asystnet_osoby_niepełnosprawnej_346[02].Z2.02

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MINISTERSTWO EDUKACJI

NARODOWEJ

Lilia Kimber-Dziwisz

Alicja Klimowicz

Realizowanie potrzeb osoby niepełnosprawnej w zakresie
wykorzystania czasu wolnego 346

[02].Z2.02

Poradnik dla ucznia

Wydawca

Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy
Radom 2007

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Pedagogika czasu wolnego – zadania i zakres zainteresowań

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Funkcje czasu wolnego

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Sposoby spędzania czasu wolnego

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Organizacja czasu wolnego

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Indywidualna i społeczna wartość czasu wolnego

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

4.6. Wypoczynek czynny i bierny

4.6.1. Materiał nauczania

4.6.2. Pytania sprawdzające

4.6.3. Ćwiczenia

4.6.4. Sprawdzian postępów

4.7. Zainteresowania a sposób spędzania czasu wolnego

4.7.1. Materiał nauczania

4.7.2. Pytania sprawdzające

4.7.3. Ćwiczenia

4.7.4. Sprawdzian postępów

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Środki masowego przekazu a model spędzania czasu wolnego

4.8.1. Materiał nauczania

4.8.2. Pytania sprawdzające

4.8.3. Ćwiczenia

4.8.4. Sprawdzian postępów

4.9. Organizacja czasu wolnego w placówkach opiekuńczych

4.9.1. Materiał nauczania

4.9.2. Pytania sprawdzające

4.9.3. Ćwiczenia

4.9.4. Sprawdzian postępów

4.10. Higiena żywienia

4.10.1. Materiał nauczania

4.10.2. Pytania sprawdzające

4.10.3. Ćwiczenia

4.10.4. Sprawdzian postępów

4.11. Etyka w pracy asystenta osoby niepełnosprawnej

4.11.1. Materiał nauczania

4.11.2. Pytania sprawdzające

4.11.3. Ćwiczenia

4.11.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć

6. Literatura

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik ten będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy na temat organizowania czasu

wolnego podopiecznych, sposobu spędzania czasu wolnego, organizowaniu czasu wolnego
w placówkach opiekuńczych, higieny żywienia, etyki w pracy asystenta osoby
niepełnosprawnej.

W poradniku zamieszczono:

–

wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś posiadać, abyś bez
problemów mógł korzystać z poradnika,

–

cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie opanujesz podczas pracy z poradnikiem,

–

materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do osiągnięcia założonych celów
kształcenia i opanowania umiejętności zawartych w programie jednostki modułowej,

–

zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy już opanowałeś określone treści,

–

ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować
umiejętności praktyczne,

–

sprawdzian postępów,

–

sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań (zaliczenie testu potwierdzi opanowanie
materiału całej jednostki modułowej),

–

literaturę uzupełniającą.

Schemat układu jednostek modułowych

346[02].Z2

Człowiek niepełnosprawny

w rodzinie i środowisku

346[02].Z2.01

Organizowanie

wsparcia społecznego

346[02].Z2.02

Realizowanie potrzeb osoby

niepełnosprawnej w zakresie

wykorzystania czasu wolnego

346[02].Z2.05

Wspieranie osoby niepełnosprawnej

w załatwianiu spraw urzędowych

346[02].Z2.03

Stosowanie wybranych

form terapii zajęciowej

346[02].Z2.04

Pomaganie osobie niepełnosprawnej
w korzystaniu z ofert edukacyjnych,

kulturalnych, sportowych

i turystycznych

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2. WYMAGANIA WSTĘPNE

Przystępując do realizacji programu nauczania jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

posługiwać się podstawowymi pojęciami z zakresu niepełnosprawności fizycznej

i intelektualnej,

−

współpracować z osobami niepełnosprawnymi,

−

współpracować indywidualnie i w grupie,

−

współpracować w zespole opiekuńczo-terapeutycznym,

−

rozróżniać niepełnosprawność fizyczną od intelektualnej,

−

użytkować komputer,

−

korzystać z różnych źródeł informacji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej, powinieneś umieć:

−

określić znaczenie aktywności w życiu człowieka,

−

scharakteryzować znaczenie czasu wolnego w życiu człowieka,

−

zidentyfikować i określić potrzeby podopiecznego w zakresie spędzania wolnego czasu,

−

zidentyfikować i określić ograniczenia i możliwości udziału podopiecznego w różnych
formach aktywności,

−

rozpoznać zainteresowania podopiecznego,

−

zmotywować osobę niepełnosprawną do wykorzystania posiadanych zdolności twórczych,

−

zaktywizować podopiecznego do zwiększenia samodzielności życiowej,

−

zorganizować czas wolny osobie niepełnosprawnej zgodnie z jej potrzebami
i możliwościami,

−

wykorzystać w pracy z podopiecznymi różne formy terapii zajęciowej,

−

pomóc niepełnosprawnemu w układaniu jadłospisu i sporządzaniu posiłków,

−

zastosować zasady etyczne w kontakcie z podopiecznymi,

−

dochować tajemnicy zawodowej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Pedagogika czasu wolnego - zadania i zakres zastosowań

4.1.1. Materiał nauczania

Definicja czasu wolnego wg socjologa Joffre Dumazedieva – „zajęcia, którym jednostka

może się oddawać z własnej chęci bądź dla odpoczynku, rozrywki, rozwoju swych wiadomości
lub swojego kształcenia (bezinteresownego), swojego dobrowolnego udziału w życiu
społecznym po uwolnieniu się z obowiązków zawodowych, rodzinnych, społecznych.

Czas wolny jest zagadnieniem, którym zajmują się specjaliści wielu dyscyplin naukowych,

np. pedagodzy, urbaniści, przedstawiciele nauk o kulturze fizycznej, socjologowie,
inżynierowie oraz lekarze. Każdy z nich autorów inaczej i na swój sposób definiuje pojecie
czasu wolnego aczkolwiek treścią są do siebie podobne.

T. Veblen (amerykański ekonomista) jako pierwszy podjął się próby zdefiniowania „czasu

wolnego”. Dla niego czas wolny oznacza całość czasu poza pracą. Uważał on, że czas wolny,
który ma człowiek do dyspozycji decyduje o jego społecznym usytuowaniu, o przynależności
do określonej grupy społecznej.

L.W. Warner i P.S. Lunt podobnie definiują określenie „czas wolny”. Ich zdaniem cały

czas spędzony poza pracą należy do czasu wolnego. Jednak używają oni innego pojęcia niż
„czas wolny”. Zastępują go pojęciem „całokształt życia po pracy”.

O. Neuloh uważa, że czas wolny to czas poza pracą + sen.
Czas wolny to czas nieprzeznaczony na pracę zarobkową (normalną i dodatkową),

systematyczne kształcenie się, zaspokajanie elementarnych potrzeb fizjologicznych i stałe
obowiązki domowe, ale czas, który można wykorzystać na odpoczynek, życie rodzinne i pracę
społeczną (wg Aleksandra Kamińskiego).

Charakterystyczne dla współczesnego świata jest stałe rozszerzanie się tej sfery

aktywności człowieka, którą określa się czasem wolnym. Rośnie liczba godzin i dni, które
wypełniają zajęcia rekreacyjne i pozaobowiązkowe. Rośnie masowe zapotrzebowanie na czas
wolny, na formy i metody jego racjonalnego spożytkowania.

Według słownika socjologicznego czas wolny to czas, którym dysponuje człowiek po

wykonaniu obowiązków i czynności takich jak nauka, praca, czynności związane z codziennym
życiem.

Czas wolny przeznaczony jest zazwyczaj na różnego rodzaju zajęcia rekreacyjne:

−

wypoczynek czynny i bierny,

−

rozrywka,

−

rozwijanie zainteresowań

Wypoczywanie zwane niekiedy wczasowaniem lub rekreacją, jest podstawową częścią

wolnego  czasu.  Jest  to  aktywność,  która  jest  świadomie  podejmowana  nie  dla  korzyści,  ale
pod  wpływem  wewnętrznej  potrzeby,  a  nie  z  zewnętrznego  przymusu.  To  wszystkie  formy
aktywności,  ale  pod  wpływem  wewnętrznej  potrzeby,  a  nie  z  zewnętrznego  przymusu.  To
wszystkie  formy  aktywności,  w  które  człowiek  angażuje  się  z  własnej  chęci,  powodowany
przyjemnością  i  satysfakcją,  jakiej  mu  dostarcza.  Czas  ten  możemy  wypełnić  wypoczynkiem,
zabawą oraz podejmowaną z własnej potrzeby, dla własnego rozwoju.

Odpoczynek stanowi jeden ze składników wypoczynku. Jest to odreagowanie fizycznego

zmęczenia i psychicznego znużenia w spokoju, ciszy, rozmyślania niekiedy w drzemce i raczej
w samotności. Prawo do lenistwa jest świętym prawem człowieka, szczególnie osób starszych.
Odpoczynek jest wysoko ceniony przez specjalistów z zakresu higieny psychicznej.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Zabawie i wszelkiej rozrywce najchętniej oddają się młodzi. Wszystko to jest formą

przeciwdziałania nudzie i monotonii. Aktywność zabawowa może wyrazić się w czynnościach
realnych (wycieczka, gry, spotkania towarzyskie) lub w przeżywaniu fikcji, np. wcielanie się w
role bohaterów czytanej książki lub oglądane filmu.

Czas wolny powinien być przyjemny dla osoby, która z niego korzysta. W związku z tym

należy przygotować możliwie zróżnicowaną paletę zajęć, zarówno pod względem liczby
potencjalnych uczestników jak i pod kątem rodzaju tych propozycji.

Typowa oferta spędzania czasu wolnego polega na:

−

aktywności o charakterze ciekawych przeżyć, doświadczeń (na przykład piesza
wycieczka, wycieczka rowerowa, wyjście do ZOO),

−

ofercie kulturowej (na przykład wyjście do kina, oglądanie telewizji, słuchanie koncertu),

−

zajęciach, w których niepełnosprawny samodzielnie działa, zmierzając w kierunku
określonego celu (na przykład malowanie, rysowanie, muzykowanie, fotografowanie,
sport).
Bardzo ważny jest stopień i zakres praktykowanych najczęściej aktywności, rodzaj relacji

socjalnych, zdolności, zainteresowania, wiek biologiczny i wiek rozwojowy. Należy pamiętać,
że czas wolny nie służy (przynajmniej nie pierwszoplanowo) terapii, uczeniu się, wspomaganiu
i kształtowaniu wychowanków. Czas wolny powinien być okresem, w którym ma miejsce coś
szczególnego, zupełnie odbiegającego od codziennej monotonii, charakterystycznego tylko dla
tych właśnie wolnych dni.

Wolny czas powinien gwarantować nawiązywanie nowych kontaktów, wypróbowywania

nowych ról, doświadczania czegoś nowego.

Aktywności realizowane w czasie wolnym muszą polegać na przeżyciu sukcesu

i przyjemności – wtedy nasz podopieczny z chęcią będzie brał w nich udział.

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak brzmi definicja czasu wolnego wg T. Veblena?
2.  Jak brzmi definicja czasu wolnego wg Joffre’a Dumazedieva?
3.  Jak podzielisz oferty spędzania czasu wolnego?
4.  Czym powinien się charakteryzować czas wolny?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przygotuj propozycję co najmniej 2 form spędzania czasu wolnego, które

zaproponowałbyś osobie z niepełnosprawnością intelektualną.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  zapisać co najmniej 2 propozycje form spędzenia czasu wolnego,
2)  propozycjami koleżanek/kolegów (burza mózgu, nie oceniamy żadnej propozycji),
3)  przeanalizować i zaproponować formy spędzania czasu wolnego,
4)  zaprezentować propozycje spędzania czasu wolnego.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

flmastry,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

flipchart,

−

Poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Przygotuj zestaw pytań do przeprowadzenia rozmowy z podopiecznym, na temat

preferowanych przez podopiecznego form spędzania czasu wolnego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zebrać informacje o stopniu niepełnosprawności, stanie zdrowia, zainteresowaniach,

zdolnościach, wieku itp.,

2) przygotować pytania do podopiecznego na temat czasu wolnego,
3) przedyskutować przygotowany wzór pytań z innymi i uzupełnić swoje propozycje.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

flamastry,

−

Poradnik ucznia.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie czas wolny?

￻

2) określić czym powinien charakteryzować się czas wolny?

￻

3) podzielić oferty spędzania czasu wolnego?

￻

4) rozróżnić elementy czasu pracy od czasu wolnego?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Funkcje czasu wolnego

4.2.1. Materiał nauczania

Funkcja społeczna wolnego czasu polega na aktywizowaniu jednostki, której celem jest

włączenie jej do życia w społeczeństwie, aby w rezultacie wykształcić w niej umiejętność
świadomego w nim uczestnictwa, wyboru partnerów, podporządkowania się przepisom
i obyczajom.

