2.  KONCEPCJE  PRAWNO  NATURALNE  W  MYŚLI  KLASYCZNEJ;  PRESOKRATYCY,  SOFIŚCI, 
ARYSTOTELES, STOICY. 
 

-  teorie naturalnego stanu człowieka należy powiązać z nurtem prymitywizmu – rozróżnienie Lovejoy’a: 

  prymitywizm  chronologiczny  –  teoria  historyczna,  która  twierdzi,  że  wczesne  fazy  historii  zapewniały 

ludziom więcej pomyślności i szczęścia niż okresy późniejsze oraz że cały bieg historii jest z punktu widzenia 
szczęścia, wartości i osiągnięć człowieka okresem schyłkowym, 

  prymitywizm kulturowy – jest niezadowoleniem człowieka cywilizowanego  z cywilizacji, jest przekonaniem 

człowieka żyjącego w wysoce rozwiniętych warunkach kulturowych, że życie prostsze i mniej wyszukane jest 
bardziej godne pożądania: 
  łagodny  prymitywizm  kulturowy  –  życie  w  stanie  dzikości  pojmowane  jako  życie  łatwe,  wolne  od 

przymusu,  idylliczne,  beztroskie,  miały  tam  nie  istnieć  rygory  moralne  i  trud  zdobywania  środków 
utrzymania,  

  surowy prymitywizm kulturowy – uważano, że prostota, niebezpieczeństwo i trud życia w stanie dzikości 

to największe walory tego życia, ograniczenie do minimum własnych potrzeb traktowano jako najlepszą 
drogę do szczęścia i prostoty, trud i ciężka praca wyrabiały w człowieku najwyższe cnoty, 

-  znaczenia „stanu natury” wg Lovejoy’a: 

1.  w sensie chronologicznym: początkowy stan rzeczy i pierwotne warunki życia ludzkiego, 
2.  w  sensie  technologicznym:  stan,  w  którym  człowiek  jest  wolny  od  sztuki  i  posiada  jedynie  najprostsze, 

najbardziej prymitywne umiejętności praktyczne, 

3.  w sensie ekonomicznym: społeczeństwo ludzkie bez prywatnej własności, ekonomiczny komunizm, 
4.  w sensie rodzinnym: wspólnota żon i dzieci, 
5.  w sensie sposobu odżywiania: wegetarianizm, stan, w którym człowiek żył w pokoju ze zwierzętami, 
6.  w  sensie  prawnym:  stan,  w  którym  nie  istnieje  żadna  władza,  z  wyjątkiem  naturalnej  władzy  rodziny  czy 

klanu, anarchia, 

7.  w  sensie  moralnym:  kontrola  ludzkich  popędów  bez  pomocy  rozmyślnego  i  samoświadomego  wysiłku 

moralnego, bez obowiązujących rygorów i pojęcia grzechu, 

-  myśliciele starożytni używali najczęściej określenia stanu natury w sensie ekonomicznym i technologicznym, za 

najbardziej istotne cechy stanu natury uważano nieznajomość zbytku i prywatnej własności; 

poglądy Hebrajczyków: 

-  mieli  oni  przeświadczenie,  że  kiedyś  na  początku  świata  istnieć  musiał  taki  okres,  w  którym  człowiek  był 

szczęśliwszy i zdrowszy niż kiedykolwiek w czasach późniejszych, 

-  człowiek  został  stworzony  przez  Boga  i  umieszczony  w  Edenie,  gdzie  żył  w  stanie  natury  w  sensie 

technologicznym i dietetycznym (bez umiejętności praktycznych rzemiosł i w zgodzie ze zwierzętami), 

-  idealizacja życia koczowniczego przodków, 
-  przeświadczenie, że ucisk i niewola są konsekwencją porzucenia koczowniczego życia dla życia osiadłego, 
-  pisma proroków charakteryzuje surowy prymitywizm kulturowy; 

klasyczne teorie stanu natury: 

-  większość pisarzy i historyków greckich opowiadała się za chronologicznym prymitywizmem, jednak u cyników 

i stoików wstępował prymitywizm kulturowy, 

-  cynicy: 

  jako pierwsi poważnie zbuntowali się przeciwko cywilizacji i jej elementom, 
  ideały – niezależność od rzeczy zewnętrznych i życie w zgodności z naturą, 
  dobro można osiągnąć przede wszystkim przez ograniczenie swoich pragnień, 
  prymitywizm w sensie technologicznym – przeciwstawiano się rozwojowi umiejętności, ponieważ w sztuczny 

sposób zwiększa on liczbę pragnień, 

  sprzeciw wobec sztuk i nauk jako zjawisk nienaturalnych, 
  era początkowa, jako niesplamiona przez postęp techniczny miała być naturalną, 
  za naturalne uznano jedynie pragnienia instynktowne i elementarne, które mogą być łatwo zaspokojone przez 

każdego człowieka, 

-  stoicy: 

  podstawową rolę w stoicyzmie odgrywał dogmat o naturalnej towarzyskości ludzi, 
  wszyscy  ludzie podlegają prawu  naturalnemu, które nie  jest prawem żadnego określonego państwa, nie  jest 

prawem przez ludzi ustanowionym i spisanym, 

  podwójna  przynależność  jednostki  ludzkiej:  należy  ona  do  rodzaju  ludzkiego  i  podlega  uniwersalnym 

normom  prawa  naturalnego,  ale  też  należy  do  zbiorowości,  której  praw  i  obyczajów  jest  zmuszona 
przestrzegać, 

-  epikurejczycy: 

  epikurejczycy stworzyli koncepcje wykorzystywane później przed Hobbesa, 
  pierwotny stan natury to stan konfliktu i gwałtu, 
  stosunki społeczne miały początek w potrzebie zjednoczenia się ludzi w celu samoobrony i współpracy, 
  prostota jako źródło szczęścia, 

-  Platon: 

  prymitywizm Platona ...: 

  był prymitywistą chronologicznym – człowiek w dawnych czasach był lepszy i bliższy bogom, 
  wykazywał skłonności w stronę surowego prymitywizmu kulturowego – opowiadał się za życiem prostym 

i surowym, 

  proponował również komunizm ekonomiczny oraz wspólnotę żon i dzieci („Państwo”), 
  projekty Platona dotyczyły tylko najwyższej klasy społecznej – tylko tam mogły być zrealizowane, 

  ... i jednoczesny antyprymitywizm Platona:  

  nie  uważał  on,  że  wyższe  jest  życie  kierowane  instynktem  i  pozbawione  refleksji,  ale  że  rozum  jest 

najszlachetniejszą właściwością człowieka, 

  był  przeciwnikiem  używania  słowa  „natura”  w  znaczeniu  wartościującym,  słowo  „sztuka”  nie  miało 

zabarwienia pejoratywnego (równe wartości tych słów), 

  jego  pogląd  na  naturę  ludzką  jest  wyraźnie  przeciwstawny  egalitaryzmowi  i  gloryfikacji  stanu  natury  w 

sensie prawnym – ludzie są z natury nierówni, więc powinni być zorganizowani w hierarchię, 

-  Arystoteles: 

  antyprymitywizm  –  naturalne  jest  to,  co  złożone,  wysoko  rozwinięte,  to  do  czego  dąży  początkowa  postać 

rzeczy, 

  sprzeciw  przeciw  prymitywizmowi  chronologicznemu  –  doktryna  o  wieczności  świata,  niezmienności 

kosmosu → absolutny początek nie miał miejsca, historia nie ma jakiegoś określonego kierunku, celu, 

  człowiek jest z natury zwierzęciem politycznym w tym znaczeniu, że jego specyficzna natura ujawnia się w 

pełni dopiero w trzecim stadium rozwoju, tzn. wtedy, gdy staje się on członkiem polis, 

  sprzeciw przeciw prymitywizmowi technologicznemu – dobre życie zależy w pewnym stopniu od bogactwa, 

wygody i wolności od trosk, krytyka komunistycznych projektów Platona, uwielbienie rozumu i intelektu, 

  teleologiczne  rozumienie  natury:  „proces,  który  prowadzi  do  istnienia  rzeczy,  pozostaje  w  odwrotnym 

stosunku  do  jego  istoty;  co  bowiem  jest  późniejsze  w  porządku  stawania  się,  jest  wcześniejsze  w  porządku 
natury, a co jest pierwsze z natury, jest ostatnie w porządku powstawania”, 

-  sofiści: 

  zakładali  istnienie  jakiegoś  stadium  przedpaństwowego,  po  którym  w  wyniku  umowy  rozwinęło  się 

społeczeństwo obywatelskie. 

 
3.  KONCEPCJA  SPOŁECZEŃSTWA  ARYSTOTELESA,  STRUKTURA  SPOŁECZNEGO  ŚWIATA:  OD 
JEDNOSTKI, RODZINY DO WSPÓLNOTY SPOŁECZNO POLITYCZNEJ. 
 
  stworzył  rozbudowany  system  filozoficzny,  którego  wpływ  okazał  się  niezwykle  trwały  i  rozległy;  jego  filozofia 
społeczna zawarta jest w „Polityce” 
  zajmuje  stanowisko  antyindywidualistyczne  i  polemiczne  w  stosunku  do  sofistów,  w  centrum  uwagi  umieszcza 
społeczną  całość-  patron  krytyków  indywidualizmu  („(...)  wszyscy  należą  do  państwa,  bo  każdy  z  nich  jest  częścią 
państwa. Toteż troska o każdą część z osobna musi z natury rzeczy mieć na oku troskę o całość”) 
 najlepszym ustrojem jest taki, w którym każdy bez wyjątku najlepiej się czuje i szczęśliwie żyje; państwo z natury 
jest wielością, jeśli będzie się rozwijać ku jedności to powstanie z niego rodzina, a z niej jednostka 
  tak  samo  jak  Platon  poszukuje  przepisu  na  ustrój  doskonały;  nauka  o  polityce  to  nauka  praktyczna  uprawiana  z 
myślą  o  cnocie  i  dobrym  życiu;  prawdziwy  prawodawca  powinien  znać  zarówno  najlepszy  ustrój  jak  i  ten  możliwie 
najlepszy dla istniejących okoliczności 
 

(1)jednostka (2)rodzina  (4) gmina  (3) państwo 

ad.1 
 człowiek jest zwierzęciem politycznym- jest z natury stworzony do życia w państwie, jest przeznaczony do życia 
w  społeczeństwie  (w  tekstach  Arystotelesa  to twierdzenie  odnosi  się  do  życia  w  polis,  które  jest  poniekąd  jednym  i 
drugim- państwem i społeczeństwem) 

 każdy człowiek ma swoje właściwe przeznaczenie, którego realizację zapewnia tylko związek z innymi (mężczyzna 
nie  może  obejść  się  bez  kobiety,  a  kobieta  bez  mężczyzny;  pan  bez  niewolnika,  a  niewolnik  bez  pana);  przez  takie 
połączenie istot, które nie mogą istnieć bez siebie powstaje dom czyli rodzina 
ad.2 
 z natury istniejąca wspólnota, utrzymująca się trwale dla codziennego współżycia 
ad.3 
 dla zaspokojenia potrzeb wychodzących poza dzień bieżący; jest z natury kolonią rodziny 
ad.4 
  pełna  wspólnota  stworzona  z  większej  ilości  gmin  wiejskich,  która  osiągnęła  kres  wszechstronnej 
samowystarczalności 
 powstaje dla umożliwienia życia, a istnieje, aby życie było dobre 
  powstaje  na  drodze  naturalnego  rozwoju,  jest  celem  do  którego  zmierzają  pozostałe  wspólnoty;  a  natura  jest 
osiągnięciem celu 
 państwo należy do tworów natury- człowiek dąży do jego stworzenia i udoskonalenia, albowiem jest niezdolny do 
życia  w  pojedynkę;  państwo  jest  późniejsze  w  porządku  powstawania,  a  wg  Arystotelesa  to,  co  jest  późniejsze  w 
porządku powstawania jest wcześniejsze w porządku natury (teleologiczne rozumienie natury) 
 w „Polityce” mowa jest o państwie w kilku znaczeniach: 

a)  zorganizowana zbiorowość potrzebujących się wzajemnie jednostek i grup ludzkich 
b)  wspólnota obywateli 
c)  ustrój  polityczny 
Arystoteles skupia uwagę na następujących aspektach państwa (społeczeństwa): 
a)  samowystarczalność-  jeśli  państwo  dojdzie  do  niej  to  dopiero  stanie  się  prawdziwym  państwem;  ta  cecha 

przysługuje jedynie państwu i na tym zasadza się jego konieczność czy naturalność; samowystarczalność to nie 
zdolność zaspokajania bez pomocy z zewnątrz materialnych potrzeb mieszkańców kraju (autarkia gospodarcza), 
ale  ogół  potrzeb,  których  zaspokajanie  jest  koniecznym  warunkiem  życia  szczęśliwego  i  pełnego  rozwinięcia 
ludzkich możliwości 

b)  wspólnota moralna- wspólnota państwowa ma na celu nie współżycie, ale piękne uczynki; oprócz wspólnego 

terytorium i interesu materialnego (wymiana towarów) powinno je łączyć wspólne dążenie do cnoty 

c)  różnorodność  i  komplementarność  części-  państwo  nie  może  powstać  z  osób  jednakowych;  „Państwo  (...) 

składa  się  z  nierównych  części,  tak  jak  istota  żyjąca  składa  się  przede  wszystkim  z  duszy  i  ciała,  dusza  z 
rozumu  i woli, rodzina z  męża  i żony, posiadłość z pana  i  niewolnika; wszystkie te części różnorodne,  i  inne 
jeszcze prócz tego, obejmuje i państwo(...)”; państwo traktowane jest jako swojego rodzaju organizm 

 
STRUKTURA SPOŁECZNA WG ARYSTOTELESA: 
  obraz  wielowymiarowy:  konglomerat  rodzin,  system  klas  ekonomicznych  (bogaci-  biedni-  stan  średni),  ukł. 
Grup statusowych (lud- ludzie znaczni), zespół swego rodzaju stanów 
 podział społeczeństwa ze względu na funkcje wykonywane przez różne grupy obywateli: 
a)  rolnicy 
b)  rzemieślnicy 
c)  kupcy 
d)  wyrobnicy 
e)  stan żołnierski 
f)  stan kapłański 
g)  zamożni 
h)  wysocy urzędnicy państwowi 
i)  członkowie rady i sędziowie 
 
  podział  społeczeństwa  na  grupy  różniące  się  stopniem  zamożności;  do  tego  podziału  Arystoteles  przywiązuje 
szczególne znaczenie z dwóch powodów: 
a)  podział najostrzejszy 
b)  układ sił między bogatymi i biednymi ma największy wpływ na stabilność państwa i jego ustrój polityczny 
stan średni jako ostoja ładu i społeczna baza dobrego ustroju, zdolnego uniknąć skrajności oligarchii i demokracji 
 
KLASYFIKACJA USTROJÓW: 
 trzy właściwe ustroje: królestwo, arystokracja, politeja 
                                              ↓               ↓                   ↓ 
 trzy ich zwyrodnienia: tyrania, oligarchia, demokracja  

 związek między ustrojem politycznym a strukturą społeczną: „Przyczyną mnogości ustrojów jest fakt, że każde 
państwo obejmuje większą liczbę części składowych”, części te występują w różnych kombinacjach i proporcjach, 
tworząc zależnie od tego różne ustroje polityczne 
 
Prace Arystotelesa położyły  fundamenty pod to, co nazywamy  naukami społecznymi  i  stały  się trwałym układem 
odniesienie dla teorii społecznych. 
 

4. PLATON I JEGO KONCEPCJA PAŃSTWA.  
 
Platon  wyróżnia  dwa  światy:  świat  idei,  jako  rzeczywisty,  oraz  świat  materialny  postrzegany  przez  nas  i  będący 
odbiciem świata rzeczywistego.  
Eksponuje rolę filozofa dociekającego prawdy i uwalniającego z kajdan, objaśniającego konfigurację świata idealnego. 
Tworzył  państwo  idealne  by  przeciwstawić  się  degeneracji.  Taką  wizję  potrafi  uformować  tylko  wyzwolony  od 
problemów mędrzec, koncentrując się na poznaniu wartości idealnych: dobra, prawdy, sprawiedliwości i piękna. 
POLITYKA – rozumiana w jedności z etyką  dla Platona idealnym ustrojem politycznym jest model idealnej POLIS 
– o skrajnie racjonalnych rządach.  
Podobnie jak dusza dąży do poznania idei dobra, tak PAŃSTWO  powinno  dążyć  do  transcendentnie  rozumianego 
dobra. 
Polityka zaś to sztuka oparta na wiedzy jak czynić ludzi lepszym.  
Państwo podobnie jak indywidualna dusza powinno dążyć do dobra.  
 
PLATON wyróżnia dwie polityki: 

-  pospolitą  
-  polityką filozofii  

 

 

 zakłada równość polityki i filozofii 

 
Państwo powinno składać się z 3 części, które w tym przypadku są warstwami społecznymi: 
             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MĄDROŚĆ 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MĘSTWO  

 
 
 

 

 

 

 

 

 

OPANOWANIE  

 
 
 
 
 
MIT ESCHATOLOGICZNY * 
LUDZIE NIE RODZĄ SIĘ RÓWNI! Ich pozycja zależy od ilości wiedzy jaką zdoła zgromadzić dusza podczas pobytu 
poza  ciałem  (przed  narodzeniem).  Następnie  gdy  dusza  traci  wewnętrzną  harmonię,  upada  na  ziemię  i  rodzi  się 
człowiek.  
Zostaje on wcielony do jednej z warstw. Jeśli trafi do warstwy*

*

 przeznaczonej mu z natury to jest to wolność. 

 
Klasyfikacja ustrojów: 
TIMOKRACJA      hierarchię  społeczeństwa  tworzy  stopień  umiejętności  wojowania.  Jest  oparta  na  zaszczytach 
wojennych, zasługach. Panują w niej wojskowe reguły życia, dominuje skromność, powściągliwość 
 

WADY: 

-  prowadzi do przewagi wojowników nad filozofami  
-  niebezpieczeństwo przekształcenia się w oligarchię z powodu żądzy zaszczytów  

                                                

* Eschatologia- ogół poglądów na temat ostatecznych pośmiertnych losów jednostki ludzkiej i końca świata  
** Jeśli z natury człowiek jest przeznaczony do warstwy 2 (wojownicy), a trafi do warstwy 3 (rzemieślnicy) to jest on nieszczęśliwy, i nie 
uzyska wolności.     

S

P

R

A

W
IE

D

L

IW
O

Ś

Ć

 

to 

cnot
a 

na
dr

zę

dna

  

K

aż

da
 

z

 

tyc
h 

w

ar

st

w

 

uos

abi

a 

cnot
y 

 

     Filozofowie 

     Wojownicy  

             Rzemieślnicy  

OLIGARCHIA    hierarchia  społeczeństwa  oparta  na  kryterium  majątkowym,  ustrój  ludzi  których  celem  jest  chęć 
bogacenia się. Takie państwo ulega groźbie podziału na grupę bogatych i biednych. Walka o równy dostęp do władzy 
może prowadzi do rozpadu oligarchii i przerodzić się może w demokrację  
DEMOKRACJA    dobro  wszystkich  jest  równorządne,  ale  wg  Platona  nie  ma  równości.  Lud  opanowany  szałem 
wolności  prowadzi  do  zanarchizowania  rządów  w  polis.  Następuje  obniżenie  dyscypliny  społecznej,  zanik  cnót 
obywatelskich. Demokracja sprzyja demagogom mogą łatwo przejąć władzę i dochodzi wtedy do tyranii.  
TYRANIA    ustrój  ponad  wszystko  uznający  własny  interes,  (skutek  demokracji).  Jednostka  rządzi  i  kieruje 
państwem,  praktykuje  rządy  autorytarne  i  despotyczne.  Całkowity  zanik  cnót  obywatelskich.  Dominuje  strach, 
podejrzliwość, egoizm, obłuda. 
 
Powstanie państwa: 
Człowiek  nie  jest  samowystarczalny  i  musi  żyć  w  wspólnocie.  Powstanie  państwa,  jego  budowa  związana  jest  z  3 
potrzebami: 

a)  wytwarzania pożywienia  
b)  mieszkania  
c)  ubrania itp. 

By  te  wszystkie  rzeczy  wytwarzać  potrzebni  są  ludzie  różnych  specjalności,  którzy  się  tym  zajmą  (rolnicy,  szewcy 
itd.). Ludzie w momencie urodzenia już tak różnią się od siebie, że każdy ma zdolności innych profesji i zajęć. Jeden 
powinien zająć się jednym a nie wieloma zajęciami.  
Okazuje  się  że  ludzie  różnych  profesji  do  efektywnej  pracy  potrzebują  pomocy  innych  ludzi,  zajmujących  się  inną 
dziedziną,  stąd  ludzi  tworzących  państwo  (miasto)  musi  być  dużo.  W  państwie  ludzie  będą  musieli  niejako 
współpracować,  dzielić  się  wymieniać    koniecznie  powstanie  rynek  i  pieniądz  do  wymiany.  Ktoś  tej  sprzedaży  i 
kupna musi pilnować  kramarze. Są to najemnicy posługujący się jedynie siła fizyczną.  
Żołnierz  jak  przedstawiciele  innych  profesji  też  powinien  zająć  się  tylko  swoimi  sprawami,  związanymi  z  walką  i 
wojną. Jednocześnie powinien dbać o to co robi, i czemu to służy, nie może zaprzątać sobie głowy innymi rzeczami, 
musi być odważny, silny, bystry, szybki itd.  
 
    5. MYŚL CHRZEŚCIJAŃSKA; AUGUSTYN I TOMASZ 
 

-  myśl wczesnochrześcijańska nawiązywała do stoicyzmu, była ideologią, samoświadomością szybko rozwijającego 

się  ruchu  masowego,  który  w  obliczu  wrogiego  otoczenia  (prześladowania  pierwszych  chrześcijan)  tworzył  do 
niego pewną kontrkulturę,  

-  wytworzyła  się  nowa  problematyka-społeczności  konstytuującej  się  wyłącznie  na  podstawie  wspólnoty 

wyznawanych wartości,  

-  fakt przynależności jednostki do społeczności stał się sprawą świadomego wyboru celu i sposobu życia i przestał 

być  zdeterminowany  przez  okoliczności  niezależne  od  jego  wiary  i  woli  (np.urodzenie,  władzę,  pozycję  społ., 
bogactwo), 

-  wspólnota  wartości  to  doskonałe  zjednoczenie,  jedność  w  Chrystusie  umożliwia  wieczne  zbawienie,  toteż  inne 

związki - skupione na rzeczach doczesnych - tracą znaczenie. 

 
Św. Augustyn - "O Państwie Bożym" 

-  próba  określenia  miejsca  wspólnoty  chrześcijan  w  rzeczywistym  świecie  społecznym:  podział  ludzkości  ze 

względu na stosunek do Boga( teocentryzm), co nie wykluczało istnienia innych porządków, 

-  chrześcijanin  należał  do  dwóch  różnych  porządków:  niebieskiego  i  ziemskiego  -  jest  to  rozdział  o  charakterze 

wyłącznie  moralnym  a  nie  fizycznym(  brak  odniesienia  do  obserwowalnej  rzeczywistości  społecznej),  służy 
jedynie ukazaniu dwóch różnych systemów wartości i odpowiadających im rodzajów ładu społecznego, 

-  społeczność  zorganizowana  wokół  wartości  świeckich(  porządek  ziemski)  i  wokół  wartości  świętych(  porządek 

niebieski) 

PAŃSTWO ZIEMSKIE: 

-  z natury niedoskonałe: panuje powszechny egoizm, każdy dba o własne korzyści i pragnienia,  
-  typ ładu społecznego: oparty na konflikcie 

PAŃSTWO BOŻE: 

-  pokój, państwo szczęśliwe, powszechne dobro,  
-  typ ładu społecznego: oparty a konsensie 

Teoria  św.  Augustyna  to  koncepcja  wówczas  prekursorska:  konflikt  2  państw  umieszczony  został  w  perspektywie 
historiozoficznej, w perspektywie czasu, która ma swój początek i koniec. Historią rządzi Opatrzność, musi więc mieć 
sens i cel, musi być procesem ukierunkowanym i przebiegającym po linii prostej. 

Św. Tomasz 

-  doktryna 3 rodzajów prawa, zbudowanych  hierarchicznie; wszystkie są przejawami  jednego prawa Bożego i są z 

nim zgodne( idea jednolitego systemu praw rządzących światem): 

 

prawo wieczyste,  

 

prawo naturalne (odzwierciedlenie prawa wieczystego w świecie i rozumie ludzkim),  

 

prawo  ludzkie(pozytywne)-  konkretyzacja  prawa  naturalnego,  obowiązuje  o  ile  jest  zgodne  z  prawem 

naturalnym, 

-  porządek  świata  wywiedziony  z  jednej  praprzyczyny,  nastawiony  na  jeden  cel  -  Boga.  Jemu  podlega  wszystko, 

cokolwiek istnieje,  

-  hierarchiczna struktura świata (gwarant ładu społecznego)- wzajemna zależność różnych części świata społecznego 

i  wynikająca  z  tej  zależności  jedność,  ale  także:  nierówność  poszczególnych  części  i  podporządkowanie  części 
"wyższych"  częściom  "niższym".  Różne  grupy  społeczne  znajdują  się  na  różnych  szczeblach  hierarchii  i  tylko 
wtedy mogą wypełniać określone zadania w ramach całości,  

-  każda jednostka ma przypisane sobie miejsce, raz na zawsze określone prawa i obowiązki 

 
6. RELACJA WŁADZA I SPOŁECZEŃSTWO W MYSLI FILOZOFICZNEJ ŚREDNIOWIECZA  
Tylko w wykładach (regnum vs. sacredotum) 
 
7. NICOLO MACHIAVELLI - "KSIĄŻĘ" 
 

-  kontekst  historyczny:  upadek  porządku  średniowiecznego,  kryzys  tradycyjnego  ładu  społ.,  poczucie  braku 

stabilizacji,  słabości więzi  międzyludzkich. W dziedzinie gospodarczej: ograniczenie gospod. naturalnej  na rzecz 
produkcji  towarowej  i  handlu(  bogacenie  się).  W  dziedzinie  organizacji  społ.:  podważenie  sztywnego  ładu 
społecznego,  opartego  na  wyznaczonym  przez  urodzenie  statusie,  wzrost  znaczenia  indywidualnych  zasług  i 
zdolności, ułatwiony awans społeczny. W dziedzinie politycznej: uniezależnienie władzy świeckiej od religijnej,  

-  teoria  oparta  na  zupełnie  nowej  w  stosunku  do  średniowiecza  tradycji  odróżnienia  racji  politycznych  od 

moralnych,  

-  brak dociekań, jakie postępowanie jest dobre, ważne jest: co zrobić, żeby osiągnąć zamierzony cel,  
-  jeśli  działania  mają  prowadzić  do  zamierzonego  skutku,  muszą  być  dostosowane  do  okoliczności,  w  jakich 

zachodzą oraz do cech ludzi, na których są skierowane,  

-  możliwe jest odkrycie reguł działania społecznego, ponieważ okoliczności są powtarzalne, a cechy ludzkie stałe - 

zachowania ludzkie dają się przewidywać, jeśli mamy odpowiednią wiedzę( głównie historia),  

-  wizja społeczeństwa ujednostkowionego - jedyną więzią między ludźmi jest podleganie jednej władzy państwowej 

(istnieją tylko stosunki władca-poddani). Państwo to kreacja władcy - silnego i rozumnego na tyle, żeby narzucić 
innym  swoją  wolę.  Lud  byłby  tylko  zgromadzeniem  ludzi,  gdyby  władza  państwowa  nie  strzegła  porządku.  Im 
władza silniejsza, tym lepiej. 

 
JEAN BODIN - "SZEŚĆ KSIĄG O RZECZYPOSPOLITEJ" 
 

-  próba umocnienia i uprawomocnienia konkretnych instytucji politycznych,  
-  rzecznik absolutyzmu,  
-  wprowadził pojęcie suwerenności - państwo istnieje o tyle, o ile istnieje nieustająca, absolutna władza zwierzchnia, 

posiadająca moc stanowienia praw i karania każdego, kto te prawa łamie,  

-  w odróżnieniu od Machiavellego: pluralistyczna koncepcja społeczeństwa (stosunki miedzy władcą a poddanymi, 

ale również podjął problem stosunków społ. jako takich),  

-  rodzina jako naturalna wspólnota, podstawa państwa, a także innych zrzeszeń - "korporacji i kolegiów"; z rodziną 

wiąże się instytucja własności prywatnej,  

-  społeczeństwo poddane absolutnej władzy nie jest tylko agregatem jednostek, ale posiada skomplikowaną strukturę 

wewnętrzną 

 
8. RENESANSOWE UTOPIE 
 
- T. More "Utopia" 
- F.Bacon "Nowa Atlantyda" 
- T.Campanella "Państwo Słońca" 
 

-  utopie pozostają w ścisłym związku z głównym nurtem myśli społecznej renesansu, chociaż  inaczej odpowiadają 

na pytania epoki niż teoretycy polityki i państwa,  

-  I  część  każdej  utopii  opisuje  realistyczny  obraz    ówczesnego  społeczeństwa,  prowadząc  do  wniosku,  że  środki 

polityczne, surowe prawo nie rozwiązują najważniejszych problemów,  

-  Główny  sposób  wyjścia  z  kryzysu  to  przebudowa  systemu  społecznego  i  gospodarczego,  w  szczególności 

zniesienie własności prywatnej, której rozrost doprowadził do spolaryzowania społeczeństwa,  

-  założenia  dotyczące  natury  ludzkiej:  człowiek  w  warunkach,  które  istnieją  jest  zły,  skrajnie  egoistyczny,  a  jego 

postępowanie jest narzucone przez społeczne warunki; rzeczywisty człowiek, jego prawdziwa natura może ujawnić 
się w warunkach idealnego ustroju, jaki panuje na wyspie Utopii. 

 
Podobieństwa wszystkich pisarzy renesansowych (utopiści, Machiavelli, Bodin): 

-  ład  społeczny  jest  dziełem  ludzi  i  może  być  racjonalnie  przekształcany  odpowiednio  do  okoliczności  i  trwałych 

cech natury ludzkiej,  

-  porządek zastany nie jest jedynym porządkiem możliwym; nie uświęca go ani czas ani objawienie. 

 
9. MYŚL PRAWONATURALNA CZASÓW NOWOŻYTNYCH. 
 

-  rozwinęła  się  w  pismach  Althusiusa  (1557-1638),  Hugona  Grotiusa  (1583-1645),  Tomasza  Hobbesa  (1588-

1679), Johna Locke’a (1632-1704), Samuela von Pufendorfa (1632-1694), Barucha Spinozy (1632-1677),  

-  oddziaływanie doktryny prawa naturalnego ustało dopiero w czasach triumfu historyzmu i pozytywizmu w XIX 

w., 

-  z tej doktryny wywodzi się XX-wieczna idea praw człowieka, 
-  teoria  społeczeństwa  –  ład  społeczny  został  wyprowadzony  z  zasad  prawa  naturalnego  wcześniejszego  od 

jakiejkolwiek władzy i czyjejkolwiek władzy, 

-  według  teoretyków  prawa  naturalnego  pewien  rodzaj  prawa  poprzedza  powstanie  władzy  i  obowiązuje 

niezależnie od niej, istnieje pewna sfera stosunków między ludźmi, która konstytuuje się niezależnie od działania 
rządu, 

-  nowożytna  doktryna  prawnonaturalna  była  bardzo  zróżnicowana  wewnętrznie,  ale  wszystkie  poglądy  łączyła 

konieczność kierowania się w polityce rozumowo ustalonymi zasadami,  

-  w  przyrodzie  i  życiu  moralnym  istnieje  porządek  świata,  który  można  odkryć  siłami  ludzkiego  rozumu; 

znajomość zasad tego porządku pozwoli lepiej zorganizować stosunki międzyludzkie, 

-  radykalizm w doktrynie prawa naturalnego, 
-  nowożytna  doktryna  prawnonaturalna  była  kontynuacją  średniowiecznych  teorii  prawnonaturalnych  (ta  sama 

problematyka i pojęcia), 

-  w  porównaniu  do  średniowiecza  pojęcie  prawa  naturalnego  ulegało  stopniowej  sekularyzacji  i  przestawało  być 

nieodłączne od prawa boskiego, prawo naturalne przestaje być zależne od boskiej woli, 

-  w 

odróżnieniu 

od 

średniowiecznej 

doktryny 

prawnonaturalnej 

nowożytna 

była 

nominalistyczna, 

indywidualistyczna  –  zasady  prawa  naturalnego  odnosiły  się  do  jednostek,  a  nie  do  społeczeństwa,  regulowały 
one stosunki między członkami społeczeństwa, społeczeństwo obywatelskie nie jest wytworem natury, 

-  nowa koncepcja człowieka – zwrócenie uwagi na jego potrzeby, pojawiają się elementy wczesnej psychologii do 

badania natury ludzkiej, 

-  przyswajanie  wzorów  współczesnej  nauki  –  metoda  wykładu  naśladującego  często  traktat  matematyczny, 

dedukcja, poszukiwanie ogólnych praw do wyjaśniana pewnych zjawisk, 

-  nowożytna  doktryna  prawnonaturalna  miała  wyraźny  charakter  klasowy  –  zawierała  teoretyczne 

usprawiedliwienie  aspiracji  rozwijającego  się  mieszczaństwa,  zasady  prawa  naturalnego  okazały  się  gwarancją 
bezpieczeństwa  własności  i  rzetelności  w  dotrzymywaniu  umów  (własność  staje  się  jednym  z  fundamentów 
społeczeństwa); 

Grotius: 

-  z  jednej  strony  (za  stoikami  i  Arystotelesem)  uważał,  że  człowiek  jest  z  natury  istotą  społeczną  i  jego 

naturalnym stanem jest stan społeczny, z drugiej strony (podobnie jak Hobbes) dywagował o przedpaństwowym 
stanie natury, 

-  w stanie natury panują czyste prawa natury, a każda jednostka jest egzekutorem własnych praw,  
-  dla  zabezpieczenia  się  przeciw  przemocy  izolowane  dotąd  rodziny  założyły  społeczeństwo  obywatelskie  – 

jednostki wyzbyły się swoich praw na rzecz władcy; 

Pufendorf: 

-  stan natury istnieje wtedy, gdy ludzie są połączeni stosunkiem opartym na podobieństwie wspólnej natury, 
-  w społeczeństwie człowiek znajduje ochronę w sile wszystkich ludzi, 

-  w czystym stanie natury człowiek żyje w odosobnieniu i nie podlega żadnej władzy, 
-  wczesne  społeczeństwo  patriarchalne  było  najbliższe  modelowi  stanu  natury  –  istniały  wtedy  niezależne  od 

siebie wspólnoty powiązane szeregiem stosunków społecznych i współdziałaniem; 

Spinoza: 

-  w  stanie  natury  siła  jest  prawem,  jeśli  człowiek  czegoś  pragnął,  to  po  prostu  sobie  to  zabierał  (miał  do  tego 

prawo), działał w afekcie, żądzą, 

-  lepiej jest kierować się rozumem, ponieważ tylko rozum umożliwia człowiekowi współżycie społeczne,  
-  ludzie  połączyli  się  w  społeczność  obywatelską,  aby  zapewnić  sobie  korzyści  płynące  ze  zorganizowanego 

życia społecznego. 

 
10. NOWOŻYTNE KONCEPCJE UMOWY SPOŁECZNEJ: HOBBES, LOCKE. 
 

-  dzięki umowie społecznej możliwe jest przejście od stanu natury do stanu społecznego, 
-  społeczeństwo nie może istnieć bez zgody wchodzących w jego skład jednostek, 
-  jednostki są z natury wolne i równe, więc tylko jakieś porozumienie między nimi może tłumaczyć ograniczenia 

i zależności charakterystyczne dla stanu społecznego, 

-  w  zamian  za  ograniczenia  jednostki  otrzymują  bezpieczeństwo  i  możliwość  rozsądnego  korzystania  a 

naturalnych uprawnień, 

-  społeczeństwo  jest  stowarzyszeniem  tworzonym  świadomie  przez  jednostki  dla  zaspokojenia  potrzeb  i 

osiągnięcia celów, 

-  idea kontraktu rządowego – dominowała w średniowieczu, umowa między rządzonymi a rządzącymi co do ich 

wzajemnych zobowiązań, 

-  idea właściwej umowy społecznej – w czasach nowożytnych, w wyniku wzrostu indywidualizmu umowa była 

zawierana między członkami społeczeństwa co do zasad jego organizacji. 

 
Tomasz Hobbes  

-  podstawową  właściwością  człowieka  jest  „stałe  i  nie  znające  spoczynku  pragnienie  coraz  to  większej  mocy, 

które ustaje dopiero ze śmiercią”, 

-  ludzie  są sobie z  natury  nieprzyjaźni, ponieważ każdy  z nich dąży do tych samych  celów  i chce tych  samych 

dóbr,  każdy  człowiek  dąży  do  samozachowania  (stałe  zaspokajanie  potrzeb,  dążenie  do  zachowania  swojego 
życia), rozum podpowiada co zrobić, aby to samozachowanie osiągnąć, 

-  istnieją trzy przyczyny waśni między ludźmi: rywalizacja, nieufność, żądza władzy, 
-  człowiek obawia się, że utraci raz zdobyte dobro, że ktoś mu  je odbierze, towarzyszy  mu bezustanny strach  i 

niebezpieczeństwo gwałtownej śmierci, 

-  stanem naturalnym ludzkości jest wojna wszystkich przeciwko wszystkim, 
-  podejmując umowę społeczną ludzie wyzwolili się ze stanu natury i zgodzili się żyć w ładzie i pokoju w ramach 

społeczeństwa podległego władzy rządu, 

-  Indianie amerykańscy jako przykład ludzi żyjących w stanie natury, 
-  akt  tworzenia  władzy  politycznej  jest  nieodwołalny,  zgoda  jednostek  na  powołanie  suwerena  to  akt 

jednorazowy,  który  nie  wymaga  odnawiania  bez  względu  na  czyny  suwerena,  władza  suwerena  jest 
nieograniczona i dzięki temu możliwe jest istnienie społeczeństwa, niemożliwy jest bunt przeciw suwerenowi, 

-  suweren  to  jedyny  człowiek  pozostający  w  stanie  natury,  jest  wynikiem  umowy  społecznej,  ale  nie  jest  jej 

stroną, 

-  Hobbes daje teoretyczne uprawomocnienie absolutyzmu, 
-  umowa społeczna jako akt zawiązania społeczeństwa przez izolowane do tej pory jednostki. 

 

John Locke  

-  stan natury jest stanem historycznym, to stan wolności, pokoju, a nie wojny, 
-  stan natury był raczej przedpaństwowy a nie przedspołeczny, 
-  ludzie  od  zawsze  żyli  w  rodzinach  i  w  małych  grupach  społecznych  (pierwsze  umowy  społeczne,  naturalna 

skłonność do życia w społeczeństwie), w stanie natury istniały dość rozwinięte stosunki społeczne, 

-  każdy człowiek jest zobowiązany dbać o zachowanie własnego życia, troszczyć się o życie reszty ludzkości, nie 

wolno mu działać na szkodę innych, interesy jednostek są w jakiejś mierze zbieżne, 

-  w  stanie  natury  człowiek  interesuje  się  drugim  człowiekiem  jako  podobną  do  siebie  istotą,  z  którą  można 

nawiązać korzystną dla obu stron współpracę, 

-  kiedy pojawił się pieniądz, ludzie się poróżnili, pojawiły się instytucje wymierzające sprawiedliwość, 

-  stan natury nie musi być stanem wojny (jak u Hobbesa), ale jest pełen niebezpieczeństw wynikających z tego, 

że każdy człowiek sam sobie wymierzał sprawiedliwość, 

-  niebezpieczeństwa wynikają nie z własności ludzkiej natury, ale z wytworzonego przez ludzi układu stosunków 

społecznych, 

-  władza zostaje powołana przez istniejącą już zbiorowość do wykonania określonych zadań, z którymi ona sama 

przestaje sobie radzić, zbiorowość  ma prawo się  zbuntować przeciw władzy, która nie wywiązuje  się z zadań 
powierzonych w umowie, 

-  Locke daje uprawomocnienie dla demokracji, 
-  umowa  oznacza  jednocześnie  zjednoczenie  jednostek  i  układ  pomiędzy  nimi  jako  ogółem  i  rządem,  którego 

prerogatywy zostają w ten sposób ograniczone,  

-  państwo  tworzy  się  w  dwóch  etapach:  najpierw  powstaje  społeczeństwo  obywatelskie  (pewna  forma 

samoorganizacji,  odmowa  posłuszeństwa  władzy  tyrańskiej),  później  społeczeństwo  polityczne  (z  władzą: 
wykonawczą, ustawodawczą i federacyjną). 

 

11. OŚWIECENIE SZKOCKIE; FERGUSON I SMITH. 
 
Adam Ferguson i socjologia historyczna 

-  dzieło „Essay on the History of Civil Society” (1765) 
-  połączył  opisową  i  historyczną  metodę  Montesquieu  z  psychologiczną  i  krytyczną  postawą  Hume’a  –  jego 

rozprawy były zarazem konkretne i analityczne 

-  odrzucał on metody a priori, pojęcia stanu natury i umowy społecznej; badał społeczeństwo takie, jakie jest 
-  w  dziele  tym  występuje  silny  element  dynamiczny  –  Ferguson  kładzie  nacisk  na  konkurencję  i  konflikt  w 

rozwoju społecznym, na „walkę grup” 

-  społeczeństwo ma naturę organiczną, ważny jest podział pracy dla organizacji życia społecznego 
-  występują wzajemne zależności różnych dziedzin ludzkich interesów 

Również  w  tym  dziele  Ferguson  przedstawia  swoje  poglądy  antropogeograficzne.  Przypisywał  on  wielkie znaczenie 
wpływom  klimatu  na  życie  i  rozwój  kultur  oraz  społeczeństw.  Jego  najważniejsze  twierdzenie  dotyczyło  wyższości 
klimatu  umiarkowanego  jako  fizycznego  środowiska  kultury,  które  było  pierwszym  ujęciem  tej  kwestii  wolnym  od 
mistycyzmu. 
 
Adam Smith jako twórca ekonomii klasycznej 
1776 – wydanie „Bogactwa narodów”; przyczyniło się ono do stworzenia powszechnie przyjętej teorii ekonomicznej w 
epoce wiktoriańskiej 
 
Polityczne koncepcje Smitha: 

-  kierował  się  on  naukami  Locke’a,  Montesquiego  i  Hume’a  –  połączył  je  z  fizjokratycznymi  doktrynami  nt. 

właściwego zakresu działalności państwa 

-  według fizjokratów istnieje naturalny porządek przenikający wszechświat – dziedzinę zjawisk społecznych; jest 

on niezmienny 

-  Smith  był  przeciw  restrykcyjnej  polityce  państwa  –  najłatwiej  dojść  do  szczęścia  poprzez  całkowitą  wolność 

przemysłu i handlu 

3 obowiązki państwa: 

1.  obrona obywateli przed obcymi państwami 
2.  przestrzeganie prawa i sprawiedliwości 
3.  wprowadzenie i utrzymanie robót publicznych oraz troska o wychowanie akademickie i religijne 

2. i 3. powinny być nawet dobrowolnie wykonywane przez obywateli, w imię ich własnego interesu. Tylko jeśli tak nie 
jest ma prawo wkroczyć państwo. 
Smith  chciał  uchylenia  przepisów  ograniczających  handel  i  przemysł  poprzez  natychmiastowe  wprowadzenie 
nieskrępowanej konkurencji.  
Jest to teoria laissez faire, charakteryzująca „liberalizm ekonomiczny” i „indywidualizm polityczny”. 
 
Teorie ekonomiczne Smitha 

-  nacisk na czynnik „pracy” – źródło wszelkiego bogactwa i rzeczywista miara wartości 
-  bardzo wazny podział pracy w teorii produkcji 
-  miara wartości – ilość pracy, potrzebna do wytworzenia danego produktu 

Teoria ta była początkiem dyskusji nt. płac, zysku, procentu, rent: 
a)  płaca – wynagrodzenie za pracę, wyznacza ją popyt i podaż na rynku pracy 

b)  zyski – wynagrodzenie za kapitał, wyznacza je wielkość zainwestownego kapitału zakładowego 
c)  procent – część zysku powstała z wypożyczenia kapitału 
d)  renta – wynagodzenie dla właściciela ziemi; istmieje wtedy, gdy cała ziemia jest już zajęta; renta = całość 

dochodu rentiera minus zyski i płace robotnicze 

 
Teoria sympatii Smitha 

-  wyłożona w dziele „Theory of Moral Sentiments” (1759) 
-  każdy musi interesować się pomyślnością innych – brak samolubności 
-  jedyne  ludzkie  źródło  ludzkich  uczuć  wobec  cierpienia –  stawianie  siebie  na  miejscu  cierpiącego.  Jest  to  tak 

oczywiste, że nie wymaga dowodu 

-  tak  samo  jest  patrząc  z  drugiej  strony  –  jeśli  chodzi  o  odczuwanie  przyjemności,  dlatego  Smith  używa  pojęć 

„sympatia” i „oddźwięk uczuciowy”, a nie „litość”(która dotyczy tylko złych emocji) 

-  według Smitha nie ma nic przyjemniejszego niż odkrycie w kimś innym uczuć, które opanowują nas samych 

 
Wzajemny stosunek aktora i widza 

-  nie  jest  możliwe,  by  uczucia  widza  mogły  się  wznieść  na  ten  sam  szczyt,  co  uczucia  osoby  obserwowanej; 

osoba  obserwowana  nie  będzie  zadowolona,  jeśli  oddźwięk  uczuciowy  ze  strony  widza  nie  będzie  pełny,  a 
zgodność uczuć doskonała 

-  jednak  uczucia  obu  podmiotów  nie  będą  sobie  doskonale  opowiadać,  ale  stopień  ich  zgodności  może  być 

wystarczający dla społecznej harmonii 

-  harmonia  ta  powstanie,  gdy  widz  będzie  siebie  wyobrażał  w  realiach  osoby  obserwowanej  i  vice  versa  – 

społeczeństwo i wzajemne obcowanie są najlepszymi środkami przywracania przywracania spokoju ducha 

-  natężenie sympatii zależy od bliskości stosunków między widzem a obserwowanym 
-  widz ocenia emocje jakiejś jednostki zależnie od tego czy odpowiadają one bądź nie jego własnym emocjom 
-  bez  społeczeństwa  człowiek  nie  byłby  w  stanie  sformułować  żadnej  opinii  nt.  własnego  charakteru  i 

postępowania; społeczeństwo jest zwierciadłem – zatem w każdym człowieku zachodzi dwoista relacja widza i 
aktora 

-  każdy kieruje się w swoim postępowaniu myślą o tym, co będą sądzili na ten temat inni oraz pragnie pochwał 
-  umiłowanie pochwał ≠ umiłowanie życia zasługującego na pochwałę 
-  człowiek  nie powinien cieszyć  się z  bezpodstawnych pochwał –  świadczy to o próżności  i powierzchowności 

jednostki 

 
12.  OŚWIECENIE  FRANCUSKIE,  IDEOLOGIA  POSTĘPU,  TURGOT,  CONDOERCET,  TEORIA  UMOWY 
SPOŁECZNEJ ROUSSEAU, POGLĄDY SAINT-SIMONA, MONTESKIUSZ. 
 
