak giełd papierów wartościowych.
54
Niskie tempo wzrostu gospodarczego, często
stagnacja, a nawet cofanie się w rozwoju.
Brak egalitaryzmu i niska jakość życia,
zadłużenie kraju.
Brak zabezpieczenia socjalnego, korupcja,
ubóstwo (często skrajne).
55