Czas wolny w życiu jednostki pełni wiele różnorodnych funkcji, które się wzajemnie

przenikają. Wyodrębnienie ich i przeprowadzenie wyraźnego podziału nie jest proste. Różni
autorzy wyodrębniają odmienne funkcje, istotne z ich punktu widzenia.

Z. Dąbrowski wyodrębnia cztery funkcje czasu wolnego:

−

wypoczynek,

−

rozrywka,

−

rozwój zainteresowań i uzdolnień,

−

poszukiwanie własnego miejsca w społeczeństwie.
Jedną z podstawowych funkcji czasu wolnego jest wypoczynek. Polega on na śnie, kąpieli,

zaspakajaniu głodu, pragnienia, na oderwaniu się od hałasu i wszystkiego co stwarza napięcie
nerwowe.

Drugą funkcją czasu wolnego jest rozrywka, czas wolny powinien przynieść nie tylko

wypoczynek, lecz także atrakcję, przygodę, zabawę, nowość, radość, emocje a przede
wszystkim swobodę.

Ważną funkcją czasu wolnego jest także rozwijanie zainteresowań i uzdolnień. Jedni dążą

do zaspokojenia potrzeby poznania, inni pragną kształtować i doskonalić otoczenie, jeszcze
inni przeżywają silniej wrażenia estetyczne i sami próbują twórczości artystycznej. Te
indywidualne dążenia decydują o rozwoju dobrowolnych zajęć w czasie wolnym.

Niezwykle interesującą klasyfikację funkcji czasu wolnego w psychohigienicznym jego

ujęciu przedstawia A. Roykiewicz. Wyodrębnia on:
–

funkcję psychorekreacyjną,

–

funkcję psychokompensacyjną,

–

funkcję psychokorekcyjną,

–

funkcję psychokreatywną.
Funkcje te, warunkując się w pewnym stopniu wzajemnie, mają ogromne znaczenie dla

kształtowania procesów osobowościowych, dla rozwijania twórczej działalności i pozytywnych
interakcji społecznych.

W skład funkcji psychorekreacyjnej wchodzi: odpoczynek, rozrywka i zabawa.

A. Roykiewicz  podkreśla  walory  tej  funkcji  z  uwagi  nie  tylko  na  to,  że  jej  elementy
przyczyniać  się  mogą  do  rozwoju  sprawności  fizycznej,  ale  też  mogą  budować  pozytywny
obraz własnych możliwości i sprawności fizycznej. Jeśli ten jest dodatni, działa regulacyjnie na
sferę  emocjonalną,  a  poprzez  radość  z  własnych  osiągnięć  i  wzmożenie  poczucia  zdrowia
łatwiej osiągnąć lepsze samopoczucie i poczucie wypoczynku.

Autor funkcje psychokompensacyjne ujmuje nie jako funkcje zastępcze, lecz „jako

nastawienie czy czynności wyrównujące braki czegoś, jako uzupełnienie właściwego dla każdej
jednostki potencjału energetycznego pragnień, dążeń, zamierzeń, a więc jako zaspokajanie
potrzeb psychicznych.”

Innymi słowy – z punktu widzenia higieny psychicznej – funkcje te polegają na

zaspokajaniu specyficznych potrzeb psychicznych i dochodzeniu do stanu konsonansu
psychicznego. Polegają także na pobudzaniu zahamowanych procesów oddziałujących na
prawidłowe i dynamiczne funkcjonowanie osobowości.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Funkcje psychokorekcyjne będą spełniały te zajęcia w czasie wolnym, które ewidentnie

usuwają lub zmniejszają zaburzenia zachowania, postaw oraz niepożądane indywidualnie
i społecznie właściwości osobowościowe i mogą je przekształcać w aktywność pozytywną
przystosowawczo.

W psychokreatywnych funkcjach chodzi przede wszystkim o działania ukierunkowane

bezpośrednio  na  kształtowanie  i  samokształtowanie  zdrowej  i  ciągle  rozwijającej  się
osobowości  poprzez  osiąganie  nowych  i  wyższych  wartości  moralnych,  uczuciowych
i intelektualnych  –  głównie  zaś  przez  dążenie  i  dochodzenie  do  społecznie  twórczej
aktywności.

Jak słusznie uważa E. Wnuk-Lipiński, czas wolny ujmowany bywa wielofunkcyjnie,

ponieważ niezmiernie zróżnicowane są sposoby jego wykorzystania i towarzyszące im
motywy.

Do zespołu funkcji podstawowych, przypisywanych czasowi wolnemu, E. Wnuk-Lipiński

zalicza:

−

funkcje edukacyjne (bezinteresowne i niewymuszone poszerzanie własnych horyzontów
umysłowych, dokształcanie się, a więc czynności związane z zaspokajaniem potrzeb
poznawczych, wiedzy i nowych doświadczeń),

−

funkcje wychowawcze (przyswajanie sobie lub wpajanie komuś określonych norm
światopoglądowych, zachowania),

−

funkcje integracyjne (spajające grupy rówieśnicze, towarzyskie, zaspokajające potrzeby
przynależności, uznania, osiągnięć),

−

funkcje rekreacyjne (obejmujące czynności pozwalające na odpoczynek psychiczny
i fizyczny),

−

funkcje kulturalne (tj. tworzenie, przyswajanie wartości kulturowych),

−

funkcje kompensacyjne (wyrównanie niezaspokojonych potrzeb).
Prawidłowa organizacja czasu wolnego stanowić może niewyczerpane źródło możliwości

wychodzenia  naprzeciw  potrzebom  rozwojowym  jednostki.  Dzięki  tej  organizacji  może
spełniać  szereg  ważnych  i  wartościowych  funkcji  –  doskonalić  wiedzę,  dostarczać  nowych
przeżyć i doświadczeń, znaleźć własne miejsce w społeczeństwie

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie są funkcje czasu wolnego wg Z. Dąbrowskiego?
2.  Jakie są funkcje czasu wolnego wg A. Roykiewicza?
3.  Jakie są funkcje czasu wolnego wg E. Wnuka-Lipińskiego?
4.  Na czym polegają funkcje społeczne czasu wolnego?
5.  Na czym polegają funkcje czasu wolnego w ujęciu psychohigienicznym?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przygotuj propozycję formy spędzania czasu wolnego uwzględniając funkcje czasu

wolnego wg Z. Dąbrowskiego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić różne formy spędzania czasu wolnego,
2) określić funkcje czasu wolnego wg Z. Dąbrowskiego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) przygotować swoją propozycję,
4) wziąć udział w dyskusji uzasadniając swoje propozycje.

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusze papieru A4,

–

flamastry,

–

Poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Przygotuj propozycję formy spędzania czasu wolnego dla grupy podopiecznych

uwzględniając funkcję wg E. Wnuka-Lipińskiego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić różne formy spędzania czasu wolnego,
2)  określić funkcje czasu wolnego wg E. Wnuka-Lipińskiego,
3)  przygotować  projekt  proponowanych  form  spędzania  czasu  wolnego  dla  grupy

podopiecznych uwzględniając funkcję wg E. Wnuka-Lipińskiego,

4) wziąć udział w dyskusji uzasadniając swoje propozycje.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz papieru,

−

flamastry,

−

Poradnik dla ucznia.

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić pojęcie: funkcja społeczna czasu wolnego?

￻

2) wymienić funkcje czasu wolnego wg Z. Dąbrowskiego?

￻

3) wymienić funkcje czasu wolnego wg A. Roykiewicza?

￻

4) wymienić funkcje czasu wolnego wg E. Wnuka-Lipińskiego?

￻

5) zróżnicować funkcje społeczne czasu wolnego od funkcji w ujęciu

psychohigienicznym?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Sposoby spędzania czasu wolnego

4.3.1. Materiał nauczania

Czas jest ważnym zasobem każdego człowieka. Poprzez dokładną analizę naszego czasu,

jaki mamy do dyspozycji, możemy zaplanować jak zarządzać danym nam czasem.

Każdego dnia powinnyśmy sobie ustalić jak chcemy spędzić dzień, a przede wszystkim

załatwić wszystkie sprawy, które na nas przypadły, wybierając odpowiednią kolejność i nie
rezygnując tym samym z odpoczynku, relaksu lub zajęć, które nam sprawiają przyjemność.

Czas wolny racjonalnie przeznacza się na odpoczynek, który sprawia przyjemność,

działalność  społeczną  o  charakterze  dobrowolnym  i  bezinteresownym,  rozwój  zainteresowań
i uzdolnień  przez  zdobywanie  wiedzy  i  amatorską  działalność  artystyczną,  naukową  czy
sportową.  Jego  brak  ma  silny  i  ujemny  wpływ  na  zdrowie,  stosunek  do  ludzi  i  osiągnięcia
osobiste.  Wolny  czas  mądrze  wypełniony  odpowiednimi zajęciami ma zasadnicze i pozytywne
znaczenie  dla  rozwoju  osobowości  jednostki.  Jedną  z  podstawowych  funkcji  czasu  wolnego
jest regeneracja sił fizycznych i psychicznych.

Definicje Światowego Zgromadzenia Zdrowia w sposób wystarczająco jasny ustaliła, że

kryterium zdrowia jest samodzielne, aktywne i twórcze życie bez chorób i niepełnej
sprawności, a nawet wraz z chorobą i niepełną sprawnością, jeśli nie udało się ich
wyeliminować.

To podejście do zdrowia pokazało nowy obszar opieki nad osobami niepełnosprawnymi,

wykraczający poza dotychczasową koncentrację na chorobie i egzystencji tych osób.

Pierwszym celem interwencji będzie przeprowadzenie osoby niepełnosprawnej od

pasywności do aktywności. Wtedy niepełnosprawność nie jest już rozumiana tylko i wyłącznie
jako  deficyt  obciążający  jednostkę,  lecz  w  większym  stopniu  jako  problem  praktyczny,  który
można  przynajmniej  częściowo  rozwiązać  poprzez  odpowiednie  wspomaganie  jednostki.
Aktywizowanie  osoby  niepełnosprawnej  musi  dokonywać  się  stopniowo,  ale  za  to
konsekwentnie.

Aktywizacja to w pobieżnym rozumowaniu uaktywnianie się – jest to zespół działań

mających na celu włączenie człowieka do udziału w różnych dziedzinach życia inaczej
prowadzenie aktywnego trybu życia.

Aktywność – to synonim życia, stały dostosowany do możliwości danej osoby wysiłek.

Jest on warunkiem prawidłowego rozwoju, umożliwia prowadzenie twórczego i harmonijnego
życia, jest podstawą leczenia wielu chorób opóźniania procesu starzenia.

Jest to taki obszar działalności, który daje człowiekowi szanse wyrażania siebie w formie

dostępnej i bardzo indywidualnej, określanej jego możliwościami, upodobaniami i zwyczajami.

Brak aktywności, kontaktów, pomocy ze strony innych osób, daje poczucie krzywdy,

izolacji i osamotnienia.

Zaproponowane sposoby spędzania czasu wolnego zgodnie z zainteresowaniami:

1. Związane z przyjętymi na siebie obowiązkami:

−

nauka, dokształcanie, samokształcenie,

−

pomoc innym osobom, czynności wykonywane na rzecz innych podopiecznych, np.

pomoc przy robieniu zakupów, wspólne spacery itp.,

−

działalność organizacyjno-społecznej, praca w Radzie Mieszkańców,

−

religijnymi.

2. Związane z aktywnością człowieka w dziedzinie:

−

turystyka z elementami sportu lub realizowana w postaci wycieczek, biwaków

połączona z celami poznawczymi, np. wycieczki do miejsc o charakterze
historycznym,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

gry i zabawy ruchowe, konkursy np. gry świetlicowe, warcaby, szachy, układanki –

wpływają nie tylko na podnoszenie sprawności fizycznej ale także na rozwój
umysłowy, kształtują wolę i charakter. Wpływają na uspołecznienie jednostki poprzez
współpracę w zespole, rozwijają poczucie koleżeństwa, sprawiedliwości i społecznej
solidarności.

3. Związane z uczestnictwem w życiu społecznym:

−

przebywanie z innymi np. wspólne spacery, spotkania towarzyskie, oglądanie imprez

sportowych, wieczorki przy herbacie,

−

aktywny udział w różnych organizacjach społecznych, religijnych, rozwijanie

kompetencji komunikacyjnych, np. grupy zainteresowań, grupy samopomocowe,
grupy przyjacielskie itp.

4. Związane z uczestnictwem w kulturze:

−

formy odbioru środków masowego przekazu (TV, radio, prasa, książki, kino, teatr).

Kulturoterapia, np. udział w spektaklach teatralnych, czytanie, recytowanie, pisanie
wierszy, muzykoterapia.