„Oświecenie stanowi w historii myśli społecznej epokę niezwykle doniosłą zarówno dlatego, że doprowadza do końca 
rozpoczęty  wcześniej  proces  sekularyzacji  refleksji    o  społeczeństwie  ,  jak  i  dlatego,  że otwiera  nowe  perspektywy  , 
będąc pod wieloma względami punktem wyjścia zainteresowań i koncepcji późniejszej socjologii” – Szacki 
 
„Oświecenie  nazywamy  wyjście  człowieka  z  niepełnoletności,  w  którą  popadł  z  własnej  winy.  Niepełnoletność  to 
niezdolności  człowieka  do  posługiwania  się  swym  własnym  rozumem,  bez  obcego  kierowania.  Zawiniona  jest  ta 
niepełnoletność wtedy kiedy  przyczyną  jest nie  brak rozumu  lecz decyzji  i odwagi posługiwania się nim  bez obcego 
kierownictwa. Sapere aude! Miej odwagę posługiwać się swym własnym rozumem – tak oto brzmi hasło Oświecenia.” 
– Kant. 
 
OŚWIECENIE FRANCUSKIE 
 
Kolebką  myśli  oświeceniowej  były  Niderlandy  i  Wielka  Brytania  a  nie  Francja.  Oświecenie  Francuskie  wydało 
zaledwie dwóch myślicieli tej klasy co Kant czy Hume. Byli nimi Montesquieu i Rousseau. Było ono silne raczej przez 
popularność, różnorodność i publicystyczną śmiałość swych idei niż ich oryginalność czy głębie. 
 
IDEOLOGIA POSTĘPU 
 
Ideologia  postępu  wpisana  implicite  w  ideę  upełnoletnienia  człowieka,  a  więc  w  przekonanie  że  czyniąc  właściwy 
użytek  ze  swoich  władz  poznawczych  jest  on  w  stanie  wiedzieć  coraz  więcej  i  żyć  coraz  lepiej.  W  XVIII  wieku 
rozpowszechnione  było  przekonanie  że  świat  zmienia  się  na  lepsze  jednak  większość  oświeceniowych  myślicieli  nie 

zadała  sobie  trudu  aby  budować  teorię  wyjaśniające  kierunek  postępu,  jego  prawidłowości  i  mechanizmy.  Wyjątek 
stanowię Turgot i Condoercet.  
Podstawowymi przesłankami do ukonstytuowania się tej idei było; 

-  zakwestionowanie autorytetu starożytnych ( i innych autorytetów z przeszłości). 
-  uznanie – wbrew tradycji chrześcijańskiej – wartość życia doczesnego i ziemskich osiągnięć człowieka. 
-  założenie stałości praw natury bez którego nie do pomyślenia byłoby kumulatywny rozwój wiedzy. 
-  przesłanka społeczne – powstanie sytuacji w której instytucje ludzkie przestały uchodzić za dane i ustanowione 

raz na zawsze. 

-  wpływ  sensualistycznej  filozofii  Locka  która  wskazała  na  podatność  ludzi  na  zmiany  pod  działaniem 

środowiska, dowodząc tym samym ich plastyczności i zdolności do doskonalenia. 

Jednym  z  najważniejszych  osiągnięć  teorii  postępu  były  nowe  postawy  wobec  faktu  zmienności  świata  społecznego, 
która  wcześniej  uchodziła  za  niepożądaną  lub  pożądaną  tyle  o  ile  prowadziła  do  osiągnięcia  stanu  doskonałości  (z 
definicji stabilnego i niezmiennego)  
 
TURGOT (1727-1781) 
Discours sur l’histoire universelle (1750) 
Turgot  twierdzi  że  źródłem  postępu  jest  natura  ludzka,  zawarta  w  niej  potencja.  Człowiek  obdarzony  zdolnością 
poznawania świata odbiera wrażenia, gromadzi  i  przekazuje  innym wiedzę,  nie  może się  nie doskonalić, co w końcu 
prowadzi do doskonalenia się społeczeństwa. 
Ludzka  natura  –  jest  niezmienna  i  dlatego  wszystkie  narody  rozpoczęły  drogę  na  ścieżce  postępu  od  tego  samego 
punktu  a  różnice  pomiędzy  nimi  są  jedynie  wynikiem  nierównego  tempa  jakie  osiągają  różne  narody.  W  tym  sensie 
teoria T. jest głęboko antyhistoryczna – koncentrując uwagę na tym co niezmienne – na naturze ludzkiej, pozbawiała 
znaczenia w interpretacji faktów historycznych kontekstów i okoliczności zachodzących procesów. 
Zdaniem  T.  zdolność  człowieka  do  postępu  powoduje  że  historia  ludzkości  różni  się  zasadniczo  od  „rewolucji” 
przyrody. Te 2 podlegają stałym prawom i powtarzają się a te 1 przedstawia środowisko zmieniające się bezustannie, 
jako pasmo nowości.  
T.  uważał  stopień  mobilności  społeczeństwa  za  jedną  z  jego  najważniejszych  cech,  twierdząc  że  przynosi  ona  nowe 
doświadczenia  a  tym  samy  daje  szansę  pomnożenia  wiedzy,  Błąd  popełniony  w  trakcie  szukania  nowych  rozwiązań 
jest mniejszym niebezpieczeństwem niż bezmyślna imitacja prawdy odkryte w przeszłości.  
 
CONDOERCET (1743 –1794) 
Szkic obrazu postępu ducha ludzkiego po przez dzieje (1794) 
C. bardzo przyczynił się do spopularyzowania idei postępu.  
Zgadzał się z Turgotem co do idei naczelnej, jednak w odróżnieniu od swego poprzednika głosił że; 
Procesy  historyczne  i  procesy  przyrody  tak  samo  odznaczają  się  regularnością  i  koniecznością.  To  założenie 
doprowadziło  C.  Do  idei  stworzenia  matematyki  społecznej  wykorzystującej  do  analizy  procesów  społecznych 
rachunek prawdopodobieństwa. 
C.  był  skrajnym  nominalistą  –  uznawał  że  ogół  postępu  ludzkości  jest  prostą  sumą  rozwojów  indywidualnych 
rozpatrywanych równocześnie u bardzo wielu osobników złączonych w społeczeństwo. 
Rozwój  indywidualny  to  przede  wszystkim    rozwój  poznania,  tak  więc  rozwój  gatunku  polega  na  rozwoju wiedzy  i 
oświaty. Przemiany  społeczne  były przez  niego analizowane w większy stopniu  jako przemiany  świadomości  niż  np. 
poprzez opis zmiany sposobów zdobywania środków utrzymania.  
C.  jest  ostatnim  godnym  uwagi  przedstawicielem  oświecenie  francuskiego,  jego  szkic  został  napisany  już  w  latach 
Wielkiej Rewolucji. 
 
ROUSSEAU (1712- 1778) – TEORIA UMOWY SPOŁECZNEJ 
Rozprawa o pochodzeniu i podstawach nierówności między ludzmi (1755) 
Umowa społeczna (1762) 
Pisma R. wywarły ogromny wielokierunkowy wpływ. Jednocześnie jego dzieła są nie jednoznaczne, i łatwo podlegają 
różnym, czasem sprzecznym interpretacjom. 
R, jest przykładem myśliciela zajmującego się problematyką społeczną z perspektywy uczestnika a nie obserwatora. 
W jego twórczości mamy do czynienia z dwiema różnymi koncepcjami społeczeństwa; 

I) 

Koncepcja krytyczna ujawniająca wielorakie ograniczenia z jakimi wiąże się dla jednostek życie zbiorowe. 
Dotyczy przeszłości i teraźniejszości.   

Koncepcja  ta  zawiera  w  sobie  rozważania  o  denaturalizacji    odchodzącego  stopniowo  poprzez  rozwój  języka  , 
wzmożone  interakcje,  podział  pracy  od  stanu  natury  człowieka.  Stan  natury  jest  przez  R.  wyraźnie  idealizowany 
chociaż jednocześnie stwierdza on że istota ludzka w stanie natury nie jest do końca człowiekiem. Denaturalizacja to 

pętanie  się  samemu  poprzez  więzi  kultury,  mnożnie  sztucznych  potrzeb.  Pociąga  to  za  sobą  głęboką  metamorfozę 
jednostki. (nie ciągnę tego dalej bo pyt. jest o umowę społeczną) 

II) 

Koncepcja apologetyczna  - uwydatniająca przede wszystkim zalety życia we wspólnocie o ile zostanie ona 
(wspólnota) zorganizowana we właściwy sposób. Odnosi się ona przede wszystkim do przyszłości (plus te 
okresy które R. uznaje za zrealizowanie swojego ideału.  

R.  w  tej  koncepcji  twierdzi  że  wyjście  ze  stanu  natury  jest  nieuniknione  z  powodu  postępu.  (podział  pracy  to 
ograniczenie wolności  bo uzależniamy się od  innych  ludzi). Zależność prowadzi do nierówności a  to do nieszczęścia 
ludzi. 
Jedynym wyjściem  jest UMOWA SPOŁECZNA oparta na PRAWIE. – ludzie podlegają bezosobowemu prawu a nie 
sobie  nawzajem. Prawo nie  może pochodzić od woli  jednostek, od woli  większości  ani  nawet od woli wszystkich.  – 
musi  być  wytworem  WOLI  POWSZECHNEJ  (nie  jest  to  suma  woli  poszczególnych  ludzi  lecz  ta  część  potrzeb 
poszczególnych członków społeczeństwa która jest tożsama z potrzebami społeczeństwa jako całości.) 
Zawierając umowę społeczną i powołując prawo ludzie zrzekają się swojej wolności ale pozostają równi sobie.  
Na straży prawa stoi Władza która jest wykonawcą woli powszechnej. 
Umowa  społeczna  zostanie  wg  R.  zawarta  po  tym  jak  wszyscy  ludzi  zaglądając  w  swoje  sumienie  (sic!)  dojdą  do 
wniosku że jest ona potrzebna. Tych delikwentów którzy w odpowiednim momencie nie znajdą tego czego powinni w 
swoich sumieniach należy przymusić siłą    
 
MONTESKIUSZ VEL MONTESQUIEU (1689-1755) 
Listy perskie (1721) 
Uwagi nad przyczynami wielkości i upadku Rzymian (1734) 
O duchu praw (1748) 
 
M. jest przez wielu uznawany nie tylko za poprzednika socjologów ale za socjologa avant la lettre. 
Metod M. to systematyczna obserwacja i porównywanie faktów. Takie podejście prowadzi go wprost do  stwierdzenia 
że wszystko ma swoją przyczynę , wewnętrzną konieczność określoną przez warunki w jakich powstało i funkcjonuje. 
Żadnej z instytucji nie można uznać za absurdalną ponieważ każda jest w jakiś sposób uwarunkowana i powiązana z 
innymi. 
Jednocześnie, zapominając jakby o swoim relatywizmie M. używa w pewnych kontekstach pojęcia prawa natury jako 
stałej  normy.  Prawa  natury  mają  dla  M.  swe  źródło  w  naszej  istocie  i  podlegaliśmy  im  jeszcze  przed  powstaniem 
społeczności. Są to;  
1 prawo każące szukać pożywienia 
2 prawo leczenia się dwóch płci 
3pragnienie życia w społeczeństwie 
4pokój (brak stanu wojny) 
5dązenie do Boga 
6Dązenie do poznania 
Jednak dla M. nawet oddalenie się od praw natury nie jest powodem na uznanie świata społecznego za domenę chaosu. 
Ważne  są  ZWIĄZKI  KONIECZNE  pomiędzy  poszczególnymi  faktami  społecznymi  bądź  prawami.  Jest  to 
dostrzeżenie nieskończonej różnorodności zjawisk społecznych. 
Determinizm geograficzny – tłumaczenie osobliwości społeczeństw własnościami klimatu itp. Wg M. maleje on wraz z 
rozwojem cywilizacji a dominujące znaczenie uzyskują taki czynniki jak wielkość kraju, sposób zdobywania środków 
do życia, religia, obyczaje itp. 
M. nie wskazuje na jeden decydujący czynnik lecz na wzajemne powiązaniu wielu różnych składniku, na dowodzeniu 
że społeczeństwo jest SYSTEMEM. Szczególną rolę M. przypisuje tylko OGÓLNEMU DUCHOWI narodu, który jest 
wynikiem historii danego narodu. 
Takie podejście owocuje; 
1rezygnacją z oszukiwania uniwersalnego ładu społecznego 
2uznanie  że  społeczeństwa  nie  są  przez  ludzi  tworzone  lecz  co  najwyżej  poprawiane  po  skrupulatnym  zbadaniu 
konkretnych warunków.  
Typologia  ustrojów  –  pozornie  powtórzona  za  Arystotelesem,  tak  naprawdę  M.  tworzy  pierwszą  typologię 
społeczeństw, akcentując fakt że w różnych warunkach społecznych pojawiają się różne typy władzy.  
 
SAINT-SIMON  
Listy mieszkańca Genewy do swych współczesnych (1802) 
Wprowadzenia do prac naukowych dziewiętnastego wieku (1807-1808) 
Katechizm industrialistów (1823-1824) 

Nowe chrześcijaństwo. Dialogi między konserwatystą a nowatorem (1825) 
 
Twórczość  S-S.  ma  w  wielu  punktach  znamiona  dyletantyzmu  i  czystego  szaleństwa  pełna  jest  jednak  wnikliwych 
obserwacji  i  zawiera oryginalną  i prekursorską propozycję  interpretacji  faktów nowego społeczeństwa nazwanego po 
raz pierwszy – przemysłowym. 
Punktem  wyjścia  S-S.  było  przekonanie  że  Europa  znajduje  się  w  głębokim  kryzysie,  właściwym  dla  interludium 
pomiędzy  dwoma  różnymi  STANAMI  ORGANICZNYMI.  tymi  stanami  miały  być  feudalizm  i  industrializm.  Dla 
wyjścia  z  kryzysu  potrzebna  jest  reforma  świadomości,  epokę  teologiczną  i  metafizyczną  miała  zastąpić  epoka 
POZYTYWNA  w  której  panować  będą  idee  naukowe.  Aby  mogły  tego  dokonać  muszą  one  stanowić  całość,  muszą 
być SYSTEMEM PRAW NAUKOWYCH. 
S-S. postulował stworzenie nauki społecznej aby wypełnić lukę w systemie praw. Miała się ona nazywać fizyką bądź 
fizjologią społeczną. Społeczeństwo to ORGANIZM, którego budową i rozwojem rządzą niezmienne prawa. Można je 
poznać i wykorzystać w praktyce. 
 
Społeczeństwo industrialne. S-S. Próbuje opisać społeczeństwo, dzieląc je na dwe klasy 
1 – klasę nie produkująca, próżniaków , konsumującą a niczego nie produkującą, szlachta, duchowieństwo i prawnicy 
 
2  –  klasę  industrialisów,  chłopi,  rzemieślnicy  przemysłowcy,  uczeni,  kupcy  i  artyści  (o  ile  tworzą  dla  dobra 
społecznego) 
Taki podział pokazuje że dla S-S. Podstawową sprawą było usunięcie pozostałości feudalizmu. 
Konflikt pomiędzy próżniakami a industrialistami S-S. uczynił osią całego procesu historycznego. Mamy więc system 
militarny (feudalny), którego WIĘŹ SPOŁECZNA opiera się na przymusie i jego opozycje czyli system industrialny, 
zbudowany  na  dobrowolnym  współdziałaniu.  W  dziedzinie  świadomości  (duchowej)  mamy  system  wierzeń  i  system 
dowodów naukowych. Wg S-S. industrialiści stopniowo zdobywają przewagę i w XIX wieku ostatecznie zatriumfują, 
przemieniając  całe  państwa  w  coś  na  kształt  wielkiego  warsztaty  produkcyjnego  zarządzanego  przez  uczonych  i 
organizatorów produkcji (technokracje) 
  
13.  ROZWÓJ  TEORII  EKONOMICZNEJ;  MERKANTYLIZM,  FIZJOKRATYZM,  KLASYCZNA  EKONOMIA 
ANGIELSKA I ICH WPŁYW NA TEORIE SPOŁECZNE. 
 

-  ok. 1600 do ok. 1800 – okres kształtowania się nowoczesnej nauki ekonomicznej, w erze nowożytnej ekonomia 

wyodrębniła się jako niezależna nauka o nabywaniu i użytkowaniu bogactwa,  

-  etapy wyodrębniania się ekonomii jako nauki to merkantylizm, fizjokratyzm i klasyczna ekonomia. 
 

Merkantylizm: 

-  od ok. 1600 do 1750 r.: Antonio Serra, Thomas Mun, William Petty, Josiah Child, Charles Davenant, 
-  w  wyniku  handlowej  ekspansji  i  bogacenia  się  krajów,  władcy  wielkich  terytorialnie  państw  zaczęli  dążyć  do 

absolutyzmu  –  poprzez  utrzymywanie  najemnej  armii  i  lojalnej  biurokracji  zaczęto tworzyć  narodowe  państwa 
dynastyczne, 

-  Anglia – merkantylizm = Francja – colbertyzm = Niemcy – kameralizm, 
-  ta teoria nawiązywała do regulacji czynności gospodarczych przez poszczególne rządy narodowe, każde państwo 

dążyło do tego, żeby  stać się potencjalnym wrogiem  handlowym wszystkich  innych;  zakładano, że pomyślność 
każdego państwa zależy od stosowania zasady monopolu w handlu swoimi koloniami i od czynienia ograniczeń 
lub narażenia na straty handlu swego sąsiada, 

-  podstawowe twierdzenia merkantylizmu: 

1.  zapasy metali szlachetnych, którymi można dysponować, są największą miarą dobrobytu narodu, 
2.  obok  kopalnictwa  kruszcu  głównym  środkiem  gromadzenia  tych  szlachetnych  metali    w  postaci  brzęczącej 

monety jest handel, 

3.  aby handel był korzystny i pieniądz mógł się gromadzić, niezbędna jest przewaga eksportu nad importem, 
4.  aby  zapewnić  rynki  dla  tego  eksportu  i  stworzyć  w  ten  sposób  dodatni  bilans  płatniczy  dla  kraju 

macierzystego, potrzebne są kolonie, 

5.  aby kolonie  mogły dostarczyć rynków dla gotowych produktów i stać się  źródłem  zaopatrzenia  w surowce, 

zakazane  w  nich  być  powinno  tworzenie  manufaktur,  tak  aby  nie  mogły  one  ani  zaspokajać  same  swych 
potrzeb, ani zużywać swoich zasobów surowcowych, 

6.  w koloniach trzeba widzieć przede wszystkim korzystne przedsiębiorstwa handlowe ich metropolii, 

-  dziś  już  wiadomo,  że  błędne  były  niektóre  poglądy  merkantylistów:  że  zapas  pieniądza  jest  główną  oznaką 

zamożności narodu i że korzystny bilans handlu zagranicznego oznacza wzrost masy pieniężnej, 

-  praktyki merkantylistów bardzo ograniczyły aktywność handlową i pomyślność różnych państw europejskich, 
-  obok polityki kolonialnej rozszerzano aktywność państwa w sprawach gospodarki wewnętrznej: 

  w  Anglii  wprowadzono  Statut  Terminatorów  ustanawiający  państwową  kontrolę  pracy  i  jej  warunków, 

przyznający  sędziom  pokoju  prawo  ustalania  cen  oraz  państwową  kontrolę  życia  przemysłowego  przez 
proklamacje publiczne, 

  we Francji (Colbert) państwo umacniało gildie, przekopywało kanały, wznosiło gmachy publiczne i uprawiało 

nieużytki, 

-  kameralizm w Prusach: państwo silnie interweniowało w gospodarkę narodową i finanse publiczne, merkantylizm 

przeplatał  się  tu  ze  swoistymi  półfeudalnymi  stosunkami;  problem  handlu  zagranicznego  był  mniej  ważny, 
kontrola  i  dyscyplina  obejmowała  życie  wewnętrzne  państwa,  w  celu  zapewnienia  maksymalnych  osiągnięć 
fizycznych, umysłowych i moralnych, przyczyniających się do wzmocnienia potęgi panującego, 

-  bunt  przeciw  merkantylizmowi  –  doktrynalne  uzasadnienie  dla  buntu  przeciw  ograniczeniu  wolności  handlu  i 

przemysłu dała naturalistyczna filozofia oparta na naukowych odkryciach: Newton wykazał, że są pewne prawa, 
które rządzą światem fizycznym, więc człowiek powinien dać spokój próbom kierowania procesami społecznymi. 

 
Fizjokratyzm: 
-  podstawowa  doktryna  –  wiara  w  istnienie  naturalnego  porządku  na  świecie,  którego  cząstką  jest  człowiek, 

wszystko, co zgodne z tymi naturalnymi prawami, zostaje uwieńczone powodzeniem, podczas gdy to, co z nimi 
sprzeczne, musi kończyć się niepowodzeniem, 

-  fizjokratów można porównać do Comte’a, 
-  koncepcja natury jako normalnego a nie pierwotnego stanu ludzkości – dla osiągnięcia stanu idealnego nie trzeba 

wracać do stanu pierwotności, jedynie przystosować się do naturalnych praw rządzących wszechświatem (ta idea, 
szerzej rozwinięta, zyskała popularność w postaci dogmatu Spencera, że proces ewolucyjny jest automatycznym i 
naturalnym rozwojem), 

-  fizjokraci  uważali,  że  ludzie  przechodząc  ze  stanu  natury  do  stanu  cywilizacji  nie  poświęcili  nic,  a  zyskali 

wszystko, 

-  porządek  naturalny  oznacza,  że  społeczeństwa  ludzkie  są  rządzone  przez  prawa  przyrodzone,  te  same,  które 

rządzą  światem  fizycznym  (w  tym  wypadku  fizjokraci  uważani  za  prekursorów  socjologów  organiczników), 
podstawą tego porządku jest poszanowanie własności i władzy, 

-  fizjokraci uwydatnili z wielką siłą zależność jednych klas społecznych od drugich i zależność ich wszystkich od 

Ziemi, 

-  społeczeństwo  składa  się  z  pewnej  liczby  jednostek,  które  mają  te  same  naturalne  uprawnienia,  każda  potrafi 

zabiegać  o  swoje  interesy  a  bezpośrednim  celem  społeczeństwa  jest  wzrost  dobrobytu,  który  oznacza  wzrost 
szczęśliwości,  

-  własność  ma  zasadnicze  znaczenie  dla  życia  człowieka,  a  wolność  używania  jej  w  taki  jak  chce  sposób  to 

integralna część prawa własności, 

-  rząd  jest  złem  koniecznym,  oparty  jest  na  umowie  i  jego  możliwości  interwencyjne  należy  ograniczyć  do 

minimum  koniecznego  dla  zabezpieczenia  praw  każdego  człowieka  przed  kolizją  z  prawami  innych  ludzi 
(wolność handlu, nieograniczona konkurencja, zniesienie monopolu), 

-  powinny istnieć dwa organy rządowe: 

  zespół urzędników stosujących takie prawa, jakie uważają za sprawiedliwe, 
  „władza tytularna”, rodzaj patriarchalnego despoty, który jest wspólnikiem swych poddanych w korzystaniu z 

zasobów  królestwa  i  który  wydaje  prawa  (nie  ma  osobnego  ciała  prawodawczego),  ale  nie  ma  władzy 
wykonawczej, 

-  rząd nie powinien wtrącać się w sprawy gospodarki, jego hasłem powinno być laissez faire, 
-  najważniejsza  idea  szkoły  fizjokratów  to  interpretacja  rozwoju  społecznego  w  kategoriach  rozwoju  rolnictwa: 

jedynie uprawa ziemi i górnictwo stanowią działalność produktywną, rolnictwo jest jedynym źródłem bogactwa 
imperiów, powoduje szybki przyrost ludności, 

-  dla  fizjokratów  było  ważne  wytwarzanie  nadwyżki  produkcyjnej  a  nie  samo  wytwarzanie  –  nadwyżka 

pochodząca  z  ziemi  umożliwia  handel  i  rzemiosła  oraz  ożywia  przemysł,  w  celu  zapewnienia  możliwie 
najwyższej  nadwyżki  fizjokraci  występowali  za  zniesieniem  specjalnych  przywilejów  i  panowaniem  wolnej 
konkurencji, 

-  teoria  jedynego  podatku  –  podatek  nakładany  na  posiadłości  gruntowe  nie  przekraczający  jednej  trzeciej 

nadwyżki produkcji. 

 
 

Ekonomia klasyczna: 

-  ojcem ekonomii klasycznej i liberalizmu ekonomicznego jest Smith, 
-  praca  jest  ostatecznym  źródłem  wszelkiego  bogactwa  i  rzeczywistą  miarą  wartości  (poszedł  za  nim  Marks); 

podkreślenie przez niego w teorii produkcji ważności podziału pracy wywarło największy wpływ w historii myśli 
ekonomicznej, 

-  analiza wartości i wymiany wg Smitha koncentrowała wokół znanej teorii wartości, opartej na pracy; utrzymywał 

on, że prawdziwą miara wartości jest ilość pracy potrzebna do wytworzenia danego produktu, 

-  płace są wynagrodzeniem za pracę i wyznaczane są przez popyt i podaż na rynku pracy, 
-  zyski  są  wynagrodzeniem  za  kapitał,  wyznacza  je  wielkość  zainwestowanego  kapitału  zakładowego,  zmieniają 

się one proporcjonalnie do jego wielkości, 

-  procent jest tą częścią zysków, która powstaje z wypożyczenia kapitału, 
-  renta jest wynagrodzeniem dla właściciela ziemi i może istnieć wtedy, gdy cała wolna ziemia jest już zajęta, 
-  „Bogactwo narodów” Smitha to rozprawa socjologiczna, uwzględniająca w szczególności ekonomiczne procesy 

społeczne. 

 
14. IDEOLOGIE POREWOLUCYJNE A TEORIE SPOŁECZNE.  
(A. KONSERWATYZM, B. LIBERALIZM, C. SOCJALIZM UTOPIJNY). 
 

a.  konserwatyzm 

 
Konserwatyzm  wyrósł  z  radykalnej  krytyki  Oświecenia  i  rewolucji,  którym  przeciwstawił  własną  wizję  świata 
społecznego. 
Konserwatyzm  jest  tu  dla  nas  ideologią  epoki  przejścia  od  społeczeństwa  tradycyjnego  do  nowoczesnego,  epoki 
burżuazyjnych rewolucji, w której pewne grupy społeczne podejmują heroiczny wysiłek powstrzymania dokonujących 
się zmian lub przynajmniej zrozumienia zdumiewającej dla nich „katastrofy”, która dotknęła uświęcony przez tradycję 
porządek  rzeczy.  Konserwatyści  dorobili  się  zwłaszcza  własnej  filozofii  społecznej,  wykraczającej  poza 
dotychczasowy,  służący  zwalczaniu  zmian,  tradycjonalizm.  Światopogląd  konserwatywny  okazał  się  na  tyle 
atrakcyjny,  że  pozostał  trwałym  składnikiem  europejskiej  tradycji:  jest  jedną  z  ideologii  także  współczesnego  nam 
świata. Za swoje powołanie uważał obronę konkretnych społeczeństw przed  inwazją uniwersalistycznych z założenia 
wzorów  politycznego  racjonalizmu  i  rewolucji,  nie  mógł  więc  być  formacją  jednolitą.  Jego  przedstawiciele  byli 
świadomi istnienia i nieuchronności głębokich różnic między społeczeństwami. 
Konserwatysta  nie  przeczy  samej  potrzebie  czy  też  konieczności  społecznych  zmian,  lecz  zabiega  o  to,  aby  nie 
naruszały one podstaw ładu społecznego. Tym między innymi różni się od tradycjonalisty, który obronę ładu utożsamia 
z obroną konkretnych rozwiązań i protestem przeciwko samej idei zmiany. 
Za  twórcę  nowoczesnego  konserwatyzmu  uważa  się  powszechnie  angielskiego  filozofa  i  męża  stanu  Edmunda 
Burke’a (1729-1797), który zyskał rozległą i trwałą sławę dzięki swej książce „Rozważania o rewolucji we Francji i o 
debatach  pewnych  towarzystw  londyńskich  związanych  z  tym  wydarzeniem,  wyrażone  w  liście,  który  miał  zostać 
wysłany  do  pewnego  gentlemana  w  Paryżu”  (1790).  Dał  w  niej  wyraz  nie  tylko  swej  niechęci  do  rewolucji  i 
rewolucyjnej  ideologii,  ale  i  zarysował  główne  zasady  konserwatywnej  filozofii  społecznej.  Historia  myśli 
konserwatywnej to w dużej mierze historia recepcji owej książki Burke’a. 
Inni przedstawiciele.  We Francji: Joseph de Maistre (1753-1821), Louis de Bonald (1754-1840) i wielu  innych.  W 
Niemczech  (tu  myśl  konserwatywna  rozwinęła  się  najbujniej):  twórca  tzw.  romantyzmu  politycznego Adam  Müller 
(1779-1829),  Friedrich  Carl  von  Savigny  (1779-1861),  który zainicjował  historyczną  szkołę  prawa.  W  Szwajcarii  i 
Niemczech:  Karl  Ludwig  Haller  (1768-1854).  Stosunkowo  późno,  bo  dopiero  w  drugiej  ćwierci  XIX  wieku, 
ukształtowała  się  dość  oryginalna  rosyjska  odmiana  myśli  konserwatywnej  w  postaci  słowianofilstwa  Aleksieja 
Chomiakowa  (1804-1860),  Iwana Kiriejewskiego  (1806-1856)  i  innych.  Licznych,  choć  mniej  znanych  rzeczników 
miał konserwatyzm w wielu innych krajach europejskich, w tym również w Polsce. 
 
Antyracjonalizm myśli konserwatywnej 
Walka przeciwko „przesądom” powadzona przez oświeceniowych filozofów zrodziła wiarę w możliwość racjonalizmu 
w  polityce,  który  polega  na  kierowaniu  się  abstrakcyjnymi  zasadami  i  lekceważeniu  tradycji  i  historycznego 
doświadczenia.  W  praktyce  oznacza  to  zgubny  utopizm,  tj.  branie  za  punkt  wyjścia  jakiegoś  wyspekulowanego 
projektu i naginanie do niego opornej rzeczywistości. Zamiast rozpoznać stan faktyczny, dąży się do zstąpienia go tym, 
co rzekomo być powinno. 
Konserwatyści przeciwstawiali się temu. W teorii społecznej podawali w wątpliwość przydatność wszelkich ogólnych 
zasad.  „Na  temat  moralności  czy  polityki  nie  można  twierdzić  rozumnie  niczego,  co  miałoby  powszechne 
zastosowanie”, twierdził Burke. 

 
Krytyka oświeceniowych koncepcji natury ludzkiej 
Na naturę ludzką składają się czynniki zarówno racjonalne, jak i – nade wszystko – irracjonalne, których nie można w 
żaden sposób przewidzieć, okiełznać, a nawet precyzyjnie opisać. Postępowaniem ludzkim rządzą nie tylko świadomie 
podejmowane  decyzje,  nie  tylko  refleksja  i  kalkulacja,  lecz  również,  a  nawet  przede  wszystkim,  sentyment,  nawyk, 
obyczaj,  wiara,  przykład  itd.  –  słowem,  wcześniejszy  od  wszelkiego  namysłu  przesąd  (czyli  to,  co  istnieje  przed 
sądem).     
Zdaniem konserwatystów ograniczenie roli przesądów (co postulowali oświeceniowi filozofowie) nie jest ani możliwe, 
ani wskazane, gdyż na nich opiera się całe życie społeczne, moralność itd. Bez nich społeczeństwo przestałoby istnieć, 
stając  się  bezładnym  zbiorem  jednostek-atomów  niezdolnych  do  żadnej  trwałej  współpracy.  Koncepcję  (i  ideał) 
człowieka jako istoty myślącej zastąpili więc koncepcją (i ideałem) człowieka jako istoty nade wszystko czującej.  
Ową irracjonalną naturę ludzką potraktowali jako zjawisko zależne od miejsca i czasu, inne w każdym kraju i każdej 
epoce.  Korzystali  też  z  pojęcia  „ducha  narodu”,  nawiązując  w  pewnej  mierze  do  Monteskiusza  i  Herdera.    Owe 
konkretne cechy ludzi należących do różnych społeczeństw zależą od mnóstwa okoliczności, przede wszystkim zaś od 
swoistej  historii  każdej  zbiorowości.  Rewolucyjny  utopizm  polega  właśnie  na  ignorowaniu  owych  okoliczności  i 
traktowaniu każdego społeczeństwa jako „ziemi dziewiczej”, na której Rozum może zdziałać, cokolwiek chce. 
Zainteresowania  socjologiczne  konserwatystów  skupiły  się  na  zjawiskach  będących  rezultatem  nie  świadomej 
aktywności jednostek i grup ludzkich (jak np. konstytucje i ustawy), lecz żywiołowego wzrostu społecznego organizmu 
odbywającego  się  poniżej  poziomu  refleksji:  w  języku,  folklorze,  prawie  zwyczajowym,  niezdogmatyzowanej  religii 
itd.  Chodziło  przy  tym  o  zjawiska,  które  wprawdzie  występują  we  wszystkich  społeczeństwach,  ale  w  każdym 
przybierają swoistą postać. 
 
Antyatomizm konserwatywnej filozofii społecznej 
Ujmując  społeczeństwo  jako  swoistą  całość,  konserwatyści  dążyli  do  przezwyciężenia  obecnego  w  myśli 
oświeceniowego  indywidualizmu  („atomizmu”  –  słowo  „indywidualizm”  jeszcze  nie  istniało).  Pojmowanie 
społeczeństwa  jako  zbioru  niezależnych  z  natury  jednostek  sprzyja  fałszywemu  i  szkodliwemu  przekonaniu,  że  te 
jednostki mogą wciąż od nowa umawiać się co do zasad jego organizacji, jeżeli tylko przemawiają za tym ich aktualne 
opinie  i  interesy.  Konserwatyści  przeciwstawiali  się  wszelkim  koncepcjom  społeczeństwa,  według  których  ma  ono 
jedynie wartość instrumentalną w stosunku do wchodzących w jego skład jednostek. 
Dowodzili, ze człowiek żyje zawsze w społeczeństwie, dzięki społeczeństwu i dla społeczeństwa i nie byłby tym, czym 
jest, gdyby nie wpływy społeczne, którym podlega od dzieciństwa.  
Społeczeństwo to byt pierwotny i nadrzędny w stosunku do jednostek. Ludzie nie mogli go stworzyć, ponieważ ludźmi 
stali  się  dopiero  dzięki  jego  istnieniu.  Nie  mają  też  prawa  ani  możliwości  kierować  społecznym  organizmem  podług 
swojej  woli:  zastane  przez  nich  wierzenia,  obyczaje  oraz  instytucje  są  ucieleśnieniem  zbiorowej  mądrości,  w  której 
obliczu rozum jednostki, a nawet rozum wszystkich żyjących obecnie jednostek jest niczym.  
 
Pluralistyczna koncepcja społeczeństwa 
Konserwatyści  byli  pluralistami  w  tym  znaczeniu,  że  wyobrażali  sobie  społeczeństwo  jako  konglomerat  rozlicznych 
grup  mniejszych  (rodziny,  gminy,  parafie  korporacje,  stany).  Grupy  te  muszą  być  hierarchicznie  uporządkowane 
odpowiednio  do  ważności  usług,    jakie  każda  oddaje  społeczeństwu.  Jednostki  nie  są  „atomami”  także  dlatego,  że 
posiadają  różne  prawa  i  obowiązki  zależnie  od  swej  przynależności  do  takiej  lub  innej  grupy.  Niebezpieczeństwo 
rewolucji polega  na usamodzielnieniu się zarówno jednostek, jak  i państwa, które znosi  „ciała pośredniczące”, stając 
się tym samym tyranią.  
 
Problem więzi społecznej  
Upadek  dawnego  ustroju  był  w  oczach  konserwatystów  niebezpiecznym  naruszeniem  fundamentów  społeczeństwa 
polegającym zwłaszcza na zerwaniu tradycyjnych więzi między ludźmi. Społeczeństwo porewolucyjne jawiło się jako  
bezładne zbiorowisko egoistycznych jednostek, z których każda goni za własną korzyścią, bez oglądania się na swoich 
bliźnich. 
U  wielu  konserwatystów  występuje  wyraźne  przeciwstawienie  dwóch  rodzajów  społeczności,  z  których  jedna 
utrzymuje  się  dzięki  bezpośredniej  więzi  między  ludźmi,  dzięki  uczuciu,  tradycji,  obyczajom  i  religii,  podczas  gdy 
druga  ma  za  podstawę  doraźne  interesy  jednostek,  kontakty,  sformalizowane  przepisy  prawne  lub  zgoła  fizyczny 
przymus w postaci np. rewolucyjnego terroru.   
Szczególny  nacisk  konserwatyści  położyli  na  krytykę  wszelkich  stosunków  sformalizowanych  i  świadomie 
zawiązywanych w celu osiągnięcia jakichś określonych celów. Stosunki społeczne są trwałe jedynie wtedy, gdy ludzie 
nie  znają  ich  natury  i  żyją  w  zbiorowości  na  takiej  samej  zasadzie,  na  jakiej  oddychają.  Społeczeństwem  powinny 
rządzić ukształtowane historycznie zwyczaje, nie prawo pisane układane zawsze w jakimś celu, gdyż w nich wyraża się 

prawdziwy  „duch  narodu”.  Jeżeli  niezbędne  staje  się  spisanie  praw,  to  prawodawca  powinien  być  tylko 
„protokolantem” spisującym prawo zwyczajowe.  
Konserwatyści dostrzegli w religii podstawę więzi społecznej. Cenili religię za to że, przenika ona wszystkie dziedziny 
życia społecznego od rodziny do państwa, będąc najbliższa „przesądu”.  
 
Konserwatyzm a teoria socjologiczna 
Konserwatyzm był przede wszystkim próbą znalezienia praktycznych środków zapobieżenia rewolucji lub (tam, gdzie 
doszła  ona  do  skutku)  doprowadzenia,  jeśli  nie  do  restauracji  dawnego  ustroju,  to  przynajmniej  do  instauracji  jego 
zasad w porewolucyjnym społeczeństwie. 
W  omawianej  epoce  konserwatyzm  był  jednak  czymś  więcej  aniżeli  programem  politycznym,  a  i  jego  późniejsze 
oddziaływanie  było co najmniej dwojakie. Z  jednej  strony,  nawiązywali do niego  i  nawiązują  ideologowie  i politycy 
poszukujący  uzasadnienia  swej  antyrewolucyjności.  Z  drugiej  strony,  poszczególne  poglądy  i  zespoły  poglądów 
konserwatywnych  stały  się  inspiracją  poszukiwań  teoretycznych  pozostających  z  praktyczną  działalnością 
antyrewolucyjna w luźnym związku.  
W dziedzictwie  myśli konserwatywnej zawarte były ważne problemy  socjologiczne.  Wszystko to razem  sprawiło, że 
socjologia  XIX  wieku  od  Saint-Simona,  Comte’a,  de  Tocqueville’a  i  Le  Playa  do  Taine’a,  Durkheima  i  Tönniesa 
wielokrotnie nawiązywała – pośrednio lub bezpośrednio – do konserwatystów. Najbardziej wpływowe okazały się przy 
tym  idee  związane  z  krytyką  utopizmu,  abstrakcjonizmu  i  „atomizmu”  w  filozofii  społecznej,  obroną  historycznego 
punktu  widzenia,  podkreślaniem  roli  czynników  irracjonalnych  w  życiu  społecznym,  ujmowania  społeczeństwa  jako 
„organizmu”,  rozumieniem  więzi  społecznej,  uwydatnianiem  znaczenia  małych  grup  (w  szczególności  rodziny), 
analiza  religii  jako  czynnika  integracji  społecznej  itd.  Niezmiernie  płodne  okazało  się  też  założenie  o  zasadniczo 
spontanicznym charakterze procesów społecznych i ograniczonej możliwości świadomego nadawania im określonego 
kierunku.  
 

b.  liberalizm 

 
Kształtował się stopniowo co najmniej od XVII wieku (ważna postać – John Locke), osiągając apogeum w XIX wieku. 
Także zachowuje dzisiaj dużą żywotność, chociaż jego kontury jako ideologii stały się od dawna dużo mniej wyraźne z 
tego  powodu,  że  liczne  hasła,  które  stanowiły  kiedyś  o  jego  odrębności,  uległy  w  europejskiej  kulturze  politycznej 
upowszechnieniu  i  przez  to  samo  zbanalizowaniu.  Liberalizm  to  swoista  filozofia  społeczna,  która  wywarła  potężny 
wpływ  na  umysły,  także  socjologów.  W  niemałym  stopniu  określił  on  charakter  nowoczesnych  społeczeństw  i 
nowoczesnej myśli społecznej. 
Ojczyzną  i  terenem  największych  triumfów  liberalizmu  była  Anglia,  czyli  kraj  najbardziej  zaawansowany  na  drodze 
kapitalistycznego rozwoju, którego konsekwencją było dążenie burżuazji do zwiększenia zakresu swobód niezbędnych 
zarówno  w  cel  uprowadzenia  działalności  gospodarczej,  jak  i  do  walki  o  wpływy  polityczne  proporcjonalne  do  siły 
ekonomicznej. Liberalizm był atrakcyjny przede wszystkim z tego powodu, że głosił poszanowanie ludzkiej godności i 
praw jednostki, likwidację dziedzicznych przywilejów, zniesienie wszelkich form samowoli i zniewolenia, uzależnienie 
pozycji społecznej jednostki od jej osobistym zasług, ograniczenie uprawnień rządu, swobodę sumienia, tolerancję itd. 
Liberalizm  polityczny  i  filozoficzny  pojawił  się  wcześniej  od  gospodarczego.  Zanim  odebrano  państwu  prawo 
ingerowania w życie gospodarcze, zakwestionowano najpierw jego prawo do kontrolowania ludzkich sumień. 
Liberalizm był wielopostaciowy o tego stopnia, że niektórzy autorzy twierdzą, że należy mówić nie o liberalizmie, lecz 
raczej o  liberalizmach. Nie  ma  i  nie  było  jednolitego kanonu  myśli  liberalnej, trudno też wskazać myślicieli, których 
można  bez  zastrzeżeń  uznać  za  reprezentatywnych  przedstawicieli  filozofii  społecznej  liberalizmu.  Wśród  twórców 
liberalizmu na pewno należy wymienić: Benjamina Constanta (1767-1830), Wilhelma von Humboldta (1767-1835), 
Alexisa  de  Tocqueville’a  (1805-1859)  czy  Johna  Stuarta  Milla  (1806-1837).  Zwłaszcza  ten  ostatni  uchodzi  zwykle 
za liberała wzorowego, z tego powodu, że jego dzieło „O wolności” (1859) jest z pewnością najlepszym i najbardziej 
do  dziś  popularnym  wykładem  ogólnych  zasad  liberalizmu.  Wśród  klasyków  liberalizmu  wymienia  się  też  pewną 
liczbę myślicieli wcześniejszych: Johna Locke’a, Monteskiusza, Adama Smitha, Benthama czy Kanta. 
 
Liberalizm a Oświecenie 
Liberalizm  można uważać za kontynuację  myśli  oświeceniowej (w przeciwieństwie do konserwatyzmu, który  był  jej 
krytyką). 
Inny niż konserwatystów był też stosunek liberałów do rewolucji. Wprawdzie na ogół surowo ją krytykowali, ale obca 
im była idealizacja dawnego ustroju czy też myśl o jego restauracji. Odrzucali ideę gwałtownej zmiany społecznej, ale 
trwali przy wierze w postęp i potrzebę zasadniczej reformy. 
Chociaż  historyczne  korzenie  liberalizmu  sięgają  głęboko,  nie  brak  powodów,  aby  liberalizm  XIX  wieku  traktować 
jako  ideologię  porewolucyjną,  a  nie  tylko  dalszy  ciąg  Oświecenia.  Liberalna  filozofia  społeczna  podejmuje  również 

problemy,  których  w  XVIII  wieku  nie  dostrzegano  bądź  traktowano  zdawkowo.  Tak  więc  dla  myślicieli  Oświecenia 
głównym zagrożeniem wolności był despotyzm królów; dla liberałów, którzy mieli za sobą doświadczenia francuskiej 
rewolucji,  równie  wielkim  zagrożeniem  staje  się  despotyzm  ludu.  Liberałowie  prowadzili  walkę  na  dwa  fronty  – 
świadomi tego, że źródłem zniewolenia może być nie tylko tradycyjny despotyzm, lecz również zbuntowana przeciwko 
niemu  masa.  Dostrzegali  zarówno  nadużycia  rewolucyjnych  rządów,  jak  i  mniej  na  ogół  rzucającą  w  oczy  tyranię 
obyczaju i opinii publicznej, przecierając tym samym drogę dla dużo późniejszych krytyków społeczeństwa masowego. 
 