5. Związane z realizacją indywidualnych zamiłowań:

−

różnego rodzaju hobby np. praca w ogrodzie, zajęcia plastyczne (malowanie, rysunek,

modelowanie, wycinanki, robótki ręczne),

−

rekreacja – w dowolny sposób działania wybrany dobrowolnie przez człowieka

zgodnie z jego zainteresowaniami i dającymi mu poczucie satysfakcji jest formą
czynnego odpoczynku i rozrywką, wzbogaca jego osobowość i rozwija osobiste
zainteresowanie, wpływa na poprawę sprawności psychomotorycznej.

Sposoby wykorzystywania czasu stają się nawykiem, dlatego warto się zastanowić, jak

zmienić swoje złe przyzwyczajenia. Aby lepiej go wykorzystać należy dokładnie
przeanalizować sposób, w jaki jest wykorzystywany obecnie, a następnie rozważyć możliwości
bardziej efektywnego zaplanowania swych zajęć.

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak zdefiniujesz pojęcie „aktywizacja”?
2.  Co oznacza pojęcie „brak aktywności”?
3.  W jaki sposób efektywnie wykorzystasz czas wolny?
4.  Jakie znasz sposoby spędzania czasu wolnego?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przygotuj propozycję spędzania czasu wolnego dla osoby niepełnosprawnej poruszającej

się na wózku inwalidzkim.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić różne sposoby spędzania czasu wolnego,
2) dokonać wyboru, które sposoby spędzania czasu wolnego są preferowane przez osoby

niepełnosprawne poruszające się na wózkach,

3) wypisać swoje propozycje,
4) wziąć udział w dyskusji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

arkusz papieru A4,

–

flamastry,

–

Poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Przygotuj propozycję spędzania czasu wolnego dla osoby niepełnosprawnej związaną

z uczestnictwem w życiu społecznym.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić preferencje podopiecznych w zakresie przebywania z innymi ludźmi,
2) dokonać wyboru, które formy spędzania czasu wolnego budzą zainteresowanie, radość

u podopiecznych,

3) opisać wybrane propozycje spędzania czasu wolnego z elementami uczestnictwa w życiu

społecznym,

4) przygotować swoją propozycję,
5) wziąć udział w dyskusji uzasadniając wybór.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik ucznia.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie „aktywizacja”?

￻

2) określić pojęcie brak aktywności?

￻

3) określić efektywność czasu wolnego?

￻

4) wymienić sposoby spędzania czasu wolnego?

￻

5) rozróżnić sposoby spędzania czasu wolnego?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Organizacja czasu wolnego

4.4.1. Materiał nauczania

Konsekwentne gospodarowanie czasem według przedstawianych poniżej zasad,

doprowadzi  nie  tylko  do  wyraźnie  lepszego  rozumowania,  planowania  i  kontroli,  ale
dodatkowo  przyczyni  się  także  do  zmniejszenia  pośpiechu  i  stresu,  a  tym  samym  do
pozytywnego,  optymistycznego  nastawienia  do  życia.  Niepełnosprawny,  nie  mogący
z przyczyn  zdrowotnych  podjąć  pracy,  ma  tego  wolnego  czasu  zbyt  dużo.  Warto  więc,
zaprezentować  niepełnosprawnemu  ciekawą  ofertę,  zasugerować  mu  oderwanie  się  od
telewizora, pokazać co robią inni, przedstawić mu ciekawe oferty spędzania czasu wolnego.
Zasady gospodarowania czasem:
1.  Wykorzystaj czas.

Czas jest naszym najcenniejszym dobrem, jest więcej wart niż pieniądz. Naszym
najważniejszym życiowym zadaniem jest zrobić z tego czasu jak najlepszy użytek.
Czas to wartościowy kapitał – czas to życie.

2. Złap złodzieja czasu

Zastanów się:

−

Kto albo co zabiera Ci czas? (np. goście, znajomi, współlokatorzy, dodatkowe zbędne

czynności itd.)

−

Kto albo co jest głównym złodziejem czasu? (np. telewizja, filmy, telefony, bierna

postawa itp.)

3. Wytyczaj motywujące cele.

Tylko ci którzy świadomie wytyczają sobie cele i dążą do nich również świadomie
skupiają się na tym co robią (samomotywacja i samodyscyplina). Wytyczaj sobie cele –
realizuj swoje marzenia.

4. i 5. Planuj pisemnie, przygotuj plany dnia.

Najważniejszą zasadą jest planowanie na piśmie.

−

plany, które ma się tylko „w głowie” na dają właściwej orientacji i łatwiej się od nich

odchodzi („co z oczu – to z głowy”),

−

plany na piśmie odciążają pamięć,

−

plan sformułowany na piśmie daje psychologiczny efekt samomotywacji do pracy,

−

zaplanowane czynności łatwiej wykonać niż wówczas gdy nie trzyma się dokładnie

ustalonego planu dnia,

−

kontrolując wyniki dnia nie zapominasz o tym czego nie udało się załatwić (przenosisz

na następny dzień)

6. Ustalaj priorytety.

Ustalanie priorytetów to rozstrzyganie, które sprawy są najważniejsze, które drugorzędne,
a które mogą poczekać. Sprawy o najwyższym priorytecie należy załatwić w pierwszej
kolejności.

7. Zaczynaj i kończ pozytywnie.

By uzyskać pozytywne nastawienie do nowego dnia, przestrzegaj trzech reguł:

−

każdego dnia mam robić coś, co sprawia mi wielką przyjemność,

−

każdego dnia mam robić coś, co mnie wyraźnie zbliży do przedstawianych sobie celów,

−

każdego dnia mam robić coś, co stanowi przeciwwagę pracy, nauki (sport, kultura,

hobby, itp.)

8. Uwzględnij krzywą wydajności.

Wydajność każdego człowieka podlega w ciągu całego dnia określonym wahaniom,
zachodzącym w naturalnych i dających się z góry przewidzieć systemie:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

szczyt wydajności występuje przed południem. Taki poziom nie jest osiągalny drugi raz

w ciągu dnia,

−

po południu występuje ogólnie znany tzw. poobiedni spadek wydajności,

−

później występuje przejściowy wzrost wydajności, a wieczorem krzywa wydajności

stale opada, by wreszcie kilka godzin po północy dojść do absolutnie najniższego
punktu.

Ważne jest poznanie własnego rytmu dnia

9. Zarezerwuj sobie godzinę „spokoju”.

W praktyce sprawdza się godzina świętego spokoju, czyli czas, który raz dziennie masz
tylko dla siebie i kiedy nikt Ci nie przeszkadza. Dlatego uważaj ten czas tylko dla siebie za
sprawę bardzo ważną, a może nawet najważniejszą.
W ramach organizacji czasu należy traktować tę godzinę spokoju jak każde inne ważne
spotkanie, kiedy albo nas nie ma, albo nie wolno nam przeszkadzać:

−

umieść godzinę spokoju w swoim planie dnia,

−

przez godzinę nikogo nie wpuszczaj do siebie, lub zamknij drzwi, zapowiadając, że Cię

nie ma.

10. Korzystaj z narzędzi do planowania czasu:

−

kalendarz tradycyjny,

−

terminarz agenta w postaci segregatora zbudowanego na zasadzie luźnych kartek,

−

elektroniczne narzędzie planowania czasu,

−

indywidualne plany wsparcia mieszkańca.

11. Postępuj zawsze konsekwentnie.

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czy wiesz jak określić wartość czasu?
3.  Jakie znasz priorytety w organizowaniu czasu wolnego?
4.  Czym jest i o czym świadczy krzywa wydajności człowieka?
5.  Jakie znasz narzędzia do planowania czasu?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj organizację czasu wolnego osoby niepełnosprawnej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić priorytety podopiecznego,
2)  ustalić „złodziei” czasu,
3)  wytyczyć cele motywujące,
4)  zaplanować organizację czasu wolnego korzystając z narzędzi do planowania czasu,
5)  wziąć udział w dyskusji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

narzędzia do planowania czasu: kalendarz tradycyjny lub indywidualny plan wsparcia
mieszkańca,

−

flamastry,

−

Poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Zorganizuj organizację czasu wolnego dla osoby z umiarkowanym stopniem upośledzenia

umysłowego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić ogólny stan zdrowia i samopoczucie psychiczne podopiecznego,
2)  ustalić ukryte zdolności, zainteresowania i marzenia podopiecznego,
3)  ustalić pierwszoplanowe priorytety podopiecznego,
4)  wytyczyć cele motywujące podopiecznego,
5)  pisemnie zaplanować organizację czasu wolnego,
6)  przedyskutować plan na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry

−

tablica flipchart,

−

Poradnik ucznia.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie wartości czasu?

￻

2) wyjaśnić jakie czynności, działania nazywamy „złodziejem czasu”?

￻

3) określić znaczenie priorytetów w organizowaniu czasu wolnego?

￻

4) wyjaśnić czym jest wydajność człowieka?

￻

5) wymienić narzędzia do planowania czasu?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Indywidualna i społeczna wartość czasu wolnego

4.5.1. Materiał nauczania

„Nie ma wartości równej wartości czasu” S. King.

Każdy z nas wie, że czas jest bezcenny, ale nie każdy docenia jego wartość. Pittakos miał

powiedzieć  niegdyś,  że:  „Czas  działania  człowieka  jest  ograniczony.”  Z  tego  stwierdzenia
wywnioskować można, że człowiek nie żyje wiecznie, nie można w życiu osiągnąć wszystkich
pragnień.  Należy  również  pamiętać  o  tym,  że  życie  ludzkie  to  ciąg  kolejnych  intensywnych
etapów  życiowych  udanych,  bądź  miej  udanych.  Lecz  pomimo  obecnego  pędu      życia  nie
można zapominać o danym nam i wciąż upływającym czasie. Aktywność jest dominująca cechą
współczesnego  społeczeństwa,  jednak  nie  możemy  bezgranicznie  ulec  aktywności.  Aby
organizm  człowieka  funkcjonował  prawidłowo  konieczny  jest  wypoczynek,  rozumiany  jako
czas  wolny  od  zajęć  wykonywanych  zawodowo  i  czynności  codziennych.  Wartość  czasu
wolnego  jest  bezcenna.  Brak  czasu  wolnego  od  czynności  dnia  codziennego  powoduje
zmęczenie i apatię. Wartość czasu wolnego możemy rozpatrywać w dwóch aspektach tj.:

−

indywidualna wartość czasu wolnego,

−

społeczna wartość czasu wolnego.

Indywidualną wartość czasu wolnego należy rozważać w aspekcie człowieka, jako

jednostki  społecznej  i  korzyści  wynikających  z  czasu  wolnego  dla  tej  jednostki.  Każdy
człowiek  wybiera  inne  formy  spędzania  wolnego  czasu,  kierując  się  przy  tym  swoimi
upodobaniami,  zainteresowaniami,  możliwościami.  Jednak  dla  wszystkich  jest  to  okres  tak
potrzebnego relaksu, odprężenia, rozrywki, samopoznania się.

Społeczna wartość czasu wolnego wiąże się z kolei z korzyściami dla ogółu społeczeństwa,

wynikającymi  z  czasu  wolnego  danej  osoby/grupy  osób.  Korzyści  te  ujawniają  się  np.
w zwiększonej wydajności pracy osób wypoczętych i w kształtowaniu pozytywnych nastrojów
w  środowisku.  Czas  wolny  jest  również  elementem  integrującym  społeczeństwo.  Podczas
wspólnych  spotkań  w  czasie  wolnym,  nawiązują  się  znajomości  i  budują  się  więzi
międzyludzkie.  To  sprzyja  jednoczeniu  zarówno  małych  jak  i  dużych  grup  społecznych  np.
grup wspólnych zainteresowań.

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  W jakim aspekcie należy rozpatrywać indywidualną wartość czasu wolnego?
2.  W jakim aspekcie należy rozpatrywać społeczną wartość czasu wolnego?
3.  Jakie korzyści wnosi czas wolny dla jednostki społecznej?
4.  Jakie korzyści w rozumieniu społecznej wartości ma czas wolny?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj formę spędzania czasu wolnego dla jednego podopiecznego, poruszającego

się na wózku inwalidzkim, przeanalizuj, jakie korzyści w aspekcie indywidualnej wartości
czasu wolnego (dla pacjenta) może wnosić spędzenie czasu z wykorzystaniem danej formy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić różne formy spędzania czasu wolnego,
2) przygotować dowolny opis przypadku osoby niepełnosprawnej opisując m.in. wiek, stan

zdrowia, zainteresowania,

3)  zaproponować formę spędzania czasu wolnego,
4)  przygotować swoją pracę na arkuszu A4,
5)  przeanalizować korzyści wynikające z wybranej formy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

tablica flipchart,

−

Poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Opracuj formę spędzania czasu wolnego dla 3 podopiecznych o podobnym stopniu

i rodzaju niepełnosprawności. Opisz jakie korzyści w aspekcie społecznej wartości czasu
wolnego wnosi, Twoim zdaniem, wspólne spędzanie czasu z wykorzystaniem danej formy.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) określić różne formy spędzania czasu wolnego,
2) przeanalizować informacje o stanie zdrowia podopiecznych oraz ich ograniczenia

i możliwości,

3) określić zainteresowania podopiecznych,
4) wybrać najodpowiedniejsze formy spędzania czasu wolnego, biorąc pod uwagę możliwość

realizacji,

5) zaprezentować wyniki ćwiczenia na forum grupy.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

tablica flipchart,

−

Poradnik ucznia.

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) podać w jakim aspekcie należy rozpatrywać indywidualną wartość czasu

wolnego?

￻

2) podać w jakim aspekcie należy rozpatrywać społeczną wartość czasu

wolnego?

￻

3) wymienić korzyści jakie wnosi czas wolny dla jednostki społecznej?

￻

4) wymienić korzyści jakie wnosi czas wolny dla społeczeństwa?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.6. Wypoczynek czynny i bierny

4.6.1. Materiał nauczania

Stan wypoczynku osiągamy przez właściwe wykorzystanie czasu wolnego od pracy.

Znane są dwa sposoby wypoczywania: wypoczynek czynny i bierny. Słowo „wypoczynek”
odnosi się do okresu relaksu po wysiłku i sugeruje, że skoro wykonywało się wytężoną pracę,
to należy po tym odpocząć. Samo zestawienie przeciwności: praca-wypoczynek, niesie za sobą
znamienne skutki dla naszego postrzegania. Praca jest traktowana aktywnie, zaś wypoczynek
pasywnie.

Wypoczynek bierny dla niektórych jest kwintesencją dobrego relaksu, dla innych tylko

jego drobną częścią. Sen jest najbardziej naturalną formą wypoczynku biernego dla wszystkich
układów i  narządów  naszego  organizmu.  Przede wszystkim odpoczywa kora mózgowa, gdyż
w  czasie  snu  zostaje  wyłączona  świadomość.  Serce  pracuje  spokojniej,  zmniejsza  się  liczba
oddechów, wolniej też odbywają się procesy trawienia. Zapotrzebowanie na sen jest zazwyczaj
regulowane  automatycznie  przez  sam  organizm.  Sen  jest  zjawiskiem  fizjologicznym,
umożliwiającym organizmowi wypoczynek i odbudowę sprawności wszystkich jego narządów.
Potrzebę  snu  można  częściowo  opanować,  jednakże  człowiek  wytrzymać  może  bez  snu
najwyżej  4–5  dni  i  po  tym  okresie  bezwzględnie  zasypia.  Ludzie  dorośli  śpią  na  dobę  7–8
godzin.

Wypoczynek czynny oznacza wykonywanie prac, czynności „odwrotnych" do prac

i czynności zawodowych oraz codziennych. Jest kojarzony często jako naturalna alternatywa
biernego. Rozumiany jest jako wysiłek fizyczny, uprawianie ulubionych sportów, rozwijanie
hobby czy nauka nowych umiejętności.

Czynne formy wypoczynku sprzyjają regeneracji układu nerwowego. Podczas uprawiania

sportu, turystyki pieszej czy prac ogrodowych w organizmie produkowane są endorfiny, które
korzystnie wpływają na pracę mózgu, sposób myślenia, dają poczucie zadowolenia i chronią
przed stresem.

Korzystne działanie endorfin zostaje wzmocnione zastosowaniem technik relaksacji,

koncentracji, doskonaleniem oddychania i ćwiczeniami rozciągającymi. Uzyskuje się dzięki
temu umiejętności szybkiej i głębokiej regeneracji oraz wsparcie wewnętrznych mechanizmów
obronnych. Następuje zwiększenie wydolności organizmu, wzrasta odporność na choroby,
utrwala poczucie radości i poprawia się jakość życia.

Wypoczynek czynny samopoznawczy daje człowiekowi najwięcej korzyści. Zawiera

element aktywności oraz rozwijania swoich umiejętności. Jest uzupełniony koncentracją na
chęci autentycznego poznania samego siebie i zasad kierujących rozwojem i zachowaniem.

Jeszcze kilkanaście lat temu zły stan zdrowia, trwały bądź tymczasowy, był często

powodem  do  zaniechania  udziału  w  rekreacji.  Panowało  uprzedzenie  do  aktywności
rekreacyjnej  ludzi  z  widoczną  niepełnosprawnością.  Tymczasem  człowiek  zdrowy  czy  chory,
ma prawo brać udział w rekreacji na swoim poziomie, względem swoich możliwości. Zdrowy
może  robić  prawie  wszystko.  Chory  natomiast  musi  się  przekonać,  że  może  robić  więcej  niż
myśli.  Pomóc  w  tym  może  asystent,  rodzina,  przyjaciele,  lekarze.  Jest  wiele  dyscyplin
sportowych,  które  może  uprawiać  człowiek,  np.  bez  kończyny,  na  wózku  inwalidzkim
z chorobą serca, niewidomy, niesłyszący czy nawet leżący w łóżku. Dla tych ostatnich możliwa
jest  gra  na  gitarze,  w  szachy,  w  karty.  Dla  pozostałych  możliwości  jest  o  wiele  więcej.  Dziś
prawie  każdy  sport  ma  swoje  rozwiązania  dla  osób  niepełnosprawnych.  Dostępne  są  różne
urządzenia  umożliwiające  i  ułatwiające,  np.  jazdę  na  rowerze,  na  nartach  itp.  Człowiek  na
wózku  inwalidzkim  też  świetnie  sobie  radzi  na  boisku  sportowym  grając  w koszykówkę,
uprawiając szermierkę czy ścigając się. Dla chorych na nadciśnienie, czy z innymi problemami
krążeniowo-sercowymi,  poleca  się  wędrówkę  nizinną,  jak  również  pływanie  czy  szachy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Najważniejsza  dla  osób  ze  złym  stanem  zdrowia  jest  akceptacja,  motywacja,  a  także  chęci  i
zainteresowanie.  Dziś  wiele  dziedzin  sportu  proponuje  specjalne  spotkania  i  treningi  dla  tych
osób.  Uczy  to  zdrowych  ludzi  akceptacji  niesprawności.  Bardzo  dobrą  zachętą  są
paraolimpiady, które pokazują, że niepełnosprawni też mogą odnosić sukcesy w sporcie.

4.6.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym jest wypoczynek bierny?
2.  Czym jest wypoczynek czynny?
3.  Jaki wpływ na funkcjonowanie organizmu człowieka wywiera wypoczynek czynny?
4.  Jakie znasz formy wypoczynku czynnego?

4.6.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaproponuj formę wypoczynku czynnego dla:

– osoby leżącej (młodej, sprawnej intelektualnie),
– osoby poruszającej się na wózku inwalidzkim (starszej, ograniczonej motorycznie,

sprawność intelektualna w normie).

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić formy wypoczynku czynnego,
2)  zapoznać się ze szczegółowymi informacjami o stanie zdrowia podopiecznych,
3)  poznać zainteresowania podopiecznych,
4)  ustalić  najodpowiedniejsze  formy  wypoczynku  czynnego  z  uwzględnieniem  uzyskanych

informacji,

5) zaprezentować wyniki ćwiczenia i przedstawić (w przypadku, gdy zaproponowane formy

są różne) jakie ograniczenia były brane pod uwagę w poszczególnych przypadkach.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Zaproponuj formę wypoczynku biernego dla osoby starszej, bardzo aktywnej,

poruszającej się z pomocą laski.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  określić formy wypoczynku biernego,
2)  zapoznać się/zebrać informacje o stanie zdrowia podopiecznego,
3)  zaplanować, w jaki sposób należy zachęcić podopiecznego do włączenia się w daną formę

wypoczynku,

4)  przedstawić korzyści wynikające z wypoczynku,
5)  zaproponować wybraną formę wypoczynku biernego,
6)  wziąć udział w dyskusji, jak należy zorganizować wybraną formę wypoczynku biernego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik ucznia.

4.6.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie wypoczynku biernego?

￻

2) zdefiniować pojęcie wypoczynku czynnego?

￻

3) określić wpływ wypoczynku czynnego na funkcjonowanie organizmu

człowieka?

￻

4) podać formy wypoczynku czynnego?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7. Zainteresowania a sposób spędzania czasu wolnego

4.7.1. Materiał nauczania

Proponując formy spędzania czasu wolnego asystent osoby niepełnosprawnej powinien

uwzględnić  różne  aspekty.  Bardzo  ważnym  zagadnieniem  w  tej  kwestii  jest zwrócenie  uwagi
na  zainteresowania  podopiecznego.  Należy  poznać  zainteresowania  danej  osoby,  a  następnie
wspólnie  wybrać  najciekawszą,  możliwą  do  realizacji  ofertę  zgodną  z zainteresowaniami
podopiecznego.  Tego  typu  dobór  formy  spędzania  wolnego  czasu  sprawi,  że  zaangażowanie
podopiecznego  wzrośnie,  a  czynności  które  będzie wykonywał  poszerzą  jego  dotychczasową
wiedzę,  poprawią  samopoczucie  i  sprawią,  że  nasz  podopieczny  poczuje  się  interesujący  dla
otoczenia. Dawanie możliwości rozwoju zainteresowań jest bardzo ważne dla podopiecznego.
Często  w  trakcie  choroby  czy  okresu  rekonwalescencji  towarzyszy  mu  poczucie
osamotnienia,  bezsilności.  Dlatego  też  asystent  osoby  niepełnosprawnej  powinien umożliwiać
rozwój  zainteresowań  podopiecznego,  bo  przecież  powrót  do  przyjemnych  czynności
wykonywanych  w  okresach  pełnej  sprawności,  z  pewnością  jest  dobrym  bodźcem  do  pracy
w kierunku  odzyskania  dobrej  formy  zdrowotnej.  Zainteresowania  podopiecznego  są
w pewnym  sensie  powiązane  ze  stylem  jego  życia,  dlatego  też  należy  dokonać  wszelkich
starań, aby dać podopiecznemu możliwość trwania w tym stylu.

Zainteresowania to inaczej hobby (pasja, potocznie „konik”) – to praca wykonywana dla

relaksu,  w  czasie  wolnym  od  obowiązków. Może łączyć się ze zdobywaniem wiedzy w danej
dziedzinie,  doskonaleniem  swoich  umiejętności  w  pewnym  określonym  zakresie,  albo  też
nawet  z  zarobkiem  –  głównym  celem  pozostaje  jednak  przyjemność  płynąca  z  uprawiania
zainteresowań.
Przykładowe rodzaje zainteresowań:

−

kolekcjonerstwo to inaczej zbieractwo (gromadzenie wszelkich przedmiotów), dotyczących

różnych dziedzin w celu tworzenia zbiorów, wystaw i pokazów, najczęściej w formie
amatorskiej jako hobby,

−

amatorskie uprawianie sportu,

−

zajęcia rekreacyjne takie jak łowienie ryb czy zbieranie grzybów,

−

robótki ręczne,

−

malarstwo.

4.7.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak można zdefiniować pojęcie zainteresowań?
2.  Jakie znasz przykłady zainteresowań?
3.  Jakie są korzyści wynikające z rozwoju zainteresowań?

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.7.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj przeprowadzenie wywiadu z podopiecznym w celu uzyskania informacji o jego

zainteresowaniach.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się ze stosowną dokumentacją, informacjami z innych źródeł (wywiad z rodziną,

dotychczasowym opiekunem, lekarzem) o stanie fizycznym i psychicznym podopiecznego,

2) ocenić, na podstawie dokumentacji, możliwe sposoby komunikacji i wybrać najlepszy

z nich,

3) zaplanować przeprowadzenie wywiadu, ułatwiając podopiecznemu komunikowanie się

poprzez np. odpowiednio głośne i wyraźne zadawanie pytań krótkich, jasno
sprecyzowanych.

4) zaprezentować wyniki na forum grupy,
5) wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przykładowa dokumentacja (wywiad z rodziną, lekarzem) i informacje ogólne o stanie

fizycznym i psychicznym podopiecznego,

−

arkusz z przykładowymi zdaniami do wywiadu:

−

czym lubi się Pani/Pan zajmować w wolnym czasie?

−

a może czytanie sprawia Pani/Panu przyjemność?

−

czy uprawia Pani/Pan jakąś dyscyplinę sportu?

−

mam wrażenie, że lubi Pani/Pan grę w szachy.