Indywidualizm myśli liberalnej        
Najbardziej  uderzającą  cechą  liberalizmu  jest  umieszczenie  w  centrum  uwagi  jednostki  ludzkiej.  Właśnie 
indywidualizm najwyraźniej odróżnia liberalizm od wielkich ideologii filozofii społecznych, których punktem wyjścia 
były  potrzeby  takiej  lub  innej  społecznej  całości.  Punktem  wyjścia  liberalizmu  było  wyobrażenie  suwerennego 
indywiduum  obdarzonego  z  natury  pewnymi  uprawnieniami,  których  nie  może  się  ono  zrzec  i  nie  może  zostać 
pozbawione  na  mocy  arbitralnych  decyzji  politycznych  podejmowanych  w  imię  domniemanego  dobra  ogólnego. 
Uprawnienia te przysługują  jednostce z tytułu  jej  przynależności do rodzaju  ludzkiego, nie dlatego, że należy ona do 
takiej, a nie  innej zbiorowości  lub zajmuje taką, a nie  inną pozycję społeczną. Najważniejszym  zadaniem organizacji 
politycznej  i  społecznej  jest  zapewnienie  jednostce  optymalnych  warunków  korzystania  z  owych  uprawnień.  Siła  i 
trwałość  zbiorowości  zależą  nie  od tego,  czy  części  są  podporządkowane  całości,  lecz  od tego,  czy  każda  z  nich  ma 
możliwość nieskrępowanego rozwoju. 
W liberalnej myśli społecznej wolność jest wartością naczelną (stąd zresztą nazwa kierunku): jest ona godna pożądania 
jako taka, nie dlatego, że umożliwia lub ułatwia osiąganie jakichś innych dóbr. Dlatego liberałowie mówią chętniej o 
wolności od niż o wolności do. Głosili też postulat maksymalizacji wolności, którą ograniczać wolno wyłącznie wtedy, 
gdy realizacja tego naturalnego uprawnienia uniemożliwia jego realizacje innym jednostkom. 
Można więc powiedzieć, że liberalna filozofia społeczna była zdecydowaną afirmacją socjologicznego nominalizmu  i 
radykalną  negacją  wszelkich  form  socjologicznego  realizmu,  w  szczególności  zaś  wyobrażenia  społeczeństwa  jako 
organizmu. Z tego powodu była i jest krytykowana przez ideologów głoszących nadrzędność wspólnoty w stosunku do 
jednostek  oraz  przez  tych  socjologów,  którzy  głosili,  że  społeczna  całość  to  coś  więcej  niż  suma  jej  części,  a 
społeczeństwo to rzeczywistość sui generis.   
 
Samorzutny ład społeczny 
Indywidualistyczny  punkt widzenia  liberałów wymagał przyjęcia przez  nich takiej koncepcji  ładu  społecznego, która 
nie  odwoływałaby  się  do  niczego  poza  działaniami  jednostek  dążących  do  urzeczywistnienia  swoich  celów 
indywidualnych. W jaki jednak sposób ład jest możliwy, skoro cele te są nieuchronnie egoistyczne, a jednostkom nie 
wolno narzucić na podstawie jakichś wyższych racji żadnego celu ogólnego, który nie byłby zaakceptowany przez nie 
same? 
Adam Smith w swojej teorii ekonomicznej wykazał, iż to właśnie egoistyczne interesy zmuszają ludzi do współpracy i 
wymiany  usług.  Z  kolei  Bentham,  podobnie  jak  wielu  późniejszych  liberałów,  sądził,  że  zapewnienie  harmonii 
interesów  wymaga  aktywnego  działania  ze  strony  rządu.  Zawsze  jednak  system,  polityczny  był  traktowany  jako  coś 
zewnętrznego  w  stosunku  do  systemu  społeczno-gospodarczego,  który  jako  taki  powstaje  i  funkcjonuje  bez  stałego 
udziału władzy politycznej. 
Podstawą  ładu  społecznego  są  stosunki  społeczne  kształtujące  się  spontanicznie  na  podobieństwo  stosunków 
rynkowych.  Ów  ład  społeczny  nazywany  był  przez  liberałów  „porządkiem  naturalnym”,  którego  funkcjonowanie 
uniemożliwia  lub  utrudnia  „szaleństwo  ustaw  ludzkich”.  Postulat  wolności  odnosił  się  więc  nie  tylko  do  sprawy 
emancypacji  jednostki  ludzkiej,  lecz  również  do  społeczeństwa,  które  pozostawione  samo  sobie  podąża  zawsze 
najlepsza drogą. Pogląd ten był zwrócony zarówno przeciwko „despotom”, jak i przeciwko wszelkim „doktrynerom”, 
którzy chcieliby podporządkować życie społeczne wykoncypowanym przez siebie schematom. 
 
Uniwersalizm liberalizmu  
Porządek społeczny, którego liberałowie bronią, to „porządek naturalny”, a za postulatem wolności jednostki kryje się 
określona koncepcja potrzeb wynikających z  „natury  ludzkiej”. Zasadnicze cechy, a  w związku z  tym  i uprawnienia 
jednostki  są  niezależne  od  zmiennych  historycznych,  kulturowych,  rasowych,  narodowych  itd.  nie  znaczy  to,  że 
liberałowie  ignorowali  czy  też  bagatelizowali  owe  warunki  „empiryczno-historyczne”.  Historia  nie  była  dla  nich 
autorytetem: pokazywała im ona postęp ludzkości, ale nie pouczała, czego ludzkość potrzebuje. 
W  liberalizmie  XIX  wieku  współistniały  ze  sobą  dwie  tendencje:  jedna  polegała  na  eksponowaniu  uniwersalnego 
ideału wyzwolenia człowieka, druga natomiast na propagowaniu takiej  metody  jego wyzwalania, która wykluczałaby 
arbitralność  i  przymus.  Zależnie  od  tego,  która  z  tych  tendencji  brała  górę,  antagonizm  miedzy  liberalizmem  a 
konserwatyzmem  był  mocniejszy  lub  słabszy,  choć  nieusuwalna  pozostawała  różnica  zarówno  między 

indywidualizmem liberałów i kolektywizmem konserwatystów, jak i między naturalizmem pierwszych i historyzmem 
drugich.       
 
Liberalizm a teoria społeczeństwa 
Liberalna  „socjologia”  była,  przynajmniej  na  pozór,  uboższa  od  konserwatywnej,  a  jej  odkrywczość  –  zwłaszcza  w 
porównaniu  ze  szkockim  Oświeceniem  –  można  łatwo  podać  w  wątpliwość.  Pewne  aspekty  myśli  liberalnej 
zmniejszały  jej  atrakcyjność  dla  pierwszych  socjologów,  którzy  na  ogół  byli  zainteresowani,  aby  rzeczywistości 
społecznej  nie  redukować  do  działań  indywidualnych  objaśnianych  przez  abstrahującą  od  zmiennych  społecznych 
psychologię. Liberalizm nie pozostał jednak bez wpływu na socjologię, a to zwłaszcza z dwóch ważnych powodów. 
Po  pierwsze,  ugruntował  on  przekonanie  o  istnieniu  samorzutnego  ładu  społecznego  niezależnego  w  swej  genezie  i 
funkcjonowaniu od aktów władzy politycznej, przygotowując w ten sposób teren dla socjologii, której racja bytu jako 
odrębnej  nauki  polegała  w  znacznej  mierze  na  uznaniu  społeczeństwa  za  byt  zasadniczo  odrębny  od  państwa.  We 
wczesnej  myśli  liberalnej  państwo  staje  się  istotnie  czymś  zewnętrznym  w  stosunku  do  społeczeństwa,  które  do 
prawidłowego  działania  potrzebuje,  rzecz  jasna,  pewnych  ram  prawnych,  ale  ma  swoje  własne  zasady  organizacji  i 
swoją własną dynamikę. 
Po drugie, liberalizm stworzył czy tez raczej spopularyzował dwa paradygmaty odznaczające się wyjątkową trwałością 
w myśli socjologicznej: 

–  paradygmat  indywidualizmu  metodologicznego,  zgodnie  z  którym  wyjaśnienie  zjawisk  społecznych  wymaga 

koniecznie odnalezienia będącego zawsze u ich źródła działania jednostek; 

–  paradygmat  kapitalizmu:  upodabniał  on  społeczeństwo  do  rynku,  na  którym  jednostki  podejmują  decyzje 

mające  na  celu  maksymalizację  prywatnego  zysku  i  minimalizację  własnych  strat,  ale  zapewniają  zarazem 
wzrost pomyślności ogólnej;  

Aby  uniknąć  zbyt  ścisłych  skojarzeń  z  liberalizmem  ekonomicznym,  lepiej  może  mówić  o  „porządku 
policentrycznym”, który Ossowski charakteryzował następująco: „[…] równowaga społeczna osiągnięta automatycznie 
dzięki  « naturalnym  prawom »  interakcji,  w  wyniku  indywidualnych  nie  skoordynowanych  decyzji,  przy 
respektowaniu pewnych reguł gry (norm współżycia)” Także ten wzór okazał się w myśli socjologicznej nader trwały i 
do dzisiaj konkuruje  innymi wyobrażeniami ładu społecznego.   
   

c.  socjalizm utopijny 

 
Porewolucyjny socjalizm i komunizm były pod pewnymi względami przedłużeniem wielowiekowej tradycji sięgającej 
co  najmniej  „Państwa”  Platona,  zarazem  jednak  był  odpowiedzią  na  wyzwania  nowej  epoki  i  próbą  rozwiązania 
zrodzonych przez nią problemów.  
Wielu  autorów  datuje  dzieje  nowoczesnej  myśli  socjalistycznej  i  komunistycznej  od  Sprzysiężenia  Rodzin  Bebeufa, 
który  u  schyłku  Wielkiej  Rewolucji  Francuskiej  wystąpił  jako  rzecznik  ludu.  Od  tej  też  pory  socjalizm  i  komunizm 
stają się stopniowo ideologiami rosnących w siłę ruchów społecznych, a nie tylko rojeniami osamotnionych myślicieli. 
Zmiany  polityczne  wywołane  przez  rewolucję  francuską  zbiegły  się  w  czasie  z  pierwszymi  społecznymi  skutkami 
rewolucji  przemysłowej  (która  najszybciej  dokonywała  się  wówczas  w  Anglii).  Były  to  m.in.:  przyśpieszony  rozwój 
proletariatu,  koncentracja  nędzy  i  znalezienie  się  jej  na  widoku  publicznym,  mnożenie  się  samodzielnych  wystąpień 
robotniczych, które z czasem przybierały charakter coraz bardziej świadomy i zorganizowany. 
Kiedy  mówimy  o  socjalizmie  i  komunizmie,  chodzi  wyłącznie  o  takie  koncepcje,  w  których  owa problematyka  była 
ujmowana w kontekście poszukiwania lepszego ustroju społecznego, który miałby nastać po kapitalizmie. 
Słowo „socjalizm” miało – zgodnie z etymologią – oznaczać kierunek przeciwstawny liberalnemu indywidualizmowi, 
ośrodkiem  zainteresowania  czyniący  bowiem  nie  jednostkę  i  nie  wolność  jako  taką,  lecz  dobro  i  organizację 
społeczeństwa jako całości. 
Zdaniem Cole’a dla socjalizmu charakterystyczne było: 

–  przyznanie decydującego znaczenia kwestii socjalnej; 
–  założenie,  iż  jej  rozwiązanie  wymaga  wprowadzenia  nowego  ładu  społecznego  i  gospodarczego  opartego  na 

współpracy (zrzeszeniu), nie zaś na współzawodnictwie i walce konkurencyjnej; 

–  odrzucenie  lub  usunięcie  na  dalszy  plan  polityki  i  skupienie  uwagi  na  sposobie  organizowani  produkcji  i 

podziału dóbr, a także na wychowaniu. 

Najbardziej znani przedstawiciele tej teorii to Claude Henri de Saint-Simon (1760-1825), Robert Owen (1771-1858) 
i Charles Fourier (1772-1837).  
 
Socjalizm utopijny wobec Oświecenia i rewolucji 
Socjalizm  i  komunizm  przejawiały  –  w  porównaniu  do  konserwatyzmu  i  liberalizmu  –  najmniej  krytycyzmu  w 
stosunku do rewolucji 1789 roku. Jeżeli ich zwolennicy kwestionowali jej osiągnięcia, to głównie dlatego, ze wydawała 

się  im zbyt  mało społeczna  i konstruktywna:  nie poprawiła dostatecznie położenia  ludu  i  nie zrealizowała, w gruncie 
rzeczy,  swych  własnych  haseł  wolności,  równości  i  braterstwa;  burząc  dawny  ustrój,  nie  doprowadziła  do 
zorganizowania  nowego, lecz przygotowała co  najwyżej  niektóre warunki dla jego powstania. Socjaliści  i komuniści 
widzieli  w  epoce  porewolucyjnej  dalszy  ciąg  długotrwałego  kryzysu  społecznego  i  traktowali  ja  jako  epokę 
przejściową  poprzedzającą  prawdziwą  rekonstrukcję  społeczną  zgodna  z  zasadami  rozumu  i  sprawiedliwości. 
Rewolucja nie rozwiązała problemów, które miała i powinna była rozwiązać. 
Ten  punkt  widzenia  nie  sprzyjał  przewartościowaniom  oświeceniowej  myśli  społecznej,  w  której  owa  rewolucja 
znajdowała  natchnienie:  zasady  były  dobre,  lecz  nie  zostały  właściwie  zastosowane,  należy  więc  do  nich  powrócić. 
Socjalizm  utopijny  występuje  początkowo  jako  dalsze  rozwinięcie  zasad  wysuniętych  przez  wielkich  francuskich 
myślicieli Oświecenia. 
Myśl socjalistyczna XIX wieku nie tylko powielała wzory oświeceniowe, ale i próbowała wyjść poza nie, sięgając do 
nowszych inspiracji filozoficznych. Taką tendencję w pewnej mierze reprezentował już Saint-Simon, a także francuski 
anarchista Pierre Joseph Proudhon (1809-1865). W grę wchodziło przede wszystkim stopniowe zastępowanie pojęcia 
Natury pojęciem Historii, co było zgodne z ogólnym kierunkiem myśli społecznej XIX wieku. 
 
Krytyka społeczeństwa burżuazyjnego 
Socjaliści  poddali  porewolucyjne  społeczeństwo  surowej  i  wszechstronnej  krytyce,  ujawniając    w  ten  sposób  wiele 
istotnych  problemów  wczesnego  kapitalizmu.  Krytyka  ta  miała  często  odcień  moralizatorski  i  koncentrowała  się  na 
zjawisku  deprawacji  ludzi  przez  nieludzkie  warunki,  przede  wszystkim  jednak  była  krytyką  społeczną  usiłującą 
wyjaśnić  charakter  i  genezę  tych  warunków.  Towarzyszyły  jej  niezliczone  projekty  społecznej  reformy,  która 
poprawiłaby położenie grup najbardziej upośledzonych lub nawet doprowadziła do powszechnej szczęśliwości, o jakiej 
od wieków śnili autorzy utopii.  
Istniejące  zło  to,  z  jednej  strony,  przemoc  rządzących  i  posiadających  stosunku  do rządzonych  i  nieposiadających,  z 
drugiej  zaś  –  stan  wojny  wszystkich  przeciwko  wszystkim,  konkurencja  zamiast  współpracy.  Społeczeństwo 
burżuazyjne jest przeżarte przez egoizm, anarchię i zepsucie, jest rozdarte na wrogie sobie klasy i skazuje większość na 
życie  w  poniżeniu  i  nędzy.  Niektórzy  autorzy  twierdzili  nawet,  że  to  społeczeństwo  ogóle  nie  jest  społeczeństwem, 
gdyż nie ma w nim żadnej realnej jedności: solidarność istnieje tylko w obrębie poszczególnych klas i nikt nie troszczy 
się o dobro wspólne. Niezbędna jest w związku z tym radykalna reforma połączona z mądrą reedukacją.  
 
Ideał społeczny 
Opisując  i  krytykując  istniejący  stan  rzeczy,  socjaliści  i  komuniści  nieustannie  przeciwstawiali  mu  swoje  utopie 
zawierające  bardziej  lub  mniej  szczegółowe  opisy  pożądanego  ładu  społecznego.  Owe  utopie  były  niekiedy  bardzo 
różne  od  siebie,  wszechobecna  była  bodaj  tylko  idea  zrzeszenia  jako  takiej  organizacji  społeczeństwa,  która 
wyeliminuje z niego przemoc i konkurencję, zastępując je przez harmonijną współpracę wolnych i równych obywateli 
opartą na zasadach dobrowolności i sprawiedliwości. 
Wskazywano  rozmaite  drogi  realizacji  ideału.  Jedni  próbowali  gdzieś  na  uboczu  (np.  na  amerykańskiej  „ziemi 
dziewiczej”)  zakładać  wzorcowe  zrzeszenia  lub  komuny,  których  przykład  z  czasem  pociągnąłby  resztę  świata,  inni 
stawiali  raczej  na  „utopijną  inżynierię  społeczną”  w  szerszej  skali.  Jedni  abstrahowali  całkowicie  od  istniejącego 
ustroju politycznego, podczas gdy  inni  uważali  za  możliwe  jego poprawienie  lub zniesienie.  Jedni orientowali  się  na 
stworzenie  w  przyszłości  socjalistycznego  niby-państwa  jako  doskonale  zarządzanego  warsztatu  pracy  („zarządzanie 
rzeczami” zamiast obecnego rządzenia ludźmi), inni natomiast wyobrażali sobie przyszłe społeczeństwo jako federację 
zrzeszeń  obchodzącą  się  bez  władzy  politycznej  (likwidacja  lub  „obumieranie”  państwa).  Jedni  sądzili,  że  nowy  ład 
będzie możliwy dzięki pełnemu wykorzystaniu osiągnięć nowoczesnej cywilizacji przemysłowej, inni zaś pielęgnowali 
retrospektywną utopię niedużych wspólnot sielskich bez przemysłu i wielkich miast.    
We  wszystkich  wypadkach  chodziło  w  gruncie  rzeczy  o  to  samo:  o  taką  organizację  społeczną,  która 
wyeliminowałaby,  z  jednej  strony,  stosunki  hierarchicznej  zależności,  wszelką  społeczną  wyższość  opartą  na  czymś 
innym  niż  zasługa,  z  drugiej  strony  –  wszelką  walkę  konkurencyjną,  która  przeciwstawia  sobie  ludzi,  uzależniając 
każdy sukces od czyjejś przegranej zamiast od tego, czy pomnaża on dobro wspólne. 
 
Myśl socjalistyczna a nauka społeczna 
Wkład  przedmarksowskiego  socjalizmu  i  komunizmu  do  wiedzy  społecznej  był  dwojaki.  Po  pierwsze,  kierunki  te 
samym  swoim  istnieniem  narzucały  myślicielom  nową  problematykę  i  wyzwalały  socjologiczną  wyobraźnię.  Po 
drugie,  wśród  socjalistów  i  komunistów  znaleźli  się  myśliciele,  którzy  wnieśli  istotny  wkład  do  wiedzy  społecznej 
swoich czasów. 
Socjaliści  i  komuniści  pierwszej  połowy  XIX  wieku  wnieśli  poważny  wkład  do  wiedzy  społecznej,  który  polegał 
zwłaszcza na tym, że: 

–  zgromadzili obszerną dokumentację na temat wczesnego społeczeństwa burżuazyjnego, zwłaszcza zaś na temat 

sytuacji klasy robotniczej w warunkach rewolucji przemysłowej; 

–  dokonali  pierwszej  systematyzacji  swoistych  problemów  tego  społeczeństwa,  ujawniając  jego  zróżnicowanie 

klasowe i konflikty wewnętrzne; 

–  przeprowadzili  pogłębioną  analizę  takich  pojęć,  jak  „stowarzyszenie”  i  „wspólnota”,  które  miały  stać  się 

wiodącymi pojęciami wczesnej socjologii; 

–  przyczynili  się  do  przesunięcia  ośrodka  zainteresowania  z  problematyki  polityczno-prawnej  na  problematykę 

społeczno-ekonomiczną, co było warunkiem koniecznym powstania socjologii; 

–  stworzyli wizję bezklasowego społeczeństwa socjalistycznego i komunistycznego.    

 
15.  MATERIALIZM  HISTORYCZNY  JAKO  TEORIA  ROZWOJU  SPOŁECZNEGO;  PROCES  DZIEJOWY, 
POJĘCIE  FORMACJI  SPOLECZNO-EKONOMICZNYCH,  LOGIKA  PRZEJŚCIA  Z  JEDNAJ  FORMACJI  DO 
NASTĘPNEJ.  KAPITALIZM  –  JEGO  ANALIZA  I  KRYTYKA.  KONCEPCJA  ŚWIADOMOŚCI  SPOŁECZNEJ. 
STRUKTURA SPOŁECZNA I JEJ ANALIZA W WYMIARZE SYNCHRONICZNYM I DIACHRONICZNYM. 
 
1.  „Ideologia  niemiecka”-  antyfilozoficzna  krytyka;  grunt  pod  budowę  własnych  teorii  społeczeństwa;  ‘całe 

dotychczasowe  pojmowanie  dziejów’  to  tzw.  ‘ideologia’  [w  znaczeniu  pejoratywnym,  szczególna  deformacja 
myślenia o rzeczywistości, zwana też ‘świadomością fałszywą’]; deformacja ta polegała na: 

a)  przekonaniu o ‘samodzielności’ myśli w stosunku do innych form aktywności ludzkie; 
b)  przypisywaniu świadomości  mocy  sprawczej  w życiu  społecznym  i  utożsamianiu zmiany  społecznej  z ze zmianą 

sposobu myślenia o nim; 

c)  absolutyzowaniu własnych poglądów, które zawsze wyrażają jedynie określoną epokę i klasę; 
  istota  człowieka  to  nie  abstrakcja  tkwiąca  w  poszczególnej  jednostce.  Jest  ona  w  swojej  rzeczywistości 

całokształtem stosunków społecznych; abstrakcyjna jednostka należy w swojej rzeczywistości do określonej formy 
społeczeństwa;  miejsce  dychotomii  ‘ludzi-nieludzki’  zajmuje  historyczna  zmienność  stosunków  między  ludźmi; 
materializm historyczny-człowiek jest tworem i częścią przyrody, ale sama przyroda to wytwór przemysłu i stanu 
społeczeństwa; rzeczywista wiedza o człowieku obejmuje relacje ludzie-przyroda oraz ludzie-ludzie, rozpatrując je 
w  historycznej  zmienności;  materializm  historyczny  czerpie  inspiracje  z  heglizmu,  utopijnego  socjalizmu, 
komunizmu oraz ekonomii politycznej w wersji A. Smitha;  

 
2.  TEORIA FORMACJI SPOŁECZNO -EKONOMICZNYCH: 
  Ośrodkowe pojęcie  materializmu historycznego, choć niejasno zdefiniowane; stanowi  najbardziej ogólne ramy do 

analizy struktury społecznej i rozwoju społecznego; 

  Społeczeństwo  jest  powiązaną  wewnętrznie  całością,    w  której  wszystkie  stosunki  istnieją  równocześnie  i 

wzajemnie  się  wspierają.  Składnikami/  poziomami  tej  rzeczywistości  [różne  strony  historycznej  praxis]  są  różne 
rodzaje  działalności  ludzkiej  (wytwórczość,  wymiana  i  konsumpcja,  ustrój  społeczny,  polityka,  świadomość 
społeczna, nauka itd.) rozpatrywane dotąd bądź niezależnie od siebie, bądź połączone niewidzialnym duchem, ideą, 
świadomością; 

  Badacz  ma  do  czynienia  nie  ze  społeczeństwem  w  ogóle,  lecz  z  wieloma  społeczeństwami  różniącymi  się 

elementami  składowymi  i  wzajemnymi  stosunkami  tych  składników;  społeczeństwa  te  reprezentują  typy-swoiste 
całości, następujące po sobie; 

  Podstawą  każdego  społeczeństwa  jest  określony  sposób  produkcji  [głównie  dyrektywa  metodologiczna];  trzeba 

odróżniać  przewrót  materialny  w  warunkach  ekonomicznych  produkcji,  dający  się  ściśle  stwierdzić,  od  form 
ideologicznych,  w  jakich  ludzie  uświadamiają  sobie  ten  konflikt  [sił  wytwórczych  i  stosunków  produkcji];  nie 
można sądzić o epoce przewrotu na podstawie jej świadomości; trzeba badać głównie fakty społeczne poddające się 
max.  ścisłej  obserwacji  [są  ‘zmienną  niezależną  przy  opisie  procesu  historycznego,  podstawą  typologii 
społeczeństw.  Ponieważ  jednak  omawiana  koncepcja  nie  była  jednoznacznie  sformułowana,  stała  się  punktem 
wyjścia  dwóch  różnych  teorii  socjologicznych:  teorii  przyczynowego  uwarunkowania  wszelkich  zjawisk 
społecznych  przez  bazę  ekonomiczną  oraz  teorii  strukturalnej  zależności  zjawisk  ekonomicznych  i  wszelkich 
innych  zjawisk  społecznych  [materializm  historyczny  oznaczał  albo  prymat  czynnika  ekonomicznego  albo 
wprowadzenie  do  analizy  zjawisk  społecznych  pojęcia  całości];  Marks  wyróżnił  formację  azjatycką,  antyczną, 
feudalną,  burżuazyjną,  pierwotna  i  komunistyczną  [przyszłą];  kapitalistyczna  punktem  wyjścia  dla  wyjaśnienia 
innych formacji, z których ono wyrosło;  

  „Kapitał” – ukazuje stosunki produkcji + odpowiadającą im nadbudowę w społeczeństwie kapitalistycznym; inne 

formacje społ-polit. słabiej opracowane [zwłaszcza pierwotna i komunistyczna]; 

  teoria  formacji [o charakterze modelowym]  miała aspekt typologiczny  i  historiozoficzny-  formacje  to następujące 

po sobie ‘epoki’, z koniecznymi, naturalnymi fazami rozwoju; dwojaka interpretacja: uniwersalny schemat rozwoju 
historycznego lub ogólna hipoteza oparta na faktach z europejskiego kręgu kulturowego; 

 
3.  KLASY SPOŁECZNE I STRUKTURA KLASOWA: 
  Stosunki produkcji to stosunki między klasami, czyli zbiorami ludzi, gdzie jedni posiadają środki produkcji, kierują 

dostają  większą  część  produktu  społecznego,  a  inni  nie;  historia  wszystkich  społeczeństw  jest  historia  walk 
klasowych; istnienie klas jest związane tylko z określonymi formacjami społeczno-ekonomicznymi; 

  Termin  ‘klasa’  nie  ma  stałego  zakresu  u  Marksa,  ale  odnosi  się  do  zbiorów  ludzi  wyróżnionych  odrębnością 

sytuacji  ekonomicznej  i  interesów  grupowych;  grupy  ludzi  różniące  się  miejscem  w  historycznie  określonym 
systemie  produkcji  społecznej,  stosunkiem  [zwykle  ustalonym  przez  prawo]  do  środków  produkcji,  rola  w 
społecznej organizacji pracy oraz sposobem otrzymywania i rozmiarami bogactwa społecznego; jedna klasa może 
przywłaszczać sobie pracę drugiej dzięki różnicy zajmowanych miejsc; 

a)  świadomość  klasowa-  przysługuje  klasom  potencjalnie;  gdy  ludzi  ekonomicznie  odpowiadających  definicji  klasy 
łączy  świadomość  klasowa,  świadomość  wspólnych  interesów,  więź  psychiczna  wynikająca  ze  wspólnych 
antagonizmów  klasowych;  rola  klas  w  życiu  społecznym  zależy  od  tego,  czy  wytworzy  się  ta  wspólnota  postaw  [w 
"Nędzy filozofii”- klasa w sobie i klasa dla siebie]; 
b)  struktura klasowa- klas społecznych nie można charakteryzować w izolacji;  

  schemat  dychotomiczny-  struktura  klasowa  to  opozycja  dwóch  klas  podstawowych  i  decydujących; 

przeciwstawnych:  posiadającej  i  nieposiadającej  ;  małe  zainteresowanie  ‘średnią’  i  uwarstwieniem  innym  niż 
ekonomiczne  [antagonizm  zamiast  uwarstwienia]-uzasadnienie  polityczne;  w  każdym  społeczeństwie  są  dwie 
antagonistyczne klasy podstawowe, których wzajemny stosunek określa zachowanie się członków innych klas oraz 
nasilenie  konfliktów  wewnątrz  klas  podstawowych;  konflikt  klasowy  najbardziej  zasadniczy;  schemat  ten  to 
abstrakcja,  mająca  prowadzić  poprzez  kolejne  konkretyzacje  do  ujęcia  rzeczywistości  społecznej  w  całym  jej 
bogactwie; prognoza postępującego upraszczania się przeciwieństw klasowych; ten ‘idealny typ’ nie odwzorowuje 
wyczerpująco podziałów społecznych-ukonkretniony, historyczny opis wymaga ‘schematów rozwiniętej struktury 
klasowej’ [wewn. rozwarstwienia, pozostałości, zalążki itp.] 

c)  ogólne i szczególne pojęcie klasy społecznej: 
  teoria społeczna Marksa była teorią społeczeństwa burżuazyjnego, miała wyjaśnić fakty swoiste współczesnej mu 

formacji  społeczno-ekonomicznej;  koncepcja  klas  odnosiła  się  głównie  do  kapitalizmu;  z  drugiej  strony  pojęcie 
klasy  miało  charakter  bardziej  ogólny-odnosiło  się  do  wszelkich  społeczeństw,  w  których  istniała  prywatna 
własność środków produkcji; ogólna hipoteza dotyczyła ekonomicznego podłoża wszelkich doniosłych podziałów 
społecznych  [też  stanowych  czy  kastowych];  podkreślając  swoistość  poszczególnych  formacji  i  ‘rewolucyjny 
charakter  kapitalizmu’,  Marks  wskazywał  na  podobieństwa  między  formacjami,  w  których  istniała  własność 
prywatna jako formacjami klasowymi [np. społeczeństwo burżuazyjne]; to nie kapitalizm stworzył klasy 

  klasa  w  sensie  szczególnym-  odnosi  się  do  społeczeństwa  kapitalistycznego,  gdzie  podział  społeczeństwa  na 

podstawie ekonomicznej występuje w ‘najczystszej’ formie;  

d)  geneza klas  społecznych-  skojarzenie  z podziałem pracy; odrzucenie odwołania do  faktu podboju;  zróżnicowanie 

na rządzących  i rządzonych pochodzi od posiadających/  nieposiadających, a  nie odwrotnie [zerwanie z  francuska 
historiografią burżuazyjną]; 

 
4.  PAŃSTWO: 
  Komunizm Marksa  miał polityczny charakter, a materializm  historyczny  był teorią całości społecznej; walka klas 

walką  polityczną;  2  tory  refleksji:  państwo  jako  ‘osobny  organizm  wyodrębniony  ze  społeczeństwa  w  wyniku 
podziału pracy’ oraz  jako ‘zorganizowana  przemoc jednej klasy w celu uciskania innej’; teoria polityczna to teoria 
biurokracji jak i teoria panowania klasowego;  

  W państwach nowoczesnych ustrój państwowy ‘usamodzielnia się’ w stosunku do społeczeństwa, centralizuje się; 

pozorna niezależność władzy państwowej [teoria biurokracji] 

  Klasowy charakter władzy państwowej’ państwo klasy  najsilniejszej, panującej  ekonomicznie, która dzięki  niemu 

staje  się  również  klasą  panująca  politycznie,  zdobywając  nowe  środki  do  ciemiężenia  i  wyzyskiwania  klas 
uciskanych  [ważna  teza  materializmu  historycznego];  jednak  nie  w  każdym  społeczeństwie  klasowym  rządzi 
bezpośrednio klasa panująca ekonomicznie; 

  Teoria państwa to koncepcja organu panowania klasowego, który w pewnych sytuacjach ma względna niezależność 

od  poszczególnych  odłamów  klasy  ekonomicznie  panującej,  wzrasta  samodzielnie  kosztem  społeczeństwa  jako 
całości;  

  Marksizm w podwójnej opozycji: przeciw koncepcjom socjalistycznym uniezależniającym wyzwolenie proletariatu 

od przejęcia przez niego władzy państwowej, z drugiej-przeciw anarchizmowi, zniszczeniu państwa;  

  rewolucja proletariacka to akt zniesienia klasowego panowania burżuazji i biurokracji, w wyniku czego powstanie 

dyktatura  proletariatu,  której  zadaniem  będzie  stworzenie  społeczeństwa  bez  klas,  a  tym  samym  przygotowanie 
warunków obumierania państwa; 

  państwo to zjawisko w dwojakim znaczeniu historycznym: występuje jedynie w tych formacjach, gdzie ma miejsce 

podział społeczeństwa na klasy oraz musiało przybierać nieskończenie wiele różnych form; 

 
5.  ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA: 
  Brak pełnej i uporządkowanej teorii 
  Wszystkie  rodzaje  ideologii  oraz  odpowiadające  im  formy  świadomości  nie  są  do  końca  samodzielne;  nie  mają 

historii,  nie  mają  rozwoju;  to  tylko  ludzie  rozwijają  swoją  produkcje  materialną  i  wzajemne  stosunki  materialne 
zmieniają  wraz  z  tą  rzeczywistością  swoje  myślenie  i  jego  wytwory;  to  życie  określa  świadomość;  zależność 
świadomości od materialnego podłoża [‘bytu społecznego’], ale tylko w ostatniej instancji’ –baza i nadbudowa; 

  Powstały  2  konkurencyjne  orientacje:  świadomość  odbiciem  bytu  społecznego  lub  posiadająca  doniosłą  rolę 

historyczną 

  Społeczny byt i społeczna świadomość- świadomość jako zmienna zależna [naukowe nowatorstwo na tle heglizmu 

i  tradycji  oświeceniowej];  „świadomość  wytworem  społecznym  i  pozostaje  nim,  dopóki  istnieją  ludzie”;  idee 
ludzkie to ekspresje określonych sytuacji historycznych, choć świadomość ma niewielką samodzielność, może być 
aktywna;  

  Istnieje  fałszywe  założenie,  że  świadomość  to  proste  odbicie  bytu  społecznego  lub  aktywny  czynnik  procesu 

historycznego;  w  rzeczywistości  jest tak  częściowo,  nie  ba  bezwzględnego  rozdziału  tych  sfer,  są  to dwie  strony 
jednej ludzkiej praxis; nie ma czystej świadomości ani czystego bytu; 

  Fałszywa świadomość- notoryczna niezdolność rozpoznawania przez ludzi swojego miejsca w procesie dziejowym; 

świadomość  fałszywa  epoki-  typowa  dla  społeczeństwa  feudalnego,  niewolniczego;  każda  następna  epoka 
demaskuje ‘fałszywą świadomość epoki poprzedniej, ujawniając faktyczne skutki ówczesnych działań i pokazując 
samym  swoim  istnieniem  przejściowość  tego  wszystkiego,  co  uchodziło  za  naturalne  i  wieczne;  świadomość 
fałszywa  klas  społecznych-  na  różnych  formach  własności,  na  społecznych  warunkach  bytu,  wznosi  się  cała 
nadbudowa swoiście ukształtowanych uczuć, złudzeń, sposobów myślenia i poglądów na życie; cała klasa tworzy 
je  i  kształtuje;  nabywana  drogą tradycji  i  wychowania,  ujawnia  się  w  konfrontacji  ze  świadomością  innych  klas; 
fałszywa świadomość ideologów- szczególny przypadek świadomości grupowych powstających w miarę postępów 
podziału pracy; początkiem pojawienie  się wyspecjalizowanych grup  myślicieli, oddzielenie się pracy umysłowej 
od  fizycznej,  teorii  od  praktyki-wyemancypowanie  od  świata  w  stronę  tworzenia  ‘czystej’  teorii;  zerwanie  z 
praktyką społeczną, historia myśli oddziela się od historii ludzi, a także sama się rozszczepia; 

  Świadomość  klasowa-  nie  do  końca  jasne  pojęcie,  z  reguły  miało  charakter  idealizacyjny;  nie  była  tożsama  z 

empiryczną  świadomością  członków  klasy  społecznej;  tożsamość  ta  to  czysta  możliwość  teoretyczna,  gdyż 
przekształcanie klasy w sobie w klasę dla siebie nigdy się nie kończy; poglądy wielu mogą się tylko zbliżać do typu 
idealnego;  świadomość  klasowa  proletariatu-  czym  on  jest  w  rzeczywistości  i  co  będzie  zmuszony  zdziałać  w 
przyszłości [świadomość potencjalna, graniczna]; fałszywa świadomość- poglądy nie stanowią adekwatnego ujęcia 
społecznej sytuacji tych, którzy je głoszą; bierze się ona z rozziewu między tym co sądzi się o sobie, a tym, czym 
się faktycznie jest w społeczeństwie; 

  Niebezpieczeństwo  teoretyczne-mieszanie  narzędzia  analizy  z  jej  rezultatami  [świadomości  potencjalnej  z 

empiryczną], niedostrzeganie tej drugiej itp.  

 
6.  ROZWÓJ SPOŁECZNY: 
  Materializm historyczny zmierzał do wyjaśnienia rozwoju społeczeństwa, do odkrycia  
prawidłowości rozwoju historycznego;  
  Konieczność  historyczna  –  socjalizm  koniecznym  rezultatem  procesu  dziejowego;  obserwacje  rozziewu  między 

zamiarami  ludzi  a  faktycznymi  skutkami  ich  działalności;  Marks  podjął  pytanie  o  obiektywne  uwarunkowania 
czynów  ludzkich  oraz  ich  następstw,  o  warunki  sukcesu  rewolucji  komunistycznej;  nie  był  fatalistą  i  nie  uważał 
historii  jako  zewnętrznej  względem  ludzi  siły;  rewolucja  konieczna,  gdyż  nie  widział  innego  rozwiązania 
konfliktów społeczeństwa kapitalizmu, które wynikały z pewnych mechanizmów gospodarczych; zmiana pewnych 
powiązanych  części,  pociąga  zmianę  pozostałych;  dlatego  działalność  ludzka  zamknięta  w  pewnych  granicach, 
ogranicza  ją układ  sił społecznych  i  układ gospodarczy;  są to bardzo silne zależności-strukturalne  i przyczynowe 
związki  między  faktami  poddającymi  się  naukowemu  badaniu;  teza  o  konieczności  historycznej  dotyczyła  tylko 

ogólnych  tendencji  [ostrożność  i  plastyczność  poglądów  Marksa];  teza  ta  nie  przewiduje  konkretnych  zachowań 
jednostek, jedynie prawdopodobieństwo; 

  Historia  jako  proces  przyrodniczy  –  formuła  Engelsa;  dwojakie  rozumienie-1.  Sens  metaforyczny-proces 

historyczny nie jest dowolną kreacją uczestników, ma swe własne obiektywne prawa, które mogą zostać poznane, 
ale  nie  zniesione;  2.społeczeństwo  to  część  przyrody,  to  jej  prawa  wyjaśniają  niektóre  procesy  społeczne 
[przystosowanie  się  marksizmu  do  panującego  klimatu  opinii-  Darwin  itp.],  należy  zachować  ostrożność  w 
interpretacji;  

  Siły  na  pędowe  ‘procesu  historycznego’-  materializm  historyczny  powstał  w  polemice  z  idealistycznymi 

koncepcjami  historii;  naczelna  zasada-pierwotność  bytu  społecznego  względem  świadomości,  ‘bazy’  względem 
‘nadbudowy’;  unikanie  odwołania  do  intencji,  zamierzeń  oraz  sił  pozaludzkich;  głównym  czynnikiem  rozwoju 
społecznego działalność ludzka rozpatrywana na kilku poziomach: 

  Rola postępu technicznego, wpływu zmian sił wytwórczych  na całokształt życia społecznego; wzajemne  stosunki 

między ludźmi zależą w wielkim stopniu od opanowania przez nich sił przyrody, którego syntetycznym wyrazem 
jest osiągnięty poziom techniki; 

  Sposób produkcji-określony poziom sił wytwórczych  jak i stosunki społeczne [stosunki produkcji], w jakie ludzie 

wchodzą,  rozwijając  produkcję  materialną;  założenie  o  odpowiedniości  poziomu  sił  wytwórczych  i  układu 
stosunków  społecznych,  której  naruszanie  prowadzi  do  rewolucyjnego  przewrotu;  jednak  nieuzasadnione  jest 
przedstawianie  materializmu  historycznego  jako  determinizmu  ekonomicznego,  ścisłej  i  jednokierunkowej 
zależności; 

  Walka klas- podstawa ekonomiczna, a ich stosunki to stosunki produkcji; ale żadne walki klasowe nie doprowadzą 

zmiany  ustroju  społecznego,  jeśli  niedojrzałe  będą  przesłanki  ekonomiczne  [konieczny,  ale  niewystarczający 
warunek]; potrzebne również: odpowiedni układ  sił politycznych, stan świadomości społecznej; trwałość sposobu 
produkcji  gwarantowana  również  przez  zdolność  klasy  panującej  ekonomicznie  do  panowania  politycznego  i 
ideologicznego;  rewolucja  oznacza  przewrót  we  wszystkich  tych  trzech  sferach,  zależy  także  od  czynników 
pozaekonomicznych  [tradycja,  podłoże  historyczne];  postęp  jest  szansą,  a  nie  koniecznością;  w  tym  sensie  to 
rewolucje są ‘lokomotywami historii’ 

 
KAROL MARKS (1818-1883) 
 
1)  DIALEKTYKA  (sposób  myślenia  Marksa)-  przejął  od  Hegla  (dialektyka  ideii),  ale  osadził  ją    w  świecie 

materialnym; założenia: 

  Stosunki  wzajemne-wzajemne  oddziaływanie  wpływów/  czynników    społecznych;  nie  ma  jednokierunkowej, 

przyczynowo-skutkowej zależności; 

  Fakt  i  wartość-nie  oddziela  się  wartości  społecznych  od  faktów  społecznych,  są  nieuchronnie  splecione;  idea 

beznamiętnego  badacza  to  mit,  gdyż  zaangażowanie  emocjonalne  w  proces  badawczy  jest  naturalne  i  zdarza  się 
często; 

  Rozgraniczenie-  zjawisk  zachodzących  w  świecie  społecznym  nie  sposób  wyraźnie  odgraniczyć;  stopniowo  i 

niezauważalnie jedne elementy przechodzą jedne w drugie; 

  Relacje- relacyjny pogląd na świat społeczny i stosunki go tworzące; 
  Przeszłość,  teraźniejszość,  przyszłość-  ważne  jest  badanie  historycznych  korzeni  współczesności;  przyszłość-

socjologia dialektyczna ma polityczny charakter-dotyczy wizji  przyszłości i praktyk prowadzących do tego alby ta 
wizja się ziściła (teraźniejszość zawiera w sobie zalążki przyszłości); 

  Nic  nie  jest nieuchronne- Marks rzecznikiem  możliwości politycznej, a nie  nieuchronności  historycznej; zjawiska 

społeczne nieustannie działają i reagują; proletariat musi działać, ale nie ma gwarancji, że osiągnie zamierzony cel, 
rewolucja nie jest nieuchronnym procesem; 

  Konflikt  i  sprzeczność-  istnieje  pomiędzy  wielkimi  strukturami  społecznymi,  różnymi  poziomami  rzeczywistości 

społecznej;  najważniejsza  sprzeczność  kapitalizmu  to  stosunek  burżuazja-proletariat,  a  rozwój  kapitalizmu  tylko 
pogłębia konflikt prowadząc do walki; 

  Aktorzy  i  struktury(i  ich  dialektyczny  stosunek)-  główne  poziomy  analizy  społ.  wciąż  wzajemnie  na  siebie 

oddziałują (okoliczności w takim samym stopniu tworzą ludzi w jakim ludzie okoliczności); sednem myśli Marksa 
jest  stosunek  ludzie  a  wielkie  struktury  społeczne  przez  nich  tworzone(  pomagają  ludziom  się  realizować  lub 
stanowią zagrożenie); 

  Choć Marks pozostał wierny dialektyce, skupił się na analizie i krytyce kapitalizmu, która miała przyczynić się do 

rewolucyjnej zmiany. Swą krytyczna analizę oparł na przesłankach dotyczących aktorów, działania i interakcji. 

 
 

2)  POTENCJAŁ LUDZKI: 
  Istota gatunkowa człowieka; do tej pory ludzie nie zbliżyli się do tego, czym mogą się stać ( za ciężkie warunki na 

realizacje  potencjału  w  społeczeństwach  przedkapitalistycznych,  dopiero  komunizm  stworzy  warunki  na 
uzewnętrznienie tego potencjału); 

  Krytyka  kapitalizmu  oparta  jest  między  innymi  na  wizji  człowieka  i  tego  jakim  może  się  stać  po  wyzwoleniu  z 

oków kapitalizmu i osiągnięciu pełni realizacji; 

  Moce i potrzeby (ich idee)- moce to zdolności i możliwości, a potrzeby-pragnienia rzeczy niedostępnych od razu; 

naturalne to te, które maja też inne zwierzęta, a gatunkowe są swoiste tylko dla człowieka; 

  Świadomość- w sensie realnym, nie idealnym;  zdolność do powiązania jej z działaniami odróżnia nas od zwierząt; 

świadomość  to  cecha  kształtowana  poprzez  wzajemnie  oddziaływanie,  to  wytwór  społeczeństwa,  jej  poszerzanie 
jest  konsekwencją  ludzkiego  działania,  stosunków  społecznych  i  wytwarzania  życia  materialnego;  świadomość 
kontroluje działania ludzkie; 

  Potencjał  ludzki  i  przyroda-  celem  działań  ludzkich  jest  przyroda  oraz  inni  ludzie,  a  nich  oddziałujemy    swoimi 

mocami twórczymi; 

  3 składniki stosunku człowiek-przyroda: 
1. postrzeganie (percepcja)-bezpośredni kontakt poprzez zmysły; 
2. orientacja-organizuje i strukturyzuje spostrzeżenia; 
3. przyswojenie-działające podmioty stosują swe moce twórcze, aby zaspokoić potrzeby 
Świadoma, twórcza umiejętność ma sens tylko, gdy rozpatruje się ją w odniesieniu do tych trzech elementów; natura 
ludzkich  mocy  i  potrzeb  kształtuje  formę  tych  trzech  procesów  (a  ich  forma  wpływa  na  charakter  mocy  i  potrzeb-
wzajemne oddziaływanie); natura ludzka jest kształtowana warunkami społecznymi; 
  3 stadia stosunków ludzkiego potencjału a powyższych trzech procesów: 
1.  społeczeństwo  pierwotne-  dość  ograniczone  korzystanie  z  zasobów  naturalnych  dla  zaspokojenia  potrzeb 

(niewielkie potrzeby-walka o przetrwanie, ograniczona świadomość); 

2.  kapitalizm-  system  ekonomiczny,  w  którym  środki  produkcji  należą  do  burżuazji,  a  proletariat,  aby  przeżyć, 

sprzedaje  jej  swój  czas  pracy;  twórcze  zdolności  ludzi  wyrażane  w  akcie  przyswajania  przyrody  nie  mogą  się 
uzewnętrznić,  człowiek  zostaje  zredukowany  do  chęci,  pożądania  towarów;  celem  posiadanie,  a  nie  realizacja 
ludzkich potrzeb; 

3.  komunizm-  przezwyciężenie  sił  strukturalnych  prowadzących  do  zwyrodnienia  natury  ludzkiej;    wyrażenie 

potencjału, dostatek, ujawnienie możliwości gatunkowych; 

  działalność-  sposób  przyswajania  przedmiotów  przyrody,  przejście  od  świadomości  do  świata  obiektywnego; 

praca- świadoma, celowa działalność w procesie wytwórczym, wyraz szczególnych zdolności  typowych dla ludzi, 
produktywna działalność przy zastosowaniu twórczych zdolności człowieka 

[działalność  dotyczy  celowych  przedsięwzięć,  praca-procesu  produkcji,  a  twórczość  rozumiana  jest  jako  właściwa 
ludziom  zdolność  wytwarzania  unikalnych  produktów;  w  kapitalizmie  praca  oddzielona  jest  od  działalności  i 
twórczości; komunizm- we wspólnej pracy i działalności w pełni przejawi się twórczy potencjał człowieka] 
  uprzedmiotowienie- wytwarzanie przedmiotów, potwierdzenie rzeczywistego materializmu; w tym obszarze ludzie 

wyrażają swoje zdolności, realizują potencjał [gdy jest świadomy, wszechstronny, wyraża charakter społeczny i nie 
jest tylko środkiem do celu jakim są pieniądze]; w uprzedmiotowienie muszą być zaangażowane twórcze zdolności 
jednostek; 

  praca-  wspólna;  proces  dotyczący  człowieka  i  przyrody,  w  którym  człowiek  poprzez  swoją  działalność  realizuje, 

reguluje i kontroluje wymianę materii z przyrodą; przyrodzie przeciwstawia się sam jako siła przyrody, ale zmienia 
też siebie, swą naturę; praca to przyswojenie, uprzedmiotowienie i pełna realizacja ludzkiego potencjału; kapitalizm 
wypacza formy pracy [zamiast celem samym w sobie, wyrazem ludzkich możliwości, zostaje zredukowana, nie jest 
już synonimem działalności i twórczości]; 

  charakter  społeczny  człowieka-  integralna  część  ludzkiej  natury,  człowiek  to  ‘zwierzę  polityczne’,  wszystkie 

prawdziwie ludzkie zdolności tracą sens w izolacji, muszą się odnosić do przyrody i świata społecznego; 

 
3)  ALIENACJA-  deformacje  natury  ludzkiej  będące  skutkiem  poddania  robotnika  cudzej  woli  kapitalisty;  to 

struktury kapitalizmu prowadzą do alienacji, jej źródło tkwi w strukturze społecznej-systemie dwuklasowym, który 
zrywa naturalne wzajemne powiązania będące cechą natury ludzkiej; 

  Elementy alienacji: 
1.  robotnicy  wyobcowani  ze  swej  działalności  produkcyjnej  [nie  pracują  dla  siebie  i  swoich  bliskich,  ale  dla 

kapitalistów, którzy posiadają działalność produkcyjną i oni decydują o jej zastosowaniu; działalność produkcyjna 
nie daje satysfakcji, jest zredukowana do środka prowadzącego do pieniędzy] 

2.  wyobcowani  od  produktu  [nie  należy  do  nich],  poza  swoją  robotnicy  nie  znają  pozostałych  części  procesu 

produkcji, nie mają pojęcia o swojej roli w nim, zostają niejako zredukowani do niewiele znaczących ról 

3.  wyobcowani  od  kolegów  z  pracy-konkurencja,  podżeganie  do  konfliktów,  aby  zwiększyć  wydajność;  kanalizacja 

nienawiści do kapitalisty 

4.  wyobcowani  od  własnego  ludzkiego  potencjału,  tracą  ludzkie  cechy  stając  się  ‘maszynami’,  przytępienie 

świadomości, zerwanie stosunków z ludźmi i z przyrodą 

 Alienacja powoduje liczne deformacje, praca zostaje zredukowana do żmudnego trudu, prowadzi do ruiny duchowej i 
staje się zaprzeczeniem człowieczeństwa. Przestaje wyrażać ludzki potencjał, człowiek skupia się tylko na potrzebach 
naturalnych. Pieniądz zyskuje ogromną siłę; ‘świat na opak’, gdzie złudzenia stają się faktami; 
 
4)  EMANCYPACJA-  człowieczeństwa,  uwolnienie  od  zniewolenia  przez  pieniądz,  przekształcenie  ludzkiej  natury- 
gdy  człowiek  stanie  się  istotą  gatunkową;  wiąże  się  to  bezpośrednio  z  programem  politycznym  mającym  na  celu 
doprowadzenie  do  obalenia  kapitalizmu-  przejście  do  społeczeństwa  socjalistycznego  przez  podbudowane  teorią, 
konkretne działanie [praxis]-wymiar polityczny jak i teoretyczny; zbiór jednostek w komunie miałby przywrócić więzi 
i  położyć  kres  alienacji;  celem  emancypacji  istota  gatunkowa-komunizm,  który  jest  rzeczywisty  i  konieczny  dla 
najbliższego etapu rozwoju historycznego; 
 
5)  STRUKTURY SPOŁECZEŃSTWA KAPITALISTYCZNEGO: 
 
  podejście  dialektyczne-  jest  to  wielka  liczba  trwających  stosunków  społecznych  [perspektywa  dynamiczna];  ich 

układ jest zewnętrzny do ludzi i wywiera przymus; jawią się jako rzeczywistość obiektywna, choć nie nieuchronna 
[należy ją znieść] 

  towary-  produkty  pracy  przeznaczone  do  użytku  i  wymiany;  ludzie  w  interakcji  z  przyrodą  i  innymi  ludźmi 

wytwarzają  niezbędne  sobie  przedmioty;  uprzedmiotowienie  to  konieczny  i  uniwersalny  aspekt  życia;  wartość 
użytkowa  wytworów  ludzkiej  pracy  pod  kontrolą;  w  kapitalizmie  produkuje  się  dla  obcych  ludzi-przedmioty 
zyskują  wartość  wymienną;  przedmioty  i  rynek  przestają  być  kontrolowane  przez  ludzi,  staja  się  realnymi, 
niezależnymi zjawiskami, obiektywna rzeczywistością wywierającą przymus 

  fetyszyzm  towarowy-  ludzka  praca  przestaje  nadawać  towarom  wartość;  wartość  wypływa  z  naturalnych 

właściwości  samych rzeczy, rynek przejmuje  funkcję  ludzi [nadawanie wartości]; przypisując towarom  i rynkowi 
byt rzeczywisty, jednostka traci nad nimi kontrolę 

  urzeczowienie-  z  fetyszyzmu;  ludzie  wytwarzają  nie  tylko  przedmioty  o  charakterze  ekonomicznym,  ale  tez 

stosunki i struktury społeczne 

REIFIKACJA-  proces  prowadzący  do  przekonania,  że  wytworzone  przez  ludzi  formy  społeczne  to  naturalne, 
uniwersalne  i  absolutne  rzeczy;  ludzie  wierzą,  że  struktury  społeczne  powstają  poza  ich  kontrolą  i  są  niezmienne 
[często  staje  się  to  ‘samospełniającym  się  proroctwem’];  praca  jako  zjawisko  społeczne,  w  kapitalizmie  staje  się 
towarem; reifikacja może dotyczyć struktur religijnych, politycznych, organizacyjnych itp. 
 
6) KAPITAŁ- społeczny stosunek między sprzedawcami i nabywcami siły roboczej; kapitał jako niezależna struktura 
wyzyskuje robotników; ludzie reifikują kapitał, wierząc, ze jest rzeczą naturalną, zewnętrzną;  
  własność prywatna- prywatne władanie środkami produkcji przez kapitalistów; też poddana reifikacji; pochodzi ona 

z  pracy  robotników,  choć  potem  ona  zaczyna  ich  kontrolować;  jest  wytworem  wyalienowanej  pracy,  pogłębia 
alienację, trzeba ją znieść, aby w pełni znów realizować swój potencjał;  

  podział  pracy-  kolejny  strukturalny  składnik  kapitalizmu;  wynika  z  wyżej  opisanego  rozróżnienia,  specjalizacja 

uniemożliwia realizację ludzkiego potencjału; w sztuczny sposób separuje jednostkę od zbiorowości; rozdrobnienie 
i  dezintegracja  funkcji;  jednostka  staje  się  narzędziem  w  procesie  produkcji,  a  każdy  wnosi  niewielki  wkład  do 
ostatecznego produktu; trzeba znieść tą wąską specjalizację i bariery uniemożliwiające rozwój; 

  klasa  społeczna-  struktury  zewnętrzne,  wywierające  przymus;  zreifikowane  stosunki  społeczne,  czyli  takie,  które 

zaczęły żyć własnym życiem; ich powstanie wiąże się z pojawieniem się towaru; 

  ujęcie  wielkich  struktur  społecznych  w  sposób  relacyjny,  ale  zewnętrzne  i  wywierające  przymus;  poglądy  na 

struktury wyrastają z koncepcji towaru i fetyszyzmu towarowego; 

 
16. POZYTYWIZM JAKO PROGRAM FILOZOFICZNY 
 

W  rodowodzie  socjologii  szczególne  miejsce  zajmuje  pozytywizm  pierwszej  połowy  XIX  w.  –  Auguste 

Comte-  główny  teoretyk  kierunku-  stworzył  nazwę  nowej  nauki  i  stosunkowo  rozległy  program  jaj  uprawy.  O 
socjologii XIX wieku można powiedzieć, że była pozytywistyczna i ewolucjonistyczna.  

 

ANTYKRYTYCYZM. 

Pojęcie  „  pozytywny”  zostało  przeciwstawione  temu,  co  negatywne,  urojone,  jałowe,  chwiejne,  mgliste  i 

destrukcyjne, jako to, co realne, pożyteczne, pewne, ścisłe i konstruktywne. Pozytywizm sprzeciwiał się nie po prostu 
religii  czy  złej  filozofii,  lecz  filozofii  mogącej  prowadzić  do  zastoju  czy  skostnienia,  czy  też  do  dezorganizacji 
społecznej czy też anarchii. Pozytywizm XIX wieku podejmował, więc  bezpośrednio aktualną problematykę kryzysu 
społecznego, szukając takiej wiedzy, która będzie użyteczna w organizowaniu  nowego społeczeństwa. Socjologiczny 
pierwszy  pozytywizm  zwracał  się  przeciwko  wszelkim  odmiano,  filozofii  krytycznej  i  prowadzącej  do  konfrontacji 
tego, co jest, z tym, co według filozoficznych zasad powinno lub mogłoby być. 

 

KRYTYKA „ METAFIZYKI” I FENOMENALIZM. 

Pozytywiści krytykowali tradycyjną  filozofię  za to, że rezygnuje z pewności poznania w  imię  iluzorycznego 

ideału- znalezienia odpowiedzi na tak zwane pytania najważniejsze, na której nie ma naukowej odpowiedzi. Nauka ma 
się zajmować tylko  i wyłącznie zjawiskami, czyli tym, co da się zbadać, co da się poznać, a nie  jakimiś utajnionymi 
zjawiskami,  bo  tym  właśnie  zajmuje  się  metafizyka.  Pozytywiści  mówiąc  np.  o  naturze  ludzkiej  mają  na  myśli 
empiryczne właściwości jednostek ludzkich. Pozytywistyczny fenomenalizm kierował się także przeciwko religii, a w 
każdym  razie  religii  odwołującej  do  objawienia  i  pretendującej  do  roli  wiedzy  o  świecie.  Pozytywiści  byli  na  ogół 
agnostykami ( dojście do całkowitego poznania, osiągnięcia wiedzy absolutnej jest niemożliwe) 

 

NATURALIZM. PRZYRODOZNAWSTWO JAKO NAUKA WZORCOWA. 

Pozytywizm był naturalizmem i to w sensie normatywnym jak i opisowym. Zakładał, iż metody stosowane w 

naukach społecznych nie powinny różnić się zasadniczo od metod nauk przyrodniczych. Pozytywiści stali na gruncie 
przekonania  o  bezwzględnej  jedności  ludzkiej  wiedzy  oraz  metod,  za  pomocą,  których  można  wiedzę  osiągać. 
Zarówno  Comte,  jak  i  J.  S.  Mill  poświęcili  sporo  uwagi  problemami  różnic  pomiędzy  naukami  społecznymi  i 
przyrodniczymi, nie dochodząc nigdy do ich przeciwstawiania.  

Pozytywistyczny naturalizm miał trojaką motywację. 

  Kierowała  nim  chęć  zastosowania  w  naukach  społecznych  metod,  które  wcześniej  wykazywały  już  swą 

skuteczność i uchodziły za jedyne metody naukowe.  

  Argumentację pronaturalistyczną wspierało przekonanie, że tylko nauka zgodna z wzorcami przyrodoznawstwa, 

czyli nauka po prostu, może być podstawą efektywnej inżynierii społecznej. 

  Ważne  było  przeświadczenie,  że  tylko  nauka  pełni  godną  poparcia  rolę  wychowawczą,  wytwarzając  postawę 

najbardziej  pożądane  w  nowoczesnym  społeczeństwie:  rzeczowość,  podatność  na  racjonalne  argumenty, 
odporność na pokusy metafizyki, niechęć do angażowania się w spory nierozstrzygalne itd. 

 

FAKTY SPOŁECZNE JAKO RZECZY. 

Pozytywiści  pierwszego  pokolenia  zakładali  (  w  odróżnieniu  od  tak  zwanego  drugiego  pozytywizmu)  ostry 

przedział  między  podmiotem  a  przedmiotem  poznanie.  Traktowali  świat  społeczny  jako  zespół  zjawisk  całkowicie 
niezależnych  od  obserwatora  i  oglądany  przez  niego  od  zewnątrz.  Badacz  występuje  w  roli  obserwatora  a  nie 
uczestnika, sprowadzony został do funkcji poznawczych, wolny od namiętności. 

 

ANTYNORMATYWIZM. 

Pozytywiści  sądzili,  że  do  zadań  uczonego  nie  należy  wartościowanie  badanych  zjawisk.  Działalność 

poznawcza  jest  neutralna  w  stosunku  do  sporów o  wartości  i  nie  dostarcza  zaangażowanym  w  nie  stronom  żadnych 
argumentów.  Jeżeli  sama  angażuje  się  w  te  spory,  to  sprzeniewierza  się  swemu  powołaniu  i  tym  samym  naraża  na 
szwank  swoje  właściwe  zadanie.  Niekonsekwencja  pozytywistów  polegała  na  tym,  że  wprowadzali  do  swoich 
koncepcji  społecznych  wartościowania  utajone,  np.  wypowiedzi  o  potrzebach  ludzkich,  o  tendencjach  rozwoju 
historycznego czy też o tym, co z ich punktu widzenia należy uważać za najbardziej pożądane.  

 

NAUKA JAKO PODSTAWA INŻYNIERII SPOŁECZNEJ. 

Ważną cechą myśli pozytywistycznej była jej praktyczna orientacja: nauka miała umożliwiać przewidywanie, 

przewidywanie  zaś  kontrolę  procesów  społecznych  kładącą  kres  ich  żywiołowemu  i  niszczącemu  przebiegowi.  We 
wszystkich  wypadkach  mamy  do  czynienia  z  taką  samą  koncepcją  zastosowania  nauki  o  społeczeństwie.  Jest  to 
koncepcja  przeciwstawiana  koncepcji  „inżynierii  utopijnej”,  a  więc  takiej,  która  jest  nastawiona  na  osiągnięcie  w 
praktyce społecznej najwyższego wyobrażonego dobra. „ Inżynieria na raty” nie pyta o cel ostateczny swoich wysiłków 
naprawienia społeczeństwa, starając się jedynie rozwiązać za pomocą dostępnych w danej chwili środków najpilniejsze 

w danej chwili problemy. Jest to bez wątpienia strategia najbardziej zgodna z antynormatywizmem pozytywizmu i jego 
nastawieniem na usprawnianie istniejącego czy też powstającego spontanicznie ładu społecznego.  

 

17.  SOCJOLOGIA  COMTE’A  (  1798-  1857)  .  PRZEDMIOT  SOCJOLOGII  I  JEJ  FUNKCJE.  TRWAŁOŚĆ  I 
ZMIENNOŚĆ ŻYCIA SPOŁECZNEGO. SOCJOLOGIA JAKO INŻYNIERIA SPOŁECZNA. 
 
„Rozprawy o duchu filozofii pozytywnej” 
„Rozprawy o całokształcie pozytywizmu” 
POZYTYWIZM COMTE’A: 
 poszukiwanie niezmiennych praw rządzących światem przyrody i światem społecznym 
 istnieje świat realny , a zadaniem naukowca jest jego zbadanie i przedstawienie wyników badań 
 świat rzeczywisty poznaje się na dwa sposoby: przez badania i dociekania teoretyczne 
  zainteresowanie  Comte’a  pozytywizmem  ma  ścisły  związek  z  jego  zainteresowaniem  socjologią-  zdefiniował 
socjologię jako naukę pozytywną („Socjologia to pojęcie, które wynalazłem na określenie fizyki społecznej”) 
 wyróżnia trzy metody badań dostarczających wiedzy empirycznej o realnym świecie społecznym: 

a)  obserwacja- powinna być ukierunkowana przez teorię, a po jej dokonaniu powiązana z jakimś prawem 
b)  eksperyment-  naturalny  polegający  na  tym,  że  skutki  czegoś,  co  dzieje  się  w  określonym  miejscy  byłyby 

obserwowane i porównywane z sytuacją w miejscu, gdzie takie zdarzenie nie nastąpiło 

c)  porównanie: 

-  społeczeństw ludzkich z niższymi społeczeństwami zwierzęcymi 
-  społeczeństw w różnych krajach świata 
-  stadiów rozwoju społeczeństw w różnych okresach (metoda historyczna) 

 filozofia pozytywna  maiła się przeciwstawić  negatywnej  filozofii  i  jej przejawom (wynik Rewolucji  Francuskiej  i 
anarchii intelektualnej) 
 
KRYZYS SPOŁECZNY A NAUKA 
  społeczeństwo  znalazło  się  w  głębokim  kryzysie  a  podstawowe  pytanie  dotyczyło  tego  czy  nauka  jest  już 
dostatecznie  zdolna  do  wyprowadzenia  go  z  kryzysu;  wg  Comte’a  źródłem  wszelkiej  zmiany  społecznej  jest 
świadomość, a zatem Diagnoza Wielkiego Kryzysu była głównie diagnozą stanu ówczesnej świadomości 
od początku ery nowożytnej działalności krytycznej i postępów wiedzy pozytywnej rozpadł się teologiczny system 
wierzeń  i  militarny  ustrój  społeczny;  społeczeństwo  pozostało  bez  dyscypliny  moralnej  ,  uległo  dezintegracji; 
stworzone  instytucje okazały się prowizoryczne, sytuację pogarsza  fakt podziału  na dwie partie  i  walka  między  nimi 
(obrońcy  dawnego  porządku  i  jego  burzyciele  usiłujący  w  nieskończoność  przedłużać  rewolucję)-  tam  gdzie  nie  ma 
wspólnych wartości społeczeństwo nie może istnieć (społeczeństwo jako ognisko życia moralnego) 
 wyjściem ze stanu kryzysu jest stworzenie nowego systemu wierzeń a ich źródłem może być tylko nauka( wspólne 
poglądy można zaobserwować tylko w zakresie tematów opracowanych przez teorie pozytywne); aby to było możliwe 
konieczne  jest  uczynienie  nauki  jednolitym  systemem,  w  którym  znajdą  się  odpowiedzi  na  wszystkie  zasadnicze 
pytania;  dotychczasowe osiągnięcia  należy  uzupełnić  łączą  je  w  systematyczną  całość  i  dodając  do  nich  „pozytywną 
teorię” społeczeństwa czyli socjologię 
 wyższość nauki nad teologią i metafizyką: 

a)  poglądy  naukowe  są  intersubiektywnie  sprawdzalne  i  zdeterminowane  przez  naturę  rzeczywistości,  której 

dotyczą i tym samym mają właściwość uciszania sporów 

b)  na  jej  korzyść  przemawia  konieczność  historyczna-  prawem  rozwoju  świadomości  jest  przechodzenie  przez 

kolejne fazy: teologiczną, metafizyczną i pozytywną 

 
SOCJOLOGIA W SYSTEMIE COMTE’A (STATYKA I DYNAMIKA SPOŁECZNA): 
 miejsce każdej nauki w systemie jest wyznaczone logicznie i historycznie , nauki tworzą określoną hierarchię, która 
zależy  od  kolejności  ich  powstawania  (każda  nauka  przygotowuje  następną  i  jest  koniecznym  warunkiem  jej 
powstawania) i tego w jaki sposób dają się one logicznie uporządkować 
nauki tworzą następującą hierarchię: 
matematyka  astronomia fizyka  chemia  biologia  socjologia 
są  uporządkowane  wg  stopnia  malejącej  ogólności  i  abstrakcyjności,  stopnia  rosnącej  złożoności  o  coraz  większej 
doniosłości  praktycznej  (socjologia  to  nauka  najbardziej  konkretna,  złożona  i  związana  z  praktyką,  socjolog  musi 
wykorzystywać wyniki wszystkich innych nauk, dlatego pojawia się najpóźniej) 
 
 
 

 relacje socjologii z pozostałymi naukami: 

a)  bez dorobku poprzedzających ją nauk (zwłaszcza biologii) powstanie socjologii byłoby niemożliwe 
b)  posiada swój specyficzny przedmiot, którego osobliwości sprawiają, że jej procedury musza się jakoś różnić od 

procedur  tamtych  nauk-  społeczeństwo  podobnie  jak  organizm  biologiczny  jest  złożoną,  nieredukowalną  do 
swoich części składowych całością, dla socjologa poznanie części jest bezużyteczne, albowiem realnie istnieją 
one tylko w obrębie całości, a poza nią stają się metafizycznymi abstrakcjami; antyredukcjonizm- zbiorowość 
nie jest po prostu sumą jednostek i nie daję się jej rozłożyć ja jednostki 

c)  metody socjologii muszą się różnić od metod innych nauk pozytywnych; są to różnice dwojakiego rodzaju: 

-  stosując metody znane innym naukom (obserwacja, eksperyment, metoda porównawcza) socjolog musi 

się liczyć z koniecznością ich modyfikacji 

-  nie  można  na  tych  metodach  poprzestać,  przedmiot  socjologii  wymaga  także  stosowania  metody 

historycznej;  socjolog  musi  porównywać  nie  tylko  stany  różnych  społeczeństw,  ale  także  stany  tego 
samego społeczeństwa następujące po sobie w czasie 

 

PRZEDMIOT I ZADANIA SOCJOLOGII: 
 socjologia pojawiła się jako wynik refleksji nad kryzysem społeczeństwa i jako dopełnienie systemu filozoficznego, 
który dzięki niej miał uzyskać praktyczne znaczenie 
  źródła  inspiracji  Comte’a:  Monteskiusz,  Rousseau,  Condorcet,  de  Bonald,  de  Maistre  (idea  ładu),  Arystoteles, 
Hobbes, Saint- Simone; zasługą Comte’a nie jest zatem stworzenie nowych idei, a jedynie stworzenie ze znanych już 
idei jednej całości 
 dziełem Comte’a była synteza i jej rozbudowanie do rozmiarów systemu (maił pomieścić całość ludzkiej wiedzy, 
dostarczając tym samym oparcia dla moralnej, społecznej i politycznej odnowy porewolucyjnego społeczeństwa 
 Comte zaprzecza dotychczasowej opozycji postępu i porządku; wg niego porządek i postęp to dwa aspekty każdego 
społeczeństwa, a jego socjologia składała się ze statyki i dynami społecznej  
 zasadniczy problem jego socjologii to pogodzenie dwóch na pozór sprzecznych punktów widzenia: 

a)  odkrywaniu praw względnie trwałej budowy społecznego organizmu 
b)  odkrywaniu praw rozwoju, porządku, postępu 
Najpierw  trzeba  badać  porządek  ludzki  i  zdać  sobie  sprawę  z  praw  podstawowych,  które  są  z  konieczności  takie 
same we wszystkich czasach i miejscach. Ta podstawa pozwoli wyjaśniać stopniową ewolucję. 
 

 do przedmiotu socjologii włącza wszystko, cokolwiek nie zmieściło się w przyrodoznawstwie, gdyż pytania na jakie 
ma  odpowiedzieć  dotyczyły  organizmu  społecznego  jako  całości  znajdującej  się  w  trakcie  ewolucji,  a  nie  tylko 
wybranych zjawisk i procesów społecznych 
OSOBLIWOŚCI PROJEKTU SOCJOLOGII COMTE’A: 
  socjologia  miała  być  jedyną  nauka  społeczną-  Comte  zakwestionował  inne  nauki  społeczne  ze  względu  na 
powszechny konsensus organizmu społecznego, który sprawia, że  niemożliwe  jest naukowe badanie społeczeństwa z 
punktu widzenia jego warunków lub zachodzących w nim procesów, jeżeli dzieli się je na części i każdą z tych  części 
bada osobno (holistyczna zasada) 
  traktowanie  każdego  stanu  społecznego  jako  nierozerwalnie  związanego  z  określonym  stanem  wcześniejszym  i 
późniejszym;  wciąż  mamy  do  czynienia  z  tym  samym  porządkiem  podlegającym  nieustannym  zmianom;  Comte’a 
interesowały zmiany w systemie a nie zmiany systemu 
 przedmiotem studiów nie było określone społeczeństwo, ale społeczeństwo jako takie czyli Ludzkość 
 
STATYKA SPOŁECZNA: 
  zajmuje  się  badaniem  porządku  społecznego-  wzajemnymi  związkami  między  różnymi  częściami  społecznego 
organizmu i warunkami kształtowania się konsensusu społecznego; badanie praw akcji i reakcji różnych części systemu 
społecznego;  części  i  całość  systemu  społecznego  znajdują  się    w  stanie  harmonii;  w  badaniach  należy  zaczynać  od 
całości, która jest nam znana, a nastepnie przechodzić do części 
 opisuje społeczeństwo jako typ idealny 
 na pierwszym planie jest problematyka rodziny, własności, podziału pracy, państwa, języka i religii- rozpatrywane 
są pod kątem wpływu każdej z tych instytucji na utrzymywanie się wewnętrznego ładu całego systemu 
 jednostka w systemie Comte’a: (poziom mikro) 

-  główne źródło energii  w  systemie społecznym; emocje  jednostek nadają  impuls  i kierunek działaniom 

intelektualnym, a rezultaty tych działań prowadzą do zmian w systemie społecznym 

-  jest niedoskonała, znajduje się we władaniu niższych form egoizmu, nie zaś wyższych form altruizmu; 

ludzie  pozostawieni  sami  sobie  będą  postępować  egoistycznie,  dlatego  należy  roztoczyć  nad  nimi 
kontrolę zewnętrzną 

-  człowiek  jest  słaby  i  bezsilny,  jego  możliwości  twórcze  są  ograniczone;  ludzie  nie  tworzą  świata 

społecznego, to ten świat ich tworzy 

  rodzina-  pierwsza  forma  zrzeszenia;  najważniejszy  składnik  społeczeństwa;  jest  najtrwalszym  elementem 
społeczeństwa i niezawodnym oparciem dla jego rekonstrukcji po okresie rewolucyjnego nieładu; integruje jednostkę i 
społeczeństwo,  gdyż  w  rodzinie  ludzie  uczą  się  zachowań  społecznych;  odgrywa  istotną  rolę  w  hamowaniu 
egoistycznych popędów i wyzwalaniu altruistycznych; przyczyny wysunięcia rodziny na plan pierwszy analizy: 

a)  refutacja  indywidualistycznych  koncepcji  społeczeństwa  przez  wskazanie  najbardziej  elementarnej  formy 

zrzeszenia, która powstaje samorzutnie i niezależnie od racjonalnego rachunku 

b)  wyjaśnienie genezy innych zrzeszeń powstałych w ten sam sposób 
c)  skupienie uwagi na problemie socjalizacji jednostki 

 
 podział pracy 

-  powoduje rosnącą  złożoność systemu społecznego i  jego coraz większe  zróżnicowanie wewnętrzne na 

grupy zawodowe i klasy  

-  bez  niego  między  poszczególnymi  rodzinami  nie  istniałoby  prawdziwe  zrzeszenie,  ale  tylko  prosta 

aglomeracja 

-  odróżnia  oparty  na  kooperacji  porządek  polityczny  od  porządku  czysto  domowego  mającego  za 

podstawę sympatię 

-  warunek  konieczny  istnienia  społecznego  organizmu,  czynnik  rozwoju  ludzkich  uzdolnień  i  uczuć 

moralnych 

 
 rząd (zbiorowość zorganizowana politycznie) - druga podstawowa forma zrzeszenia 

-  wprowadza  do  życia  społecznego  pewien  stopień  przymusu  w  celu  zagwarantowania  zgodnej 

współpracy różnych odłamów społeczeństwa 

-  opiera się na sile 

 
 religia- niezbędny czynnik spójności i równowagi społeczeństwa; uniwersalna podstawa całego społeczeństwa 

-  ważna jest sama wiara, a nie jej przedmiot 
-  wiara  jest  ważna,  gdyż  bez  niej  społeczeństwo  ulega  rozkładowi  („(...)każdy  rząd  przyjmuje  religię  w 

celu konsekracji i regulacji wydawania i słuchania rozkazów”) 

wyróżnia dwie podstawowe funkcje religii: 

-  reguluje życie jednostek tłumiąc egoizm i wywyższając altruizm 
-  służy  podtrzymywaniu  stosunków  społecznych  między  ludźmi,  stwarzając  przesłanki  do  powstania 

wielkich struktur społecznych 

  język-  umożliwia  ludziom  wchodzenie  w  interakcje;  łączy  ich  ze  współczesnymi  i  z  przodkami;  umożliwia 
formułowanie, przekazywanie i wcielanie w życie idei religii  
 
 założenia psychologiczne w statyce społecznej: 

-  społeczna natura człowieka 
-  przewaga uczuć  nad intelektem i uczuć egoistycznych nad altruistycznymi 

 
DYNAMIKA SPOŁECZNA (TEORIA POSTĘPU): 
 podstawowe założenia: 

a)  ewolucja społeczeństw ma charakter prawidłowy i ukierunkowany 
b)  najważniejszym  jej  prawem  jest  prawo  trzech  stadiów,  przez  które  przechodzi  rozwój  świadomości: 

teologicznego, metafizycznego i naukowego wyjaśniania świata 

c)  zgodnie  z  tw  o  wzajemnej  zależności  wszystkich  części  organizmu  społecznego  przemiany  świadomości  są 

skorelowane  z  odpowiednimi  przemianami  we  wszystkich  dziedzinach  życia  społecznego.  Każdemu  stanowi 
świadomości  odpowiada  określony  stan  obyczajów,  organizacji,  produkcji,  państwa  itp.,  w  związku  z  czym 
każde stadium rozwoju społecznego daje się opisać ze względu na różne aspekty systemu społecznego 

- świadomość teologiczna; stadium teologiczne organizacja sztywna, nastawiona na utrzymanie społeczeństwa w 
raz na zawsze ustalonych formach; ludzie zadają sobie pytania o naturę rzeczy, ich pochodzenie i cel; zakłada się, 
że  wszystkie  zjawiska  zostały  stworzone  przez  ponadnaturalne  siły  lub  istoty,  które  kierują  nimi  i  nadają  im  cel; 
wyróżnia trzy fazy tego stadium (fetyszyzm, politeizm, monoteizm) 
-  świadomość  metafizyczna;  stadium  metafizyczne    społeczna  dezorganizacja;  stadium  przejściowe,  gdyż 
bezpośredni  przeskok  ze  stadium  teologicznego  do  pozytywnego  byłby  zbyt  gwałtowny;  miejsce  istot 

nadprzyrodzonych  zajmują  abstrakcyjne  siły  i  uważa  się,  że  to  za  ich  sprawą  wszystko  na  świecie  ma  swoją 
przyczynę i cel 
-  świadomość  naukowa;  stadium  pozytywne  reorganizacja  zapewniająca  trwały  porządek  społeczny,  który  nie 
wyklucza  możliwości  zmian;  ewolucja  od  teologii  do  nauki  to  ewolucja  od  społeczeństwa  militarnego  do 
przemysłowego ( oddane pokojowej wytwórczości, rozporządzające dzięki  naukowej organizacji  pracy obfitością 
dóbr,  jego  podstawowymi  klasami  społecznymi  stają  się  przedsiębiorcy  i  pracownicy  najemni);    ludzkość 
poszukuje niezmiennych praw naturalnych, które rządzą wszystkimi zjawiskami; badania poszczególnych zjawisk 
mają  służyć  wyprowadzeniu  z  nich  uogólnień;  w  poszukiwaniu  praw  stosuje  się  badania  empiryczne  i  prace 
teoretyczną 
d)  historia będzie realizacją doskonałego ładu społecznego, który zapewni stabilizację bez stagnacji i ewolucję bez 

rewolucji 

e)  podmiotem dziejów jest Ludzkość jako całość  
 
  badanie  praw  rządzących  następowaniem  po  sobie  zjawisk;  społeczeństwo  wziąć  się  zmienia  ,  zmiana  jest 
natomiast regulowana przez prawa, którym podlega; mamy do czynienia z ewolucyjnym procesem (społeczeństwo 
konsekwentnie zmierza ku swojemu ostatecznemu przeznaczeniu, kiedy osiągnie stan harmonii pod rządami praw 
pozytywizmu) 
  Teoria  Naturalnego  Postępu  Społeczeństwa  Ludzkiego-  ludzkość  ewoluuje  ku  najszlachetniejszym 
skłonnościom, ku dominacji altruizmu nad egoizmem 
  dialektyczne  ujęcie  historii  świata-  każda  z  kolejnych  faz  rozwoju  historycznego  jest  zakorzeniona  w 
poprzedniej, każda przygotowuje grunt pod następną 
 
SOCJOLOGIA JAKO INŻYNIERIA SPOŁECZNA: 
  jako  nauka  pozytywna  powinna  dać  podstawy  pod  nową  władzę  duchową,  która  pomogłaby  odrodzić 
społeczeństwo i moralność 

 wyprowadzenie społeczeństwa ze stanu dezorganizacji, chaosu stadium metafizycznego i wprowadzenie 
go w stadium pozytywistyczne 
 Comte postuluje połączenie teorii z praktyką; wg niego pozytywizm ma dwa cele: 

a)  uogólnienie koncepcji naukowych, rozwój nauki 
b)  usystematyzowanie umiejętności dotyczącej życia społecznego 

 
 trzy grupy powinny wesprzeć wprowadzanie zmian w życie społeczne: 

a)  filozofowie- wkład intelektualny 
b)  proletariat-  wniesie  działanie;  ze  względu  na  wykonywaną  pracę  mogą  część  swojego  czasu  poświęcić  na 

myślenie o różnych sprawach  mają więcej czasu i energii by się zastanowić nad zaletami pozytywizmu, klasa 
robotnicza góruje nad klasami wyższymi pod względem intelektualnym i moralnym 

c)  kobiety- wniosą uczucie; wnoszą do polityki podporządkowanie intelektu uczuciu społecznemu; uczucie to jest 

najbardziej  istotnym  elementem,  główną  siłą  napędową  i  jedyną  rzeczywistą  podstawą  ludzkiej  jedności; 
kobiety  są  najczystszym  i  najbardziej  bezpośrednim  wzorem  człowieczeństwa;  do  kobiet  w  rewolucji 
pozytywistycznej będzie należała zmiana procesu wychowania w rodzinie i zakładanie salonów propagujących 
idee pozytywizmu 

 
POZYTYWNY WKŁAD COMTE’A: 

a)  jako pierwszy używa terminu „socjologia”, sprecyzował czym powinna się socjologia zajmować 
b)  określił  socjologię  jako  naukę  pozytywną-  przekonanie  światem  społecznym  rządzą  niezmienne  prawa,  a 

zadaniem socjologa jest ich odkrycie 

c)  określił  trzy  główne  metody  socjologii-  obserwację,  eksperyment,  porównanie,  a  oprócz  tego  także  metodę 

historyczną 

d)  wprowadził  rozróżnienie  między  statyką  (dziś  –  struktura  społeczna),  a  dynamiką  społeczną  (dziś-  zmiana 

społeczna) 

e)  zdefiniował socjologię w kategoriach makro 
f)  sformułował swe przekonania o egoistycznej naturze ludzkiej i konieczności jej kontrolowania przez zrzeszanie 

się w większe struktury społeczne  

g)  prezentował dialektyczny pogląd na struktury makro 
h)  nie poprzestawał na teorii, chciał ją połączyć z praktyką 

 
 

18. HERBERT SPENCER  
 
Ogólne  założenia: 1). Społeczeństwo jest częścią przyrody, podlegającą takim samym prawidłowościom,  jak ona. 2). 
Współżycie  społeczne  jako  wynik  rozwoju  uczuć  i  czynności  umysłowych,  a  zjawiska    społeczne  jako  przejawy 
,,rozwoju nadorganicznego", powstałego na skutek współdziałania różnych organizmów. 3). W społeczeństwie działają 
te same prawa, co w przyrodzie. Istnieje w społeczeństwie pewien przynajmniej zakres zjawisk, stale określony co do 
swej  ilości  i ,,jakości". Zjawiska te mogą być przedmiotem socjologii, która powinna umożliwić ,,obliczanie tego, co 
ludzie zrobią, a po dokonanym fakcie wyjaśnienie tego, co zrobili". 4). W rozwoju człowieka i społeczeństwa przeja-
wiają  się  ogólne  prawa  ewolucji  biologicznej  —  postępuje  on  w  kierunku  coraz  pełniejszego  przystosowania  się  do 
otoczenia.  Następuje  to  przez  dziedziczenie  cech  przydatnych  do  życia  oraz  wymieranie  osobników  słabych  i 
niezdolnych  do  adaptacji.  5).  Postępująca  złożoność  życia  społecznego  i  konieczność  wiązania  ze  sobą  różnych 
odległych  nieraz  zjawisk  społecznych  rodzi  potrzebę  socjologii,  jako  nauki  o  przebiegu  zjawisk  i  procesów  rozwo-
jowych społeczeństwa. 
 
 DETERMINIZM SPOŁECZNY 

Krytyka  teorii  teleologicznych  :  Spencer  traktował  społeczeństwo  jako  część  przyrody  i  interpretował  jego 

rozwój  z  punktu  widzenia  działania  w  nim  praw  i  zależności  typu  przyrodniczego.  Tak  rozumianą  zasadę 
determinizmu  przeciwstawiał  Spencer  zdecydowanie  wszelkim  indeterministycznym  teoriom  rozwoju  społecznego. 
Istnienia nauk przyrodniczych i obowiązującego w nim determinizmu nie sposób kwestionować. Ponieważ człowiek i 
społeczeństwo  stanowią  część  przyrodniczej  rzeczywistości,  przeto  nauka  o  nich  jest  tak  samo  możliwa,  jak  każda 
nauka przyrodnicza, i zmierza do odkrycia analogicznych praw i zależności. 

Krytyka  teorii  heroistycznej :  Pojawianie  się  wybitnych  ludzi  stanowi  tylko  jedno  ogniwo  w  łańcuchu  innych 

zjawisk społecznych, które wraz z nimi  są wytworem poprzednich stanów danego społeczeństwa. Aby  mógł pojawić 
się  wielki  człowiek,  musi  istnieć  odpowiedni  poziom  cywilizacyjny  danego  społeczeństwa.  W  pewnych  wypadkach 
niezbędny  jest  odpowiedni  poziom  ekonomiczno-techniczny,  aby  nadzwyczajne  zdolności  owego  człowieka  mogły 
znaleźć zastosowanie w praktyce. Zaprzeczenie jakoby tylko wybitne jednostki pchały świat do przodu ; Spencer trak-
tuje  wielkich  ludzi  jako  produkt  działania  sił  społecznych  .  Jeżeli  prawdą  jest  —  powiada  —  że  jednostka  wybitna 
może  zmienić  ustrój  wewnętrzny  i  kierunek  działalności  swego  narodu,  to  prawdą  musi  być  i  to,  że  już  przed  jej 
wystąpieniem na arenę historyczną musiały się dokonać w narodzie pewne zmiany, stanowiące o jego postępie. Zanim 
ów  wielki  mąż  przekształci  społeczeństwo,  społeczeństwo  musi  wykształcić  jego  samego.  W  ten  sposób  źródło 
wszystkich zmian, które wprowadza, tkwi w pokoleniu, z którego się wywodzi. Jeśli więc chcemy wyjaśnić tę zmianę, 
musimy zbadać wszystkie warunki, jakie złożyły się na powstanie i owego wielkiego męża, i jego pokolenia.  

Krytyka  woluntaryzmu  (Woluntaryści  przeczyli  istnieniu  przyczynowości  i  powtarzalności  w  zjawiskach 

społecznych:  u  podstaw  działań  ludzkich  leżą  akty  wolnej  woli  —  niepowtarzalne  i  nieprzewidywalne.)  :  Spencer 
podkreśla,  że  wola  nie  może  naruszać  naturalnych  prawidłowości,  jeśli  nie  przypisuje  się  jej  właściwości 
nadprzyrodzonych.  Wprawdzie  niektórych  przejawów  woli  niepodobna  przewidzieć,  nie  wynika  z  tego  jednak,  że 
żadnego  z  nich  nie  można  przewidzieć.  Naukowe  przypuszczenia  nie  muszą  być  absolutnie  ścisłe;  mogą  one  mieć 
różne  stopnie  pewności  i  wystarcza,  aby  były  przybliżone  do  stanu  rzeczywistego.  Te  zjawiska  społeczne,  które  są 
dostępne uogólnieniu, można uogólnić w niewyraźnych tylko granicach, tak co do czasu, jak też i znaczenia. W takim 
stopniu, w jakim uogólnienie jest możliwe, możliwa jest i nauka o społeczeństwie.  
 
Zjawiska  społeczne  należy  rozpatrywać  w  sposób  przyczynowo-skutkowy.  Spencer  staje  więc  na  gruncie 
determinizmu społecznego. 
 
CELE I ZADANIA NAUKI O SPOŁECZEŃSTWIE 

1).  Zadaniem  socjologii  jako  nauki  winno  być  określenie  stosunku  między  jednostką  a  społeczeństwem,  zasadnicze 
bowiem  cechy  społeczeństwa  zależą  od  cech  jednostek.  Należy  tu  rozpocząć  od  badania  typów  takich  ludzi,  którzy 
tworzą zbiorowiska małe, nie połączone ścisłymi więzami. 
2).  Socjologia  winna  wyjaśnić,  jak  małe  zmiany  w  naturze  jednostek,  powstałe  wskutek  zmiany  warunków  życia, 
umożliwiają proces coraz to większego skupiania się indywiduów. 
3).  Zadaniem  socjologii  jest  badanie  początków  i  powstawania  stosunków  społecznych  zarówno  w  dziedzinie 
organizacji społecznej, jak produkcji. 
4).  Socjologia  winna  wykazać,  jak  proces  coraz  większej  integracji  komplikuje  coraz  bardziej  prosty  początkowo 
ustrój społeczeństwa. 

5).    Zadaniem  nauki  o  społeczeństwie  jest  porównywanie  społeczeństw  od  najbardziej  barbarzyńskiego  aż  do 
najbardziej cywilizowanego. Nauka ta winna wykazać,  jakie cechy  są wspólne  wszystkim  społeczeństwom,  jakie zaś 
typowe dla pewnych tylko grup społeczeństw. 

 

Przy wyjaśnianiu tych zjawisk społecznych trzeba brać pod uwagę warunki, w jakich dane społeczeństwo istnieje, 

to jest zbadać jego stosunki wewnętrzne, a także sąsiedzkie. Chodzi bowiem o to, że tak jak jednostki ludzkie posiadają 
pewne  specyficzne  dla  siebie  właściwości,  tak  i  ich  skupisko,  tzn.  społeczeństwo,  musi  posiadać  pewne  ściśle 
określone cechy, które stanowią przedmiot odrębnej gałęzi wiedzy. 
 
Dwa  główne  zadania  socjologii  :  badanie  struktury  społeczeństwa  i  procesu  jego  rozwoju  oraz  badanie  instytucji, 
poprzez które społeczeństwo żyje i rozwija się. Współczesna socjologia stosuje tu terminy: teoria rozwoju społecznego 
oraz teoria organizacji społecznej. 
 
Szczególny związek istnieje między historią (opisuje czyny i koleje narodu) a socjologią (wyjaśnia instytucje tegoż na-
rodu i wykazuje, jak stopniowo dochodził do ostatecznego ustroju i ruchu społecznego). 
 

W sferze zjawisk społecznych socjologia winna rozróżniać trzy rodzaje prawd: 

a). Prawdy powszechne, odnoszące się do wszelkich społeczeństw, 
b). Prawdy ogólne, dotyczące tylko pewnych grup, oraz 

c). Prawdy szczegółowe, stosujące się tylko do poszczególnych społeczeństw. 

Podobieństwa  jednostek, należących do pewnych  narodów, wywołują podobieństwa całych  narodów, które z nich się 
składają.  Niemniej  jednak  przedmiotem  badań  socjologii  są  nie  poszczególne  jednostki,  lecz  zjawiska  masowe  i 
typowe,  które  składają  się  na  procesy  rozwoju  społeczeństwa.  Ów  proces  rozwojowy  przebiega  na  mocy  zależności 
przyczynowych  zgodnie  z  powszechnymi  prawami  przyrodzonymi  i  jest  tym  samym  niezależny  od  indywidualnych 
cech  jednostek.  Socjologia  jest  nauką  o  rozwoju  społeczeństwa,  przebiegającym  wskutek  działania  praw 
przyrodniczych.  
 
TRUDNOŚCI W BUDOWIE NAUKI O SPOŁECZEŃSTWIE 

-  Zjawiska społeczne trudno obserwować 
-  Wpływ badacza na obserwacje, sądy, interpretacje itp. 
-  Złudzenia ludzkie, które wywołują wypaczanie obrazów obserwacji zjawisk 

Dwie grupy trudności związane z badaniami społecznymi :  

-  trudności  przedmiotowe,  to  jest  takie,  które  wynikają  z  natury  samych  faktów  i  zjawisk  społecznych  ; 

pojawiają  się  już  przy  zbieraniu  danych  i  faktów  społecznych  i  polegają  głównie  na  niecałkowitej 
wiarygodności informacji i materiałów socjologicznych;   

-  trudności podmiotowe, tj. takie, które wynikają z subiektywnych właściwości umysłu badacza oraz warunków 

środowiskowych,  w  jakich  przeprowadza on  swoje  badania.  Powstają  one  na  skutek  pewnych  subiektywnych 
nastawień, których nie  jest pozbawiony żaden człowiek, a więc również uczony. Prowadzą one równie często 
do wypaczania obrazu badanego problemu. Są to:  

a) skłonność do tzw. automorfizmu, tj. tłumaczenia postępków innych ludzi własną miarą, 
b) trudności powstające z afektów, takich jak obawa, miłość, nienawiść. Wypaczają one w poważnej mierze obraz 

rzeczywistości, 

c) uprzedzenia wychowania, patriotyzmu, stanowe, polityczne oraz religijne. 