−

zapewne pływanie musi być przyjemne,

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Zaplanuj ścieżkę rozwoju zainteresowań podopiecznego poprzez zdobywanie nowej

wiedzy. Opracuj listę pytań, na które odpowiedź ułatwi Ci poznanie jego zainteresowań.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapoznać się ze stosowną dokumentacją, informacjami z innych źródeł (wywiad z rodziną,

dotychczasowym opiekunem, lekarzem) o stanie fizycznym i psychicznym podopiecznego,

2)  na podstawie dokumentacji ocenić możliwość zastosowania odpowiedniej formy nauki,
3)  przeprowadzić wywiad i poznać zainteresowania,
4)  ustalić z podopiecznym potrzeby zdobywania wiedzy,
5)  opracować ścieżkę rozwoju,
6)  zaprezentować wyniki ćwiczenia,
7)  wziąć udział w dyskusji.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Wyposażenie stanowiska pracy:

–

przykładowa dokumentacja (wywiad z rodziną, lekarzem) i informacje ogólne o stanie
fizycznym i psychicznym podopiecznego,

–

arkusze papieru,

–

flamastry,

–

flipchart,

–

Poradnik ucznia.

4.7.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie zainteresowań?

￻

2) podać kilka przykładów zainteresowań?

￻

3) wymienić korzyści wynikające z rozwoju zainteresowań?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.8. Środki masowego przekazu a model spędzania czasu wolnego

4.8.1. Materiał nauczania

Środki masowego przekazu (mass media, publikatory) to środki społecznego

komunikowania  o  szerokim  zasięgu.  Należą  do  nich:  czasopisma,  telewizja,  radio,  Internet,
a w  szerszym  znaczeniu  także  film,  książka  itp.  Środki  masowego  przekazu  są  elementami
kultury  masowej.  Cechą  charakterystyczną  kultury  masowej  jest  ujednolicenie  treści
przekazywanych  przez  mass  media.  Zrozumienie  tych  treści  na  ogół  nie  wymaga  zbytniego
wysiłku intelektualnego. Niski poziom treści kultury masowej wyjaśnia koncepcja mianownika
wspólnego,  aby  treści  kulturowe  mogły  być  zrozumiałe  dla  wszystkich,  muszą  być  one
przedstawione w najprostszej formie, nie wyrafinowanej i tak dobranej, aby mogły dotrzeć do
jak  największej  liczby  odbiorców.  Jeżeli  różnice  kulturowe  między  nimi  są  zbyt  duże,
koncepcja wspólnego mianownika zakłada, że będą jeszcze bardziej upraszczane.

Powstanie i rozwój środków masowego przekazu to zjawiska dość odległe czasowo.

Początki  prasy  sięgają  XVII  wieku  –  pierwszym  wydawcą  gazety  był  niemiecki  drukarz
i księgarz  Johann  Carolus  w  Strasburgu  w  1609  roku.  Pomysł  szybko  przyjął  się  w  całej
Europie. Pierwsza polska gazeta była wydana w 1661 roku w Krakowie. Jednak prawdziwego
znaczenia nabrała w XIX wieku. Pierwsze regularne programy radiowe nadane zostały w 1920
roku.  Telewizja  narodziła  się  w  1936  roku,  ale  prawdziwą  popularność  zyskała  w  latach
czterdziestych i pięćdziesiątych. W Polsce pierwszy program telewizyjny nadano w 1953 roku.
W 1973 roku pojawiła się kolorowa telewizja.

Środki masowego przekazu pełnią istotne funkcje w społeczeństwie. Jako pierwszy

funkcje środków masowego przekazu wyróżnił Harold Lasswell. Według niego główne
funkcje mediów to:

−

nadzór nad otoczeniem,

−

koordynacja elementów systemu społecznego,

−

transmisja kultury, czyli transmisja dziedzictwa społecznego następnym pokoleniom.

Obecnie jednak mówi się raczej o funkcji: informatywnej, interpretującej oraz kulturowej.

W  1960  r.  Charles  Wright  dodał  jako  czwarty  element  rozrywkę.  Rozrywka  jest  częścią
transmisji kultury, ale posiada też wymiar psychologiczny-dostarcza ludziom relaksu i redukuje
napięcia,  co  ułatwia  im  radzenie  sobie  z  problemami  życiowymi,  a  społeczeństwu  unikanie
rozpadu.  Dodając  piątą  funkcję  –  mobilizację,  a  w  jej  obrębie  wykorzystanie  mediów  do
politycznej i handlowej promocji, możemy za McQuailem wskazać następujący zestaw zadań i
funkcji mediów w społeczeństwie:

−

informacja – dostarczanie informacji o wydarzeniach i sytuacji w społeczeństwie, kraju i na

świecie, wskazywanie rozkładu sił we władzy politycznej, ułatwianie innowacji, adaptacji
i rozwoju,

−

korelacja – wyjaśnianie, interpretowanie oraz komentowanie znaczenia i sensu wydarzeń

oraz informacji, popieranie ustalonych norm i autorytetów, ustalanie autorytetów
i nadawanie statusu społecznego,

−

kontynuacja – wyrażanie dominującej kultury oraz subkultur i nowych wydarzeń

kulturalnych, wytwarzanie i utrzymywanie wspólnoty wartości, zachowanie ciągu
wydarzeń,

−

rozrywka – organizowanie zabawy, odprężenia i relaksu ,redukowanie napięcia

społecznego,

−

mobilizacja – kampanie publiczne w sferze polityki, wojny, rozwoju ekonomicznego

i religii.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Nie można jednak wyznaczyć rangi powyższych elementów czy częstotliwości ich

występowania.

Z uwagi na powszechność i dostępność środków masowego przekazu, asystent osoby

niepełnosprawnej  powinien  w  organizacji  czasu  wolnego  podopiecznego  uwzględnić
możliwość  korzystania  z  mediów.  Wspólne  czytanie  książek  czy  prasy  poprawi  zasób
informacji  podopiecznego,  a  tym  samym  spowoduje  wzrost  jego  samooceny.  Wesołe
słuchowisko  radiowe  lub  program  telewizyjny, to  wskazana  forma rozrywki.  Wprowadzi  ona
podopiecznego  w  dobry  nastrój.  Z  kolei  programy  radiowe  i  telewizyjne  o  charakterze
publicystycznym,  dają  możliwość  poznania  podopiecznemu  poglądów  na  dany  temat  i  osób
wiodących  w  środowisku.  Opinie  te  są  bardzo ważne dla podopiecznego, dają mu możliwość
kształtowania  własnych  poglądów,  zgodnych  lub  nie,  są  również  elementem  dyskusyjnym,
a tym  samym  integracyjnym  podopiecznego.  Wspólna  wymiana  spostrzeżeń  tworzy  grupy
zainteresowań.  Podopieczny  staje  się  aktywny  towarzysko,  poprawia  się  jego  forma
psychiczna i  fizyczna.  Media  kształtują  również postawy społeczne. Wpływają na zachowania
poszczególnych  jednostek  i  grup.  Podopieczni  analizujący  wydarzenia  społeczno-polityczne
włączają  się  w  te  wydarzenia.  Dzięki  przekazowi  medialnemu  są  jednostkami  aktywnymi
w aspekcie  społecznym.  Przykładem  tego  typu  działań  są  wydarzenie  polityczne  (wybory,
referendum,  itp.).  Bardzo  ważnym  medium w  życiu podopiecznych jest Internet. To dogodna
forma  pozyskiwania  informacji  oraz  szybka  forma  komunikacji  społecznej.  Zatem  można
stwierdzić,  że  umiarkowane  korzystanie  ze  środków  masowego  przekazu  jest  doskonałą
możliwością  spędzania  wolnego  czasu.  Warunkiem  jest  prawidłowo  dobrany  do  potrzeb
i możliwości podopiecznego rodzaj środków przekazu.

4.8.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak brzmi definicja środków masowego przekazu?
2.  Jakie znasz środki masowego przekazu?
3.  Jakie znasz funkcje środków masowego przekazu wg Harolda Lasswellda?
4.  Jakie  funkcje  i  zadania  środków  masowego  przekazu  w  społeczeństwie  wyróżnia

McQuail?

5. Czy przekazy medialne korzystnie wpływają na podopiecznego?

4.8.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj plan spędzania czasu wolnego czasu z wykorzystaniem środków masowego

przekazu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  poznać ogólny stan fizyczny i psychiczny podopiecznego,
2)  zapoznać się zainteresowaniami podopiecznego,
3)  dobrać  rodzaj środków  masowego przekazu, zgodny z zainteresowaniami i preferencjami

podopiecznego,

4) zaplanować w czasie możliwość korzystania z ustalonych środków masowego przekazu,
5) zaplanować, jak stworzyć, zgodnie z możliwościami, komfortowe warunki dla

podopiecznego do korzystania ze środków przekazu,

6) ocenić możliwy wpływ środków masowego przekazu na stan podopiecznego,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

7) zaprezentować wyniki pracy na forum grupy,
8) wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przykładowa dokumentacja podopiecznego,

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

dostęp do nośników mediów,

−

Poradnik dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Opracuj plan wykorzystania środków masowego przekazu z uwzględnieniem funkcji

korelacyjnej i kontynuacyjnej mediów (telewizji) w odniesieniu do osoby ograniczonej
motorycznie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać stan fizyczny i psychiczny podopiecznego,
2) zapoznać się zainteresowaniami podopiecznego i poziomem włączenia w wydarzenia

prezentowane w mediach,

3) przygotować/wybrać ofertę programową na dany okres czasu (tydzień, miesiąc),
4) zaplanować, jak stworzyć zgodnie z możliwościami komfortowe warunki dla

podopiecznego do korzystania z wybranego medium i umożliwić jak najlepszy odbiór
komunikatów,

5)  opisać sposób czuwania nad realizacją ustalonej oferty pod względem czasowym,
6)  ocenić wpływ środków masowego przekazu na stan podopiecznego,
7)  przedstawić wyniki pracy na forum grupy,
8)  wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

przykładowa dokumentacja podopiecznego,

−

przykładowe programy telewizyjne z gazet,

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik dla ucznia.

4.8.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie środków masowego przekazu?

￻

2) wymienić środki masowego przekazu?

￻

3) wymienić funkcje środków masowego przekazu wg Harolda Lasswellda?

￻

4) scharakteryzować funkcje i zadania środków masowego przekazu wg

McQuaila?

￻

5) wskazać ogólne korzyści dla podopiecznego wynikające z przekazów

medialnych?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.9. Organizacja czasu wolnego w placówkach opiekuńczych

4.9.1. Materiał nauczania

Organizacja czasu wolnego w placówkach opiekuńczych nie może odbywać się bez

osobistego  udziału  podopiecznych.  To  zadanie  musi  być  wyjątkowo  zindywidualizowane,
dopasowane  do  potrzeb  i  specyficznych  upodobań  bezpośrednio  zainteresowanego.
Organizacja  czasu  wolnego  osoby  niepełnosprawnej  nie  różni  się  od  zajęć  osób  sprawnych.
Przede  wszystkim  musimy  mieć  na  względzie  dobro  konkretnego  człowieka,  stan  zdrowia
i samopoczucie psychiczne.

Podstawą w organizacji czasu wolnego w placówkach opiekuńczych jest opracowanie

tzw. indywidualnych planów terapeutycznych. Plany te tworzy zespół terapeutyczno-
opiekuńczy w celu aktywizacji podopiecznego z uwzględnieniem jego indywidualnych potrzeb
i możliwości.

W organizowaniu czasu wolnego dla osób niepełnosprawnych należy przestrzegać

pewnych reguł:
1. Niepełnosprawni powinni być jak najwcześniej włączeni w planowanie i przygotowanie

oferty wolnego czasu.

2. Organizujemy zajęcia dla wszystkich podopiecznych, a także dla tych najciężej

upośledzonych i skłonnych do destruktywnego zachowania. Nikt nie powinien być
z założenia wyłączony z oferty spędzania czasu wolnego.

3. Niepełnosprawni powinni mieć możliwość dokonania wyboru tego, co im najbardziej

odpowiada, na co maja ochotę. Oferta powinna być atrakcyjna dla wszystkich.

4. Uczestnictwo musi być oczywiście dobrowolne, tylko wtedy możemy mówić o spędzaniu

czasu wolnego. A więc – jak najdalej od wszystkiego, co obowiązkowe, konieczne.

5. Zajęcia, które zostały zaakceptowane i pozytywnie przyjęte przez uczestników, można

włączyć do kontynuowania w przyszłości.

6. Każda oferta musi uwzględniać specyfikę osób niepełnosprawnych. Oferty aktywne

powinny być przedzielone czasem odpoczynku i regeneracji sił.

7. Zadania i role realizowane w czasie tych zajęć powinny być przynajmniej powiązane

z doświadczeniami typowymi dla codziennego życia mieszkańca. Daje to pewność, że
podopieczny będzie w stanie poprawnie je zinterpretować i wykorzystać.

8. O ile treść oferty może w jakimś zakresie stanowić przyjemną niespodziankę dla

podopiecznych, o tyle czas i miejsce realizowania zajęć muszą być wiadome wszystkim
wychowankom. Przewidywalność tego co ma nastąpić, redukuje lęki i zachęca do
skorzystania z oferty.