 

SPOŁECZEŃSTWO JAKO ORGANIZM 
Naturalistyczne    rozumienie    społeczeństwa  -  traktowanie  zjawisk  społecznych  jako  części  przyrody  i  wyjaśnianie 
ich przez analogię z procesami i zjawiskami przyrodniczymi.  

Organicyzm  Spencerowski,  czyli  organiczna  teoria  społeczeństwa,  określany  często  jako  „darwinizm 

społeczny",  można  by  nazwać  raczej  biologizmem,  gdyż  dotyczy  przede  wszystkim  sprawy,  czy  dają  się  stwierdzić 
pewne  zależności  i  funkcje  znamienne  zarówno  dla  zjawisk  biologicznych,  jak  i  społecznych.  Społeczeństwo  jest 
podobne do skupienia organicznego, gdyż stałe stosunki pomiędzy częściami społeczeństwa podobne są do stałych sto-
sunków  pomiędzy  częściami  ciała  żywego.  Spencer  wyliczył  cztery  wspólne  cechy  i  podobieństwa  między 
społeczeństwem a organizmem, a mianowicie: 

a) w miarę rozwoju rośnie ich masa, przekraczając wielokrotnie stan początkowy, 
b) z prostej początkowo struktury zarówno społeczeństwo, jak i organizm żywy stają się w miarę wzrostu bardziej 

skomplikowane strukturalnie, 

c) w stadium początkowym ich części są nawzajem niepowiązane i niezależne od siebie, potem następuje coraz to 

ściślejsze wzajemne powiązanie i oddziaływanie, 

d)  życie  społeczeństwa  jest  niezależne  i  dłuższe  od  życia  poszczególnych  jednostek,  podobnie  ma  się  rzecz  z 

życiem organizmu i poszczególnych komórek. 

Z  natury  społeczeństwa  jako  organizmu  wynika  harmonia  społeczna  i  wzajemna  użyteczność  zróżnicowanych 

„organów" i grup społecznych. Niemożliwe jest ani centralne, planowe kierownictwo społeczeństwem, ani likwidacja 
hierarchii i nierówności — są one nieodłączne od istniejącej natury ludzkiej i od złożonej struktury społeczeństwa. 

 
Społeczeństwo znajduje się w stałym rozwoju. W miarę tego rozwoju jego części różnicują się między sobą, prowadząc 
do  coraz  większej  złożoności  struktury.  Zróżnicowane  części  podejmują  zróżnicowane  funkcje.  Funkcje te  nie  tylko 
różnią  się  między  sobą,  ale  także  wzajemnie  się  warunkują.  Świadczona  w  ten  sposób  wzajemna  pomoc  pociąga  za 
sobą wzajemną zależność. W końcu, części wzajem zależne, istniejąc dla siebie i przez siebie, tworzą skupisko, oparte 
na  tych  samych  zasadach  ogólnych,  co  organizm  osobniczy.  Zarówno  w  organizmie  żywym,  jak  w  organizmie  spo-
łecznym  życie  jednostek  trwa  nadal  po  nagłym  przerwaniu  życia  skupiska,  ale  jeśli  życie  skupiska  nie  zostanie 
przerwane przemocą, to przewyższa swą długotrwałością żywot jednostek. Prawo rządzące organizacją społeczeństw: 
współzależność poszczególnych części.  
 
EWOLUCJONIZM SPOŁECZNY 

Zarówno instytucje społeczne, jak i cywilizacja są skutkiem procesu ewolucji, któremu ludzkość podlega na równi 

z  całą  przyrodą.  Na  ewolucję  składają  się  według  Spencera  dwa  przeciwne  sobie  procesy,  t  j.  integracja  (Spencer 
wyróżnia  integrację astronomiczną, geologiczną, biologiczną  i  społeczną; Spencer porównuje procesy  integracyjne w 
społeczeństwie do procesów integracyjnych w świecie organicznym, stwierdzając, że tak jak ' tam, integracja przejawia 
się  zarówno  w  zwiększaniu  się  masy,  jak  też  w  zlewaniu  się  ze  sobą  mas  odrębnych;  proces  integracji  obejmuje 
również ekonomikę, kiedy to w pewnych rejonach skupiają się różne rodzaje przemysłu i handlu. Integracja społeczna 
nie pomija również takich dziedzin, jak język, nauka, sztuka itd.) oraz dezintegracja materii. 
TYPY SPOŁECZEŃSTW 

Klasyfikację typów społeczeństw rozpoczyna Spencer od ugrupowania ich według stopnia złożoności. Postępując w 

ten  sposób  rozróżnia  on:  społeczeństwa  proste  (takie,  które  tworzy  pojedynczą  całość  pracującą,  niepodlegającą 
żadnej  innej  całości,  i  którego  części,  przy  lub  też  bez  pomocy  ośrodka  kierowniczego,  współdziałają  ze  sobą  dla 
osiągnięcia  jakichś  celów  publicznych),  złożone  (wodzowie  grup  prostych  podlegają  wodzowi  najwyższemu), 
podwójnie  złożone  (społeczeństwa  o  strukturze  niejako  trójstopniowej,  w  których  grupy  proste  podporządkowane  są 
władzy  wyższej,  ta  zaś  podlega  jeszcze  wyższej;  społeczeństwa  całkowicie  osiadłe)  i  potrójnie  złożone  (wszystkie 
współczesne  ludy  cywilizowane).  Między  poszczególnymi  typami  występują  stadia  przejściowe.  Społeczeństwo 
złożone  staje  się  samodzielną  jednostką  wtedy,  kiedy  okrzepnie  w  sobie  na  skutek  współdziałania  wszystkich  grup 
składowych pod wodzą jednej osoby — w przypadku wojny, a jednocześnie zróżnicuje klasy społeczne i przemysł oraz 
odpowiednio  rozwinie  swoje  umiejętności.  Spencer  wprowadza  również  podział  społeczeństw  z  punktu  widzenia  ich 
działalności  i  wynikającej  z  tego  różnicy  organizacji.  Biorąc  pod  uwagę  te  kryteria,  Spencer  wyróżnia  dwa  typy 
społeczeństw:  militarny  (skoncentrowanie  całej  władzy  w  ręku  przywódcy  –  wojennego;  jednostki  w  rozmaitych 
swoich czynnościach podlegają przymusowi władzy państwowej; centralizacja władzy w ręku wodza, który decyduje o 
losach swych poddanych; wzrost stratyfikacji społecznej i zasadnicze ograniczenie wolności jednostki) i industrialny 
(cele wybitnie pokojowe; najważniejsza jest wola obywateli, rząd zaś istnieje tylko po to, by ją wykonywać; wolność 
osobista jednostki; współdziałanie jest dobrowolne; sympatia i prawo zajmuje miejsce siły i przymusu). Droga rozwoju 
wiedzie od społeczeństwa militarnego do industrialnego.  
 
Ewolucja, w swej postaci pierwotnej polega na przechodzeniu od stanu mniej spójnego do bardziej spójnego na skutek 
rozproszenia  ruchu  i  integracji  materii;  ale  nie  tylko.  Równolegle  do  przechodzenia  od  niespójności  do  spójności 
następuje przejście od jednolitości do wielorakości: 

Społeczeństwa  cywilizowane  powstają  przez  ustanowienie  klas  regulatywnych:  rządu,  administracji,  wojska, 

duchownych, prawa itp. Kontrast między nierozwiniętymi i rozwiniętymi społeczeństwami jest wyraźny — mamy do 
czynienia ze stale rosnącą koordynacją części. Przejście od homogeniczności do heterogeniczności znajduje odbicie za-
równo w postępie cywilizacji jako całości, jak i w postępie jednego plemienia czy narodu. Społeczeństwo na szczeblu 
najniższym  jest  homogenicznym  zbiorem  jednostek,  posiadających  taką  samą  władzę  i  funkcję.  Ale  już  w 
początkowych  stadiach  ewolucji  społecznej  dostrzegamy  zarodki  różnic  między  rządzącymi  i  rządzonymi.  Wraz  z 
podbojami i wzrostem liczebności plemienia, kontrast między rządzącymi i rządzonymi przybiera na ostrości. Władza 
najwyższa  staje  się  władzą  dziedziczną;  wódz  zaś,  obok  wodzostwa  militarnego  przejmuje  także  wodzostwo 
polityczne.  Jednocześnie  rozwija  się  inny,  równoległy  system  rządów  —  rządy  religijne.  Przez  długie  lata  obie  te 
formy rządów: religijna i świecka, były ze sobą ściśle związane. Obok nich, i ze wspólnego korzenia, wyrasta powoli 
trzecia  władza  —  obyczajów,  czyli  etykiety.  Każdy  z  wymienionych  wyżej  typów  władzy  jest  z kolei  przedmiotem 
dalszych  różnicowań.  Rosnącemu  zróżnicowaniu  władzy  w  ramach  każdego  narodu  towarzyszy  postępujące  różni-

cowanie między rządami poszczególnych narodów. Poszczególne narody różnią się między sobą systemami rządów  i 
prawa, wierzeń  i  instytucji religijnych, obyczajów  i zwyczajów. Jednocześnie  następowało  inne znane  nam zróżnico-
wanie, to mianowicie, na mocy którego obywatele zaczęli dzielić się na klasy i kategorie. Równolegle do rozwoju klasy 
rządzącej, opisanego wyżej, postępował rozwój klasy rządzonej, jeszcze bardziej złożony, w wyniku którego doszło do 
podziału  pracy,  cechującego  narody  zaawansowane.  Z  chwilą  udoskonalenia  i  rozszerzenia  sieci  dróg  i  środków 
transportu poszczególne rejony kraju zaczynają pełnić różne funkcje i stają się wzajemnie od siebie zależne. Stopniowo 
każda miejscowość zaczyna wykształcać swój własny rodzaj produkcji i on staje się przemysłem w niej dominującym. 
Co  więcej,  ten  wtórny  podział  funkcji  występuje  nie  tylko  między  poszczególnymi  grupami  ludności  jednego  kraju, 
lecz także między poszczególnymi krajami jako całościami. Wymiana dóbr, której wzrostowi wydajnie sprzyja wolny 
handel, doprowadza w konsekwencji do mniejszej lub większej specjalizacji przemysłowej poszczególnych narodów.  
 

Każde  społeczeństwo  jako  całość  dąży  stale  do  utrzymania  równowagi,  polegającej  na  przystosowaniu  jego 

populacji do istniejących warunków życia. Równowaga funkcjonalna pociąga za sobą równowagę strukturalną. Każdy 
wzrost  heterogeniczności  w  jednostce  zakłada  —  jako  przyczynę  lub  skutek  —  jakiś  wzrost  heterogeniczności  w 
skupieniach.  Granicę  społecznej  złożoności  osiągnie  się  zapewne  dopiero  wtedy,  kiedy  osiągnie  się  wyżej  opisaną 
równowagę między siłami społecznymi i jednostkowymi. Końcem wszystkich zmian jest spoczynek.  
 
CHARAKTER SOCJOLOGII 
Właściwości zbioru są zależne od składających się nań elementów (natura części składowych określa pewne cechy 
ich  agregatu).  Cechy  poszczególnych  elementów  wyznaczają  granice  ich  zbiorowi.  Oczywiście  warunki,  w  jakich 
zbiór  powstaje,  w  poważnym  stopniu  wpływają  na  różnicowanie  się  jego  formy;  warunki  te  jednak  —  w  niektórych 
wypadkach uniemożliwiając w ogóle powstanie zbioru, w  innych go utrudniając, w  jeszcze  innych ułatwiając —  nie 
mogą  nigdy  nadać  mu  cech  niezgodnych  z  cechami  składających  się  nań  elementów.  Osobnicy  jednego  gatunku 
posiadają pewne podstawowe cechy wspólne, które pociągają za sobą pewne cechy  zbiorowości. Socjologia powinna 
opierać się na tych założeniach.  
 
19.  PSYCHOLOGIZM  JAKO  PODEJŚCIE  WYJAŚNIANIA  ŻYCIA  SPOŁECZNEGO,  JEGO  CIĄGŁOŚCI  I 
ZMIANY. PSYCHOLOGIA TŁUMÓW I PUBLICZNOŚCI. 
 
             Psychologizm wyłonił się z ewolucjonizmu jako jego częściowe lub całkowite zaprzeczenie. 
Zalążki jego występowały już we wczesnym pozytywizmie (Comt i Mill).  
Psychologizm-orientacja teoretyczna w socjologii , która bierze za punkt wyjścia psychiczne cechy jednostek, czyni z 
nich zmienne, po czym stara się zinterpretować zjawiska społeczne jako ich przejawy lub zjawiska pochodne. 
 
(1) Pojęcie psychologizmu 
 

Nazwa  „psychologizm”  obejmuje  poglądy  nader  zróżnicowane,  powstające  często  niezależne  od  siebie  i 

odwołujące  się  do  różnych  koncepcji  teoretycznych.    Za  tymi  różnicami  kryła  się  jednak  realna  wspólnota,  której 
podstawą było przekonanie, że psychologia może i powinna stać się podstawową nauką o człowieku. 
 

U schyłku  socjologii  ewolucjonistycznej pojawiła grupa skłonna utrzymywać ,  iż nothing is  social which is not 

psychical . Korygowali w tym duchu wyobrażenia ewolucji społecznej, bądź tworzyli psychosocjologię. Ekspansji tego 
sposobu  myślenia  sprzyjało  przekonanie,  że  skoro  uczestnikami  procesów  społecznych  są  jednostki,  aby  wyjaśnić  te 
procesy  trzeba  poznać  trwałą  naturę  tych  jednostek  (  skłonności,  motywy  postępowania,  reakcje,  instynkty  itd.) 
Decydujące znaczenia miał jednak przewrót w psychologii! 
 

Przewrót w psychologii polegał na : 

a) Powstaniu psychologii eksperymentalnej, wypierającej  „metafizyczne’ spekulacje  na temat duszy  i  natury  ludzkiej 

przez metodyczną obserwacje przebiegu procesów psychicznych (głównie Wilhelm Wundt) 

b)  Potraktowaniu  faktów  psychicznych  jako  jedynej  rzeczywistości  bezpośrednio  danej  uczonemu  i  uczynieniu 

doświadczenia  jako  podstawowym  pojęciem  psychologii  jako  punktu  wyjścia  poznania  wszelkich  faktów 
humanistycznych. 

c) Ujęciu człowieka jako podmiotu obdarzonego wolą i myślą, a nie tylko zdolnością odbierania i kojarzenia wrażeń. 
d) Wyjściu poza psychologię świadomości- odkrycie psychologii nieświadomości 
 

Psychologizm o którym mówimy, wyróżniało (spośród teoretyków ulęgających modzie na psychosocjologię, 

zachowujących jednak tradycyjne ujęcie) : 
a) Przekonanie, że psychologia może udzielić odpowiedzi , na najważniejsze pytania zadawane prze socjologów.  
b) Fakty psychiczne nie są jakościowo odmienne do przyrodniczych. Socjologia wykrywa przyrodnicze prawa. 
c) Zapoczątkował totalna destrukcje ewolucjonizmu, przyjmując założenie : społeczeństwo powinno być badane przede 

wszystkim ze względu na to co jest w nim powtarzalne i stałe! 

d) Trzymał się zasad nominalizmu, czy tez indywidualizmu metodologicznego ( społeczeństwo to suma jednostek) 

e)  Zakładał  istnienie  cech  psychicznych  wcześniejszych  od  wszelkiej  interakcji  społecznej.  Stosunki  społeczne 

określają, co najwyżej sposób przejawiania się uniwersalnych cech psychicznych. 

interakcja  (u  psychologistów)-  proces  przetwarzania  gotowej  substancji  psychicznej  ,  której  pochodzenie  jest  poza 

społeczne(dlatego nie nazwiemy psychologisty interakcjonistą) 

f)  Tendencja  na  skupieniu  uwagi  na  nieświadomych  procesach  psychicznych-swego  rodzaju  antyinteketualizm. 

Podstawowymi kategoriami psychicznymi uczynił on: emocje, instynkty, sugestie, hipnozę, nieświadomość, libido, 
osady psychiczne (rezydua). 

→ załamanie oświeceniowej wiary we względnie harmonijny postęp społeczeństw kontrolowanych w coraz większym 

stopniu przez rozum zdolny poznać jego kierunek i prawa nim rządzące. 

 
(2) Psychologia ludów  
 

Pierwszymi  rzecznikami  byli  :  Mortiz  Lazarus  i  Heymann  Steinthal.  Celem  ich  było  ustanowienie  obok 

psychologii indywidualnej psychologii człowieka uspołecznionego, czyli społeczeństwa ludzkiego. 
 

Jednostka należy do gatunku  ludzkiego  i  jako taka  ma cechy  wspólne ze wszystkimi  innymi  ludźmi, ale  należy 

również  do  określonego  ludu  (Volk)  i  jako  taka  ma  cechy  swoiste  tylko  dla  tej  jednej  części  ludzkości  →  
Wprowadzono rozróżnienie cech psychicznych o pochodzeniu organicznym oraz takich, które są wytworem warunków 
kulturowych.  
 

Oznaczało to, iż poznanie człowieka wymagało współdziałania dwóch dyscyplin:  

1) Psychologii jako nauki o człowieku indywidualnym  
2) Psychologii ludów (korzystającej z danych etnologicznych), jako nauki o ludziach należących do różnych kultur i z 
tego powodu różniących się od siebie. 
Psychologia ludów nie badała tylko zróżnicowania ludzkich kultur. Poznanie kultury było dla niej drogą do poznania 
ludzkiej  psychiki,  której  zawdzięcza  ona  wewnętrzna  spójność  wyrażającą  się  we  właściwym  jej  „duchu  całości” 
(Allgeist). 
Duch całości-ogólna nazwa cech psychicznych przysługujących członkom grupy kulturowej. 
Psychologia  ludów  była  jedna  z  pierwszych  zapowiedzi  powstania  psychologii  społecznej  (nauki  badającej  cechy 
psychiczne jednostek kształtujące się pod wpływem życia zbiorowego). 
Nie spełniła swoich obietnic, zajmując się głównie gromadzeniem materiału opisowego lub wykorzystywaniem go do 
budowy jeszcze jednej historii hipotetycznej w stylu ewolucjonizmu. Uzyskała spory rozgłos, ale nie otworzyła przed 
naukami  społecznymi  nowych  perspektyw.    Przyczyniło  się  to  do  spopularyzowania  psychologii,  ale  to  nie  ona 
zapoczątkowała psychologizm jako teorię społeczeństwa.  
 
(3) Psychologia tłumów i publiczności 
 

Drugą  próba  ześrodkowania  badań  społecznych  na  problematyce  psychologicznej  była  psychologia  tłumów 

(wynaleziona przez włoskiego kryminologa Scipio Sighele i spopularyzowana przez francuskiego lekarza, archeologa, 
antropologa, podróżnika i wynalazcę – Gustave’a Le Bona). 
 

Psychologa tłumów zajmowało się wielu autorów. Należy odróżnić dwa jej nurty: 

- podejmowanie tej problematyki w ramach szerszych teorii socjologicznych (np.Tarde, Durkheim, Park)  
-Swoistą teorię psychosocjologiczną, według której obserwacja zachowań się tłumu dostarcza klucza do zrozumienia 
wszelkich zjawisk społecznych lub zjawisk typowych dla nowoczesnego społeczeństwa. 
 

Punktem wyjścia psychologii tłumów było pytanie: „ Czemu się tak dzieje, że wielki tłum popełnia czyny, na które 

indywiduum nigdy by się zdecydować nie umiało?” 
Zachowanie  jednostki  ulega  zasadniczej  zmianie,  gdy  staje  się  ona  anonimową  cząsteczką  masy  i  ulega  jej 
przemożnemu wpływowi, wymykając się spod kontroli norm moralnych, których kiedy indziej przestrzega.  
 

Zainteresowanie  tym  zjawiskiem  wzrosło  pod  wpływem  studiów  nad  hipnozą  i  sugestią  oraz  ze  względu  na 

okoliczności  polityczno-społeczne!  Le  Bon  pisał,  że  obecnie  giną  nasze  odwieczne  poglądy,  nadchodzące  stulecie 
będzie erą tłumów. Krytykował nowoczesność, eksponując jeden jej motyw: niewiarę w możliwość okiełznania przez 
rozum społecznego żywiołu. Nie traktował o tłumach w znaczeniu potocznym (które były dla niego tylko prototypem 
działań zawsze ogromnie rozpowszechnionych w życiu społecznym, które w nowoczesnym społeczeństwie zaczynają 
grać  główną  rolę).  chodziło  mu  o  wszelkie  zgromadzenia  jednostek,  które  działają  jak  jeden  mąż  i  są  odporne  na 
wszelka racjonalną perswazję.  
Tłum  (według  Le  Bona)-  każda  zbiorowość,  której  jedność  zasadza  się  na  irracjonalnej  gotowości  do  działania, 
wynikającej z zatracenia się jednostek w masie i rezygnacji z wszelkiej samokontroli. Wytwarzanie się takiej jedności 
(„duszy  tłumu”)  jest  tożsame  z  zagłuszeniem  świadomości  jednostek.  Do  władzy  nad  ludzkimi  zachowaniami  się 
dochodzą uśpione /stłumione instynkty rasy. 
(tłum to np. zbiegowisko uliczne, klasa, naród, partia ) 

  

Psychologia  tłumów  Le  Bona  była  ogólną  teorią  życia  społecznego,  polityki,  władzy,  zmiany  społecznej, 

rewolucji  itd. Ważne wydarzenia  historyczne dokonywały  się zawsze pod wpływem  niekontrolowanych  instynktów  i 
sentymentów.  Dziedziczne  cechy  „rasy”  są  w  życiu  społecznym  najpotężniejsze  i  najtrwalsze.  Psychologia  Le  Bona 
polegała nie tyle na tym, aby pokazać zmiany, jakim ludzka psychika ulegała pod wpływem interakcji społecznej, ile 
na tym żeby wskazać że w społeczeństwie nieustannie dają znać o sobie jakieś czynniki bardziej pierwotne. 
 

Le Bon wprowadził drobiazgową klasyfikację tłumów:  

-homogeniczne:  sekty(związane  jednością  wierzeń),  kasty  (związane  podobieństwem  zajęć  zawodowych)  i  klasy 
(związane jednością interesów) 
-heterogeniczne: anonimowe ( zbiegowiska uliczne) i nieanonimowe (sad, parlament)  
Rozróżnienia te nie rozproszyły jednak niejasności pojęcia tłumu. 
 
(4) Teoria naśladownictwa Tarde’a 
  

Zaproponował  używanie  słowa  „tłum”  wyłącznie  wtedy,  gdy  w  grę  wchodzi  fizyczna  bliskość  pewnej  liczby 

jednostek. Obok psychologii tłumów postawił psychologię publiczności (która uważał za bardziej charakterystyczną 
dla czasów najnowszych). Publiczność  miałoby cechować rozproszenie przestrzenne połączone z  bliskością duchowa 
powstająca dzięki udoskonalonym środkom wymiany opinii i informacji.  Zajął stanowisko interakcjonistyczne.  
 

Aby  „sugestia na odległość” była  możliwa wśród jednostek składających się na dana publiczność, powinny  być 

one przyzwyczajone do intensywnego życia zbiorowego, życia miejskiego, sugestii bezpośredniej. Już w dzieciństwie i 
młodości  odczuwamy  działanie  wzroku  ludzkiego,  który  wpływa  na  nasz  sposób  bycia,  sądy,  czyny  itd.  dopiero  gdy 
przez  lata  całe  ulegliśmy  takiemu  oddziaływaniu  wzrokowemu  lub  na  innych  taki  wpływ  wywierali,  stajemy  się 
podatni na sugestie myślowe, ulegamy działaniu myśli o wzroku innych. 
 

 Tarde  różniło  od  Le  Bona;  zawężenie  pojęcia  tłumu,  wprowadzenie  pojęcia  publiczności,  przywiązywanie 

znacznie większej wagi do interakcji społecznej poprzedzającej pojawienie się zjawiska „sugestii zbiorowej”. 
 

Trzonem  teorii  socjologicznej  Tarde’a  była  teoria  naśladownictwa  (widział  w  nim  manifestacje  ogólniejszego 

zjawiska  powtarzalności).  socjologia  musi  badać  zdarzenia  psychologiczne  odtwarzane  na  skutek  naśladownictwa  i 
kiedy znajdzie ona swój własny obszar powtarzalności, numeracji i pomiaru, jej niezależność zostanie zapewniona bez 
konieczności wymyślania arbitralnych i fantastycznych formuł ewolucji. Odróżniał jednak zjawiska naśladownictwa od 
zjawisk  powtarzalności  w  przyrodzie-  u  podłoża  pierwszych  znajdują  się  wierzenia  i  pragnienia,  które  są  wprawdzie 
mierzalne  jak  siły  fizyczne,  ale  maja  od  nich  inną  naturę-stanowią  podstawową  datum  świata  ludzkiego  i  są  w 
odróżnieniu od wrażeń przekazywane.  
 

Wykluczył ze swojej teorii wszystko, co nie daje się zredukować do indywidualnych zjawisk psychicznych („ Nie 

wszystko,  co  jest  indywidualnością,  staje  się  ogólne,  wszystko  co  ogólne  ma  źródło  w  bycie  indywidualnym”  ). 
Psychologia kolektywna, intermentalna (socjologia) jest możliwa tylko, dlatego, że zawiera elementy, które mogą być 
[przekazywane  i  komunikowane  z  jednej  świadomości  do  innych-elementy,  które  mimo  nieprzekraczalnych  hiatus 
między jednostkami są w stanie jednoczyć się i łączyć ze sobą, aż do stworzenia prawdziwych sił społecznych, prądów 
opinii i impulsów ludu, tradycji i obyczajów narodu.  
 

Dylemat Tarde’a: z jednej strony dane są stany świadomości i nieświadomości jednostek, z drugiej fakty (zwane 

potocznie  społecznymi)  i  przedstawione  dotychczas  przez  nauki  społeczne  w  formie  urzeczowionej  bytów 
ponadindywidualnych.  
rozwiązanie  przyniosła,  jego  zdaniem,  koncepcja  naśladownictwa  jako  podstawowego  mechanizmu  przekształcania 
tego, co tylko jednostkowe, w to, co społeczne. Społeczeństwo istnieje dzięki powtarzalności aktów  indywidualnych, 
które  nie  zmieniając  swej  natury  prowadzą  jednak  do  nadania  zachowaniom  się  ludzkim  jednolitości  i  regularności. 
Czyny  ludzkie  są  w  większości  kopiami,  „interpsychicznymi  fotografiami”,  których  powtarzanie  zmienia  to,  co 
jednostkowe  w  to,  co  społeczne.  Poznanie  tzw.  praw  społecznych  jest  poznaniem  praw  rządzących  procesami 
naśladownictwa.  
Dwa typy naśladownictwa(pozwalały przedstawić różnice między społeczeństwem tradycyjnym i nowoczesnym): 
-obyczaj 
-moda (tłum i publiczność powstawały w jej następstwie) 
 

W  społeczeństwie  może  wystąpić  zmiana-  wynalazek  dokonany  przez  jednostkę,  który  dzięki  naśladownictwu 

zostaje przyjęty przez wiele jednostek. Odrzucił pojęcie ewolucji i bezosobowych praw historycznych. Ruch następuje 
dzięki jednostkom, które obdarzone są zmysłem inicjatywy i wynalazczości- jest ona przewodnikiem , a nie organem 
zbiorowości. 
 

Prawa  opozycji  powszechnej  zmierzające  w  różnych  kierunkach  fale  naśladownictwa  zderzają  się  ze  sobą  w 

walce. Zderzenia te doprowadzają do serii wzajemnych adaptacji, dzięki którym ustala się równowaga społeczna(tzw. 
prawo adaptacji) 
 
 

20. INSTYNKTYWIZM 
 
Instynktywizm – przypisanie faktów społecznych instynktom ludzkim. 
 

Instynktywizm Williama McDougalla (1871-1938) 

 
 

Instynkt    –   odziedziczona czyli wrodzona dyspozycja psychofizjologiczna 

która sprawia, że obdarzony nią osobnik spostrzega specjalne przedmioty określonego rodzaju i zwraca na 
nie  uwagę.  Doznaje  on  przy  tym  pewnych  swoistych  wzruszeń  i  wykonuję  względem  nich  pewne 
czynności, albo jest do tego wewnętrznie popychany. 

. 

Instynktywizm  McDougalla  zakłada  możliwość  redukcji  faktów  społecznych  do  faktów  psychicznych,  a 

dokładnie  do  tych  „molekuł”  którymi  są  instynkty.  Np.  McDougall  tłumaczył  religię  instynktem  religijności,  a 
kapitalizm – instynktem kolekcjonerskim 
 (por. Max Weber „Duch kapitalizmu a etyka protestancka”). 

Teoria ta ma liczne wady, m.in. brak empirycznej stwierdzalności takich hipotez.  

Wg F. Znanieckiego, zastąpienie człowieka społecznego przez człowieka jako przedstawiciela gatunku biologicznego 
jest bezprawne z racji odmienności tych pojęć.  
Działalność homo-sapiens nie wyjaśnia istnienia kultury.  
Doktryna McDougalla oscyluję między socjologizmem a psychologizmem. 
Koncepcje instynktywistyczne postrzegają człowieka jako gotowy wytwór przyrody. 
 
21. FREUD   
 
koncepcja psychologistyczna- psychoanaliza 
 
SOCJOLOGICZNE IMPLIKACJE FREUDYZMU 
Psychoanaliza powstała jako próba rozwiązania problemów psychologii indywidualnej. Freud nie widział konieczności 
systematycznego badania problemu struktury społecznej. Uwydatnił on treść ludzkich pragnień, która jest zasadniczo 
niezmienna. 
Treści socjologiczne: 
a)  rola czynników zew. w kształtowaniu  ludzkiej psychiki ,  inni  ludzie  jako wzory, obiekty, pomocnicy  i wrogowie 

czyli psychologia jednostki= psychologia społeczna.  

b)  -    posługując się analogią między rozwojem jednostki i rozwojem ‘masy’ F. podejmował próby     
            wyjaśnienia zachowania się zborowego za pomoc a pewnych cech psychiki indywidualnej 

-  w  procesach  dotyczących  genezy  i  rozwoju  społeczeństwa  bezpośrednio  wypowiadał  się  o  sprawach 

stanowiących przedmiot zainteresowania nauk społecznych 

 

TEORIA OSOBOWOŚCI FREUDA 
Fundamentem tej teorii było to, że: 
Procesy duchowe są w swej istocie nieświadome zaś procesy świadome  stanowią jedynie poszczególne akty i części 
całego  życia  psychicznego.  F.  ostatecznie  zniszczył  racjonalistyczną  wizje  człowieka  jako  istoty  nade  wszystko 
myślącej, świadomość ni posiada siły sprawczej; motorem ludzkiego zachowania są irracjonalne  żywioły ( LIBIDO) 
zawarte w gatunkowej naturze człowieka ZWROT KU NIEŚWIADOMOŚCI  
LIBIDO  * popęd seksualny         
            * całość energii witalnej       
      ID     *  jeden z czynników  
                   kształtujących  ludzką psychikę  
Początkowo      u  F.:  człowiek  jako  maszyna  (kierowany  od  wew.),  kieruje  się  instynktami  i  popędem  .  F.  nigdy  nie 
zarzuca tej koncepcji człowieka. 
W  dojrzałej  teorii  w  coraz  większym  stopniu  uwzględnia  czynniki  społeczne  wpływające  na  kształtowanie  się 
charakteru  i  zachowania  się  jednostki  ludzkiej  działo  się  tak  od  czasu  skupienia  się  jego  uwagi  na  zasadzie 
rzeczywistości oraz rozpoczęciu głębszych studiów nad ego i strukturą charakteru 
Zasada przyjemności  właściwa pierwotnemu sposobowi działania aparatu psychicznego 
Zasada 

rzeczywistościsamopotwierdzenie 

organizmu 

wsród 

trudości 

świata 

zew; 

pod 

wpływem 

samozachowawczego  instynktu  jednostki    zasada  przyjemności  zostaje  zastąpiona przez  zasadę  rzeczywistości,  która 
nie  rezygnuje  z  zamiaru  osiągnięcia  w  ostatecznym  rozrachunku  przyjemności,  wymaga  jednak  i  doprowadza  do 

odsunięcia  jej  zaspokojenia  oraz  do  czasowego  tolerowania  przykrości  na  długiej  drodze  do  przyjemności.  Zasada 
rzeczywistości uruchamia mechanizmy psychologiczne  środki zastępcze 
                           przeniesienie                    intoksykacja -prymitywny środek zaradczy,  
 
wczesna faza twórczości  Freuda: 
 świat zew. jako * zbiór przedmiotów, niektóre z nich staja się przedmiotem pożądań jednostki 
                           *  zespół przeszkód, które utrudniają realizacje tych pożądań  
do lat 20. Freud nie rozporządzał teoria kształtowania się osobowości w procesie zderzenia się  popędów i stających na 
ich drodze rzeczywistych warunków życia  
stworzenie  tej  teorii  wymagało  wyróżnienia  w  ludzkiej  psychice  prócz  wszechmocnych  instynktów  (teraz  id) 
wyróżnienia ego  jako rozjemcy miedzy id a rzeczywistością  oraz superego będącego częścią ego, na którą składają 
się zinternalizowane przez jednostkę wymogi środowiska społecznego, przede wszystkim rodzinnego 
 
OSOBOWOŚĆ:  
  EGO 
  SUPEREGO 
  ID   
Ego władza wykonująca, świadomość jednostki, zderzenie się id i superego 
  godzenie 
id, superego i świata zewnętrznego  
ego  pozwala  id  na  takie  działanie  by  jego  siły  nie  stanowiły  niebezpiecznego  zagrożenia  a  jednocześnie  nie  urażały 
superego i nie weszły w kolizję ze światem zew. 
ego  zapewnia  równowagę  jest  ona  chwiejna  ponieważ  3  składniki  osobowości  pozostają  ze  sobą  w  ciągłym 
konflikcie 
id vs superego  prowadzi do  destrukcji kultury przez instynkty 
                                                destrukcji jednostki przez środowisko  
antagonizm jednostki i społeczeństwa przeniesiony do wew. i uznany za nieusuwalny  
  Pogląd o dychotomii człowieka i społeczeństwa 
  Doktryna zła ludzkiej natury 
  Człowiek z zasady antyspołeczny 
  Społeczeństwo  musi  go  oswoić,  pozwolić  na  zaspakajanie  w  pewnym  stopniu  popędów  biologicznych  i  w  dużej 

mierze ogładzić i umiejętnie pohamować podstawowe ludzkie impulsy 

 Stosunek jednostki do społeczeństwa jest statyczny  
Jednostka    w  swej  istocie  pozostaje  zawsze  taka  sama  i  zmienia  się  tylko  na  tyle,  na  ile  społeczeństwo  wywiera 
większy nacisk na jej naturalne popędy, ... albo też zezwala na więcej swobody 
 
TEORIA KULTURY FREUDA 
Społeczeństwo wytwarza pewnego rodzaju superego pod którego wpływem dokonuje się rozwój kultury. 
Przesłanki teorii kultury; 
a)  Natura ludzka jest z gruntu zła 
b)  Instynkty ludzkie są nieusuwalne i niezmienne, zaś zawarta w nich energia jest wielkością stałą. 
Zgodnie  z tymi założeniami  Freud zauważa dwa aspekty kultury 
  Represyjny- np. religia odwraca uwagę od libido, ma charakter zabraniający  
  Sublimacyjny- zastępczy; człowiek ma pewien poziom energii libidalnej 
Kultura deprawuje ale tez umożliwia samorealizację. 
Kultura  suma osiągnięć i struktur organizacyjnych, dzięki którym nasze życie stało się tak różne od życia naszych 
zwierzęcych przodków  i służy dwóm celom:  
1.  obronie człowieka przed naturą                                                         KULTURA 
2.  regulowaniu stosunków międzyludzkich                                                     
                                                                                                        OGRANICZENIE POPĘDÓW 
                                                                                                                            
                                                                                          NIESZCZĘŚCIE ALE BEZPIECZEŃSTWO 
  osiągnięcia ludzkości w opanowaniu sił przyrody nie są trwałe i nieodwracalne  
  jeżeli trwałe w dziedzinie techniki to nietrwałe w zakresie organizacji społecznej i umiejętności                            
   zapewniania sobie szczęścia 
  funkcja represyjna kultury; konstytuujące się dzięki niej superego czuwa nad instynktami jednostek 

  człowiek  dąży  do  rozkoszy  ale  jest  ograniczany  m.in.  przez  działania  innych  ludzi,  libido  ma  charakter  siły 

egoistycznej 

  człowiek gdy nie może osiągnąć rozkoszy stara się przynajmniej unikać cierpień 
  sztuka i nauka jako zastępcze formy realizacji libido, znajdują się na tym samym poziomie 
 
ZDERZENIE SIĘ WPŁYWÓW BIOLOGICZNYCH  I SPOŁECZNYCH 
                                                       
                             KONFLIKT ID I SUPEREGO  
 
przeobrażenie się zwierzęcia w człowieka  narodziny superego 
 
 
ZNACZENIE FREUDA 
Poglądy Freuda : 
1.  w studiach  nad człowiekiem  nie  należy przykładać nadmiernej  uwagi do deklaracji  jednostek . Freud rozbudził  w 

humanistyce XX wieku dążenie do wykraczania poza powierzchowny opis obserwowanych zjawisk, przyczyniając 
się w ten sposób do destrukcji pozytywistycznego ideału nauki  

2.  osobowość  ludzka ma swoją społeczna historię- wymiar biografii  

 

22. VILFREDO FEDERICO DAMOSO PARETO (1848-1923).  

 
Z wykształcenia inżynier. W latach 1893-1907 profesor ekonomii politycznej w Lozzanie. 

Obok  Durkheima  i  Webera  należał  do  pierwszych  Socjologów.  Dokładniej,  był  twórcą  tzw.  socjologii 
psychologistycznej. Pareto postrzegał społeczeństwo również w dość mechaniczny sposób. Społeczeństwo rozwijające 
się według pewnych określonych praw fizycznych.  
Mimo to, V.Pareto uważał socjologię za naukę o działaniach pozalogicznych, jako że ludzie kierują się w życiu wiarą a 
nie rozumem. 
 

Zgodnie z powyższym Pareto sklasyfikował działania jako logiczne oraz pozalogiczne. 

Pierwsze odpowiadają wzorom poznania naukowego. Drugie – ogromna reszta, to wszystkie działania ludzkie którymi 
rządzą  nie  wiedza  o  faktach  i  związkach  pomiędzy  nimi  a  wiara  płynącą  ostatecznie  z  uczuć  czy  instynktów  (homo 
irrationalis). W odróżnieniu od Freuda, Pareto nie powiedział zbyt wiele o samych instynktach, ciekawiły go natomiast 
ich manifestacje. 
 
 

„Zmieniają się derywacje, trwają rezydua”. 

a)  Działania pozalogiczne: 

Są to działania, które mają swój początek w określonych stanach psychicznych: uczuciach, podświadomości 
itp.  O  pozalogicznym  charakterze  działania  decyduje  więc  jego  geneza  (w  odróżnieniu  od  działań 
nielogicznych, czyli sprzecznych z logiką bez względu na swoją genezę). 
Działania logiczne cechuje natomiast odpowiedniość użytych środków do celu; przy czym odpowiedniość ta 
zachodzi  nie  tylko  z  punktu  widzenia  podmiotu  działającego  ale  także  z  punktu  widzenia  obiektywnych 
obserwatorów. 

Rozwijając ten wątek – w działaniach pozalogicznych relacja dobrane środki  cel  
nie istnieje, bądź podmiot nie jest jej świadomy.  

b)  Rezydua, czyli irracjonalna reszta w działaniach ludzkich. 

W interpretacji W. Tatarkiewicza rezydua to synonim instynktów.  
W interpretacji Parsonsa rezultat pewnych stałych procedur dochodzenia do celu. 

c)  Derywacje, elementy zmienne działań pozalogicznych. „Coś pochodnego”. 

Historia  instytucji  to  wg  Parsona  historia  derywacji  czyli  prób  nadawania  im  logicznego  sensu.  Swoiste, 
pokrywające się zazwyczaj z rezyduami dogmaty.  
Derywacje mogą odwoływać się do prostych twierdzeń o prawdziwości faktu (tak  
jest  i  .)  lub  powinności  (tak  trzeba!),  autorytetu  (tak  chce  Bóg)  lub  zgodności  z  uczuciami  i  zasadami 
(derywacje odnoszące się do sił i sił nadprzyrodzonych). 
 W swojej teorii derywacji Pareto interesuje się  nie tyle  łatwowiernością  ludzi ale zgodnością derywacji  z 
potrzebami określonymi przez panujące, stałe rezydua. 

d)  Rezydua i derywacje: oddziaływanie wzajemne. 

W  świetle  tego,  co  zostało  powyżej  powiedziane,  można  sądzić  o  podrzędności  rezyduów  w  stosunku  do 
derywacji.  W dziele V. Pareto „Trattato” znajdujemy też sformułowania wskazujące  na to, że brał on pod 
uwagę wpływ derywacji na rezydua. Mianowicie, kiedy derywacja zostaje zaakceptowana, wzmacnia siłę i 
żywotność uczuć które znajdują możliwość wyrazu.   

 

 

„System społeczny i historia”. 

Wg niektórych komentatorów jest to najważniejsza część socjologii Pareto: 
System społeczny tworzą powiązane „molekuły” – jednostki. 

a)  Równowaga systemu społecznego: 

System społeczny wypełniony jest przez trwałą „substancję”.  
Poza  stosunkowo  niewielką  sferą  działań  logicznych  nie  istnieje  żaden  postęp  czy  rozwój.  Zmiana  ma 
charakter falowy i polega w istocie na oscylacjach wokół pewnego stałego punktu równowagi – X. 

b)  Heterogeniczność systemu społecznego. 

System społeczny to dla Pareto –  „jedność przeciwieństw”.  
Z życia społecznego nie da się wyeliminować konfliktu i walki. „Walka o byt lub dobrobyt jest w świecie 
istot  żywych  zjawiskiem  powszechnym  i  wszystko,  cokolwiek  o  niej  wiemy  składnia  nas  do  poglądu,  że 
stanowi ona jedną z najpotężniejszych sił zachowania i poprawienia gatunku.” 
U podłoża konfliktów i podziałów (gł. Podział na elity i masę) znajduje się naturalna nierówność ludzi oraz 
ich niezmienna psychika.  
Nie  jest  możliwa  realokacja  zasobów  powiększająca  dobrobyt  którejkolwiek  jednostki  bez  jednoczesnego 
zmniejszenia dobrobytu innej jednostki.  
Vilfredo Pareto był również twórcą tzw. „teorii krążenia elit” czyli bezustannej wymiany opozycji i koalicji 
za sprawą chwilowego „wypalenia się” jednej ze stron po walce o pokonanie drugiej. 

 
23.  SOCJOLOGIZM  JAKO  PERSPEKTYWA  TEORETYCZNA:  PRZEDMIOT  SOCJOLOGII.  JEDNOSTKA  A 
SPOŁECZEŃSTWO. 
 
Zwolennicy socjologizmu domagali się czegoś więcej niż przyznania socjologii prawa do samodzielnego bytu, według 
nich  powinna  ona  stać  się  nową  królowa  nauk  o  człowieku,  mistrzynią  filozofii,  nauki  o  moralności,  historiografii, 
prawoznawstwa, nauki o polityce, teorii sztuki itd. Nowe idee kierowane głównie przeciwko psychologizmowi. 
Słownikowe określenie socjologizmu: 
„...teoria, według której socjologia(1) wystarcza, aby wyjaśnić fakty społeczne. W  szczególności nie musi ona uciekać 
się do pomocy psychologii...(2)lub nawet tylko ona jest w stanie rozwiązać problemy filozoficzne i moralne” 
                                               POJĘCIE SOCJOLOGIZMU  
Dwojaki sens socjologizmu: 
1.  Określona  teoria  socjologiczna,  związana  z  zespołem  „zasad  metody  socjologicznej”  i  zawierająca  pouczenia 

dotyczące tego, jak zjawiska społeczne winny być badane i wyjaśniane. 

2.  Także  doktryna  filozoficzna  roszcząca  sobie  prawo  do  wypowiadania  się  o  sprawach,  których  nie  zaliczmy  do 

socjologii.  

Terminu socjologizm najczęściej używa się w odniesieniu do Durkheima ( najpełniejsze rozwinięcie teorii)  i do jego 
szkoły  ,  Sorokin  zalicza  zaś  do  szkoły  socjologistycznej  również  Cooleya,  Marksa,  niemieckich  formalistów,  uważa 
bowiem , że    łączy  ich uznanie zjawisk społecznych  za rzeczywistość sui generis , połączone to było z  niechęcią do 
psychologistycznego redukcjonizmu.  
Socjologizm  był  jednym  z  wytworów  coraz  bardziej  powszechnego  pod  koniec  XIX  w.  dążenia  do  zaznaczania 
swoistości przedmiotu badań socjologii, a także uwolnienia jej od skrajności pozytywistycznego naturalizmu.  
Zadatki socjologizmu występowały już u klasyków pozytywistycznego naturalizmu  
*U Comte’a były konsekwencją skrajnego antyindywidualizmu tego filozofa 
*U Spencera tkwiły implicite w pojęciu społeczeństwa jako organizmu i ewolucji ponadorganicznej. 
Do  prehistorii  socjologizmu  należą  także  wszystkie  koncepcje  antyatomistyczne    społeczeństwo  stanowi 
rzeczywistość nieredukowalną  do swych części składowych  i w stosunku do nich pierwotną , nadrzędną. 
Socjologizm to cały zespół twierdzeń i założeń , które we wcześniejszych koncepcjach realistycznych bądź w ogóle nie 
występowały , bądź też były w nich zawarte jedynie implicite . Wyrasta on na gruncie pozytywistycznego naturalizmu. 
 
SOCJOLOGISTYCZNY NATURALIZM  
Socjologizm  stanowi  odgałęzienie  socjologii  pozytywistycznej.  Deklarując  brak  zainteresowania  dla  filozofii  i 
„metafizycznych sporów , socjologiści uważali główne założenia pozytywizmu za dobrze ugruntowane w działalności 
poznawczej. W sporze z naturalistycznym dogmatyzmem  chodziło o znalezienie w granicach naturalizmu miejsca  dla 

naturalizmu socjologicznego, który  w faktach społecznych widzi fakty swoiste i stara się zdać z tej swoistości  sprawę, 
respektując ją w całej pełni. Problem polegał na tym aby wykluczyć z nauk społecznych praktykę wyjaśniania zjawisk 
społecznych    przez  aprioryczne  podciąganie  pod  jakieś  inne  kategorie  zjawisk.  Fakty  społeczne  podlegają  ogólnym 
prawą, ale posiadają także swoiste cechy, które może ujawnić  tylko ich metodyczne badanie. 
 