9. W czasie wolnym nie wywieramy nacisku na niepełnosprawnego, gdyż cel nie jest

najważniejszy, lecz samo uczestniczenie. Na ten okres „zapominamy” o wspomaganiu,
oddziaływaniu pedagogicznym. Do niezbędnego minimum sprawdzamy też kontrolowanie
i nadzorowanie podopiecznego.
Kwestia umotywowania podopiecznych do korzystania z wolnego czasu, do przeżywania

choć trochę inaczej niż pozostałych części dnia, należy do priorytetowych, integralnych zadań
asystenta.

Motywacja to stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, to wzbudzony

potrzebą  zespół  procesów  psychicznych  i  fizjologicznych  określający  podłoże  ludzkich
zachowań  i  ich  zmian.  Procesy  motywacyjne  ukierunkowują  zachowanie  podopiecznego  na
osiągnięcie  określonych,  istotnych  dla  niego  stanów  rzeczy,  kierują  wykonywaniem  pewnych
czynności  tak,  aby  prowadziły  do  zamierzonych wyników/celów. Proces motywacyjny składa
się  z  zespołu  pojedynczych  motywów.  Motywem  zaś    nazwać  można  przeżycie  pobudzające
człowieka do działania lub powstrzymujące go, lub przeszkadzające jego wykonaniu.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Proces motywacyjny składa się z następujących elementów:

−

wzbudzanie energii,

−

ukierunkowywanie wysiłku na cel,

−

selektywność uwagi w stosunku do bodźców tj. zwiększenie wrażliwości na bodźce istotne,

−

kontynuowanie czynności dopóki warunki, które ją zapoczątkowały nie ulegną zmianie,

−

pobudzenie emocjonalne tj. uczucia dodatnie (w przypadku realizacji zamierzeń) lub ujemne

(w przypadku niespełnienia),

Według psychologa Janusza Reykowskiego, motywacja będzie miała maksymalne

natężenie,  gdy  prawdopodobieństwo  sukcesu  i  porażki  będzie  równe.  Poziom  motywacji
zależy  też  od  wysiłku  i  ryzyka  związanego  z  daną  czynnością.  Początkowy  wzrost  wysiłku
i ryzyka  zwiększa  motywację  jednostki,  przy  ich  dalszym  wzroście  proces  ten  osiąga
optymalny poziom, następnie malejąc aż do wartości ujemnych.
Motywację  podopiecznego  możemy  zwiększyć  poprzez  niżej  wymienione  czynniki
motywujące:

1.  Deklaracja innym tego, co mamy zrobić.
2.  Analiza celów.
3.  Zaplanowanie nagrody za wykonanie celu.
4.  Wizualizacja celu – twórcze wykorzystanie wyobraźni.
5.  Analiza negatywnych konsekwencji niezrealizowania celu.
6.  Analiza pozytywnych konsekwencji zrealizowania celu.
7.  Gwarancja 5 minut – najtrudniejszy jest pierwszy krok, trzeba po prostu zacząć.
8.  Rozpoczęcie zadania od czegoś prostego.
9.  Metoda  szwajcarskiego  sera  –  duże  zadanie  do  wykonania,  to  duży  kawałek  sera  bez

dziur.  Z  tego  zadania  można  wyodrębnić  mniejsze  zadania, które  są  proste,  mechaniczne
i zajmują nie więcej niż 5–10 minut. W wolnych chwilach można zacząć od wykonywania
właśnie  tych  zadań  (zawsze  można  znaleźć  kilka  wolnych  minut  w  ciągu  dnia,  po  co  je
tracić?)  Pracując  tą  metodą  w  końcu  okaże  się,  że  duże  zadanie  –  duży  kawałek  sera
stanie się serem szwajcarskim, który ma więcej dziur niż sera. Dziury te to już wykonane
małe zadania.

10. Podniesienie znajomości przedmiotu. Łatwiej zabrać się do robienia czegoś, o czym dużo

wiemy, zadanie nie wydaje się takie trudne.

4.9.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to jest indywidualny plan terapeutyczny?
2.  Kto ustala plan terapeutyczny?
3.  Jakie reguły należy zachować przy organizacji czasu wolnego podopiecznych?
4.  Co to jest motywacja?
5.  Z jakich elementów składa się proces motywacji?
6.  W jaki sposób możemy zwiększyć motywację podopiecznego do działań?

4.9.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Zaplanuj działania motywujące osobę niepełnosprawną do podjęcia aktywności.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zdefiniować pojęcie motywacji i określić elementy procesu motywacji,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

2)  określić czynniki motywujące,
3)  zaplanować kilka możliwych działań zwiększających motywację do podjęcia aktywności,
4)  przedstawić propozycje na forum grupy, uzasadniając wybór,
5)  zapoznać się z propozycjami innych,
6)  wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik ucznia.

Ćwiczenie 2

Opracuj założenia do indywidualnego planu terapeutycznego dla podopiecznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować syntetyczną informację o podopiecznym,
2)  zaplanować najbardziej odpowiedni czas realizacji zajęć, konieczne przerwy i ich rodzaj,
3)  zaplanować rodzaj zajęć,
4)  wyniki ćwiczenia zapisać na plakacie i zaprezentować na forum grupy,
5)  wziąć udział w dyskusji,
6)  zapisać ciekawe propozycje kolegów/koleżanek.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

Poradnik ucznia.

4.9.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić pojęcie indywidualnego planu terapeutycznego?

￻

2) wskazać kto ustala indywidualny plan terapeutyczny?

￻

3) określić reguły do uwzględnienia przy organizacji czasu wolnego

podopiecznego?

￻

4) zdefiniować pojęcie motywacji?

￻

5) wymienić elementy procesu motywacji?

￻

6) wymienić sposoby motywowania podopiecznych do działań?

￻

7) uzasadnić, która z reguł obowiązujących przy planowaniu czasu

wolnego dla osób niepełnosprawnych jest najważniejsza?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.10. Higiena żywienia

4.10.1. Materiał nauczania

Racjonalne żywienie: to dostarczanie organizmowi w określonym czasie odpowiednich

ilości  pożywienia  pokrywającego  zapotrzebowanie  na  energię,  składniki  budulcowe
i regulacyjne.  Do  składników  budulcowych  zaliczamy:  białka,  wodę  i  niektóre  związki
mineralne.  Do  składników  energetycznych  zaliczamy  przede  wszystkim  węglowodany
i tłuszcze,  a  do  składników  regulujących  witaminy  i  niektóre  sole  mineralne.  Wszystkie  te
składniki  (oprócz  energetycznych)  są  niezbędne  do  budowy  nowych  i  odbudowy  zużytych
komórek  i tkanek  oraz  do  regulowania  procesów  fizjologicznych  ustroju.  Wyżywienie
człowieka  powinno  być:  pełno  kaloryczne,  pełnowartościowe,  urozmaicone  o  odpowiedniej
objętości,  łatwo  strawne  i  łatwo  przyswajalne,  smaczne,  wolne  od  substancji  szkodliwych,
o odpowiedniej  temperaturze,  odpowiednio  podzielone  w  ciągu  dnia.  Przyjmowane  potrawy
powinny całkowicie zaspokoić ilościowe i jakościowe zapotrzebowanie ustroju.

Liczba posiłków może wahać się od 3 do 5 dziennie. Najbardziej korzystne jest

przyjmowanie pożywienia 4 razy dziennie.
Śniadanie: 25–30% dziennej racji energetycznej,
Obiad: 40–50% dziennej racji energetycznej,
Kolacja: 25% dziennej racji energetycznej.

Białka są wykorzystywane jako:

–  materiał budulcowy,
–  składnik enzymów i hormonów,
–  składniki ciał odpornościowych,
–  czynniki równowagi kwasowo-zasadowej,
–  regulacja ciśnienia onkotycznego.
Białka należą do najbardziej skomplikowanych związków organicznych. W ich skład wchodzą
następujące  pierwiastki:  azot,  węgiel,  wodór, tlen, siarka  oraz  niekiedy fosfor,  żelazo,  miedź,
jod,  wapń,  magnez.  Pierwiastki  te  tworzą  związki  chemiczne  zwane  aminokwasami.
W zależności

składu

aminokwasów

białka

dzielimy

pełnowartościowe

i niepełnowartościowe.  Białka  pełnowartościowe,  pochodzenia  zwierzęcego,  zawarte
w mięsie, mleku, jajach, dostarczają człowiekowi niezbędnych aminokwasów. Natomiast białka
niepełnowartościowe,  pochodzenia  roślinnego  nie  zawierają  wszystkich  niezbędnych  dla
człowieka  aminokwasów.  Znajdują  się  one  w  takich  produktach,  jak  groch,  fasola,  mąka,
kasza.

Zapotrzebowanie na białko:

Dorośli – 1,0g/kg masy ciała
Młodzież – 1,5–2g/kg masy ciała.
Dzieci – 2–4g/kg masy ciała.

W tym białko zwierzęce:

Dorośli 1/3.
Młodzież ½.
Dzieci ¾.
Niedobór białek – zarówno w ustroju dziecka, jak i dorosłego człowieka – może przyczynić się
do powstania niektórych schorzeń (zaburzenia wzrostu, rozwoju fizycznego i psychicznego).

Tłuszcze stanowią dla ustroju źródło energii. Jest to zapasowy materiał energetyczny,

gromadzony głównie pod skórą jako podściółka tłuszczowa. Rola tłuszczów w organizmie:
–

dostarczają energii,

–

są materiałem podporowym,

–

są nośnikami witamin A, D, E, K,

–

są źródłem kwasów tłuszczowych wielonasyconych, nasyconych, nienasyconych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Tłuszcze  dzieli  się  na  zwierzęce  i  roślinne.  Do  tłuszczów  zwierzęcych  zaliczamy:  słoninę,
smalec,  masło,  a  do  roślinnych:  oliwę,  margarynę  i  oleje.  Dla  dorosłego  jako  normę
spożywania  tłuszczu  przyjmuje  się  1g/kg  masy  ciała  na  dobę,  to  około  70  g  –  dziennie,  przy
czym pożądane jest, aby połowa zapotrzebowania była pokryta przez tłuszcze zwierzęce. Duży
wpływ  na  zapotrzebowanie  dzienne  na  tłuszcze  mają  także  klimat  i  pora  roku.  W klimacie
gorącym zapotrzebowanie na tłuszcze jest mniejsze, a w klimacie zimowym większe.

Węglowodany są wykorzystywane w ustroju jako materiał energetyczny. Zawarte są

głównie  w  produktach  pochodzenia  roślinnego,  tylko  niewielka  ich  ilość  znajduje  się
w produktach  zwierzęcych.  Węglowodany  pokrywają  60%  zapotrzebowania  energetycznego
organizmu.  Spożycie  węglowodanów  –  6g/kg  masy  ciała.  Najobfitszym  źródłem  cukrów
prostych:  cukier,  miód,  niektóre  przetwory  owocowe  i  słodycze.  W  codziennym  pożywieniu
najwięcej węglowodanów  dostarczamy  organizmowi w produktach i przetworach zbożowych
(mące, chlebie) oraz ziemniakach, warzywach i owocach.

Witaminy zalicza się do składników regulujących. Są one niezbędne do utrzymywania

prawidłowego  stanu  zdrowia  i  właściwego  rozwoju.  Witaminy  są  związkami  chemicznymi,
występującymi w małych ilościach zarówno w produktach roślinnych jak i zwierzęcych. Dzieli
się  je  na  rozpuszczalne  w  wodzie  i  rozpuszczalne  w  tłuszczach.  Do  grupy  witamin
rozpuszczalnych  w  wodzie  należy  komplet  witamin  B  (witaminy  ważne  dla  człowieka  z  tej
grupy  to:  B1,  B2,  B6,  B12)  oraz  witamina  C.  Do  witamin  rozpuszczalnych  w  tłuszczach
zalicza się  witaminy A, D, E, K. Zapotrzebowanie dzienne na witaminy jest niewielkie i waha
się  w  granicach  od  kilku  gramów  do  kilkudziesięciu  miligramów.  Witaminy  muszą  być
dostarczane wraz z pożywieniem.

Organizm dorosłego człowieka zawiera około 3,3 kg soli mineralnych, to około 4% masy

ciała.  Niektóre  sole  mineralne  występują  w  bardzo  małych,  tzw.  śladowych  ilościach  –
nazywamy je mikroelementami. Do mikro elementów w organizmie należą między innymi: jod,
miedź,  cynk,  kobalt,  fluor.  Spośród  makroelementów  największe  znaczenie,  zwłaszcza  dla
dzieci  mają  sole  wapnia,  fosforu  i  żelaza.  Sole  wapnia  i  fosforu  są  głównymi  materiałami
budulcowymi  kości,  warunkują  prawidłowy  przebieg  procesów  kostnienia.  Wapń  jest
potrzebny do pracy serca, prawidłowej krzepliwości krwi oraz pobudliwości mięśni i nerwów.
Najbogatszym  źródłem  wapnia  w  pożywieniu  jest  mleko  i  jego  przetwory,  ryby  i jarzyny,
przetwory  zbożowe.  Dzienne  zapotrzebowanie  osób  dorosłych  na  wapń  wynosi  przeciętnie
około 1g. Jeśli chodzi o dzieci i młodzież, jest ono większe i wynosi 1,5g.

Żelazo tworzy z białkami związek zwany hemoglobiną. Bogatym źródłem żelaza są:

wątroba i inne produkty mięsne, jajka, fasola, ciemny chleb, jak również niektóre owoce
i zboża. Dzienne zapotrzebowanie dzieci i młodzieży na żelazo wynosi 6-12 μg, a dorosłych
12-15 μg.

Woda krążąca w ustroju odgrywa podstawową rolę w procesach życiowych. Organizm

dorosłego  człowieka  ważącego  70  kg  zawiera  około  45  kg  wody.  U  dzieci  ilość  wody  jest
jeszcze  większa.  Woda  stanowi  więc  podstawowy  składnik  wszystkich  tkanek  i  płynów
w ustroju.  Jest  niezbędna  do  trawienia  wchłaniania  i  wprowadzania  przez  krew  składników
odżywczych  do  wszystkich  tkanek.  Stanowi  ona  środowisko,  w  którym  zachodzą  wszystkie
procesy  życiowe  organizmu.  Niedobory  wody  są bardzo  niebezpieczne,  mogą  one  prowadzić
do  ciężkich  zaburzeń  w  gospodarce  wody,  a  te  z  kolei  do  wyniszczenia  ustroju,  a  nawet
w najcięższych przypadkach do śmierci.

Codzienny posiłek powinien dostarczać wszystkich podstawowych składników

pokarmowych.  Posiłki  powinny  być  spożywane  zawsze  o  tych  samych  określonych  porach
dnia  bez  pośpiechu,  przed  połknięciem  potrawy  dokładnie  przeżuć  i  połykać  w  małych
ilościach.  Przed  jedzeniem  należy  zachować  spokój,  unikać  nadmiernych  wzruszeń  i  stanów
pobudzenia emocjonalnego.

Aby być zdrowym, codziennie należy spożywać:

−

co najmniej 3 posiłki umiarkowanej wielkości – w tym koniecznie śniadanie,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

produkty zbożowe, takie jak: pieczywo ciemne, płatki, kasze, makarony lub ziemniaki,

−

warzywa, owoce (mogą być mrożone) do każdego posiłku, a także między posiłkami,

−

co najmniej 2 szklanki mleka (najlepiej chudego) lub tyle samo kefiru czy jogurtu oraz 1-2
plasterki serów,

−

jedną z porcji (do wyboru) ryby, drobiu, grochu, fasoli lub mięsa,

−

jedną łyżkę stołową oleju lub oliwy oraz nie więcej niż 2 łyżeczki masła,

−

wodę mineralną i naturalne soki warzywne i owocowe (około 1 litra).
Należy unikać nadmiaru soli, cukru i alkoholi. Wadliwy sposób żywienia jest bezpośrednią

przyczyną  wielu  chorób  cywilizacyjnych.  W  przypadku  wystąpienia  chorób  u podopiecznych
dietę  specjalistyczną  ustala  lekarz  leczący  w  porozumieniu  z  dietetyczką  specjalną.  Wtedy
zadaniem  asystenta  jest  przestrzegać  ustalonej diety  i dopilnować  żeby  podopieczny  stosował
ją zgodnie z zaleceniami lekarza.

4.10.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Czym jest racjonalne żywienie?
2.  Jakie znasz składniki pokarmowe energetyczne?
3.  Jakie znasz składniki budulcowe?
4.  Jaką rolę spełniają składniki regulujące?
5.  Jakie witaminy rozpuszczają się w tłuszczu?
6.  Jaką rolę spełniają witaminy w odżywianiu?
7.  Jaką rolę spełniają sole mineralne?

4.10.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przygotuj uwzględniając upodobania podopiecznego jadłospis na jeden dzień.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) poznać upodobania, ulubione potrawy podopiecznego,
2) zaplanować godziny spożywania posiłków biorąc pod uwagę przerwy między posiłkami

(trzy posiłki stałe + podwieczorek),

3) przygotować propozycję zestawu posiłków uwzględniając podstawowe składniki

pokarmowe:

budulcowe,

energetyczne

regulacyjne

zgodnie

potrzebami

żywnościowymi,

4) przygotować jadłospis na plakacie i zawiesić na tablicy,
5) wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusz A2,

−

flamastry,

−

tablica flipchart,

−

Poradnik dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Zaplanuj przygotowanie posiłku, np. kolacji, uwzględniając upodobania podopiecznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ustalić co chciałby zjeść podopieczny na kolację,
2)  zorientować się jakie produkty spożywcze są potrzebne do przygotowania kolacji,
3)  wspólnie  z  podopiecznym  przygotować  stanowiska  pracy  do  przygotowania  posiłku

(stolik, produkty spożywcze, sprzęt do przygotowania posiłków),

4) dokonać podziału pracy, uwzględniając te czynności, które podopieczny może sam

wykonać, a które musi wykonać asystent,

5) zaprezentować na forum grupy opracowany projekt,
6) wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru,

−

flamastry,

−

flipchart,

−

sprzęt do przygotowania posiłków,

−

Poradnik ucznia.

4.10.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) określić pojęcie racjonalnego żywienia?

￻

2) wymienić składniki pokarmowe energetyczne, budulcowe i regulacyjne?

￻

3) określić prawidłowe wyżywienie człowieka?

￻

4) wymienić, które z witamin rozpuszczają się w wodzie, a które w tłuszczu?

￻

5) wyjaśnić rolę witamin i soli mineralnych w organizmie?

￻

6) zróżnicować prawidłowe odżywianie od wadliwego sposobu żywienia?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.11. Etyka w pracy asystenta osoby niepełnosprawnej

4.11.1. Materiał nauczania

Etykę pochodzącą od greckiego słowa ethos (oznaczającego stałe miejsce zamieszkania,

obyczaj)  rozumieć  będziemy  jako  filozoficzną  i  normatywną teorię moralności, a dokładniej –
moralnej  wartości  czynu.  Podmiotem  zainteresowań  etyka  jest  nade  wszystkim  czyn  (ludzkie
działanie,  postępowanie)  pod  kątem  jego wartości  moralnej,  czyli  jest on moralnie dobry, czy
zły.

Etyka to ogół norm moralnych przyjętych w danej zbiorowości społecznej

(społeczeństwie, klasie lub grupie społecznej, środowisk) w określonej epoce historycznej,
synonim moralności [wg Encyklopedii Powszechnej PWN].

Mówiąc o moralności mamy na myśli etykę normatywna lub właściwą, czyli naukę

o dobru. Głównym zadaniem etyki normatywnej jest formowanie reguł postępowania
pozwalającego zachować dobro i unikać czynienia zła. Etyka normatywna dzieli się na etykę
ogólną i etykę szczegółową obejmującą etykę osobową oraz społeczną.

Etyka szczegółowa jest to nauka filozoficzna ustalająca reguły, czyli oceny i normy

moralnego działania np. świadczenie usług osobom potrzebującym, wykonywanie czynności
zawodowych, itp.

Etyka osobowa jako dziedzina etyki szczegółowej rozważa normy regulujące zachowanie

się osoby względem samej siebie oraz względem innych osób i przyrody.

Natomiast etyka społeczna jest nauką ustalającą normy moralne dla tych stosunków

społecznych i działań, których podmiotem jest grupa, zbiorowość a nie szczególne jednostki.

Etyka w aspekcie opisowym zajmuje się analizą, opisem i wyjaśnieniem moralności

rzeczywiście  przyjmowanej  w  różnych  epokach  i  środowiskach  społecznych,  wskazywaniem
źródeł  struktury,  funkcji  moralności  jej  rozwoju.  Etyka  zawodowa  to  zespół  norm
wyznaczających  określone  obowiązki  moralne  związane  z  wykorzystywaniem  zawodu
i społecznymi stosunkami zawodowymi.

Etyka zawodowa poza normami zawiera także konkretne dla danego zawodu nakazy

i zakazy.

Zasady moralne w pracy asystenta jako podstawowe pojęcie umożliwiające osąd moralny

postępowania to:

1) zasada autonomii – prawo do samostanowienia, niezależności i wolności – poszanowanie

praw podopiecznych,

2) nieszkodzenie – unikanie działań szkodliwych dla podopiecznych a także otaczanie opieką

tych, którzy ze względu na wiek, chorobę oraz stan psychiczny, nie są w tanie sami siebie
chronić przed czynnikami szkodliwymi,

3) zasada dobroci wymaga, aby asystent osoby niepełnosprawnej czynił dobro w celu

zapewnienia  korzyści  innych.  Oznacza to  uwzględnienie  podstawowych  ludzkich  potrzeb
przetrwania,  bezpieczeństwa,  przynależności.  Całościowe  spojrzenie  na  człowieka  we
wszystkich  jego  wymiarach,  a  więc  nie  tylko  biologicznych,  ale  psychicznych
i społecznych,

4) zasada sprawiedliwości – domaga się aby asystent osoby niepełnosprawnej traktował

każdego podopiecznego jednakowo,

5) zasada poufności nakazuje, aby asystent osoby niepełnosprawnej zachował w ścisłej

tajemnicy informacje zawodowe. Zasada poufności wiąże się z zasadą lojalności
i szacunku dla tych, którzy pokładają ufność w swoich opiekunach,

6) zasada prawdomówności wynika obowiązku mówienia prawdy i nie wprowadzenia

podopiecznych w błąd. Wyjątek gdy prawda podopiecznemu mogłaby spowodować

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

poważne szkody dla jego stanu fizycznego i psychicznego. W tym przypadku należy
uwzględnić zasadę nieszkodzenia,

7) zasada odpowiedzialności jest jedną z najważniejszych zasad w życiu osobistym

i zawodowym  człowieka.  Oznacza  ona  ponoszenie  odpowiedzialności  moralnej,  a  także
i prawnej  za  rezultaty  podejmowanych  działań  wobec  podopiecznych  i  wobec  zawodu.
Oznacza ona, że jeśli ktoś podjął zobowiązanie realizacji jakiegoś działania, które nie jest
zobowiązane  sankcją  prawna  to  powinien  je  wykonać,  nawet  jeżeli  byłby  to  dla  niego
trudne bądź niewygodne, gdyż skłania go do tego jego sumienie.
Z  powyższych  zasad  wynikają  określone  powinności  moralne,  określone  normy

godziwego postępowania asystenta osoby niepełnosprawnej. W skrócie można je przedstawić
w postaci sześciu dyrektyw powinnościowych:

1)  szanuj godność podopiecznego i jego prawa,
2)  nie szkodź swym postępowaniem podopiecznemu, chroń go przed krzywdą i szkodą,
3)  przyczyniaj  się  do  dobra  podopiecznego  we  wszystkich  wymiarach  jego  osoby,  tj.

fizyczno-biologicznym, psychicznym, społecznym, duchowym,

4) świadcz opiekę sprawiedliwie wobec każdego podopiecznego,
5) zachowaj w tajemnicy uzyskanie informacje o stanie zdrowotnym podopiecznego

i przebiegu procesu leczenia oraz opieki,

6) bądź odpowiedzialny za podjęte obowiązki i swe zobowiązania. Powinności te stanowią

ogólne reguły postępowania w odniesieniu do codziennych obowiązków asystentów.

Etyka spolegliwego opiekuna

Asystent osoby niepełnosprawnej jest spolegliwy tj. automatycznie troskliwy i opiekuńczy,

budzi  zaufanie,  nie  wycofuje  się  w  niebezpieczeństwie,  jest  silnym  oparciem  w każdych
okolicznościach  można  zawsze  liczyć  na  jego  pomoc.  Podstawową  zasadą  jest  maksyma
„przede  wszystkim  nie  szkodzić”.  Spolegliwym  opiekunem  może  być  jedynie  człowiek
o dobrym sercu  wrażliwy  na cudze potrzeby, skłonny do udzielania innym pomocy, odważny,
sprawiedliwy i życzliwe usposobiony do swych podopiecznych.

Schemat podstawowych cnót moralnych i przeciwnych im wad:

1)  męstwo – tchórzostwo,
2)  dobre serce – zły człowiek,
3)  prawość – nierzetelność,
4)  panowanie nad sobą – brak woli,
5)  szlachetność – niskie motywy.