SWOISTOŚĆ RZECZYWISTOŚCI SPOŁECZNEJ  
Socjologizm zakładał, że zjawiska społeczne stanowią odrębną klasę zjawisk przyrodniczych, która jedynie w bardzo 
ograniczonej  mierze  może  być  wyjaśniana    przez  powołanie  się  na  wiedze  o  innych  ich  klasach  .  Jeżeli  synteza  sui 
generis  ,  jaką  jest  wszelkie  społeczeństwo,  wyłania  nowe  zjawiska,  odmienne  od  tych  ,  które  zachodzą  w 
świadomościach samotnych, trzeba tez przyjąć , ze te swoiste fakty tkwią w wytwarzającym je społeczeństwie (nie w 
jego  częściach,  członkach).  W  tym  sensie  zjawiska  społeczne  są  zew.  wobec  świadomości  indywidualnych 
rozpatrywanych  jako  takie.  Bez  popadnięcia  w  sprzeczność    nie  można  tych  cech  sprowadzić  do  elementów 
składowych, ponieważ ex definitione zakładają one cos innego, niż to, co zawierają te elementy. Fakty społeczne różnią 
się od psychicznych 
-  ilościowo 
-  mają inne podłoże 
-  zachodzą w innym środowisku 
-  zależą od innych warunków 
 
Socjologiści  
-  dążą do wytyczenia granicy miedzy zjawiskami życia jednostkowego a zbiorowego 
-  dążą  do  wykazania  że  z  wiedzy  o  tych  pierwszych  nie  da  się  wydedukować  żadnej  spolegliwej  wiedzy  o  tych 

drugich 

-  zakładają podział rzeczywistości ludzkiej na 2 kategorie faktów, z której każda musi być badana na swój sposób. 
Socjologizm jest skrajnym redukcjonizmem. 
AUTONOMIA I SAMOWYSTARCZALNOŚĆ 
Dominujący pogląd o tym ze socjologia powinna być nauka samodzielna w szczególności musi być niezależna od tych 
nauk,  których  zainteresowania  ograniczają  się  jednostek  ludzkich  ‘w  izolacji’.  Socjologizm  zwracał  się    przeciwko 
wykorzystywaniu  twierdzeń  psychologicznych  do  wyjaśniania  procesów  życia  zbiorowego.  Był  również  przeciwny 
wszelki  odmianom biologizmu, w tej mierze w jakiej pojmowano biologie jako naukę o organizmach indywidualnych. 
Krytykował on również ekonomię polityczną, liberalizm. 
Skoro  rzeczywistość  społeczna    jest  czymś  swoistym  i  jakościowo  różnym  od    rzeczywistości  indywidualnej, 
socjologia  ma  swój  własny  przedmiot  badań,  jej  sukces  zależy  od  tego  w  jakim  stopniu  potrafi  się  uniezależnić  od 
innych nauk i traktować ten przedmiot bez przyjętych od nich ‘dogmatów’ 
Socjologia  może  korzystać  z  przykładów  stosowanych  w  innych  naukach  lecz  nie  może  rozwiązywać  swych 
problemów przy pomocy sformułowanych przez nie twierdzeń. 
SOCJOLOGIA JAKO PODSTAWOWA NAUKA SPOŁECZNA 
Socjologizm  starał  się  przyporządkować  sobie  te  dyscypliny,  które  zajmują  się  takimi  lub  innymi  fragmentami 
rzeczywistości społecznej-„socjologiczny imperializm” 
Jedną z cnót socjologii widziano w upowszechnianiu świadomości, ze te fakty społeczne badane przez różne nauki są 
ze sobą ściśle powiązane. Wszystkie nauki, których przedmiotem są zjawiska tego samego rodzaju, musza stosować te 
sama metodę. U jej podstawy leży to ze wszystkie zjawiska -religijne, prawne, moralne, ekonomiczne należy traktować 
zgodnie  z  ich  charakterem  faktów  społecznych.  Opisując  je  lub  wyjaśniając  musimy  odnosić  się  do  określonego 
środowiska społecznego, do określonego typu społeczeństwa, szukając podstawowych przyczyn rozważanego zjawiska 
a zasadniczych cechach takiego typu. 
PRZEZWYCIĘŻENIE EWOLUCJONIZMU 
Socjologizm  oznaczał  się  w  większym  lub  mniejszym  stopniu  odejście  od  ewolucjonizmu.  Problematyka  rozwoju 
społecznego przestaje być ośrodkiem zainteresowania socjologii, która skupia swa uwagę na trwałych i powtarzanych 
związkach między faktami społecznymi, na typach społecznych itd. Miejsce ewolucjonistycznych schematów zajmują 
badania porównawcze. Źródła socjologistycznego ewolucjonizmu były wielorakie ale najważniejsze to to o odrzuceniu 
założenia o jedności natury ludzkiej, grającego taką role w klasycznym ewolucjonizmie. 
 
 24. LUDWIK  GUMPLOWICZ      (*1838 - †1909) 
 
-pochodzenie polsko-żydowskie 
-wykładał prawo na uniwersytecie w Graz (Austro-Węgry) 
-publikował w języku niemieckim 

 
Socjologia dla Gumplowicza: 

-  Jako jeden z pierwszych osiągnął pełną emancypację socjologii od nauk niespołecznych   przez położenie nacisku 

na  to  że  zjawiska  społeczne  są  swoiste  i  mogą  być  zrozumiane  tylko  przez  odwołanie  się  do  społecznych 
przyczyn.  

-  Zadaniem socjologii jest wykrywanie przyrodniczych praw życia społecznego, problemem zgoła kluczowym była 

dla niego odmienność zjawisk społecznych od przyrodniczych.  

-  Zadaniem  socjologii  okazuje  się  w  związku  z  tym  poznanie  praw  czysto  społecznych  czy  też  wyłącznie 

społecznych, które wynikają z zastosowania praw ogólnych do szczególnej natury zjawisk społecznych.  

 
Proces społeczny jest procesem naturalnym 

sui generis , toteż jego prawa nie mogą być dedukowane z praw odkrytych 

przez  badaczy  innych  dziedzin,  lecz  muszą  być  odkrywane  drogą  nieuprzedzonego  badania  swoistej  rzeczywistości 
społecznej.  

-  Socjologia  nie  jest  bowiem  i  nie  może  być  nauką  o  człowieku  indywidualnym,  socjologia  ma  badać  grupy 

społeczne, a nie jednostki, te bowiem w życiu społecznym się nie liczą.  

-  Socjologia jest nauką o grupach. 

 
Hipoteza  Wieloplemienności  –  ludzkość  nie  wywodzi  się  z  jednego  pnia  i  na  skutek  tego  stanowi  nie  jedną  całość, 
lecz  konglomerat  heterogenicznych  grup  mających  odrębna  genezę  i  charakter.  Hipotezę  tą  uważał  za  jedno  z 
największych  swoich  osiągnięć,  według  niego  była  to  droga  do  uczynienia  grup  i  walki  między  nimi  podstawowym 
datum socjologii.  

-  Pisał  –  „Trzeba  przyjąć  ludzkość  za  ogół  niezliczonych  różnorodnych  grup  społecznych,  narodów, 

szczepów, hord itp.” 

-  Podziały i antagonizmy wewnątrz ludzkości istnieją od początku świata. Zależało mu na tym aby dzięki założeniu 

pierwotnej  wieloplemienności  ostatecznie  przezwyciężyć  z  jednej  strony  fikcje  jednostki,  której  istnienie 
poprzedza istnienie społeczeństwa, z drugiej strony fikcje społeczeństwa jako organizmu.  

-  Wszystkie  społeczeństwa  historyczne  były  i  są  niejednorodne  i  wewnętrznie  rozbite,  powstawały  zawsze  jako 

rezultat  łączenia  się  wrogich  grup,  z  których  każda  usiłowała  podporządkować  sobie  pozostałe.  Dlatego 
przedmiotem socjologii są grupy społeczne w procesie wzajemnego oddziaływania.  

-  Proces Społeczny odbywa się wszędzie tam gdzie dwie lub więcej grup wchodzi z sobą w styczność, wstępuje w 

zakres  wzajemnego  oddziaływania,  główną  siłą  tego  procesu  jest  grupowy  egoizm.  W  toku  tego  procesu 
kształtuje się dopiero jednostka ludzka i przez ten proces jest determinowana. 

 
Koncepcja Rasy   
Gumplowicz posługiwał się niefortunnym terminem „rasa”, który mógł być rozumiany na dwa sposoby – (1)bądź jako 
dość luźne określenie każdej wielkiej grupy ludzkiej, która pod jakimiś istotnymi względami różni się od innych takich 
grup, (2)bądź też jako zbiór ludzi połączonych „więzami krwi”- tak rozumiana rasa stała się głównym hasłem ideologii 
rasistowskiej,  z  którą  Gumplowicz  nie  miał  nic  wspólnego.  Pisał  „zarzuciłem  czysto  antropologiczne  pojęcie  rasy  i 
stosuje ten termin do grup społecznych, które tworzą jedność nie antropologiczną lecz społeczną.” 

-  Rasa  nie  jest  produktem  samego  procesu  fizjologicznego  lecz  jest  produktem  procesu  historycznego,  który  w 

istocie rzeczy jest również procesem naturalnym.  

-  Rasa  stałą  się  poprzez  rozwój  społeczny  na  przestrzeni  dziejów  wyłaniającą  się  jednością,  która  swój  punkt 

wyjściowy  znajduje  w  elementach  duchowych  (język,  religia,  obyczaje  prawo,  kultura  etc.)  i  dopiero  z  tym 
dochodzi do najpotężniejszego elementu fizycznego, do istotnego spoiwa, które łączy do – „jedności krwi”. 

-  Kultura jest zatem zasadniczym czynnikiem formowania się rasy, musimy zatem pamiętać że właściwie chodzi o 

grupę  etniczną  lub  narodową,  albo  nawet  o  grupę  religijną,  kastę  a  nawet  klasę  ekonomiczną,  i  tylko  na 
najniższym szczeblu rozwoju społecznego – hordę.  

-  Jednym z podstawowych procesów społecznych  jest amalgamacja, czyli  łączenie się ras, wytwarzające „więzy 

historyczne”, których wynikiem staje się dopiero z czasem „wspólny obieg krwi”. Gumplowicz zakładał nie tylko 
trwały  podział  ludzkości  na  „rasy”  lecz  również  nieusuwalny  antagonizm  między  nimi.  Solidarności  w  obrębie 
jednej grupy towarzyszy zawsze wrogość do innych grup.  

-  Z  walki  między  grupami  (rasami)  wyprowadzał  Gumplowicz  wszystkie  najważniejsze  instytucje  społeczne  w 

szczególności zaś państwo.  

-  Historia  nie  daje  żadnego  innego  przykładu  powstania  państwa  inaczej  jak  przez  akt  gwałtu  jednego  plemienia 

przeciwko drugiemu. Państwo nie powstaje ze świadomego dążenia do pomyślności ogólnej czy sprawiedliwości, 
jest  narzędziem  panowania  silnych  nad  słabymi.  Z  przemocy  rodzi  się  wszakże  nie  tylko  wymuszone 
posłuszeństwo  pokonanych,  lecz  również  kultura,  która  wpływa  ujednostajniająco  na  różnorodne  żywioły 

społeczne  państwa  i  przetwarza  z  czasem  różnorodne    części  składowe  ludu  na  naród  jednolity.  Ale  mimo 
postępów tej amalgamacji ludność państwa pozostaje bardziej lub mniej zróżnicowana, gdyż pierwotne podziały 
„rasowe” trwają w postaci różnic stanowych, kastowych i klasowych. 

 
Gumplowicz  to  najbardziej  wpływowy  przedstawiciel  darwinizmu  społecznego,  jednak  należy  zaznaczyć  że  od 
Darwina przejął tylko ogólną tezę o powszechności walki w przyrodzie. 

-  Rdzeniem  jego  systemu  było  przekonanie,  że  społeczna  i  kulturowa  ewolucja  jest  w  całości      rezultatem  walki 

grup społecznych, wojny między grupami, będącej społecznym   odpowiednikiem walki o byt i utrzymywania się 
przy życiu najlepiej przystosowanych. 

-  dwa założenia: 

1. 

istniała i istnieje przyrodzona, śmiertelna nienawiść między grupami, ludami, 

2. 

wieloplemienne pochodzenie ludzkości. 

 
Proces Historyczny: 

-  Na  początku  procesu  historycznego  rozwoju  społeczeństwa  i  państwa  istniała  pokaźna  ilość  małych  grup 

społecznych, czyli hord, których członkowie złączeni węzłami krwi i wspólnotą interesów ekonomicznych żyli w 
bezładzie płciowym i byli równi pod względem społecznym. 

-  Ta  pierwiastkowa  epoka  ewolucji  społecznej  została  przerwana  przez  nastanie  wojen  i  konfliktów 

międzygrupowych, które zapoczątkowały wieczny, nigdy nie kończący się proces konfliktów społecznych. 

-  Podstawowym motywem podbojów w historii była chęć poprawienia swego ekonomicznego stanu posiadania. 
-  Z biegiem czasu kiedy to rzeż przekształciła się w niewolnictwo i wyzysk ekonomiczny, w ewolucji społecznej 

nastąpiła zasadnicza  zmiana - w tym procesie opanowywania  jednej grupy przez drugą, tkwi  zaczątek władzy  i 
państwa.  

-  Państwo jest wytworem natury, podlega prawom natury i jest przez nie kierowane. 
-  Nie istniało państwo, które by nie powstało w wyniku podboju jednego plemienia przez  drugie.  
-  Z  chwilą  gdy  grupa  zdobywców  ustanowiła  pierwsze  stosunki  polityczne,  polegające  na  wyzysku  ujarzmionej 

większości  przez  panującą  mniejszość,  konflikt  społeczny  przekształcił  się  z  zewnętrznego  starcia  między 
grupami - w walkę klas wewnątrz państwa. 

-  Klasa panująca szybko doszła do przekonania, że o wiele łatwiej jest utrzymywać i rozszerzać władzę za pomącą 

opartych  na  przymusie  instytucji  politycznych  i  prawnych;  zyskawszy  nad  nimi  kontrolę  można  kształtować 
politykę państwa i sprzyjać swym interesom. 

 
25. DURKHEIM I JEGO SZKOŁA; 

DURKHEIMOWSKA 

TEORIA POZNANIA: 

PRZEDSTAWIENIA 

ZBIOROWE I ICH ŹRÓDŁA. POJĘCIE FAKTU SPOŁECZNEGO, CZŁOWIEKA ROZDWOJONEGO, NOMII I 
ANOMII, SOLIDARNOŚCI MECHANICZNEJ I ORGANICZNEJ. 
 
Emile Durkheim (1858-1917)- profesor socjologii w  Bordeaux, a później  na paryskiej Sorbonie.  Autor klasycznych: 
„Zasada  metody  socjologicznej”  (1895r.),  „O  podziale  pracy  społecznej”  (1893r.),  „Elementarne  formy  życia 
religijnego. System totemiczny w Australii” (1912r.). Obok Webera jeden z klasyków całej dyscypliny, stworzył teorię 
socjologiczną, która potrafił  zastosować w badaniach empirycznych, twórca jednej z  nielicznych  szkół  naukowych w 
socjologii.  Twórczość  Durkheima,  mimo  że  bardzo  nowatorska,  była  jednak  silna  osadzona  we  wcześniejszej  myśli 
społecznej,  np.  Monteskiusza,  czy  Rousseau.  Była  także  dialogiem  z  najsilniejszymi,  współczesnymi  mu  doktrynami 
politycznymi, jak konserwatyzm, socjalizm i liberalizm. Podobna niezależność zachowywał względem popularnych w 
jego czasach teorii naukowych, choć tez do nich nawiązywał. Wynikało to z „konieczności zaczynania od początku”, z 
pominięciem przyjętych bezkrytycznie mniemań. 
 
Szkoła  durkheimowska-  samo  zjawisko  szkoły  naukowej  w  socjologii  jest  niezwykle  rzadkie,  obok  szkoły 
durkheimowskiej historia socjologii wyróżnia jedynie szkołę Parka. 
Nazywana  jest  tez  francuską  szkołą  socjologiczną  i  skupiła  badaczy  stosujących  założenia  Durkheima  w  wielu 
dziedzinach życia społecznego, rozwijając ją i modyfikując. Szkoła ta zdobyła we Francji dominacją trwającą aż do II 
Wojny Światowej. 
Okoliczności sprzyjające powstaniu szkoły durkheimowskiej: 

-  socjologia  Durkheima  nie  stworzyła  zamkniętego  systemu,  była  raczej  zespołem  problemów,  propozycji,  które 

nadawały się nawet do zastosowania w odległych dziedzinach, niż czynił to Durkheim. 

-  sprzyjała  także  sytuacja,  która  dla  wielu  była  kryzysową  i  wymagała  znalezienia  nowych  środków  działania,  a 

program Durkheima był pod tym względem bardzo atrakcyjny. 

-  Wg  Cosera  znaczenia  miało  także  to,  że  D.  starał  się  uprawomocnić  socjologię  także  za  pomocą  taktyki 

organizacyjnej,  dzięki  czemu  jego  uczniowie  zyskali  możliwość  robienia  kariery  akademickiej,  ale  przede 
wszystkim  dzięki pismu „L’annee sociologue” (wydawane w latach 1896-1913 i 1923-1924) 
  czasopismo to z czasem stało się czymś na kształt instytutu badawczego, wytworzyła się wokół niego grupa 

pod patronatem Durkheima, 

  Członków zespołu redakcyjnego łączyła jedność w sprawach zasadniczych, różnice dotyczyły zainteresowań i 

kompetencji,  

  Do współpracowników pisma nie tylko profesjonalni należeli  socjologowie, lecz tez przedstawiciele innych 

dyscyplin, jak ekonomista Francois Simiand,  

  Dla  twórców  L’annee  sociologue  celem  było  zachowanie  socjologii  jako  nauki  teoretycznej,  wyjaśnianie 

funkcjonowania społeczeństwa jako całości, której żadnej części nie da się zrozumieć w oderwaniu od reszty,  

  Strategia  L’annee  sociologue  polegała  na  kumulowaniu  wyników  badań  szczegółowych,  prowadzonych  wg 

jednolitego planu. Zakładała ona obowiązek rzeczowej oceny całego dorobku nauk społecznych. 

Najbardziej  znani  uczeni  związani  ze  szkołą  durkheimowską  to:  Antoine  Meillet,  Celestin  Bougle,  Henri  Hubert, 
Marcel  Mauss,  Maurice  Halbwachs  i  inni.  Z  polskich  klasyków  socjologii  do  tej  szkoły  zaliczany  jest  Stefan 
Czarnowski. 
 
Durkheimowska teoria poznania: naukowe poznanie wg Durkheima powinno być wolne od wszelkich praenotiones, 
bez  żadnych  przesadów,  czy  wiedzy  potocznej  dotyczących  obiektu  poznania.  Stąd  postulat  by  traktować  fakty 
społeczne  jak  rzeczy,  o  których  nic  się  nie  wie.  Twórczość  Durkheima  polegała  na  ciągłym  dialogu  z  wszystkimi 
ówczesnymi  doktrynami,  któremu  towarzyszyła  praca  nad  tworzeniem  „naukowego  racjonalizmu”,  który  pozwoliłby 
rozwiązać problemy praktyczne lepiej niż wcześniejsze doktryny socjologiczne. 
Durkheim przykładał też dużą wagę do stosowania „metody socjologicznej”. 
 
Fakty  społeczne:  Durkheim  zapewniał,  że  nie  przesadza  jaka  jest  istota  faktów  społecznych,  a  jedynie  proponuje 
zajęcie  wobec  nich  „odpowiedniej  postawy  myślowej”,  polegającej  na  traktowaniu  ich  jak  rzeczy,  o  których  nie 
wiadomo  niczego  pewnego.  Socjolog  badający  fakty  społeczne  powinien  podchodzić  do  nich,  wyzbywając  się 
wyobrażeń przyjętych bezkrytycznie z potocznego myślenia. Był to postulat również metodologiczny (metodologiczna 
niewiedza).  Chodziło  o  znalezienie  punktu,  od  którego  można  budować  pewną  wiedzę  na  dany  temat,  miała  być  to 
empiria. Takie założenie przyjmowało, ze badacz znajduje się w obliczu faktów o których nic nie wie (np. nie wie co to 
przestępstwo,  ale  stwierdza,  ze  w  każdym  społeczeństwie  pewne  czyny  są  potępiane  a  inne  nagradzane  itp.).  Takie 
założenie próbowało wyeliminować z nauki wszelkie pozaempiryczne założenia. 
 

Poza tym takie traktowanie faktów społecznych, narzucało podejście do nich jak do czegoś „zewnętrznego”, czyli 

niemożliwe jest poznanie introspekcyjne. Durkheim traktował je jako cos przeciwnego idei. 
Definicja faktu społecznego Durkheima: „Jest faktem społecznym wszelki sposób robienia, utrwalony lub nie, zdolny 
do  wywierania  na  jednostkę  zewnętrznego  przymusu;”  oraz  „taki,  który  jest  w  danym  społeczeństwie  powszechny, 
mając jednak własną egzystencję, niezależną od jednostkowych manifestacji.” 
 
Człowiek  rozdwojony:  „homo  duplex”-  człowiek  cechuje  się  dwoistością,  która  znalazła  wyraz  w  systemach 
religijnych, moralnych etc., przedstawiających go jako istotę rozdarta między zmysły i rozum. Z jednej strony znajdują 
się  doświadczenia  zmysłowe,  instynkty  związane  z  fizycznymi  potrzebami,  a  z  drugiej  strony  myślenie  pojęciowe, 
moralność,  religia,  czyli  to  co  jest  dzielone  z  innymi  ludźmi.  Te  dwa  aspekty  nazywane  są  m.in.:  egoistycznym  i 
altruistycznym,  osobowym  i  bezosobowym.  Wg  Durkheima  występuje  miedzy  nimi  antagonizm.  Postępowanie 
moralne kłóci się z jednostkowym interesem itd. Próbując zrozumieć jak możliwe jest połączenie tych dwóch, różnych 
części  natury,  zainteresował  się  religią,  gdyż  dzięki  niej  pojawia  się  w  ludzkim  życiu  doświadczenie  czegoś,  co 
przekracza zmysłowe doświadczenie. Pojawia się sfera sacrum. W przeciwieństwie do społeczeństw zwierzęcych, społ. 
ludzkie to takie, gdzie „pewne sposoby działania są narzucane jednostce z zewnątrz, dołączają do jej własnej natury. 
 
Pojęcie  nomii  i  anomii:  Pojęcia  te  również  wywodzą  się  z  badań  Durkheima  nad  religią  oraz  samobójstwami.  D.  na 
ich podstawie doszedł do wniosku, że jednostka bez moralnego oparcia w grupie traci zdolność do normalnego życia, a 
społeczeństwo  traci  zdolność  do  kontroli  i  opieki  ad  jednostką  stoi  u  progu  rozkładu,  ten  stan  nazwał  anomią  (jej 
przeciwieństwem  jest  nomia).  We  współczesnych  mu  czasach  widział  niebezpieczeństwo  w  braku  reglamentacji 
działalności  gospodarczej  i  podziale  klasowym  społeczeństwa,  co  uniemożliwiać  miało  zharmonizowanie  funkcji 
społeczeństwa, a to prowadziło do prawnej i moralnej anomii. Durkheim uważał, że rolę która pełniła niegdyś religia 
miało  przejąć  państwo,  jednak  „stało  się  sługa  gospodarki.”  Anomia  jest  jedna  z  przyczyn  samobójstw,  gdyż 
działalności jednostek brakuje regulacji, co jest źródłem cierpienia. 

 
Solidarność  mechaniczna  i  organiczna:  Społeczeństwo  wg  Durkheima  jest  siłą  czyniącą  jednostkę  w  pełni 
człowiekiem. Wiązało się to z teorią solidarności (więzi społecznej). Jej mierzenie jest możliwe jedynie przy pomocy 
zewnętrznego, obiektywnego  wskaźnika,  Durkheim  uznał  za  taki  wskaźnik  prawo  i  wyróżnił  dwa  rodzaje  przepisów 
prawnych. W różnych społeczeństwach występuje albo przewaga prawa „kooperacyjnego” (zobowiązujące winnego do 
naprawienia  szkody),  albo  prawo  karne,  „represyjne”  (kara  dla  każdego,  kto  przekroczy  przepisy).  Różnica  między 
nimi  dotyczy  tego,  że  jedno  odnosi  się  do  pogwałcenia  ogólnie  przyjętych  norm,  wartości,  a  drugie  odnosi  się  do 
czynów  względem  jednostek.  Ta  różnica  zdaniem  D.  odpowiada  dwóm  rodzajom  społeczeństw,  solidarności 
społecznej: 

-  Społeczeństwo  o  przewadze  prawa  karnego,  czyli  pod  kontrola  zbiorowości  znajduje  się  całe  życie  jednostki, 

istnieje  względnie  jednolity  system  norm.  Zakres  świadomości  jednostkowej  =  zakres  świadomości  zbiorowej. 
Takie  społeczeństwo  cechuje  się  solidarnością  mechaniczną,  wynika  ona  z  podobieństwa  jednostek,  wspólnota 
dóbr, dominacja religii, podstawową cecha jednak jest brak podziału pracy. 

-  Społeczeństwo o przewadze prawa kooperacyjnego cechuje się zróżnicowanie w efekcie podziału pracy. Ludzie 

wierzą,  że  są  zróżnicowani  i  na  skutek  tego  są  sobie  nawzajem  potrzebni.  Dzięki  specjalizacji  kształtuje  się 
świadomość i solidarność organiczna.. Jest ona wprost proporcjonalna do stopnia zróżnicowania społeczeństwa. 
Takim społeczeństwem jest nowoczesne społeczeństwo przemysłowe. 

 

E. DURKHEIM („O podziale pracy społecznej”) 
 
Zespół wierzeń  i uczuć wspólny  kategoriom przeciętnych członków danego społeczeństwa tworzy  określony  system, 
który  żyje  własnym  życiem;  można  go  nazwać  świadomością  zbiorową  lub  świadomością  wspólną.  Jest  ona  z 
definicji rozproszona na całym obszarze społeczeństwa, ale posiada jednak specyficzne właściwości, które czynią z niej 
odrębną  rzeczywistość.  Jest  niezależna  od  szczególnych  warunków,  w  których  znajdują  się  jednostki;  jednostki 
przemijają, ona pozostaje. Jest taka sama na północy  i południu, w dużych  i  małych  miastach, u  ludzi wykonujących 
różne zawody. Nie ulega zmianie w każdym pokoleniu, ale łączy z sobą kolejne pokolenia. Jest czymś zupełnie innym 
niż  poszczególne  świadomości,  mimo  że  realizuje  się  tylko  przez  jednostki.  Stanowi  psychiczny  typ  społeczeństwa, 
typ,  który  ma  swoje  właściwości,  swoje  warunki  istnienia,  swój  sposób  rozwoju,  podobnie  jak  typy  indywidualne, 
chociaż  inaczej. Świadomość wspólna stanowi wytwór najbardziej podstawowych podobieństw społecznych, a rezul-
tatem jej jest podtrzymywanie spójności społecznej, będącej wynikiem tych podobieństw. 
 
Przestępstwo  powstaje  z  opozycji  między  jakimś  czynem  a  świadomością  zbiorową  (kiedy  jakiś  czyn  jest  z  ową 
świadomością  sprzeczny,  kiedy  uraża  silne  i  określone  stany  świadomości  zbiorowej).  Nie  należy  twierdzić,  że  jakiś 
czyn uraża świadomość wspólną, gdyż jest przestępczy, ale że jest przestępczy, ponieważ uraża świadomość wspólną. 
Nie,  że  go  potępiamy,  ponieważ  jest  przestępstwem,  ale  jest  przestępstwem  dlatego,  że  go  potępiamy.  Dlatego,  że 
jakieś  uczucie,  bez  względu  na  jego  pochodzenie  i  cel,  występuje  we  wszystkich  świadomościach  z  pewną  siłą  i 
określonością, każdy czyn, który je uraża, stanowi przestępstwo. Charakter społeczny reakcji karnej wynika ze społecz-
nego  charakteru  urażonych  uczuć.  Ponieważ  te  uczucia  występują  u  każdego  człowieka,  popełnione  przestępstwo 
wywołuje  u  wszystkich,  którzy  są  jego  świadkami  lub  o  nim  wiedzą,  tę  samą  odrazę.  Wszyscy  są  urażeni,  a  więc 
wszyscy stawiają czoło atakowi. Ponieważ to świadomość wspólna jest urażona, trzeba, aby to ona stawiała opór, a w 
konsekwencji, by opór był zbiorowy(jeśliby nie było tego oporu, znaczyłoby to, że ta wspólna świadomość nie jest tak 
naprawdę  wspólna  i  stworzyło  zagrożenie  dla  jej  istnienia  w  przyszłości)  Opór  jest  zorganizowany(coraz  bardziej 
rozszerzające  się  wzburzenie  popycha  gwałtownie  ku  sobie  wszystkich  gromadzących  się  i  łączy  ich  w  tym  samym 
miejscu - reakcje emocjonalne, których teatrem jest każda świadomość, bardziej sprzyjają jednoczeniu się; wzbudzone 
uczucia  są  bardzo  określone,  a  przez  to  jednorodne;  reakcje  uczestniczą  zatem  w  tej  jednorodności,  z  całkowitą 
naturalnością  zatracają  się  w  uczuciach,  zbiegają  się  z  nimi  w  jedną  wypadkową,  która  je  zastępuje  i  którą 
urzeczywistnia nie każdy odrębnie, lecz tak właśnie utworzone ciało społeczne). Władza reagowania, którą dysponują 
instytucje  rządowe,  gdy  tylko  się  ukonstytuują,  stanowi  jedynie  emanację  władzy,  która  rozproszona  jest  w 
społeczeństwie,  gdyż  z  niej  się  rodzi.  Jedna  jest  odbiciem  drugiej;  zakres  pierwszej  ulega  zmianie  tak,  jak  zakres 
drugiej. Ustanowienie tej władzy służy podtrzymywaniu świadomości wspólnej. 
 
Mamy w sobie dwie świadomości: pierwsza  zawiera charakteryzujące  nas stany osobiste, podczas gdy  stany drugiej 
świadomości są wspólne całemu społeczeństwu. Pierwsza reprezentuje wyłącznie naszą osobowość indywidualną i tę 
tworzy; druga reprezentuje typ zbiorowy i w konsekwencji — społeczeństwo, które bez niej nie istniałoby. Kiedy jeden 
ze  składników  tej  drugiej  świadomości  kieruje  naszym  postępowaniem,  działamy  nie  dla  naszego  interesu 
indywidualnego,  ale  dla  celów  zbiorowych.  Chociaż  różne,  obie  te  świadomości  są  ze  sobą  powiązane,  w  sumie 
bowiem mając jedno i to samo podłoże organiczne tworzą jedność. Są więc solidarne. Stąd wypływa solidarność sui 

generis, która zrodzona z podobieństw wiąże bezpośrednio jednostkę ze społeczeństwem – solidarność mechaniczna. 
Solidarność ta polega  nie tylko  na ogólnym  i  nieokreślonym powiązaniu  jednostki z grupą, ale także  na uzgadnianiu 
poszczególnych dążeń. Gdzie zaś naprawdę dążenia zbiorowe są takie same, przynoszą wszędzie takie same efekty. W 
konsekwencji za każdym razem, kiedy wchodzą w grę, ludzkie pragnienia spontanicznie i zbiorowo zmierzają w tym 
samym  kierunku.  Tę  solidarność  wyraża  prawo  represyjne  (prawo  karne  –  chroni  przed  najmniejszym  osłabieniem 
solidarności  społecznej,  zarazem  wymuszając  na  nas  minimum  podobieństw,  bez  których  jednostka  byłaby 
zagrożeniem dla jedności ciała społecznego). Solidarność społeczna istnieje dzięki temu, że pewne stany świadomości 
są wspólne wszystkim członkom danego społeczeństwa.  
 
Kara  -  Prawdziwa  jej  funkcja  polega  na  zachowaniu  nienaruszonej  spójności  społecznej  poprzez  podtrzymywanie 
świadomości wspólnej w całej  jej  witalności (tylko w stopniu  minimalnym służy zmianie postępowania winowajcy  i 
odstraszeniu jego potencjalnych naśladowców). Cel: Nie doprowadzić do rozluźnienia solidarności społecznej.  
 
Istnieją  słabsze  czy  też  bardziej  nieokreślone  stany  świadomości  zbiorowej,  które  przejawiają  się  za  pośrednictwem 
obyczajów,  opinii  publicznej  i  choć  nie  wiąże  się  z  nimi  żadna  sankcja  prawna,  przyczyniają  się  do  zapewnienia 
spójności społeczeństwa. 
 
Solidarność  organiczna-  jej  podstawą  jest  prawo  kooperacyjne;  wynika  z  podziału  pracy.  Podział  pracy  powoduje 
wzajemne  zależności  części  zbiorowości.  Zatem  solidarność  organiczna  łączy  ludzi  mocniej  niż  mechaniczna 
(mechaniczna opiera się na podobieństwach; tutaj więzi są tym silniejsze, 1).Im bardziej świadomość wspólna pokrywa 
się  ze  świadomością  indywidualną,  2).Im  większą  siłę  ma  solidarność,  3).  Im  praktyki  i  wierzenia  są  bardziej 
określone-tym mniej miejsca zostawiają na indywidualne różnice.). 
 
Prawo historyczne: Solidarność mechaniczna, która początkowo występuje sama lub prawie sama, stopniowo traci na 
znaczeniu i zaczyna przeważać solidarność organiczna. 
 
Dwa typy społeczne (typy idealne), odpowiadające dwóm rodzajom solidarności: 

1).  Odpowiadający  solidarności  mechanicznej  (społeczeństwo  jako  absolutnie  jednorodna  masa,  której  części  nie 

różniłyby się od siebie  i w konsekwencji pozbawione  byłyby uporządkowania;  społeczeństwo, któremu  brakowałoby 
zarówno określonej formy, jak i organizacji; byłaby to prawdziwa protoplazma społeczna, zarodek, z którego mogłyby 
wyłonić się wszystkie typy społeczne; proponujemy, aby tak opisaną zbiorowość nazwać hordą). 
2). Odpowiadający solidarności organicznej 
 
26. PRZEWRÓT ANTYPOZYTYWISTYCZNY: DILTHEY I RICKERT, STATUS NAUK O KULTURZE, POJĘCIE 
HISTORYZMU.     
 
Kolebka antypozytywizmu są Niemcy. Antypozytywizm - odwrót od jednostajności, ogólności wyrachowanej prostoty, 
wrażliwość  na  szczegół,  konkret,  niechęć  do  standaryzacji.  Szukanie  kolorytu  lokalnego,  staranie  o  odtworzenie  w 
wyobraźni  swoistego  życia  ludów  oddalonych  od  nas  w  przestrzeni,  czasie  i  stanu  kultury,  kult  indywidualności 
osobliwości i narodowości, pociąg do wszystkiego co tajemnicze, uczuciowe i oryginalne. 
 
POJĘCIE HISTORYZMU 
   Termin wieloznaczny 

1.  uwzględnienie w rozmyślaniach o człowieku i życiu społecznym kontekstu historycznego. O historyzmie mowa 

wtedy, gdy ktoś kwestionuje  możliwość wypowiadania twierdzeń, których prawdziwość byłaby  niezależna od 
warunków miejsca i czasu. 

2.  bywa też zorientowany na odkrywanie tzw. prawd historycznych i budowę uniwersalnych schematów rozwoju, 

w  innych  przypadkach  dąży  do  uchwycenia  tego  co  swoiste  dla  poszczególnych  epok  i  krajów,  dlatego 
rozróżniamy  historycyzm  i  historyzm. Przedstawicielami tego pierwszego był  Comte, Spencer, Marks, którzy 
nie mieli nic wspólnego z opisywanym historyzmem 

  
  „historyzm absolutny”(Topolski): 

-  żadnego faktu  ludzkiego świata nie da  się wytłumaczyć tak długo, jak długo będzie  się go traktować   jak coś 

niezmiennego i danego raz na zawsze, wszystko jest w toku stawania się, 

-  życie historyczne jako całość - przedmiot badań ma swoje miejsce w obrębie określonej przestrzeni, należy go 

ukazywać jako element całości (np. zjawiska ekonomiczne nie należy abstrahować  z całości życia społecznego 
tj. kultury, historii) 

-  podejście indywidualizujące (w opozycji do podejścia generalizującego, charakterystycznego dla naturalizmu) - 

odkrywanie jedynego w swoim rodzaju oblicza indywiduum: jednostki, narodu, epoki, czy państwa, 

-  humanistyka jako samowiedza – zatarcie między podmiotem a przedmiotem poznania społecznego oraz między 

świadomością  naukową a wiedzą potoczną, wiedza humanistyczna obciążona  jest wartościowaniem (poznanie 
człowieka  zakorzenione  jest  w  kulturze),  wiedza  społeczna  jest  samowiedzą  człowieka  należącego  do 
określonej epoki, kultury, grupy, 

-  celem rozumienia w wiedzy humanistycznej jest uchwycenie indywidualności historycznej, 
-  relatywizm historyczny - należy brać pod uwagę kontekst historyczny, 
-  odrzucenie antynaturalistycznej  formy nauki. 

 
Najwybitniejszym przedstawicielem omówionej wyżej formacji jest: WILHELM DILTHEY (1833-1911)  - filozofia 
rozumu historycznego 

-  Rozróżnia  dwa rodzaje nauk: nauki o przyrodzie i „nauki o duchu” (które odnoszą się do ludzkości: historia, 

ekonomia, prawo, polityka, badania religii, literatury, poezji, architektury, muzyki, filozofii, psychologia) 

-  Dilthey  uważał  iż  droga  do  poznania  systemu  społecznego  nie  prowadzi  przez  budowę  odrębnej  dyscypliny 

(socjologii),  która  czerpie  przykład  z  przyrodoznawstwa.  Proponuje  perspektywę  psychologii  historycznej 
(opisowej). Oznacza to dążenie do respektowania swoistości badanych zjawisk 

perspektywa psychologii historycznej: 

-  krytykuje socjologię za to, że sprowadza poznającą jednostkę ludzką do dyskursywnego rozumu 
-  w naukach    humanistycznych podmiot  i przedmiot badań  należą do tego samego świata, który  nie kieruje  się 

tylko rozumem, a jest on tylko jedną z sił życia 

-  w  koncepcji  Diltheya    najważniejszą  z  nauk  humanistycznych  była  psychologia.  Jednak  miała  to  być 

psychologia    zajmująca  się  historyczną  naturą  człowieka.  Chodziło  o  zrozumienie  czynów    ludzkich  w 
kontekście historycznie zmiennej kultury.  Przedmiotem zainteresowań miał być człowiek działający w historii 

-  jednostka  jest  podstawowym  elementem  składowym  historycznego  społeczeństwa.  Jest  zamkniętą  w  sobie 

całością 

-  historyczność życia psychicznego 
-  Dilthey potraktował psychologię jako naukę pomocną historii 
-  Uważał,  że  psychika  ludzka  ma  pewne  cechy  uniwersalne,  których  istnienie  pozwala  rozumieć  ludzi  innych 

kultur i epok, wiedza na temat tych cech nie jest wszakże wystarczająca. Jednostka to punkt, w którym krzyżują 
się różne systemy interakcji społecznej. Diltheya interesował człowiek w historii, kształtowany przez zmienne 
warunki społeczne 

obiektywizacje życia: 

-  Dilthey  wystrzegał  się  reifikowania  struktur  społecznych  i  przypisywania  im    egzystencji  niezależnej  od 

jednostek ludzkich. Miał tu na myśli  systemy kulturowe, (religia, sztuka, filozofia, nauka, prawo, gospodarka, 
język)  i  zewnętrzne  organizacje  społeczne  (rodzina,  państwo,  Kościół,  korporacje).  Wszystkie  organizacje 
społeczne  wyrastają  „z  żywego  układu  ludzkiej  psychiki,  tylko  więc  i  wyłącznie  na  jej  podstawie  mogą  być 
zrozumiane”.  Jednak  wyżej  wymienione  zjawiska  są  trwalsze    aniżeli  jednostki  i  mają  swój  własny  porządek 
wewnętrzny. 

-  Nauki humanistyczne nie znają jednostki izolowanej, każde uzewnętrznienie życia reprezentuje to , co wspólne  

dla wspólnoty w obrębie której porusz się jednostka.  

Idea rozumienia:  

-  Badacz  sam należy do badanego przez siebie świata.(Dlatego trudno mu posługiwać się metodą przyrodniczej 

obserwacji). Dilthey dopatruje się w tym wyższości humanistyki nad przyrodoznawstwem, które skazane jest na 
obserwowanie zjawisk, podczas  gdy humanistyka może docierać do tego  co za nimi ukryte.  

-  Rozumieć to odtworzyć w swoim wnętrzu obcą formę życia poprzez nasilenie lub osłabienie w sobie  pewnych 

procesów  psychicznych  .  postawić  się  na  miejscu  kogoś    innego  (ponieważ  jednostka  ludzka  posiada  pewne 
cechy uniwersalne, wspólne dla wszystkich). Następnie  należy umieścić dane  fakty w ramach szerszej całości 
tj. wiedzy którą już posiadamy. 

 

HEINRICH RICKERT (1863-1936) 

  nauki  przyrodnicze  generalizują  a  humanistyczne  indywidualizują.  Rickert  uznawał  że  różnica  między 

humanistyką  a  przyrodoznawstwem  polega  na  dwóch  różnych  punktach  widzenia,  przedmiot  badań  pozostaje 
bez zmian - rzeczywistość jest wieloaspektowa. 

  Rickerta  interesowało  tworzenie  pojęć  w  naukach,  konceptualizacja  rzeczywistości  empirycznej.  Pojęcia 

skupiają bowiem swoją uwagę na tym co indywidualne. W przeciwieństwie do Diltheya Rickert uznaje, że nie 
należy powoływać się w nauce na intuicję, wyraża w ten sposób sprzeciw wobec irracjonalności. 

  Wprowadził  pojęcie  „odniesienia  do  wartości”.  Kultura  to  sfera  wartości,  obejmuje  wszystko  co  człowiek 

wytwarza, działając zgodnie z podlegającymi wartościowaniu celami. Zakłada się istnienie realnie istniejących 
norm. 

 

       Kultura i wartości 

-  Nauki  o  kulturze  nie  powinny  być  ograniczone  do  badania  zdarzeń  psychicznych.  Rickert  przekłada  akcent  z 

tego  co  przeżywają  jednostki  na  to,  co  ma  dla  nich  znaczenie  (czyli  zostaje  w  uchwytnym  związku  z 
wartościami).  

-  Rickerta  obchodzi  to,  dzięki  jakim  wartościom  świat  ma  określoną  strukturę.  Każde  społeczeństwo,  epoka 

odznacza się swoistą konfiguracją wartości. 

-  Wartości,  do  których  odwołuje  się  historyk,  nie  są  jego  wartościami,  ale  lecz  wartościami  rzeczywiście 

obecnymi w procesie historycznym. 

 
27. SOCJOLOGIA ROZUMIEJĄCA  
 
FERDINAND  TOENNIES  –  PROBLEM  ŁADU  SPOŁECZNEGO  I  JEGO  ZWIĄZKU  Z  LUDZKĄ  WOLĄ. 
WSPÓLNOTA I STOWARZYSZENIE. 
 
Uczony,  który  odegrał  rolę  w  procesie  tworzenia  się  socjologii  w  Niemczech.  Jego  koncepcja  znajduje  się  między 
ewolucjonistycznymi doktrynami a nowoczesną socjologią analityczną. 
 
Rzeczywistość  społeczna  nie  istnieje  w  ten  sam  sposób  co  przyroda,  ponieważ  tworzy  ją  WOLA  jednostek,  czyli 
postaw  ludzi,  między  którymi  zachodzi  stosunek  społeczny.  Niemożliwe  jest  istnienie  społeczeństwa  bez  jednostek, 
które jego chcą, postrzegają i odczuwają. Natura człowieka posiada dwa rodzaje woli: 

-  ORGANICZNĄ:  płynącą  z  głębi  ludzkiej  psychiki.  Myśl  człowieka  związana  jest  z  uczuciami,  życiem  i 

doświadczeniem jednostki. Powoduje działania spontaniczne. Tworzy wspólnotę. 

-  ARBITRALNĄ:  poprzedza  ją  namysł,  jest  samodzielna,  niezwiązana  z  całościowym  życiem  jednostki. 

Powoduje  działania,  które  podejmuje  się  ze  względu  na  to,  że  są  najbardziej  skuteczne  w  osiągnięciu  celu.  Tworzy 
stowarzyszenie. 
 
Wola przyczynia się do powstawania stosunków społecznych. W zależności od jej rodzaju, może to być wspólnota lub 
stowarzyszenie. 

●  WSPÓLNOTA/  Gemeinschaft/  -  łączy  jednostki  na  zasadzie  naturalnej  i  spontanicznej  bliskości 

emocjonalnej  /np.  więzi  rodzinne/.  Ogarnia  wszystkie  dziedziny  życia  ludzi.  Czynnikiem  kontroli  są  zwyczaje  i 
tradycja. Jej podstawą jest własność zbiorowa. Istnieje dzięki wartościom. W niej mamy kontakt ze słowem i tradycją. 
To tradycyjna wieś, społeczeństwo pierwotne. Jest to typ  idealny, zespół wartości, które występują  i są  niezbędne w 
każdym  społeczeństwie.  Wraz  z  rozwojem  społeczeństw  ład  wspólnotowy  rozpada  się  i  zanika,  a  podmioty  tworzą 
stowarzyszenia. 

● STOWARZYSZENIE /Gesellschaft/ -  łączy  ludzi, którzy występują w określonych rolach  i dotyczy tylko 

jakiejś  części  osobowości.  Żeby  zaspokajać  egoistyczne  interesy  człowiek  wchodzi  w  interakcje  z  innymi.  W  grę 
wchodzi  wyrachowanie,  umowa  i  wymiana  korzyści.  Czynnikiem  kontroli  jest  opinia  publiczna  i  prawo.  Rządzi 
pieniądz i własność prywatna. To nowoczesne miasto. Jest grupą celową, która ma zaspokajać potrzeby. 
 
Nie ma ładu wspólnotowego lub zrzeszeniowego w czystej postaci. One wzajemnie się dopełniają. W społeczeństwie 
kapitalistycznym występuje ład zrzeszeniowy. Wspólnotowe związki są cząstkowe. Wspólnota nie jak się ujawnić. 
 
 
 
 
 
 
 
 

MAX  WEBER  –  PRZEDMIOT  SOCJOLOGII,  ZAŁOŻENIA  ONTYCZNE  DOTYCZĄCE  RZECZYWISTOŚCI 
SPOŁECZNEJ.  KATEGORIA  VERSTEHEN  I  JEJ  SENS  METODOLOGICZNY.  TYPY  IDEALNE  JAKO 
SPOSÓB  BADANIA  RZECZYWISTOŚCI.  WYJAŚNIANIE  PRZYCZYNOWE  A  WSPÓŁWYSTĘPOWANIE 
ZJAWISK.  TYPOLOGIA  DZIAŁAŃ,  RACJONALNOŚĆ  I  JEJ  ODMIANY.  PROCES  RACJONALIZACJI, 
ODCZAROWANIA  ŚWIATA.  STRUKTURA  SPOŁECZNA,  MORALNOŚĆ,  RELIGIA  A  STRUKTURY 
GOSPODARXCZE I POLITYCZNE. 
 
- historycyzm, nie ma stałego prawidła rozwoju społeczeństwa, filozofii dziejów ani niczego takiego, nauki społeczne 
nie są podobne do nauk przyrodniczych (antynaturalizm, antypozytywizm), poznanie ma charakter partykularny, a nie 
uniwersalny. Orzekać można tylko w kontekście kulturowym i historycznym a nie o rzeczach w ogóle. 
 
- założenie historycyzmu nie implikuje jednak relatywizmu poznawczego i chaosu świata społecznego. Może (i musi) 
istnieć  obiektywna  nauka  o  społeczeństwie,  na  podstawie  poprawnie  metodologicznego  dowodzenia,  które  jest 
prawidłowe nawet dla Chińczyka (a więc ahistoryczne i akulturowe).  
 
- od Rickerta zapożyczył odróżnienie  
Sądów wartościujących, które są niedopuszczalne dla naukowca, od  
Odniesienia do wartości, które jest konieczne aby móc z nieuporządkowanego strumienia zdarzeń wyłowić to, co jest 
istotne  dla  danego  społeczeństwa,  a  więc  umożliwia  dobór  problemów  badawczych.  Tu  jednak  udział  wartości  się 
kończy i zaczyna metoda naukowa. 
 
-  Typy  idealne  są  podstawowym  narzędziem  nauk  o  kulturze,  które  nie  mogą  formułować  uniwersalnych  praw.  Typ 
idealny  nie  istnieje  w  rzeczywistości  empirycznej,  nie  może  być  więc  fałszywy,  lub  prawdziwy.  Jest 
wyabstrahowaniem  pewnych  cech  wspólnych  dla  opisywanego  fragmentu  rzeczywistości  i  służy  porządkowaniu  jej 
oraz opisowi. Typy idealne ocenia się tylko z punktu widzenia ich użyteczności dla badań. Takimi typami idealnymi są 
np.  typ  działania  racjonalnego,  typ  władzy  charyzmatycznej,  typ  biurokracji.  Nie  istnieją  one  empirycznie  są 
kategoriami  służącymi  opisowi  świata,  nie  ma  władzy  mającej  wszystkie  cechy  typu  idealnego  władzy 
charyzmatycznej za to wszyscy władcy, których skłonni jesteśmy uznać za charyzmatycznych posiadali pewne cechy 
typu. 
 
Socjologia rozumiejąca  
Dwa typy rozumienia  
-  bezpośrednie  (właściwe  wszystkim  ludziom  pozwalające  rozumieć  treści  które  kultura  definiuje  jako oczywiste  jak 
uścisk dłoni, czy uśmiech).  
-  wyjaśniające  (właściwe  myśleniu  naukowemu,  więc  i  socjologii  rozumiejącej,  mające  odpowiadać  na  pytanie 
dlaczego? Odkrywanie przyczyn i motywów działań społecznych, nawet tych ukrytych dla samego aktora, rozumiane 
nie  psychologistycznie,  a  właśnie  społeczne  wnikające  w  kontekst  i  uwarunkowania  działania.  Nauki  o  kulturze 
powinny więc formułować hipotezy i wyjaśnienia jak nauki przyrodnicze, pamiętając jednak, że będą one nastręczały 
znacznie więcej trudności przy weryfikacji  właśnie rozumienie  istoty zjawisk pozwala odróżnić zwykłą koincydencję 
od zależności przyczynowej). 
 
Aktorem działań jest jednostka, a nie grupa: wyjaśnienia socjologiczne mają mówić dlaczego jednostka działa tak, a nie 
inaczej. Niepotrzebne jest pojęcie społeczeństwa. „Państwo”, „spółdzielnia”, czy „feudalizm” to kategorie określonych 
rodzajów zachowania jednostek.  
 
Działania  społeczne  NIE  WYNIKAJĄ  JEDNAK  Z  CECH  JEDNOSTKI  (to  róznica  miedzy  Weberem  a  dawniejszym 
nominalizmem),  z  jakichś  metafizycznych  założeń  o  jej  cechach  wrodzonych,  naturze  ludzkiej,  czy  z  wiedzy 
psychologicznej.  Działania  są  ukierunkowane  na  innych,  na  inne  jednostki  i  w  tym  sensie  są  kształtowane  przez 
kontekst społeczny/historyczny/kulturowy. 
 
Typ  idealny  działania  racjonalnego  –  stanowi  układ  odniesienia  do  analizy  wszelkich  działań  społecznych.  Nawet 
jeżeli działania ludzkie są nieracjonalne wygodniej je opisywać jako odstępstwo, zaburzenie reguły racjonalności, niż 
czynić z nieracjonalności regułę.  
 
Kwestia  współzależności  religii  i  ładu  społecznego  –  Weber  neguje  Marksa,  z  jego  założeniami  o  prostym 
zdeterminowaniu „nadbudowy” przez stosunki wytwórcze, ale nie stawia też tezy przeciwnej. Według niego i religia i 
organizacja  społeczna  to  strefy  względnie  autonomiczne,  mogące  na  siebie  wzajemnie  oddziaływać.  I  tak  etyka 

protestancka sprzyjała rozwojowi ducha kapitalizmu, nie oznacza to, że kapitalizm nie mógłby bez niej powstać, ani że 
była  ona  prostą  konsekwencją  kapitalizmu.  Weber  natomiast  wyjaśnia  fakty  kapitalistycznej  dominacji  protestantów 
nad  katolikami,  właśnie  tym,  że  pewne  tezy  etyki  tych  pierwszych  są  zbliżone  do  tego  co  nazywa  „duchem 
kapitalizmu”.  
 
I po ostatnie – Weber choć krytykował ewolucjonizm i w ogóle teorie uniwersalistyczne, zwolennikiem był zaś analizy 
partykularnych  procesów  i  przypadków  pokusił  się  jednak  o  wysunięcie  jednego  (przynajmniej)  twierdzenia,  które 
opisywać  by  miało  cały  rozwój  Cywilizacji  Zachodu.  Otóż  rozwój  tej,  ale  tylko  tej  cywilizacji  miałby  przebiegać 
według  prawidła  „odczarowywania  świata”.  Likwidacji  ulegają  mityczne  i  religijne  wyjaśnienia  ,  wszystko  jest 
poddawane  procesowi  racjonalizacji.  Rytm  natury  w  gospodarce  zastępuje  racjonalna  księgowość  panowanie 
charyzmatyczne  władcy  biurokracja,  itp.  itd.  Potwierdzenia  tej  tezy  Max  Weber  szuka  nawet  w  muzyce  i  sztukach 
plastycznych, które według niego zaczynają  być ujmowane w coraz bardziej racjonalnych/technicznych kategoriach  i 
poddają się kontroli rozumu (harmonie, nuty i takie tam.)     
 
 
Pojęcia Webera: (na marginesie niżej jest napisane, że Simmel to twórca socjologii formalnej, ano może i prawda to, 
bo  to  chronologicznie  jest  nie  bardzo  poukładane  i  poniższe  pojęcia  są  pojęciami  SOCJOGII  FORMALNEJ  MAXA 
WEBERA, który oprócz tego uprawiał oczywiście SOCJOLOGIĘ HISTORYCZNĄ)  
 
Wszystkie sprowadzają się do działań jednostek. 
 
Działanie  społeczne  –  czynność  zorientowana  na  przeszłe,  obecne  lub  spodziewane  działanie  innych  jednostek 
ludzkich. Dzieli się na: 
-  tradycjonalne  z  minimalnym  udziałem  racjonalności,  oparte  na  tradycyjnie  ustalonych  celach  i  środkach  działania, 
jednak jest świadome ponieważ dopuszcza dobór środków ze względu na ich potencjalną efektywność. 
- afektywne  bazujące  na emocjach  jednak  j.w.  jest świadome ponieważ dopuszcza dobór środków ze względu  na  ich 
potencjalną efektywność. 
-  wartościoworacjonlane  –  cele  określone  kulturowo  niemożliwe  do  zmodyfikowania,  dobór  środków  we  własnym 
zakresie. 
- celoworacjonalne – i cele i środki ustalane we własnym zakresie. 
Działanie społeczne jest jednokierunkowe potencjalnie może lecz nie musi wywołać odpowiedzi publiki. 
 
Stosunek społeczny -  to szereg wzajemnych oddziaływań. 
 
Instytucja – to utrwalony stosunek społeczny.  
 
Struktura  społeczna  –  ma  trzy  wymiary  ekonomiczny  (klasy),  kulturowy  (stany),  polityczny  (partie),  ma  charakter 
raczej  analityczny  i  nie  odzwierciedla  jak  marksowska  faktycznie  istniejących  części  społecznych  tylko  sztucznie 
utworzone zbiory jednostek. 
 
Klasa  –  zbiór  jednostek  mający  podobne  możliwości  pozyskania  dóbr  za  sprzedaż  swoich  umiejętności  (a  więc  nie 
posiadanie jak u Marksa, a zarobkowanie). Nie ma potencjalnej ani faktycznej świadomości społecznej, raczej nie ma 
wspólnych interesów bo konkuruje ze sobą na rynku pracy (inaczej niż u Marksa) 
 
Stan  –  jednostki  o  podobnym  stylu  konsumpcji  i  prestiżu,  są  bardziej  predestynowane  do  posiadania  wspólnych 
interesów niż klasa. 
 
Partia – jednostki o wspólnych interesach politycznych, partia raczej wyjątkowo niż zwykle reprezentuje interesy klasy 
bądź stanu. 
 
Typy  panowania  –  praktycznie  nigdy  nie  występują  w  rzeczywistości  jak  czyste  typy,  faktycznie  istniejąca  władza 
może zawierać elementy jednego, dwóch, bądź wszystkich typów panowania. 
- legalne (biurokracja), oparte na procedurach, stanowionych przepisach, władza oddzielona od jednostki.  
- tradycyjne, oparte na sile tradycji, scedowanej na konkretną jednostkę, bądź grupę.   
- charyzmatyczne, władza jest nierozerwalnie związana z osobą władcy, obdarzonego przez grupę charyzmą.    
 

GEORGE  SIMMEL  –  PRZEDMIOT  SOCJOLOGII,  SOCJOLOGIA  FORMALNA;  TREŚĆ  I  FORMA, 
INTERAKCJE  I  ICH  ZŁOZONOŚĆ  W  ZALEZNOŚCI  OD  LICZBY  UCZESTNIKÓW  I  ODLEGŁOŚCI  OSOBY 
OD 

GRUPY. 

WIELOPOZIOMOWOŚĆ 

RZECZYWISTOŚCI 

SPOŁECZNEJ, 

PROBLEM 

KULTURY 

SUBIEKTYWNEJ I KULTURY OBIEKTYWNEJ. 
 
Twórca socjologii formalnej /formalizmu socjologii/, opartej na gruncie socjologii niemieckiej. 
Zdaniem  Kimmla  zadania  socjologii  są  ograniczone,  więc  przedmiot  też  powinien  być  ograniczony.  Według  niego 
socjologia  nie  powinna  być  uprawiana  jako  nauka  o  społeczeństwie.  Wyróżnił  dwa  znaczenia  pojęcia  społeczeństwa 
.Jedno oznaczało zespół uspołecznionych jednostek, ukształtowanych jako społeczeństwo przez całość rzeczywistości 
historycznej.  Drugie  znaczenie  społeczeństwa  to  suma  form  stosunków  między  jednostkami,  dzięki  którym  są  one 
przekształcane w społeczeństwo w pierwszym znaczeniu słowa. 
Przedmiotem  socjologii  jest  wiec  społeczeństwo  jako  proces  wzajemnego  oddziaływania  pomiędzy  jednostkami. 
Pojęcie interakcji w socjologii jest pojęciem centralnym. 
 
Simmel przyjmuje, że istnieje nieuwarunkowana, płynna, zmienna rzeczywistość, która jest jak potok życia. Socjolog 
musi  wydobyć  z  niego  zdarzenia,  zjawiska  i  je  zinterpretować.  Musi  wyabstrahować  z  niego  formy  niezależne  od 
czasu,  przestrzeni,  struktur,  aby  stworzyć  pojęcia,  które  zakotwiczą  się  w  świadomości  i  będą  przedmiotem  analiz. 
Wprowadza porządek w potok życia, czyli formy stosunków społecznych. 
FORMA: w grupach, których cele są różne spotykamy pod względem formalnym identyczne sposoby odnoszenia się 
do siebie jednostek np.: stosunki podrzędności, nadrzędności, rywalizację, podział pracy. Formy w jakich realizują się 
cele  mogą  być  identyczne.  Jest  to  pojęcie  filozoficzne,  wskazuje  trwałe  elementy  w  zmiennej  rzeczywistości.  Formę 
wypełnia  TREŚĆ,  która  jest  zmienna  w  zależności  od  sytuacji  historycznej  lub  kulturowej.  Różna  treść  –  ten  sam 
stosunek.  Świat  składa  się  ze  zdarzeń,  działań,  a  ludzi  chcąc  sobie  uporządkować  go,  poradzić  z  nim,  ujmują  go  w 
pewne wzory, czyli formy. Pojęcie formy tak do końca nie jest jasne. Simmel czasami twierdził, że to co jest formą pod 
jednym względem, stanowi treść pod innym. 
 
INTERAKCJA  –  wzajemne  oddziaływanie,  intencjonalne  działanie  człowieka  nakierowane  na  inną  osobę,  które  ma 
wywołać odpowiedź, odpowiednią reakcję. Na nią ma wpływ liczebność i odległość osoby od grupy. 
Wyróżnił diadę i triadę, czyli grupę dwu i trzy osobową. Diada nie ma innego znaczenia poza tym, jaki ma dla dwóch 
tworzących ją osób. Nie ma struktury grupowej. Każda osoba zachowuje w znacznym stopniu swoją indywidualność. 
Jest to prosta relacja między dwiema osobami. Triada to nie tylko suma tworzących ją jednostek, ma swoją strukturę, 
która bywa zagrożeniem indywidualności jednostek. Grupa wywiera wpływ na uczestników zwiększa się liczba reakcji 
miedzy nimi. Ludzie mogą wpływać na siebie, manipulować sobą. Pojawiają Się nowe role społeczne. Trzecia osoba 
może być mediatorem w konfliktach lub spór wykorzystać w swoim interesie. 
W większej całości mniej liczy się podmiot. Jednostka znika, ważne są tylko interesy. Im większa całość, tym większa 
autonomia  i  wolność  jednostki.  Mała  grupa  może  bardziej  kontrolować  jej  uczestników.  Jednak  duże  społeczności 
zagrażają wolności jednostki. Masy ulegają dominacji jednej idei, podatne są na sugestie. 
Odległość także odgrywa rolę w interakcjach. Tą kwestię Simmel porusza w swoim eseju „Obcy”. Uczestnik interakcji 
znajduje  się  w  pewnej  odległości  od  grupy.  Nie  jest  ani  bliski  ani  odległy.  Jednak  ta  odległość  jest  na  tyle  duża,  że 
grupa nie może go wchłonąć, ani na tyle mała, że jednostka znajduje się w polu widzenia grupy. Ponieważ jest obcy 
członkom  grupy  łatwo  jest  się  mu  zwierzyć,  dzięki  czemu,  może  stać  się  naturalnym  człowiekiem.  Obcość  to 
kombinacją bliskości i odległości. 
 
Według Simmla rzeczywistość społeczna składa się z czterech płaszczyzn: 
- mikropoziom: dotyczy psychologicznych składników życia. 
- socjologiczne składniki stosunków interpersonalnych 
- makropoziom: struktura społecznego i kulturowego ducha współczesnych czasów 
- metafizyczne zasady życia 
Wyższe poziomy wyłaniają się z niższych 
W pierwszym poziomie zajmował się formami interakcji, typami ludzi w nich uczestniczących. Poziomowi drugiemu 
odpowiada  socjologia  ogólna  badająca  społeczne  i  kulturowe  wytwory  dziejów  ludzkich.  W  socjologii  filozoficznej 
/trzeci poziom/ zajmował się naturą i losem ludzkości. 
Sposób w jaki traktował wzajemne stosunki miedzy poziomami nadaje socjologii charakter dialektyczny. Potrafił ująć 
zjawisko w całym kontekście, stwierdzić co je wygenerowało i jakie będzie miało skutki. Dialektyczne myślenie widać 
w wypowiedziach o mentalności miast lub modzie. /Z jednej strony pozwala dostosować się do większości, z  drugiej 
podkreślić własną indywidualność, wyróżnić się./ 
 

KULTURA SUBIEKTYWNA to zdolność człowieka do wytarzania, przyswajania, kontrolowania elementów kultury 
obiektywnej.  KULTURA  OBIEKTYWNA  to  wytwór  ludzki:  sztuka,  nauka,  filozofia,  technika,  środki  transportu. 
Jednostka kształtuje kulturę obiektywną  i sama przez nią  jest kształtowana. Problem pojawia  się  w  momencie, kiedy 
kultura  obiektywna  zaczyna  żyć  własnym  życiem.  Twory  kulturowe  obiektywizują  się,  zaczynają  panować  nad 
człowiekiem.  Jeżeli tworów kultury  jest dużo, indywidualny podmiot, który  musi  je przyswoić, traci  możliwość. Nie 
jest w stanie zrozumieć wszystkiego, zapanować nad wszystkim, może ogarnąć tylko jakąś część. Kultura szybko się 
rozwija,  poszerza  swój  zasięg  dzięki  modernizacji.  Duże  znaczenie  ma  sieć  powiązań  między  składnikami  kultury. 
„Tragedia kultury” to Świat zdominowany przez kulturę obiektywną. 
 
FLORIAN  ZNANIECKI –  JEGO  ROLA  W  ROZWOJU  SOCJOLOGII  POLSKIEJ.  PRZEDMIOT  SOCJOLOGII. 
STRUKTURA 

TEORII 

SOCJOLOGICZNEJ, 

WSPÓŁCZYNNIK 

HUMANISTYCZNY, 

JEGO 

SENS 

METODOLOGICZNY I ONTOLOGICZNY. KULTURALIZM ZNANIECKIEGO.  
 
System  socjologiczny  Znanieckiego uważany  jest za  jedno z  najpełniejszych sformułowań tzw. teorii czynności ( 1- 
działania społ. ludzi wynikają z ich świadomości samych siebie (jako podmiotów) i z ich świadomości innych ludzi  i 
sytuacji  zewnętrznych  (jako  przedmiotów)  2-  jako  podmioty  ludzie  działają  swe  intencje,  cele  3-używaja  oni 
odpowiednich środków, technik, metod 4-przebieg ich działalności jest ograniczony przez nie podlegające modyfikacji 
warunki  5-  korzystając  e  ze  swojej  woli  lub  rozumu  dokonują  oni  wyboru  i  oceny  tego  co  robili,  robią  i  zrobią  6-
podejmując decyzję odwołują się do zasad, norm). 
Teoria czynności: podstawa całej konstrukcji, bo twierdził, że czynności społ. są najprostszym rodzajem faktów społ., 
stanowią  podłoże  obyczajów,  ról  osobistych  i  organizacji  grupowych.  Wykluczał  możliwość  redukcji  bardziej 
złożonych układów społecznych od czynności społ. (układy wyższe są czymś bardziej złożonym niż tylko syntezą cech 
układów  niższych  –  obiektywne  istnienie  i  charakter  każdego  z  nich  opiera  się  na  faktycznym  doświadczeniu  i 
działalności społ. historycznie żyjących zbiorowości ludzkich, które do każdego wyższego układu dodają coś, czego w 
niższych nie było) 
Rezultatem  dążenia  Znanieckiego  do  syntezy  wielu  koncepcji  i  oddania  sprawiedliwości  każdej  z  nich  był  system 
teoretyczny, który można nazwać kulturalizmem. 
 
Świat doświadczenia jako świat wartości 
Zarzuty, jakie kierował wobec tradycyjnej socjologii to ta, że ujmuje ona świat jako coś gotowego, skończonego, nie 
stwarzając żadnej możliwości wyjaśnienia stawania się, w których trakcie tworzą się poznający podmiot i poznawany 
przedmiot. Miedzy przedmiotowością  i podmiotowością  jest sfera pośrednia  w postaci wartości, która jest odrzucana 
lub  przyjmowana.  Przyroda  dana  jest  człowiekowi  pod  postacią  wartości,  nie  możemy,  bowiem  doświadczać  świata 
bezrefleksyjnie.  Dopiero  w  ten  sposób  przedmioty  doświadczenia  zaczynają  dla  nas  istnieć  realnie.  Wartości  są 
uwarunkowane  historycznie-  zmieniają  się  w  czasie,  ale  też  rozpatruje  się  je  w  kontekście,  w  jakim  występowała  w 
przeszłości. Proces ujednoznaczniania świata, urealnia go dla ludzi poprzez wyposażenie w znaczenie, nie jest, zatem 
w żadnym razie szeregiem arbitralnych aktów jednostek. Kultura i to, co robią ludzie czerpie bardzo wiele z tradycji.  
 
Pojęcie systemu (układu) ograniczonego 
Przedmiot uzyskuje swoją realność poprzez powiązanie z innymi przedmiotami. Poza tym powiązaniem nie może być 
przedmiotem  badań  naukowych  (trzeba  go  zaklasyfikować  do  systemu  ograniczonego  –  znaczy  to,  że  systemy 
kulturowe pozostają w stałych związkach ze środowiskiem i zarazem powiększają się w czasie swego trwania).  
 
Socjologiczne aspiracje Znanieckiego 
Twierdził,  że  z  jednej  strony  filozofujący  systematyce  chcą  zamknąć  naukę  w  ramach  swojej  jednostronnej  teorii, 
zwalczając i ignorując wszelkie poczynania z tą nauką niezgodne, a z drugiej strony z badaczy nie znając ustalonego i 
wspólnego  wszystkim  kompleksu  zagadnień,  bada  na  własną  rękę,  co  mu  się  nadarzy,  dowolnymi  metodami  i  za 
pomocą dowolnych przesłanek. Dlatego też teorii i metodologii przyznawał szczególny status. 
 
Systemy przyrodnicze a systemy kulturowe: koncepcja współczynnika humanistycznego 
Rzeczywistość  społeczna  może  być  rozpatrywana  tylko  wtedy,  jeśli  badacz  zna  i  bierze  pod  uwagę  doświadczenia  i 
kontekst historyczny jej uczestników i twórców. Koncepcja współczynnika humanistycznego stanowiła próbę zmiany 
tradycyjnego zakresu zmiany zainteresowań  socjologicznych. Środowisko rzeczywiste grup społ. to nie to widziane  i 
poznawane  przez  obserwatora,  który  owe  grupy  w  nim  lokalizuje,  lecz  to,  które  sami  członkowie  owych  grup 
postrzegają jako dane w przebiegu ich doświadczenia. W doświadczeniu ludzkim istnieją przedmioty niesprowadzalne 
do  zmysłów  ludzkich  (mity,  byty  religijne,  pojęcia  naukowe  i  filozoficzne)  z  punktu  widzenia  badacza  kultury 
przedmiot pomyślany jest w pewnych warunkach tak samo realny, jak ten, którego można dotknąć. 

Nauki przyrodnicze obejmują systemy rzeczy, a nauki o kulturze obejmują systemy wartości.  
  
Socjologia wśród nauk o kulturze 
Znaniecki  twierdził,  że  nauka,  sztuka,  systemy  dogmatów  i  obrzędów  religijnych  nie  zawdzięczają  swych  cech 
zasadniczych temu, że zostały wytworzone w pewnych społeczeństwach i że są nadal przez te społ. utrzymywane, lecz 
temu,  że  składające  je  elementy  są  powiązane  ze  sobą  w  pewien  względnie  stały  sposób.  Twierdził,  że  zjawiska 
kulturalne nie są społeczne w swej istocie, nie opierają się na społecznym podłożu i nie mają nawet formy społecznej. 
Jednak z biegiem czasu nastąpiła diametralna zmiana w jego poglądów.  
Uważał, że pomiędzy poszczególnymi systemami kulturowymi (technika, nauka, religia, sztuka) zachodzą jakościowe 
różnice  i  każdy  z  nich  odznacza  się  dużą  niezależnością  od  pozostałych.  Dlatego  też  nauki  badające  poszczególne 
systemy  powinny  mieć  duża  autonomię.  Socjologia  jako  nauka  niezależna  i  specjalna.  Zadanie  socjologii  to  badanie 
systemów społ. nie zaś innych rodzajów systemów kulturowych.  
Dwa  rodzaje  argumentów  za  wyróżnieniem  szczególnej  kategorii  systemów  społ:  I-  życie  kulturowe  każdej 
zbiorowości  jest całością zbyt  złożoną, zmieniającą się  i dlatego synteza naukowa  jest niemożliwa. II- rzeczywistość 
kulturowa nie daje się ująć jako jednolita całość i w rzeczy same j taką całością nie jest.  
To,  co  może  być  nazwane  jednością  kultury  wytwarza  się  wyłącznie  na  poziomie  doświadczenia  i  działalności 
jednostek  uczestniczących  jednocześnie  w  wielu  systemach  kulturowych.  Kultura  jest  podzielona  na  pewne 
niesprowadzalne  do  siebie  systemy.  Klasyfikacja  tych  systemów  jest  zarazem  klasyfikacją  nauk  o  kulturze.  Żadna  z 
tych nauk nie może posuwać się dalej pasożytując na osiągnięciach pozostałych. Żadna socjologiczna teoria nie może 
opierać się na wnioskach wyciągniętych na z teorii nie socjologicznych.  
 
Socjologia jako nauka o systemach wartości i czynności społecznych 
Socjologia  to  nauka  o  kulturze,  która  zajmuje  się  wartościami  i  czynnościami  społecznymi  (wartością  społ.  jest 
człowiek,  zrzeszenie  rozpatrywane  jako  przedmiot  działania  ludzkiego,  natomiast  czynnościami  społ.  są  czynności 
dążące  do  wywarcia  wpływu  na  ludzi,  zrzeszenia).  Działający  nie  tylko  na  siebie  działają,  ale  też  oddziałują 
(przedmiotem  doświadczenia  są  inne  podmioty  świadome)  Ta  wzajemność  uprzedmiotowienia  wyróżnia  formalnie 
socjologię spośród innych dziedzin wiedzy humanistycznej.  
Znaniecki odrzucił koncepcję socjologii jako nauki o społeczeństwie. Socjologię jako naukę o interakcji społ. podzielił 
na  4  działy  odpowiadające  czterem  klasom  dynamicznych  układów  społ.,  które  różnią  się  od  siebie  sposobem 
połączenia wartości i czynności.  
 
Teoria czynności: podstawa całej konstrukcji, bo twierdził, że czynności społ. są najprostszym rodzajem faktów społ., 
stanowią  podłoże  obyczajów,  ról  osobistych  i  organizacji  grupowych.  Wykluczał  możliwość  redukcji  bardziej 
złożonych układów społecznych od czynności społ. (układy wyższe są czymś bardziej złożonym niż tylko syntezą cech 
układów  niższych  –  obiektywne  istnienie  i  charakter  każdego  z  nich  opiera  się  na  faktycznym  doświadczeniu  i 
działalności społ. historycznie żyjących zbiorowości ludzkich, które do każdego wyższego układu dodają coś, czego w 
niższych nie było) 
 
Stosunki  społ.;  systemy  funkcjonalnie  współzależnych  czynności  społ.  wykonywanych  przez  dwie  jednostki 
wzajemnie na siebie oddziałujące. Gdy zajmujemy się stosunkami społ. badamy długotrwałość sekwencji społ. akcji  i 
reakcji.  Aby  zaistniał  stosunek  społ.  musimy  mieć  do  czynienia  z  wzajemnym  obowiązkiem  uznawanym  przez  obu 
partnerów.  
 
Osoby  społ.:  inaczej  role  społ.  Socjolog  nie  może  przyjmować  jakiejś  trwałej  substancji  psychicznej,  która 
determinowałaby  zachowanie  jednostki.  Podmiot  nie  objawia  się  w  całym  swoim  bogactwie  tylko  w  jakiejś  części. 
Strona, którą pokazuje nam zależy od pełnionej roli społ. Z każdą rolą społ. wiążą się określone normy, prawa, funkcje. 
Osobowość  człowieka  jest  dynamiczną  i  historyczną  syntezą  jego  wszystkich  ról  społ.  (ta  osobowość  społ.  nie  jest 
tożsama  z  osobowością  kulturową  jest  tylko  jej  częścią).  Znaniecki  protestował  przeciw  ukazywaniu  jednostki  jako 
biernej na rzecz ,,Ja”.  
 
Grupy społ.:  nie  chciał, aby  zjawiska społ. utożsamiać z grupa społ., bo są one zjawiskiem  szerszym. Grupa  istnieje, 
dlatego, że jej członkowie uważają  ja za  istniejącą w oddzieleniu od reszty  świata. Występuje podział  na członków  i 
nieczłonków grupy. Ważna cecha to również brak wyłączności: jednostka uczestniczy jednocześnie w wielu grupach. 
(gr.  pierwotne,  genetyczne,  terytorialne,  religijne,  kulturowe).  Żadna  z  grup  nie  może  być  uznana  za społ.  gdyż  inne 
mogą  z  równym  prawem  domagać  się  tego  tytułu.  Ewentualnie  można  mówić  o  społ.  jako  kompleksie  grup 
wytwarzającym  się  w  warunkach  dominacji  jednej  grupy  podstawowej.  I  wtedy  można  wyróżnić  4  zasadnicze  typy 

społeczeństw: plemienne, polityczne, kościelne, o kulturze narodowej. Społeczeństwa  można traktować jako systemy 
integracji ról społ. i grup społ.  
 
Socjologia jako nauka nomotetyczna (wykrywanie i formułowanie praw nauki) 
Socjologię  można  uczynić  nauką  nomotetyczną,  gdyż  jest  w  niej  pierwiastek  trwałości  i  powtarzalności.  Oznacza  to 
zwrócenie uwagi nie na wielkie całości historyczne a na części, z jakich się te całości składają. Powtarzalne są normy 
kulturowe,  to  istnienie  norm  pozwala  na  przewidywanie  procesów  społ.  Był  przeciwny  indukcji  enumeracyjnej 
(najpierw  definicja,  a  potem  zbieranie  licznych  przypadków  potwierdzających  ją).Zalecał  procedurę  badawczą  – 
indukcje analityczną (obserwacja, a dopiero potem teoria). Spodziewał się, że doprowadzi to do dwojakiego wykrycia 
zależności między zjawiskami społ.: strukturalnych przyczynowych, do poznania praw statycznych i dynamicznych.  
 
Źródła materiału socjologicznego 
Dokumenty osobiste, szczególnie autobiografia. Wartościowy materiał nie może być zgromadzony bez teorii. 5 źródeł 
materiału socjologicznego: 1-osobiste doświadczenie socjologa, oryginalne bądź zastępcze 2- obserwacja prowadzona 
przez  socjologa  3-osobiste  doświadczenia  innych  ludzi  4-obserwacja  prowadzona  przez  innych  ludzi  5-uogólnienia 
zrobione przez innych ludzi. Socjologa nie interesują przeżycia psychiczne innych lub własne, a obiektywne wartości, 
które mogą być obserwowane przez każdego (intersubiektywność).  
 
28.  AMERYKAŃSKA  SOCJOLOGIA  OPISOWA  –  WIELKIE  MIASTO  JAKO  LABORATORIUM  I  SKUTEK 
PROCESU  URBANIZACJI.  ODKRYCIE  SPOŁECZNOŚCI  LOKALNEJ  –  RZECZYWISTOŚĆ  SPOŁECZNA 
MAŁYCH MIASTECZEK AMERYKAŃSKICH. ŁAD WSPÓLNOTOWY I WARUNKI JEGO TRWANIA. 
 
Horyzonty socjologii opisowej. 
Ta  rzecz  by  można  gałąź  socjologii  charakteryzuje,  w  założeniach,  otwartość,  korzystanie  z  wszelkich  dostępnych 
źródeł.  Dyscyplina  ta  miała  pozostać  a  teoretyczna,  jakiekolwiek  teorie  miały  być  wtórne  wobec    opisu  faktów. 
Tradycyjne soc. pytania i stawiane na nie odpowiedzi aktualne tak długo jak długo pozostają w związku z warsztatem 
badacza terenowego. 
Styl: 

 Oglądanie świata społecznego na własne oczy ; 
 Unikanie aprioryzmu; 
 Socjologia ma być eksperymentalna. 

 
Teorie: faktycznie nie udało się uniknąć budowania teorii – one to determinowały wybór i formułowanie pytań. 

 Ściśle powiązane z empirią 
 Koncentracja na społ. lokalnej ( jako kontekście badań wszelkich procesów społecznych, sposób organizowania 

się ludzi). 

 
Społ.  lokalna  (community)  rozumiana  zarówno  jako  zbiorowość  terytorialna  a  także  wspólnota.  Mikrokosmos, 
laboratorium  badania  wszelkich  problemów  społ.  ponieważ  jest  kompletnym  sposobem  życia  i  systemem  instytucji 
życie to umożliwiającym. 
3 cechy społ. lokalnej (Hillery): 

 Terytorium 
 Interakcje 
 Istnienie trwałych więzi. 

Większość autorów tak wg Hillerego postrzega społ. lokalną, z wyjątkami, które koncentrują się na 1 jej aspekcie. 
Dwuznaczność  społ.  lokalnej:  znajduje  się  na  granicy  między  populacją  ekologiczną(  rośliny,  zwierzęta)  a  ładem 
społecznym („Gemeinschaft” Tonniesa). 
Zainteresowanie  społecznością  lokalną  pojawia  się  dopiero  w  momencie  rozkładu  więzi  wynikłym  z  postępującej 
urbanizacji i industrializacji.  
Badania społ. lokalnej skupiają się na: 

 Osobliwości wielkich skupisk 
 Kontraście: miasto – wieś; dawne miasto – dzisiejsza metropolia; community = wspólnota moralna – community 

= symbioza organizmów na danym terenie. 

Zainteresowanie  małymi  społecznościami  nie  jest  rezygnacją  z  badania  wielkich.  Ogólnych  problemów,  a 
przeniesieniem ich do „laboratorium” i źródeł: 
„ Miasteczko(...) odegrało i gra największarolę w kształtowaniu ducha publicznego , ducha kultury USA” Veblem 

 
Metoda badań (Arsenberg i Kimball): 

 Zbudowanie modelu całości  
 Porównanie (implicite) z innymi podobnymi społecznościami 
 Przypisanie każdego problemu badawczego do odpowiednich nisz modelu 
 Zbliżenie do metody antropologicznej (Lyndowie) 

 
Źródła  atrakcyjności  modelu  antropologicznego  wynikła  z  nadziei  ukazania  współzależności  wszystkich  sfer  życia 
społeczności, zachowania jednostek. Jednak proste życie metod antropologicznych byłoby zbytnim uproszczeniem.  
 
Rodzaje studiów społ. lokalnej wg Stewarda: 

 Studia monograficzne („Middeltown: Lyndów) 
 Studia stosunków społecznych 

 
Perspektywa naukowa określa techniki, stąd też badanie naturalnej społeczności wyklucza wszelkie sztuczne techniki 
(eksperymenty), a wymaga od badacza długiej pracy w terenie. 
Stąd przydane wg Stewarda techniki to: 

 Obserwacja uczestnicząca  
 Wywiady 
 Archiwa, zapisy, dokumenty 
 Wszelkie inne dostępne „w terenie” źródła 

Są  to  techniki  stosowane  już  wcześniej  w  antropologii.  Jednocześnie  Steward  podkreśla  nieprzydatność  technik 
statystycznych gdyż: wzorów kulturowych nie można przedstawić matematycznie. 
 
GŁÓWNE ORIENTACJE TEORETYCZNE:  

  Typologiczna – widzi społ. lokalną jako reprezentację szerszych kategorii grup ludzkich na skalach np.: miasto – 

wieś;  lokalizm  –  kosmopolityzm;  wspólnota  –  stowarzyszenie.    Są  to  wariaje  (świadome  lub  nie  )  na  temat 
Tonniesa  Gemainschaft  &  Gesellschaft,  dosotosowane  do  warunków  USA,  należało  stworzyć  nowy  aparat 
pojęciowy.  Elementy  tej  orientacji  są  obecne  w  dziełach  większości  badaczy  społ.  lokalnych,  lecz  nie  zawsze 
dominują. 

  Ekologiczna  –  twórcą  tej  perspektywy  jest  Charles  J.  Galpin,  lecz  jej  rozkwit  zawdzięczamy  tzw.  „szkole 

chicagowskiej”. Cechą charakterystyczną tego ujęcia są badania prowadzone z punktu widzenia wpływu przyrody 
na  strukturę  i  rozwój  społ.  Ludźmi  rządzą  określone  prawidłowości:  wzory  osadnictwa,  określone  przez 
środowisko.    Quinn:  interakcje  ekologiczne  –  interakcje  społeczne;  Park:  zbiorowość  terytorialna  – 
społeczeństwo. W obu przypadkach 1. część zestawienia jest nieświadoma, żywiołowa, niekontrolowana, badana 
tj. zjawiska przyrodnicze. Badacze tej orientacji posługują się analogiami do świata zwierząt i roślin, stosując je 
w  odniesieniu  do  wielkich  miast.  Koncepcja  ta  obiecywała  max.  obiektywizację  ujęcie  społ.  lokalnej  jako 
powstającej z przyrodniczej podstawy. 

  Funkcjonalnostrukturalna – kładzie nacisk na społ. lokalną jako wewnętrznie powiązany system współzależności. 

Jej upowszechnienie zmieniło charakter pytań , procesy dezintegracji nie są już najważniejszym problemem.  
Poza  tymi  3  można  wyróżnić  jeszcze  inne  np.:  skupiające  się  na  strukturze  władzy  czy  strukturę  społeczną  , 
stanowią one jednak margines i nie zawsze istnieje zgoda co do wydzielenia ich z zaprezentowanych 3 głównych. 

 
Szkoła  Chicagowska. (sz.ch.) 
 
Niejako  „ojcami”  tej  koncepcji  można  nazwać  Parka  i  Burgessa  autorów  „introduction  to the  science  of  sociology”, 
która  to  książka  stała  się  podręcznikiem  wsystkich  socjologów  na  następne  20  lat.  W  1892  powstaje  Wydział 
Socjologii  i  Antropologii  Uiwerytetu  w  Chicago,  skupiający  grupę  badaczy  o  różnych  poglądach.  Od  roku  1915  do 
połowy lat 30. działa tam grupa badaczy skupiona wokół Parka, tzw. Szkoła Chicagowska. 
Korzeni sz. ch. możemy szukać w : 

 Refleksji O. Sperglena i G. Simmela 
 Studiach demograficzno – historycznych 
 Publicystyce C. Steffensa 
 Lustracji społecznej. 

Lecz przede wszystkim dominuje błyskawiczna urbanizacja USA.  
 

Podstawy sz. ch.: 

  Nobilitacja pracy terenowej – po raz pierwszy staje się pełnoprawnym narzędziem, fundamentem socjologii. 
  „Zobaczyć świat społeczny na własne oczy” obserwacja i rejsetracja 
  Tematem pracy sz. ch. jest urbanizacja i jej społeczne konsekwencje. 

 
Elementy pozwalające na właczenie sz. ch. w badania społeczności lokalnej: 

 Ustaliła tradycję pracy w terenie 
 Opracowała założenia ekologii społecznej 
 Dała wiele monografii społeczności wewnątrz miasta 
 Zorientowana na tym samym problemie co reszta badaczy społ. lokalnych 

 
Jako,  że  na  terenie  miasta  zachodzą  wszystkie  procesy  życia  społecznego,  przyjęło  się  rozważać  miasto  jako 
„laboratorium” umożliwiające badanie tego co dziś określili byśmy jako: 

 Socjologię miasta 
 Zawodów 
 Uwarstwienia społecznego 
 Rodziny 
 Religii 
 Stosunków narodowościowych/rasowych  
 Polityki i prasy 
 Itd. 

Stąd  też  wniosek,  że  wybranie  miasta  jako  terenu  badań  determinowało  sposób  formułowania  problemów  a  nie  ich 
dobór który był niczym nie ograniczony. 
W oczach członków sz. ch. urbanizm był najważniejszym zjawiskiem świata ówczesnego.   
Celem stawianym sobie przez sz. ch. było poznanie życia miejskiego nie jak wcześniej: by znaleźć patologie i sposób 
na  jej  zaradzenie,  a  po  to  by  zdobyć  wiedzę  ściśle  empirycznej,  jednocześnie  odpowiadającą  standardom  pracy 
naukowej. Jako pierwszi stworzyli program studiów nad miastem. 
 
Teoria empiryczna sz. ch. opierała się na 2 drogach 

  Systemie teoretycznym Parka ( rozbudowanym przez Borgessa, McKenziego, Wirtha) 
  Monografii wynikających z seminarium Parka, a będących w mniejszym lub większym stopniu zastosowaniem 

jego teorii. 

 
Hipotezy ekologiczne( Park, Burgess, McKenzie „ The City”) 

  Stała tendencja do rozmieszczania się ludności wg danego, powtarzalnego wzoru 
  Strefy  miasta  równoważne  „naturalnym  obszarom”  charakteryzowanych  przez  miejsce  położenia  i  cechami 

społecznymi jego ludności. 

  Cechy te zależą od miejsca strefy w mieście i tradycji ludności napływowej 
  Naturalnym stanem miasta jest zmiana, zarówno przestrzenna jak i społeczna 
  Koncentracja, centralizacja, segregacja, inwazja, sukcesja – główne procesy miasta 
  Procesy  społeczne  można  przyporządkować  danym  punktom  w  mieście,  po  czym  przedstawić  na  mapach  i 

diagramach. 

 
Zasady gromadzenia danych: 

 Systematyczne 
 Obiektywne 
 Krytyczne wobec źródeł 

 
Metoda monograficzna – intensywne badanie stosunków i procesów występujących w pojedyńczym wypadku. Dobór 1 
problemu  i  studiowanie  z  wielu  punktów  widzenia,  uznanie  różnych  stron  zagadnienia  jako  organicznie  powiązanej 
wewnętrznie całości, znaczenia jednej części należy szukać w powiązaniu z pozostałymi.  
 
 
 
 

Koncepcje teoretyczne Parka 
Park pełnił trudną do przecenienia rolę inspiratora, sam jednak zwykle badań nie prowadził. Punktem wyjścia dla wielu 
jego teorii był nie potwierdzone informacje z prasy, obserwacji, czy wcześniejszych badań. Najważniejszym zadaniem 
jakiego się podjął była kodyfikacja i systematyzacja problematyki socjologii. 
 
Zarys koncepcji.  
Charakterystyczny  jest  jej  dualizm:  otóż  człowiek  należy  do  zbiorowości  terytorialnej  (biotycznej)  i  społeczeństwa 
(efekt wytworzenia kultury). Stąd stosunki między ludźmi mają dwa poziomy:  

 Ekologiczną bazę 
 Moralną nadbudowę. 

Park podejmuje próbę przerwania odrębnych koncepcji człowiek i społeczeństwa.  
 
2 aspekty społeczności: 

 Złożona z walczących , wykorzystujących się nawzajem jednostek tzw. community 
 Jednocześnie wiążąca ludzi przez uczucia, cele, pielęgnowane tradycje, ideały tzw. society 

 
W tym ujęciu ewolucja jest tworzeniem ładu moralnego, przechodzeniem do society. Park czerpie pełnym garściami z 
nauk przyrodniczych i klasyków socjologii ( Hobbs). 
 
Proces interakcji 
Wg Parka wyjaśnienie zjawiska nie wymaga powoływana modelu społ. jako osoby, powtarza za Simmlem. Wystarczyć 
powinna analiza zjawisk, procesów elementarnych i postaw uczestników. 
 
4 kluczowe procesy 

  Konkurencji – najbardziej fundamentalny i powszechny, interakcje bez kontaktów społecznych. Jest to właściwa 

zbiorowość terytorialna (która w rzeczywistości nie istnieje), opierająca się na walce o byt i ekonomi. Pojawienie 
się  kontaktu  społecznego  (  komunikacji  i  świadomości)  przeradza  konkurencję  w  konflikt.  Proces  ten 
symbiotycznie równoważy gospodarkę. 

  Konfliktu – najbardziej powszechny proces ecyduje o akomodacji. Proces ten wprowadza porządek polityczny  
  Akomodacji  –  przystosowania  się  antagonistycznych  elementów  w  celu  uzyskania  chwiejnej  równowagi, 

trwającej do zmiany stosunku sił. Zawieszenie konfliktu. Społeczny konformizm i organizacja 

  Asymilacji  –  całkowite  zniesienie  konfliktu  .  Przenikanie  i  łącznie  się  grup,  dzielenie  tradycji,  uczuć  i  postaw 

innych. Dopiero na tym poziomie powstaje społeczeństwo.  Proces tworzeni kultury i odpowiadających jej cech 
osobowości. 

 
Park a psychologia 
Jednostka przechodzi w osobę poprzez udział w kulturze, cywilizacji, z członka community staje się członkiem society. 
Grupa  pierwotna  dla  park  jest  niezbyt  znacząca  przez  swą  bliskość  natury.  Ważniejszą  rolę  spełnia  dla  niego  gr. 
Wtórna (pojęcie wprowadzone przez Parka). Park powiązuje też rolę społeczną z osobowością człowieka –  człowiek 
widzi siebie przez to jaką rolę pełni. 
 
Zachowania  zbiorowe  –  zachowania  jednostek  pod  wpływem  działającego  na  całą  grupę,  zachowania  będące 
rezultatem interakcji. 
 
Dysproporcje między teoriami Parka a badaniami sz. ch.  
Przyczyny: 

 System pojęć i klasyfikacji Parka nie mógł sprawdzić siew badaniach ( bo był czysto teoretyczny) 
 Potraktowanie miasta jednocześnie jako organizacji moralnej i fizycznej. 