Opiekun spolegliwy to realista i człowiek praktyczny, działający roztropnie, umiejący

ustalić sobie hierarchię ważności problemów, opanowany, odważny na drugiego człowieka.
Kotarbiński zalecał także ideę powszechnej życzliwości, zaniechania wrogości i niechęci
wobec innych ludzi.
Etyka troski jest etyką ochrony cierpiącego człowieka: jego ciała i ducha

Istnieją trzy główne rodzaje odpowiedzialności:

−

zawodowa,

−

cywilna,

−

karna.
Odpowiedzialność zawodowa – jest to odpowiedzialność za popełnienie tzw. przewinienia

zawodowego. Skutkiem nieprawidłowego postępowanie jest orzeczenie kary dyscyplinarnej
(upomnienia, nagany, czasowego lub trwałego pozbawienie prawa do wykonywania zawodu).

Odpowiedzialność cywilna – jest to odpowiedzialność za wyrządzenie szkody majątkowej

albo krzywdy niemajątkowej (dotyczącej życia, czci, wolności, dobrego imienia, kultu osoby
zmarłej). Skutkiem jest konieczność zapłacenia odszkodowania (w przypadku szkody), lub
zadośćuczynienia (w przypadku krzywdy). W sprawach z powództwa cywilnego orzekają sądy
powszechne.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Odpowiedzialność karna – jest to odpowiedzialność za popełnienie przestępstwa

(określonego przez ustawę). Skutkiem jest orzeczenie kary: pozbawienia wolności,
ograniczenia wolności, grzywny.

Podopieczny, którego prawa zostały naruszone może dochodzić ich na drodze

administracyjnej lub sądowej. Dochodzenie może zmierzać do:

−

żądania zaniechania naruszenia prawa,

−

żądania zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub odszkodowania za wyrządzoną
naruszeniem szkodę lub ukarania sprawcy naruszenia z tytułu odpowiedzialności służbowej
lub karnej.

4.11.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jak brzmi definicja etyki?
2.  Co jest przedmiotem zainteresowań etyki?
3.  Czym zajmuje się etyka normatywna?
4.  Co to jest etyka zawodowa?
5.  Jakie  znasz  zasady  moralne,  którym  powinien  kierować  się  asystent  osoby

niepełnosprawnej w pracy?

6.  Jakie są dyrektywy powinności?
7.  Czym charakteryzuje się opiekun spolegliwy?
8.  Jakie znasz rodzaje odpowiedzialności prawnej?

4.11.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Przygotuj plakat nt.: Dylematy etyczne występujące najczęściej w pracy z osobami

niepełnosprawnymi?

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zebrać informacji na temat najczęściej występujących dylematów etycznych występujących

u podopiecznych,

2) dokonać hierarchii dylematów etycznych od najważniejszych do najmniej ważnych (np.

związane z eutanazją, zachowań w kontakcie z innymi osobami),

3)  omówić najczęściej występujące dylematy etyczne u podopiecznych,
4)  przedstawić je w formie plakatu,
5)  wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

duże arkusze papieru,

−

flamastry,

−

flipchart,

−

Poradnik ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 2

Przedstaw, sposób postępowania wobec osób, które chcą się dowiedzieć o stanie zdrowia

i samopoczuciu podopiecznego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ustalić czy podopieczny życzy sobie przekazania informacji o sobie innym osobom,
2)  uzgodnić jakie informacje można przekazać i w jakim zakresie,
3)  ustalić jakich informacji nie wolno przekazywać dochowując tajemnicy zawodowej,
4)  przedstawić wyniki ćwiczenia w formie pisemnej,
5)  wziąć udział w dyskusji.

Wyposażenie stanowiska pracy:

−

arkusze papieru A4,

−

flamastry,

−

flipchart,

−

Poradnik ucznia.

4.11.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

Tak

Nie

1) zdefiniować pojęcie etyki?

￻

2) określić co jest przedmiotem zainteresowań etyki?

￻

3) określić czym zajmuje się etyka normatywna?

￻

4) określić co to jest etyka zawodowa?

￻

5) wymienić zasady moralne, którymi powinien kierować się asystent w pracy?

￻

6) scharakteryzować cechy opiekuna spolegliwego?

￻

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

INSTRUKCJA DLA UCZNIA

1.  Przeczytaj uważnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test  zawiera  20  zadań.  Dla  każdego  zadania  są  dołączone  4  możliwości  odpowiedzi.

Tylko jedna jest prawdziwa.

5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, zakreślając X prawidłową

odpowiedź.

6. Pracuj samodzielnie.
7. Na rozwiązanie testu masz 30 min.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Czasem wolnym nazywamy

a)  czas przeznaczony na pracę zarobkową.
b)  czas przeznaczony na pracę zarobkową.
c)  zajęcia  którym  jednostka  może  oddawać  się  z  własnej  chęci  bądź  dla  odpoczynku,

rozrywki, dobrowolnego udziału w życiu społecznym.

d) czas przeznaczony na obowiązki rodzinne.

2. Funkcje czasu wolnego wg Z. Dąbrowskiego to

a) psychokompensacyjna, kulturalna, psychokreatywna, psychorekreacyjna.
b) wypoczynek, rozrywka, rozwój zainteresowań i uzdolnień, poszukiwanie własnego

miejsca w społeczeństwie.

c) edukacyjne, wychowawcze, integracyjne.
d) psychorekreacyjne, kompensacyjne, kulturalne, psychokreatywne.

3. Indywidualną wartość czasu wolnego należy rozpatrywać w aspekcie

a)  korzyści społecznych.
b)  korzyści indywidualnych.
c)  zarządzania czasem.
d)  funkcji czasu wolnego.

4. Zainteresowaniem nazywamy

a)  pracę wykonywaną dla relaksu, w czasie wolnym od obowiązków.
b)  czynności wykonywane z przyjemnością poza praca zarobkową.
c)  czynności zawodowe, których wykonywanie nie satysfakcjonuje.
d)  pracę wykonywana w wolnym czasie.

5. Aktywizacją nazywamy

a) zespół działań mających na celu włączenie człowieka do udziału w różnych

dziedzinach życia.

b)  przeprowadzenie osoby niepełnosprawnej z aktywności do pasywności.
c)  brak kontaktów, pomocy ze strony innych osób, poczucie izolacji i osamotnienia.
d)  połączenie obowiązków zawodowych, rodzinnych i społecznych.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. Pojęcie wartości czasu należy określać w kontekście

a)  czas to pieniądz.
b)  czas przemija bezpowrotnie.
c)  czas to wartościowy kapitał – czas to życie.
d)  czas leczy rany.

7. Etyką nazywamy

a)  to ogół norm moralnych przyjętych w danej zbiorowości społecznej.
b)  zespół norm i ocen zachowania jednostki.
c)  zespół norm względem innych osób i przyrody.
d)  świadczenie usług osobom potrzebującym.

8. Jedną z funkcji środków masowego przekazu wg Harolda Lasswellda jest

a)  kontynuacja.
b)  korelacja.
c)  informacja.
d)  nadzór nad otoczeniem.

9. Funkcją i zadaniem środków masowego przekazu wg McQuaila jest

a)  nadzór nad otoczeniem.
b)  informacja, korelacja, kontynuacja, rozrywka, mobilizacja.
c)  koordynacja elementów systemu społecznego.
d)  transmisja kultury, czyli transmisja dziedzictwa społecznego następnym pokoleniom.

10. Racjonalnym żywieniem jest

a)  dostarczanie organizmowi składników budulcowych.
b)  dostarczanie organizmowi składników energetycznych.
c)  dostarczanie  organizmowi  w  określonym  czasie  odpowiednich  ilości  składników

budulcowych, energetycznych i regulacyjnych.

d) dostarczanie organizmowi składników regulujących witaminy i sole mineralne.

11. Witaminy w odżywianiu

a) są niezbędne do utrzymania prawidłowego stanu zdrowia i właściwego rozwoju

zaliczają się do składników regulujących.

b)  są niezbędne w odżywianiu zaliczają się do składników energetycznych.
c)  dostarczają organizmowi składników budulcowych.
d)  są niezbędne do rozwoju organizmu i prawidłowego odżywiania.

12. Tłuszcze w odżywianiu

a)  są wykorzystywane jako materiał budulcowy i składniki ciał odpornościowych.
b)  dostarczają organizmowi witamin i soli mineralnych.
c)  stanowią dla ustroju źródło energii.
d)  są wykorzystywane jako składniki enzymów i hormonów.

13. Środki masowego przekazu

a) wywierają niekorzystny wpływ na stan zdrowotny osoby niepełnosprawnej.
b) wpływają korzystnie na stan zdrowia podopiecznego, pod warunkiem, że są

odpowiednio dobrane.

c) nie są elementem kultury masowej.
d) nie zawierają koncepcji wspólnego mianownika.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

14. Motywacja jest

a)  elementem etyki opiekuna.
b)  stanem gotowości człowieka do podjęcia określonego działania.
c)  funkcja czasu wolnego.
d)  formą spędzania czasu wolnego.

15. Etyka zawodowa

a)  poza normami zawiera także konkretne dla danego zawodu nakazy i zakazy.
b)  to świadczenie opieki sprawiedliwie wobec każdego podopiecznego.
c)  charakteryzuje się rzetelnym wykonywaniem obowiązków w pracy zawodowej.
d)  to unikanie działań szkodliwych dla podopiecznych.

16. Przy organizowaniu czasu wolnego dla osoby niepełnosprawnych należy uwzględnić

a) włączenie osoby niepełnosprawnej w planowanie i organizowanie ofert wolnego

czasu.

b)  przygotowanie samodzielnie ofert wolnego czasu przez asystenta.
c)  ambicje asystenta.
d)  potrzeby placówek opiekuńczych.

17. Formą wypoczynku biernego jest

a)  sen.
b)  gra w kart.
c)  pływanie.
d)  indywidualne codzienne czynności rehabilitacyjne.

18. Brak aktywności należy rozumieć jako

a) prowadzenie życia rodzinnego i społecznego.
b) niechęć do kontaktów społecznych, towarzyskich, poczucie krzywdy i izolacji.

samotności.

c) wykonywanie obowiązków zawodowych, uczenie się.
d) prowadzenie twórczego i harmonijnego życia.

19. Głównym „złodziejem czasu” jest

a)  praca zawodowa, nauka, samokształcenie.
b)  gry i zabawy ruchowe, konkursy itp.
c)  aktywny udział w różnych organizacjach społecznych.
d)  telewizja, filmy, telefony, bierna postawa oraz goście, znajomi, itp.

20. Aby czas wolny był efektywnie wykorzystany należy

a)  zajmować się dodatkowo pracą zawodową.
b)  wykonywać obowiązki rodzinne.
c)  wykorzystać czas na rozwój zainteresowań i uzdolnień.
d)  przeznaczyć czas na obowiązkową pracę społeczną.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko..........................................................................................

Realizowanie potrzeb osoby niepełnosprawnej w zakresie wykorzystania czasu
wolnego

Zakreśl poprawną odpowiedź

zadania

Odpowiedź

Punkty

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

Razem:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

6. LITERATURA

Błędowski P.: Pomoc Społeczna i opieka nad osobami starszymi w RFN. Interart,
Warszawa 1996

Drzycimski A.: Komunikatorzy, wpływ, wrażenie, wizerunek. Warszawa 2000

Garlin Ch. D., Seabury B.A.: Działania interpersonalne w pracy socjalnej. Warszawa
1996

Globan-Klas T.: Madia i komunikowanie masowe. Warszawa 1999

Gurzycka A.: Rozwój i kształtowanie zainteresowań. Warszawa 1990

Hale G.: Poradnik dla niepełnosprawnych. Muza S.A. Warszawa 1996

Hulek A. (red.): Świat ludziom niepełnosprawnym. Warszawa 1993

Jaroszuk Z., Czakon W.: Gry i metody. Lublin 1996

Kawczyńska-Butrym Z.: Niepełnosprawność – specyfika pomocy społecznej. BPS,
Katowice 1998

10. Korczak C.: Higiena i ochrona zdrowia. PZWL, Warszawa 1997
11. Ploch L.: Jak organizować czas wolny dzieci i młodzieży upośledzonej umysłowo.

Warszawa 1997

12. Przetacznik Gierowska M., Makieło Jarża G.: Podstawy psychologii ogólnej. WSiP,

Warszawa 1989

13.  Przeździak B.: Zaopatrzenie rehabilitacyjne. Via Medica, Gdańsk 2003
14.  Rojewska J.: Grupa bawi się i pracuje. UNUS 2000
15.  Seiwert L.J.: Jak organizować czas. Warszawa 1993
16.  Szczepankowska  B.,  Mikulski  J. (red): Osoby niepełnosprawne w środowisku lokalnym.

Wyrównywanie szans. Warszawa 1999.

17.  Tondelli G.: W stronę sportu. Jedność 2004
18.  Tyszkowa M.: Aktywność i działalność dzieci i młodzieży. Warszawa 1990
19.  Vopel  K.  W.:  Gry  i  zabawy  interakcyjne  dla  dzieci  i  młodzieży.  Część  1,  2,  3.  Jedność

2005

20. Wieczorek Chełmińska Z.: Zasady żywienia i dietetyka stosowana. PZWL 1987