Porzuca w części  koncepcję ekologiczną przez  złagodzeni terminu community, waha się  między różnymi  metodami: 
jako „ekolog” – met. statystyczne; jako badacz psycholog – met. jakościowe 
 
Małe miasto 
Podstawą  jest  tu  praca  R.S.  Lynda  „  Middletown”.  Pisana  jest  ona  z  perspektywy  antropologicznej,  „z  zewnątrz”  ( 
autor wcześniej nie miał kontaktu z żadną z socjologii) . Powodem podjętych badań było zainteresowanie zasięgiem i 
determinantami  praktyk  religijnych.  Religijność  jest  tu  rozpatrywana  w  kontekście  całokształtu  życia  społeczności 
lokalnej. 

6. częściowy schemat klasyfikacji czynności ludzkich Riversa ( zastosowany przez Lynda): 

 Zdobycie środków do życia 
 Wychowanie dzieci 
 Życie rodzinne  
 Czas wolny 
 Praktyki religijne 
 Aktywność społeczna 

Dlaczego akurat Munice (ta wiocha): 

 Spełniała Lyndowe wymogi reprezentatywności 
 Była dość mała i homogeniczna by opisać ją jako całość 

 
Praca  jest  konfrontacją  obrazu  miasta  przed  gwałtowną  industrializacją  (  odkrycie  złóż  gazu)  i  po.  Porównanie  tych 
dwóch „zdjęć” mimo braku obserwacji całego procesu daje wyobrażenie o industrializacji. 
 
Różnice w pracy Lynda a sz. ch. 

  Nie próbuje uchwycić wszelkich możliwych procesów 
  Narzuca sobie surową dyscyplinę – większa naukowość 
  1. scharakteryzował dokładnie zastosowane metody: analizę dok. ; zestawienia danych stat.; wywiad; ankieta 
  wprowadza  pojęcie  klasy  społecznej:  2  klasy  pracująca  i  przedsiębiorców,  jako  pierwszy  stosuje  podział 

klasowy przy badaniu społeczności lokalnej, jednocześnie podział ten nie jest hierachiczny. 

 
Swoje  badania  Lynd powtórzył 10  lat później,  już po wielkim kryzysie. Badania terenowe  miały ukazać wpływ,  jaki 
wielki  kryzys  wywarł  na  życie  przeciętnego  amerykańskiego  miasta.  Przy  badaniu  tym  zrezygnował  z  wcześniejsze 
perspektywy obserwatora „z zewnątrz”, podjął polemikę ze  społeczeństwem, wytknął  między  innymi anachroniczość 
poglądów mieszkańców, zwrócił uwagę na to iż klasy społeczne zhierarchizowały się.  
W  swoim  następnym  dziele  „  Knowledg  for  wath...”,  będącym  przedrukiem  jego  wykładów  z  1938r,  już  otwarcie 
ocenia, krytykuje i poucza kolegów. Przyczyn kryzysu nauk społecnych upatruje w : 

  niezdolności do walki z problemami społecznymi  
  nieumiejętności przeciwstawienia się panującym poglądom 
  zapatrzeniu w nauki przyrodnicze co prowadzi do uznania wszystkiego za wynikłe z natury 
  zbytnia  specjalizacja,  rozdzielenie  gospodarki,  polityki,  społeczeństwa  miast  uznania  tego  wszystkiego  za 

elementy kultury. 

  Zatracenie zdolności dostrzegania „osób”, pozostawienie ich psychologom 

 
Drugim  ważnym  dziełem  badający  małe  miasta  „  Yanke  city”  Warnera.  Autor  akcentuje  znaczenie  prestiżu 
społecznego,  a  same  badania  przeprowadza  z  wyraźnym  zamiarem  uogólnienia  uzyskanych  informacji.  Społeczność 
widzi  jako  skomplikowaną  całość  stosunków,  z  których  każdy  jest  częścią  całości  zależną  od  pozostałych  części  w 
sumie  działających  w  danym  celu,  tzw.  „działająca  całość”.  Warner  trafił  do  tej  mieściny  gdyż  szukał  terenu 
spokojnego,  tradycyjnego,  zintegrowanego,  jednolitego,  nie  był  zainteresowany  ani  w  zmianie  ani  dezintegracji 
(przeciwnie do sz. ch. ). Obiektem jego zainteresowania było to co scala społeczność: wyznawane wartości, integrujący 
system symboli. 
Struktura klasowa Warnera: 

 Odrzuca walki klasowe 
 Odrzuca ekonomiczne ujęcie klasy 
 Skupienie na badaniu wg prestiżu 
 Wszystkie inne elementy podporządkowane są opinii jednostek, wyznaczających jednostce taki a nie inny status 

(prestiż) 

 
Klasa  wg  Warnera  –  gr.  Ludzi  świadomych  swej  pozycji  i  rzeczywiście  na  tej  wyższej  lub  niższej  pozycji 
umiejscowionych przez wszystkich członków społeczności lokalnej.  
 
 
 
 
 

29. PRAGMATYZM SPOŁECZNY 
 
 PODSTAWOWE ZAŁOŻENIA PRAGMATYZMU: 

  skupienie  się  na  empirycznej  rzeczywistości  i  wiara  w  wyższość  danych  naukowych  nad  np.  filozoficznymi 

dogmatami 

  odrzucenie  koncepcji  praw  absolutnych  –  wszystkie  idee  są  tymczasowe,  gdyż  przyszłe  badania  mogą 

doprowadzić do ich zmiany 

  prawda  i  rzeczywistość  nie  istnieją  w  realnym  świecie  jako  jakieś  byty  idealne,  lecz  są  aktywnie  tworzone  w 

procesie naszych działań w świecie i wobec świata 

  ludzie  pamiętają  przeszłość  i  na  niej  opierają  swoją  wiedzę.  Odrzucają  to,  co  nie  zdało  egzaminu,  ponadto 

definiują napotykane obiekty społeczne i fizyczne w kategoriach ich przydatności 

  chcąc zrozumieć podmioty działające należy oprzeć nasze rozumienie na tym, co te podmioty faktycznie robią 
  środowisko może być przez człowieka manipulowane 
  człowiek  staje  się  tym  czym  jest  w  procesie  interakcji  ze  środowiskiem  złożonym  z  innych  aktywnych 

organizmów 

  zainteresowania  oraz  postulaty,  będące  podstawą  działania  ludzkiego  przekształcającego  świat,  tworzą  prawdę, 

którą głoszą. 
 

CHARLES HOLTON COOLEY  
 

1.  Idea organiczności życia społecznego 

Życie społeczne powinno być postrzegane jako całość, proces, którego każda faza ma wpływ na pozostałe. Nie można 
wyodrębnić  jednej  fazy,  jako  przyczyny  wszystkich  innych.  Zgodnie  z  tym  założeniem  nie  przyznawał  on 
pierwszeństwa  ani  społeczeństwu,  ani  jednostce.  Interesowało  go  funkcjonowanie  jednostki  w  grupie  i  grupy  w 
jednostce. Dlatego uznawał społeczeństwo i jednostki za aspekt kolektywny i dystrybutywny jednej i tej samej rzeczy, 
a nie dwa oddzielne zjawiska. 
 

2.  Rozwój osobowości 

Człowiek  człowiekiem  jest  o  tyle,  o  ile  żyje  razem  z  innymi  ludźmi.  Cecha  dziedziczności  jest  zdaniem  Cooleya 
(Charlesa Holtona Cooleya)  „wrodzoną zdolnością uczenia się rzeczy, jakich sytuacja może wymagać”. Jedyną drogą 
uczenia się jest komunikowanie się z innymi 
 
         Komunikowanie:  „mechanizm,  przez  który  istnieją  i  rozwijają  się  ludzkie  stosunki  –  ogół  symboli  ludzkiego 
umysłu wraz ze środkami ich przekazywania w przestrzeni i przechowywania w czasie. Obejmuje wyraz twarzy, gest, 
tonację głosu, słowa, pismo, druk, koleje, telegrafy…” 
 
Rozwój  osobowości  dokonuje  się  poprzez  komunikowanie  się.  Początkowo,  dziecka  z  matką,  rodziną,  rówieśnikami 
itd., a następnie, w miarę dorastania jednostki, z członkami wszystkich grup społecznych, do których ona należy oraz z 
całym światem. Podstawowym elementem kształtowania się ludzkiej jaźni jest fenomen jaźni odzwierciedlonej, czyli 
budowanie wizerunku własnego ja na podstawie wyobrażenia tego, jak to ja postrzegają inni. Jednostka odnosi własne 
wyobrażenia  o  sobie  do  wyobrażeń  na  swój  temat,  jakie  przypisuje  innym  ludziom.  Osobowość  ma  zatem  genezę 
społeczną. 
 

3.  Grupy pierwotne 

Pomimo  różnic  pomiędzy  jednostkami  wywodzącymi  się  z  różnych  kręgów  społecznych,  istnieje  pewien  element 
niezmienny  zwany  „naturą  ludzką”.  Na  naturę  ludzką  składają  się  ideały  takie,  jak:  wierność,  lojalność,  braterstwo, 
miłość… Ideały te kształtowane są w procesie uczestnictwa w grupach pierwotnych. 
 
       Grupy pierwotne – odznaczają  się ścisłym zespoleniem  jednostek (stosunki face to face) oraz współpracą. Grupy 
pierwotne  to  rodzina,  rówieśnicy,  sąsiedzi,  społeczność  lokalna.  Są  one  głównymi  ośrodkami  socjalizacji  jednostek, 
mają zasadniczy wpływ na kształtowanie się społecznej natury oraz ideałów jednostki. 
      
Ponadto  są  to  grupy  małych  organizmów  żywych,  zwanych  pierwotniakami  (protozoa).  Do  najznamienitszych 
przedstawicieli należy pantofelek (pramecium) 
 
 

GEORGE HERBERT MEAD 
 

1.  Gesty i symbole znaczące 

  Gestem  jest  podstawowa  forma  oddziaływania  społecznego  pomiędzy  dwoma  organizmami.  Oddziaływanie  takie 
nazywamy  interakcją.  Gestem  jest    „ruch  pierwszego  działający  jako  specyficzny  bodziec  wywołujący  właściwe 
reakcje drugiego organizmu”. Gest jest czymś instynktownym, organizm nie ma świadomości jego znaczenia. Dopiero 
kiedy taką świadomość zdobywa, tzn kiedy organizm A jest w stanie przewidzieć rekcję organizmu B wywołaną jego 
działaniem, zaczynamy mieć do czynienia z symbolem znaczącym, czyli językiem. Powstaje interakcja symboliczna i 
stosunki społeczne. Przejście od gestu do symbolu jest wielowymiarowe: 

  Kształtowanie się języka, dzięki czemu symbole są nie tylko rozumiane, ale komunikowane 
  Powstanie myślenia abstrakcyjnego. Zdolność myślenia to zdolność do prowadzenia dialogu, a jest on możliwy 

dopiero po wykształceniu się języka. 

  Powstanie  jaźni,  czyli  zdolność  postrzegania  siebie  przez  działający  podmiot,  jako  przedmiot,  umiejętność 

rozmawiania ze samym sobą, występowania wobec siebie samego w roli innych ludzi 

  Kształtowanie się instytucji społecznych – komunikowanie się wymaga względnie stałych ram 

 

2.  Jaźń 

Zdolność do uznania samego siebie za obiekt, bycia jednocześnie podmiotem i przedmiotem. Jaźń tworzy się poprzez 
działalność w społeczeństwie i stosunki społeczne. Dzięki niej człowiek może stawiać się na miejscu innych i działać 
tak jak oni oraz analizować sam siebie tak, jak inni by go analizowali.  
Jaźń wywodzi się z dwóch faz rozwoju dziecka: 

  Faza zabawy: przyjmowanie roli konkretnych jednostek (np. zabawa w „mamę” i „tatę”) 
  Faza  gry:  wejście  w  rolę  „wszystkich  innych”,  postępowanie  zgodnie  z  ogólnie  przyjętymi  zasadami  ( 

„regułami  gry”)  W  fazie  tej  postawy  innych  ulegają  generalizacji.  Tworzony  jest  uogólniony  inny,  czyli 
postawa  całej  zbiorowości.  Dopiero  kiedy  jednostka  jest  w  stanie  oceniać  siebie  samą  z  perspektywy 
uogólnionego  innego,  można  mówić  o  jaźni  w  pełni  rozwiniętej.  Taka  umiejętność  umożliwia  abstrakcyjne 
myślenie i obiektywność. 
„  jednostka  rozwija  kompletną  osobowość[jaźń]  tylko  w  takiej  mierze,  w  jakiej  przyjmuje  postawy  swojej 
zorganizowanej  grupy  społecznej  w  stosunku  do  zbiorowego  działania  –  lub  całości  takich  działań  –  którym 
zajmuje się dana grupa” 

 

3.  Ja podmiotowe(I) i przedmiotowe(me): aspekt indywidualistyczny i kolektywistyczny jaźni: 
  Ja podmiotowe: nieobliczalny, twórczy aspekt jaźni. Nie jesteśmy w pełni świadomi ja podmiotowego. Jest ono 

źródłem zmiany społecznej, w nim umiejscowione są nasze najważniejsze wartości. Członkowie społeczeństw 
nowoczesnych są w większym stopniu zdominowani przez ja podmiotowe.                  

  Ja przedmiotowe: zorganizowany zbiór postaw innych jednostek, który przyjmuje się samemu. Tej części jaźni 

jesteśmy świadomi. Ja przedmiotowe to przyjęcie uogólnionego innego.  

 
32. PSYCHOKULTURALIZM I FAZY JEGO ROZWOJU. WCZESNY OKRES, UCZNIOWIE BOASA, PRZEŁOM 
KARDINEROWSKI, LINTON. 
 
POCZĄTKI AMERYKAŃSKIEGO PSYCHOKULTURALIZMU 
 

Boas  postawił  problem  jedności  kultury  na  gruncie  badań  nad  osobowością  społeczną  potraktowaną  jako 

swoisty  mikrokosmos.  Stanowił  on  odpowiednik  poglądów,  uzyskujących  podówczas  rosnące  wzięcie  w  psychologii 
społecznej i socjologii. 
 

Koncepcja  ta  została  najwyraźniej  sformułowana  przez  Williama  I.Thomasa,  który  proponował  całościowe 

ujmowanie  kultury,  głosząc  jednocześnie,  że  w  każdym  procesie  kulturowym  doniosłą  rolę  grają  czynniki 
psychologiczne: nie ma wartości bez postaw, kultury bez przeżywających ja jednostek.  
 

Szkoła  chicagowska-  Park  i  Burgess  :  „Każda  grupa  społeczna  zmierza  do  stworzenia  z  wchodzących  w  jej 

skład  jednostek  odpowiadających  jej  typów  charakterów,  a  ukształtowane  w  ten  sposób  charaktery  staja  się 
składnikami  odpowiedniej  struktury  społecznej.  Wszelkie  problemy  życia  społecznego  są  problemami  jednostki, 
wszelkie zaś problemy jednostki są zarazem problemami grupy. 
 

Książka Ruth Benedict „Wzory kultury” obnażała słabość orientacji funkcjonalistycznej w jej durkheimowskiej 

wersji-  orientacji,  według  której  instytucje  są  rzeczami,  są  powiązane  ze  sobą  i  mogą  być  wyjaśniane  tylko  przez 
odwołanie się do innych instytucji. Wyszła ona z błędnego koła, wskazując na analogię między zespołami instytucji  i 
typami ludzkich charakterów. 

Psychologia  „Wzorów  kultury”  polegała,  w  gruncie  rzeczy  na  zastosowaniu  w  opisie  kultury  psychologicznego 
słownictwa  i  dość  gołosłownych  zapewnień,  iż  zawsze  ma  miejsce  odpowiedniość  pomiędzy  typem  kultury  a 
dominującym typem osobowości. Bez rozwiązania pozostał problem kształtowania się osobowości charakterystycznej 
dla określonej kultury. 
 

Do rozwiązania tego problemu zbliżyła się Margaret Mead – zaczęła gromadzić  niezbędny  materiał opisowy. 

Nie  miała  jednak  wiele  to  zaproponowania  w  zakresie  teorii,  nie  ważyła  się  na  poszukiwanie  wzorów  kultury  jako 
całości. 
 

W  tej  sytuacji  zrozumiała  jest  rosnąca  wśród  amerykańskich  antropologów  popularność  psychoanalizy,  która 

obiecywała psychologiczną teorię rozwoju osobowości-bez niej psychokulturalizm nie byłby możliwy. 
 
RECEPCJA PSYCHOANALIZY: KARDINER 
 

Nie ma żadnego koniecznego związku między badaniem osobowości w kulturze, a akceptacją takiej czy innej 

odmiany freudyzmu. Poza tym z doktryny Freuda nie wynikał żaden program badań nad kulturą. Dlatego doktryna ta 
musiała ulec modyfikacja, aby można była uznać ją za podstawę psychologicznej antropologii kultury. 
 

Abraham  Kardiner  dokonał  rewizji  freudyzmu(wyrugowanie  z  niego  instynktywizmu,  uniwersalizmu,  i 

ewolucjonizmu,  koncepcji  kultury  jako  czynnika  represji).  Zapoczątkował  rzeczywiste  badania  kształtowała  się 
osobowości w kulturze, nie zadowalając się już na poły literackim opisywaniem kultury w terminach psychologicznych 
(  patrz:  Ruth  Benedict)  jak  i  „izomorfizmem”  osobowości  i  kultury-  podjął  próbę  ujawnienia  mechanizmów 
oddziaływania  wzajemnego.  Zastosował  nowe  na  gruncie  antropologii  techniki  psychologiczne  (testy  Rorschara  i 
apercepcji  tematycznej),  co  było  konsekwencją  przejścia  od  spekulacji  na  tematy  psychologiczne,  do  właściwych 
studiów  psychologicznych.  Połączył  wyłączny  nacisk  na  „adaptacyjny”  aspekt  teorii  Freuda:  podstawowe  cechy 
psychiki  ludzkiej  wytwarzają  się  w  procesie  przystosowania  się  jednostki  do  warunków  i  wymogów  środowiska 
społecznego.  Ale  nei  poszedł  w  stronę  socjologizmu.  Stosunek  kultury  i  osobowości  polega  na  oddziaływaniu 
wzajemnym, przedmiotem zaś społecznego zdeterminowania nie jest osobowość jednostki jako całości. 
 

 Podstawowe założenie Kordinera dotyczyło istnienia w obrębie każdego społeczeństwa złączonego wspólnotą 

kultury tzw. osobowości podstawowe – wspólnej wszystkim lub większości jego członków i zharmonizowanej z jego 
instytucjami. Na pozór koncepcja ta była bliska koncepcji wyłożonej przez Ruth Benedict – punktem wyjścia była tu 
również  analiza  instytucji,  obyczajów  i  folkloru.  Różnica  polegała  na  tym,  że  w  ujęciu  Kardinera  owa  osobowość 
podstawowa  jest  zaledwie  kanwą,  na  jakiej  tworzą  się  osobowości  poszczególnych  jednostek:  stanowi  ona  tylko 
głębsza  i  ukrytą  warstwę  osobowości.  Uzyskanie  wiedzy  na  jej  temat  wymaga  wyjścia  poza  standardowe  techniki 
antropologiczne,  badacz  społeczny  potrzebuje  pomocy  psychologa.  Obserwatora  trzeba  nauczyć  patrzenia  pod 
powierzchnię  instytucji  społecznych  i  odkrywania  związków  miedzy  naciskami  społecznymi  a  integracją  jednostki”. 
Do tego właśnie celu może służyć zmodyfikowana psychoanaliza. 
  

 Dążąc do psychodynamicznego ujęcia osobowości w kulturze, dokonał on analitycznego rozróżnienia dwóch 

poziomów  wszelkiej  kultury:  instytucji  „pierwotnych”  oraz  instytucji  „wtórnych”.  Zostało  ono  przeprowadzone  ze 
względu  na  rodzaj  hipotetycznych  relacji  pomiędzy  każdym  z  tych  poziomów  a  cechami  osobowości  podstawowej. 
Instytucje  „pierwotne”  obejmują  praktyki  socjalizacji  młodego  pokolenia;  są  one  „pierwotne”  w  tym  sensie,  że 
determinują  zasadnicze  cechy  psychiczne  poddanych  ich  działaniu  jednostek.  Ponieważ  w  obrębie  każdej  kultury 
instytucje  te  są  względnie  jednolite,  wytwarzają  one  w  rezultacie  ową  podstawową  osobowość,  która  stanowi  o 
psychologicznej  odrębności  każdej  kultury.  Instytucje  „wtórne”  natomiast  (tj.  religia,  ideologie,  sposoby  myślenia, 
obrzędy, itd.) są „wtórne” w tym sensie, że są wytwarzane z kolei przez osobowość podstawową na drodze „projekcji” 
i „racjonalizacji” (w klasycznym Freudowskim znaczeniu tych terminów). Pojęcie instytucji „pierwotnych” odnosi się 
do oddziaływania środowiska społecznego na jednostkę, pojęcie instytucji „wtórnych” – do oddziaływania jednostek na 
środowisko  społeczne.  Tak  wygląda  w  skrócie  Kardinerowska  „przyczynowość  dialektyczna”  (określenie  Lintona), 
która miała umożliwić wyjście poza enigmatyczną formułę „izomorfizmu” osobowości i kultury.  
 

  Ta koncepcja była próbą odpowiedzi na dwa zasadnicze pytania. Po pierwsze, miała wyjaśnić, co sprawia, że 

uczestnicy  poszczególnych  kultur  wykazują  niejakie  podobieństwa  psychologiczne;  po  drugie,  miała  wytłumaczyć, 
dzięki czemu kultury odznaczają się wewnętrzną spójnością. Otóż w świetle koncepcji Kardinera struktura osobowości 
jest 

decydującym 

czynnikiem 

homeostazy 

społecznej. 

Społeczeństwo 

nie 

jest 

organizmem, 

toteż 

terminu<<homeostaza>>  używamy  tu  jedynie  metaforycznie  w  celu  wskazania,  że  równowagę  w  społeczeństwie 
utrzymują  jednostki  zdolne  do  współpracy  i  podzielenia  wspólnych  zainteresowań.  Homeostaza  społeczna  zależy  od 
tworzonych  przez  społeczeństwo  ludzi  i  dlatego  badanie  osobowości  w  kulturze  stanowi  jedyny  dostępny  sposób 
stwierdzenia, jak skutecznie społeczeństwo funkcjonuje”.  
 

Studia psychokulturalistyczne obejmowały w coraz większym  stopniu społeczeństwa współczesne, a nie tylko 

społeczeństwa pierwotne stanowiące długo niezwykle ważny przedmiot zainteresowania antropologów.  
 
 

Psychokulturalizm a problem zróżnicowania społecznego. 
Zainteresowania Ralpha Lintona dotyczyły związków kultury z osobowością oraz adaptacją jednostek do szczególnych 
pozycji w obrębie systemu społecznego. Przyswoił sobie elementy koncepcji Kardinera: wprowadzenie do antropologii 
kulturowej Zmodyfikowanej „psychodynamiki” Freuda, pojęcie osobowości podstawowej, przekonanie o szczególnym 
znaczeniu  pierwszych  faz  socjalizacji.  Jednak  zmodyfikował  koncepcje  Kardinera,  przez  porzucenie  mitu 
homogeniczności kultury i wprowadzenie pojęcia subkultur klasowych i osobowości statusowej. 
 

Jedna  jednostka  nie  może  znać  całości  kultury,  w  jakiej  uczestniczy.  Nie  wyraża  w  swym  zachowaniu 

wszystkich  jej  wzorów.  Każde  społeczeństwo  dzieli  swych  członków  na  różne  kategorie,  którym  odpowiadają  inne 
kategorie  kultury.  Z  każdą  z  tych  kategorii  związane  są  inne  oczekiwania,  każda  specjalizuje  się  w  innym  rodzaju 
działalności.  Uczestnictwo  jednostki  w  kulturze  warunkowane  jest  przez  jej  miejsce  w  strukturze  społecznej,(czyli 
status).  
 

Wpływ  zbiorowości  na  jednostkę  okazywał  się  związany  nie  tylko  z  istnieniem  wspólnej  kultury,  ale  i  ze 

zróżnicowaniem  oczekiwań  kierowanych  pod  adresem  poszczególnych  członków  społeczeństwa  zależnie  od  ich 
statusu.  Funkcjonowanie  społeczeństwa  zależy  od  osobowości  podstawowej  kształtowanej  przez  wczesne  praktyki 
socjalizacyjne oraz od adaptacji jednostek do wyznaczonych im pozycji w strukturze społecznej.- Ujmowanie procesu 
kształtowanie się osobowości w kategoriach strukturalnofunkcjonalnych. 
 

Linton  wprowadził  pojęcie  osobowości  modalnej.,  który  pociągały  za  sobą  następujące  konsekwencje 

metodologiczne?  1.  Była  to  kategoria  statystyczna  (wymagał  zastosowania  innych  technik  badawczych,  niż  te,  z 
których korzystali psychokuloturaliści) 2. Badanie osobowości modalnej wymagało skupienia uwagi na częstotliwości 
występowania  tych  cech  psychicznych  w  obrębie  danej  populacji,  nie  zaś  na  jakościowej  analizie  tych  cech,  które 
wykazują najwyższy stopień zgodności z obowiązującymi wzorami kultury. 2. Pojecie to mogło odnosić się do każdej 
zbiorowości,  nie  tylko takiej,  która  posiada  wspólną  kulturę.  3.  Nie  wyklucza  ono  występowania  w  granicach  jednej 
kultury wielu typów osobowości. 4. Pojecie to nie musiało być koniecznie związane z psychoanalizą.  
Zatem  można  uznawać  to  pojęcia  za  przeciwne  pojęciu  osobowości  podstawowej,  choć  sam  Linton  sobie  tego  nie 
uświadomił.  
 
 
 
 
 
33.Funkcjonalizm socjologiczny:Parsons i jego kontynuatorzy. 
 
FUNKCJONALIZM  socjologiczny(znany  również  jako  „strukturalny  funkcjonalizm”,  „funkcjonalny  strukturalizm”, 
„metoda funkcjonalnostrukturalna”): 

-  był kierunkiem, który w połowie XX wieku zdobył największą popularność (jego wypływy najsilniejsze były w 

Stanach Zjednoczonych). 

-  potrafił 

on 

scalić 

różnorodne 

pomysły 

teoretyczne, 

występował 

jako 

„dziedzic” 

tradycji 

socjologicznej(zwłaszcza  funkcjonalizm w wersji  nadanej  mu przez Parsonsa, okazał się zdolny do asymilacji 
różnorodnych prowieniencji,ktróre wcześniej odrzucał), 

-  był  teoretyczną  nadbudową  solidnej,  zinstytucjonalizowanej  i  pogodzonej  z  istniejącym  porządkiem 

społecznym socjologii akademickiej, 

-  zaproponował nie tylko parę prawd oczywistych, 

 
Najważniejsze założenia FUNKCJONALIZMU: 
 

1)  HOLIZM: 
- „funkcjonalizm oznacza z pewnością próbę ujęcia życia społecznego jako całości,jako jednośći funkcjonalnej; 
-  przekonanie  o  wzajemnym  związku  wszelkich  instytucji  ludzkich    sprzyjało  sympatii  funkcjonalistów  dla 

tradycji  organicystycznej  i  chętnemu  sięganiu  przez  nich  po  terminologię  biologiczną;  funkcjonalizm 
socjologiczny  nie  operował  jednak  prymitywnymi  analogiami-miejsce  pojęcia  „organizm”  zajęło  pojęcie 
„system”,  które  uległo:  generalizacji  /wyodrębnieniu  podstawowych  własności  strukturalnych,którymi  mogą 
cechować  się  dowolne  systemy;przyjęciu  zespołu  takich  własności  dla  charakteryzowania  rzeczywistości 
społecznej/  i  relatywizacji  /  rozszerzenie  zakresu  przedmiotów,  do  których  charakterystyki  kategoria  systemu 
zostaje  zastosowana:a)odnosi  się  także  do  mniejszych,realistycznie  pojmowanych  układów  w  ramach 
społeczeństwa-grup,zbiorowości;  b)odnosi  się  do  mniejszych,  nominalistycznie  pojmowanych  kompleksów 
stosunków społecznych w ramach społeczeństwa-kultury,osobowości,ekonomii,polityki/ 

-  nowoczesny  funkcjonalizm  dostarczał  oparcia  badaczom,  reprezentujacym  rozliczne  działy  socjologii 

szczegółowej, 

-  mógł w coraz większym stopniu korzystać z dorobku ogólnej teorii systemów, 
-  istotną  innowacją  funkcjonalizmu  socjologicznego  wydaję  się  uznanie,  iż  stopień  integracji  systemu  jest 

wielkością zmienną,której określenie stanowi jedno z ważniejszych zadań badawczych. 

 

2)  SOCJOLOGIZM METODY FUNKCJONALNEJ: 
-  funkcjonaliści  są  socjologistami  metodologicznymi-zmierzają  do  wyodrębnienia  swoistej  kategorii  faktów 

społecznych  i  analizę  zachowania  się  jednostek  podporządkowują  zadaniom  wynikającym  z  badania  tych 
faktów 

-  przedmiotem  analizy  funkcjonalnej  jest  to,  co  uwzorowione  i  powtarzalne,a  więc  role  społeczne,  wzory 

instytucjonalne, 

procesy 

społeczne, 

wzory 

kultury, 

uczucia 

uwzorowane 

kulturowo, 

normy 

społeczne,organizacja grupowa, struktura społeczna, środki służace kontroli społecznej, itd. (Merton) 

-  funkcjonalizm posługuje się  „przesocjalizowaną”  koncepcją człowieka, odcinając siew ten  sposób od silnej w 

amerykańskiej socjologii tradycji indywidualistycznej. 

 
3)  WYJAŚNIANIE FUNKCJONALISTYCZNE: 
-  by  z  sensem  mówić  o  funkcjonaliźmie,  musi  pojawić  się  pewien  szczególny  sposób  rozpatrywania  zjawisk 

społecznych zaliczonych do doanego systemu 

-  sposób ten polega na: 1.założeniu,że każde zjawisko pełni w tym systemie okreśłoną funkcję, tj. ma zauważaly 

wpływ na jego „przetrwanie”; 2.na domniemaniu,że wskazanie tej funkcji jest tożsame z wyjaśnieniem danego 
zjawiska, 

-  analiza  funkcjonalna  zaczyna  stawać  się  funkcjonalistyczną  teorią  tj.  wyjaśnianiem  funkcjonalistycznym  , 

wtedy,gdy  formułujemy  twierdzenia  typu:  jakieś  zachowanie  się  ma  miejsce  dlatego,  że  konsekwencje  są 
takie,a nie inne (zamiast  mówić, że jakieś zachowanie się ma określone konsekwencje i socjolog powinien ich 
szukać). 

-  wyjaśnienia funkcjonalistyczne mają charakter mniej lub bardziej teleologiczny 
-  w  nowoczesnym  funkcjonaliźmie  zapanował  pogląd,że  wewnątrz  każdego  systemu  występują  również 

destabilizujące  ten  system  elementy  dysfunkcjonalne,  których  nie  sposób  wjaśnić  przez  wskazanie  na  jego 
potrzeby. 

 

4)  WYMOGI FUNKCJONALNE: 
-  imperatywy  funkcjonalne,  wymogi  społeczeństwa  –  każdy  system  społeczny  posiada  pewne  stałe  potrzeby, 

wymagajace bezwzględnego zapokojenia. 

-  w  zmodyfikowanym  funkcjonaliźmie  socjologicznym  teza  o  niezbędności  konkretnych  elementów  kultury 

została  zastąpiona  przez  tezę,  że  niezbędne  jest  tylko  wypełnianie  pewnych  funkcji-  te  same  funkcje  mogą 
pełnić  różne  konkretne  elementy  i  odwrotnie,te  same  elementy  mogą  w  różnych  warunkach  pełnić  rozmaite 
funkcje; 

-  wymogi  funkcjonalne  oznaczają  w  szerokim  znaczeniu  to  wszystko,  co  musi  być  zrobione  w  każdym 

społeczeństwie,  jeśli  społeczeństwo  ma  trwać  jako  działająca  całość;  są  to  uogólnione  warunki  konieczne  dla 
utrzymania rozważanego systemu; 

-  „społeczeństwo  jako  mechanizm  funkcjonujący  w  pewien  sposób  musi  przyczielić  swym  członkom  pozycje 

społeczne i skłonić ich do wykonywania związanych z tymi pozycjami obowiążków”, 

 

5)  ŁAD SPOŁECZNY głónym przedmiotem zainteresowania: 
-  funkcjonalizm przedstawia społeczeństwo w stanie „łądu”, „równowagi”, „homeostazy”, 
-  systemu  społeczne  znajdują  się  w  stanie  dynamicznej  równowagi,  tj.  przystosowawcze  reakcje  na  zmiany 

zewnętrzne zmierzają do minimalizacji zmiany wewnątrz systemu, 

-  dominującą tendencją jest tendencja do stabilności i bezwładu, utrzymujaca się dzięki wbudowanym w systemie 

mehcanizmom przystosowania i kontroli społecznej 

-  dysfunkcje,  „dewiacje”  istnieją  i  mogą  być  długotrwałe,ostatecznie  jednak  zmierzają  do  zaniku  lub 

insytucjonalizacji 

-  doskonała równowaga, integracja stanowi granicę, ku której zmierza system społeczny. 
-  Funkcjonalizm jest  socjologią ładu społecznego 

 

6)  AHISTORYZM: 
-  czy też formalizm, 

-  budowane przez funkcjonalistów schematy teoretyczne miały mieć z założenia zastosowanie uniwersalne, 
-  miały się odnosić zarówno do społeczeństw pierwotnych,jak i do współczesnych społeczeństw przemysłowych. 

 
Przedstawiciele  funkcjonalizmu  socjologicznego:Talcott  Parsons,  Robert  K.Merton,  kingsley  Davis,Homans,  Marion 
L.Levy, Wilbert e. Moore, Kaspar D Naegele, Edward Shils, Neil Smelser. 
 
 
Talcott  Parsons – teorie socjologiczne 
Parsons  podjął  w  połowie  XX  wieku  próbę  zbudowania  wszechobejmującego  systemu  teoretycznego.Jego  zdaniem 
socjologia najbardziej potrzebowała teorii.Socjologia ma nie tylko prowadzić do teorii, ale i w pewnym sensie ma od 
teorii zaczynać.Parsons dobitnie wykazywał zamiar stworzenia zintegrowanego podejscia do teorii socjologicznej.We 
własnej  pracy  teoretycznej  rozwinął  koncepcję  poziomów  analizy  społecznej,  czego  najlepszym  przykładem  jest 
stworzone  przez  niego  pojęcie  czterech  systemów  działania  (organizm  behawioralny,  osobowość,  system  społeczny, 
system kulturowy). 
Za  swój  cel  przyjął  skonstruowanie  adekwatnej  teorii  ogólnej,  „wielkiej  teorii”,  która  miała  być  analityczna, 
systematyczna,kompletna  i  elegancka  z  naukowego  punktu  widzenia.Jego  zdaniem  powinna  to  być  teoria 
działania.Teoria  ta  musi  opierać  się  na  zasadzie  woluntaryzmu  (dokonywany  przez  aktora  wybór  spośród  różnych 
wartości  i  sposobów działania  musi  być przynajmniej potencjalnie wolny).Takie  zjawiska kulturowe,jak  idee,  ideały, 
cele  i  normy  należy  uznać  za  czynniki  przyczynowo  istotne.  Po  czwarte,  Parsons  przyjął  koncepcję  wyłaniania 
się,zgodnie z którą wyższe systemy wyłaniają siez niższych systemów. 
 
Punktem wyjścia całej doktryny Parsonsa była TEORIA DZIAŁANIA SPOŁECZNEGO. Wyklucza ona z jednej strony 
wyjaśnienia  zjawisk  społeczych  w  kategoriach  czysto  indywidualnych  (krytyka  utylitaryzmu),  z  drugiej  strony- 
możliwość  ich  wyjaśniania  bez  odwoływania  się  do  świadomości  i  aktów  wolnego  wyboru  jednostek.Sedno 
Parsonsowskiej teorii działania stanowią trzy koncepcje : czyn jednostkowy, woluntaryzm, verstehen.  
CZYNEM JEDNOSTKOWYM nazywał Parsons najbardziej podstawowe zjawisko, które definiował wymieniając jego 4 
składniki:  
1.czyn zakłada istnienie aktora;  
2. musi być jakiś cel,przyszły stan, ku któremu zmierza działanie; 
3.odbywa  się  ono  w  sutyacji,  na  którą  skłądają  siedwa  elementy:  rzeczy,  których  aktor  nie  jest  w  stanie  wziąć  pod 
kontrolę (warunki),oraz takie nad którymi ma kontrolę (środki); 
4. normy i wartości kształtują wybór przez aktora środków do celu; 
Ściśle związana z czynem jednostkowym jest koncepcja woluntaryzmu. 
WOLUNTARYZM odnosi się do aktorów, którzy dokonują wyborów w sytuacjach społecznych..Woluntaryzm nie jest 
odpowiednikiem  „wolnej  woli”.Koncepcja  ta  zakłada  istnienie  umysłu,  świadomośći  i  jednostek  podejmująceych 
decyzje. 
Pojęcie VERSTEHEN dotyczy z kolei potrzeby analizowania działania z subiektywnej perspektywy. 
 
DZIAŁANIE  SPOŁECZNE  w  ujęciu  Parsonsa  jest  celowe,  ma  subiektywne  znaczenie,  i  mniej  lub  bardziej  wyraźną 
motywację (ten kto podejmuje działanie, musi rozporzązać wiedzą owarunkach, w jakich będzie się starał zrealizować 
swój cel, oraz o przedmiotach, z jakimi będzie miał do czynienia: musi odczuwać potrzebę osiągnięcia danego celu  i 
reagować  na  niego  emocjonalnie,musi  mieć  kryteria  oceny  zarówno  samego  celu,  jak  i  środków  służacych  do  jego 
osiągnięcia).Odpowiednio  do  tego  Parsons  mówił  o  trzech  rodzajach  orientacji  motywacyjnej:  poznawczej, 
katekatycznej  i  oceniającej.Mówił  też  o  trzech  sposobach  oreintacji  na  wartości:  poznawczej,  szacującej, 
moralnej;starał się w ten sposób wskazać, że działanie społeczne jest wyznaczone nie tylko przez nastawienie samego 
aktora,ale też przez skierowane ku  niemu oczekiwania  innych ( chodzi tu o normy społeczne,do jakich musi się przy 
zaspokajaniu  potrzeb  stosować).  Posługując  się  trzema  rodzajami  oreintacji  motywacyjnej  i  orientacji  na  wartości, 
Parsons wyróżnia CZTERY PODSTAWOWE TYPY DZIAŁAŃ: 
1.działanie intelektualne-związane jest z poznawczymi, motywacyjnymi interesami i poznawczymi normami wartości, 
2. działanie ekspresyjne- łączy interesy katektyczne i normy szacujące, 
3. działanie moralne- dot. interesów wartościujących i norm moralnych, 
4. działanie instrumentalne- obejmuje cele określane przez interesy katektyczne i normy szacujące oraz środki wiodące 
do realizacji celów; 
 
Wydaje  się,  że  oryginalność  Parsonsa,  jako  teoretyka  działania  społecznego  polegała  na  przyjeciu  podwójnej 
perspektywy: połączeniu analizy ładu społecznego na poziomie jednoistki (teoria działania społecznego) z analizą ładu 
społecznego na poziomie zbiorowości (teoria systemu działania społecznego). 

 
SYSTEM DZIAŁANIA SPOŁECZNEGO: 
 
O systemie społecznym możemy mówić wtedy i tylko wtedy, gdy mamy do czynienia ze zróżnicowaniem ról i pozycji 
społecznych,  akceptacją  wynikajacych  z  tego  zróżnicowania  praw  i  obowiązków,  oraz  istnieniem  wspólnych  norm  i 
wartości.Parsons posługując się definicją funkcji, czyli zespołu czynności nakierowanych na zaspokojenie potrzeby lub 
potrzeb  systemu,  stwierdził,  że  wszystkie  systemy  mają  cztery  wymogi  funkcjonalne.Są  to:adaptacja,  osiąganie 
celów,integracja  i  utrzymywanie  (kultywowanie)  wzorów  działania.Jest  to  tzw.  schemat  AGIL.Każdy  system  musi 
więc  być  zdolny  do  sprostania  wyzwaniom  środowiska,  wyznaczania  i  osiągania  swoich  zasadniczych  celó, 
ustanawiania  współzależności  pomiędzy  swymi  częśćiami  i  regulowania  stosunków  między  nimi,  oraz  tworzenia 
odpowiednich  wzorów  kulturowych  i  motywacji  jednostek.Ten  schemat  podstawowych  funkcji  systemu  działania 
społecznego  wskazywałzarazem  na  warunki  jego  równowagi,  niezbędneą  specjalizację  w  jego  obrębie  oraz  jego 
podział na cztery analityczne wyodrębnione podystemy : 

-  organizm  behawioralny  (system  działania,który  zajmuje  się  funkcją  adaptacji,  dostosowując  się  do  świata 

zewnętrznego i przekształcając go), 

-  osobowość  (pełni  funkcję  osiągania  celów,  definiując  cele  systemu  i  mobilizujac  zasoby  niezbędne  do  ich 

realizacji), 

-   system społeczny (zajmuje się funkcją integracji, kontrolując części skladowe), 
-  system kulturowy (pełni funkcję utrzymywania wzorów działania,dostarczając aktorom norm i wartości, które 

motywują ich do działania). 

 
 

Parsonowski system działania 

1.środowisko działania: 

ostateczna rzeczywistośc 

2.system kulturowy 

3.system społeczny 

4.osobowość 

5. organizm behawioralny 

6.środowisko działania: 

materialno-organiczne 

 
Parsons  miał wyraźnie  sprecyzowaną koncepcję poziomów analizy  społecznej oraz  ich wzajmenych relacji.  Wyraźne 
jest hierarchiczne uporządkowanie, pozimy są na dwa sposoby zintegrowane w system;po pierwsze, każdy z niższych 
poziomów  dostarcza  warunków,  energii,  niezbędnych  poziomo  wyższym;  po  drugie,  poziomy  wyższe  sprawują 
kontorlę nad niższymi. 
W założeniach Parsonsa dotyczących systemów napotykamy problem łądu społecznego,który tak go absorbował.Chciał 
on  zapobiec  wojnie  wszystkich  przeci  wszystkim.Odpowiedź  na  ten  dylemat  znalazł  w  funkcjonaliźmie 
strukturalnym,który jego zdaniem przyjmuje następujące założenia: 
1) Właściwością systemów jest porządek i wzajemna zależność części. 
2) Systemy wykazują skłonnośc do samoutrzymującego się porządku,czyli równowagi. 
3) System  może być statyczny albo zaangażowany w uporządkowany proces zmiany. 
4) Charakter jednej części systemu ma wpływ na formę, jaką mogą przybierać inne części. 
5) Systemy zachowują granice ze swoimi środowiskami. 
6)Umiejscowienie i integracja to dwa podstawowe procesy niezbędne dla danego stanu równowagi systemu. 
7)Systemy  mają  skłonność  do  samozachowania,łączenia  z  zachowaniem  granic  oraz  relacji  częsci  do  całości,  do 
kontroli zmian w środowisku oraz kontroli tendencji do zmiany systemu od wewnątrz. 
 
 
 
SPOŁECZEŃSTWO 
Choć pjęcie systemu społecznego odnosi się do wszystkich typów zbiorowości, szczególnie istotną jest społeczeńswto: 
„ względnie samowystarczalna zbirowość złożona z członków, którzy wyłącznie  w jej ramach mogą zaspokajać swoje 
indywidualne i zbiorowe potrzeby oraz żyć”. 
Parsons wyróżnił w społeczeństwie cztery struktury, podsystemy, zależnie od pełnionych przez nie  funkcji AGIL: 

-  podsystem  ekonomiczny  (gospodarka  przystosowuje  środowisko  do  potrzeba  społeczeństwa  poprzez  pracę, 

produkcję i przydzielenie;pomaga społeczeńswtu w zaadaptowaniu się do okoliczności zewnętrznych), 

-  podsystem polityczny (pełni funkcję osiagania celów, mobilizując do tego aktorów i zasoby), 
-  podsystem kultury (np. szkoły, rodzina,zajmuje sięutrzymaniem wzorów, przekazujać aktorom normy i wartości 

i umożliwiając im internalizowanie) 

-  wspólnota  społeczna  (pełni  funkcję  integracji  koordynując  różne  elementy  społeczeństwa;  do  tego  systemu 

zalicza się np. prawo) 

 
 
ZMIANA I DYNAMIMZ w teorii Parsonsa: 
Rozważania Parsonsa  o zmianie społecznej objęły cztery grupy zagadnień: równowagę społeczną, zmianę strukturalną, 
strukturalną dyferencjację i ewolucję społeczną. Przechodził on stopniowo od problematyki zmian wewnątrz systemu 
do problematyki zmiany systemu. 
Ewolucja  w  ujęciu  Parsonsa  polega  na  podnoszeniu  się  zdolności  adaptacyjnej  społeczeństwa.Dochodzi  do  tego 
poprzez dwa (opisywane już przez Sepncera) procesy:  

-  dyferencjacji-  polega  na  wyodrębnieniu  się  w  społeczeństwie  coraz  to  nowych  funkcji  i  odpowiadających  im 

nowych  ról  i  grup;stwarza  to  coraz  poważniejsze  problemy  koordynacji,  które  muszą  byćrozwiazane  przez 
tworzenia nowych systemów norm, wartości, przystosowanych do nowych, bardziej złożonych systemów; 

-  integracji- polega na wytwarzaniu adekwatnych środków kontroli społecznej. 
Parsons  wyróżnił  trzy  fazy  ewolucji,  zależnie  od  różnic  stopnia  zdolności  adaptacyjnej  i  form  kontroli 
społecznej,mianowicie: społeczeństwa pierwotne, przejściowe i nowoczesne. 
Pierwszym  wąznym  faktem  historycznym,  znaczącym  koniec  społeczeństwa  pierwotnego,było  pojawienie  się 
pisam,dzięki któremu możliwa stała się obiektywizacja i stabilizacja kultury.Drugim punktem zwrotnym w historii 
było ukształtowanie się prawa i powiązanych z nim instytucji, w czym Parsons widział dalszy krok w umocnieniu 
kultury. 
„Ewolucja  społeczna  przybiera  więc,według  Parsonsa,  formę  postępującego  umacniania  kultury  w  ludzkim  życiu 
społecznym”