WYBRANE PROBLEMY DYNAMIKI ATMOSFERY
Na cząstkę powietrza w atmosferze działają siły: ciężkości, gradientu
ciśnienia, Coriolisa, siła odśrodkowa i siła tarcia.
Skale ruchów powietrza są bardzo rozległe zarówno pod względem czasu
jak i przestrzeni. Zakres ten obejmuje zarówno bezładne mikro ruchy
poszczególnych cząsteczek jak i globalną cyrkulację całej atmosfery.
Skale ruchów atmosferycznych (wg Iribarne’a, 1988)
Skala
przestrzenna
Typowe
wymiary
[km]
Przykłady
Planetarna
10 000
komórka Hadleya –
cyrkulacja
atmosferyczna,
równik-bieguny
Synoptyczna
1 000
cyklony strefy
umiarkowanej
Mezoskalowa 100
burze
Skala drobna
<10
małe chmury Cumulus
Ruchy poszczególnych cząstek, z wyjątkiem górnych krańców atmosfery,
nie mają znaczenia w dynamice atmosfery. Atmosferę traktuje się jako ośrodek
ciągły, płyn.
Opis ruchu powietrza
Metody opisu ruchu powietrza
Do opisu ruchu powietrza stosuje się dwa sposoby: metodę Eulera i
metodę Lagrange’a.
Metoda Eulera – określa się właściwości powietrza jako funkcję położenia w
przestrzeni
)
(rr
i czasu (t). Ruch powietrza charakteryzuje prędkość, która jest
zależna od czasu i przestrzeni:
( )
t
r
v
v
,
r
=
Opis ten jest obrazem przestrzennego rozkładu prędkości powietrza w każdej
chwili.
Metoda Lagrange’a – powietrze traktowane jest jako zbiór małych
cząstek, których prędkość jest funkcją czasu. Metoda ta opisuje historię ruchu
każdej cząstki w powietrzu, zmiany w wędrującej cząsteczce. Opis ten
nazywany jest analizą wędrowną.
Rodzaje rozkładów prędkości
Dowolne pole prędkości małej cząstki powietrza można traktować jako
wynik nałożenia się na siebie kilku prostych rodzajów pola ruchu. Główne
rodzaje podstawowych rozkładów prędkości, to:
1) ruch postępowy zwany także translacją liniową, w którym prędkość
cząsteczki powietrza jest stała. Cząstka porusza się po prostej ze stałą
prędkością oraz bez zmiany kształtu;
2) obrót cząsteczki – na podobieństwo obrotu ciała sztywnego;
3) ekspansja izotropowa – rozszerzanie się lub kurczenie się cząsteczki bez
zmiany kształtu;
4) deformacja – zmiana kształtu bez zmiany objętości cząstki;
Dowolne pole prędkości można rozłożyć na te cztery rodzaje ruchu.
Przyspieszenie cząstki powietrza
Zgodnie
z
drugą zasadą dynamiki Newtona, przyspieszenie cząstki równe
jest sile wypadkowej działającej na cząstkę, podzielonej przez jej masę.
Przyspieszenie to można także określić z opisu metodą Eulera pola prędkości w
atmosferze.
Pole prędkości
)
,
( t
r
v
r
określa się jako funkcję położenia
r
r
i czasu t.
z
k
y
j
x
i
r
v
r
r
r
+
+
=
z
y
x
v
k
v
j
v
i
v
r
v
v
r
+
+
=
gdzie:
k
j
i
r
r
r
,
,
są trzema wersorami w kartezjańskim układzie współrzędnych.
Przyspieszenie cząstki
a
r
, pochodna zupełna po czasie, zwana także
substancjalną, składa się z dwóch członów:
( )
v
v
t
v
dt
v
d
a
r
r
v
r
r
r
∇
+
∂
∂
=
=
Pierwszy składnik
t
v
∂
∂r
, pochodna lokalna określa zmianę prędkości w punkcie
r
r
.
Drugi człon wynika z ruchu samej cząstki. Jest to tzw. pochodna
konwekcyjna (zwana czasem adwekcyjną). Symbol
)
(
∇
r
r
v
oznacza operator:
( )
z
v
y
v
x
v
v
z
y
x
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
∇
⋅
r
r
gdzie:
∇
r
=
∇ − operator Hamiltona (nabla), wektor symboliczny
k
z
j
y
i
x
r
r
r
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
∇
Przykładowo, składowa przyspieszenia wzdłuż osi x przyjmuje postać:
z
v
v
y
v
v
x
v
v
t
v
a
x
z
x
y
x
x
x
x
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
+
∂
∂
=
Równanie ruchu
Równanie ruchu wyraża równość iloczynu gęstości i przyspieszenia z
wektorową sumą sił działających na cząstkę powietrza o jednostkowej objętości.
R
v
p
g
dt
v
d
r
r
r
r
r
r
+
×
+
∇
−
=
ω
ρ
ρ
ρ
2
lub
R
v
p
g
dt
v
d
r
r
r
r
r
r
+
+
∇
−
=
ϕ
ω
ρ
ρ
ρ
sin
2
gdzie:
ρ
− gęstość powietrza,
g
− przyspieszenie ziemskie,
p
− ciśnienie,
ω
r
− prędkość kątowa Ziemi,
R
r
− siła tarcia,
ϕ − szerokość geograficzna
v
− prędkość cząstki powietrza.
Równanie ciągłości
Równanie
ciągłości zamyka równanie ruchu, opisując rozkład ciśnienia i
gęstości. Wyprowadzić je można z zasady zachowania masy. W postaci
różniczkowej przyjmuje formę stanowiącą lokalną postać zasady zachowania
masy.
0
=
∇
+
∂
∂
v
t
r
r
ρ
ρ
Dla warunków małych zmian gęstości
ρ równanie ciągłości przyjmuje postać:
(
)
0
div
0
=
=
∇
v
v
r
r
r
Główne siły działające na cząstkę powietrza w atmosferze
1. Siła ciężkości
Duża masa Ziemi wywołuje siłę ciężkości, działającą na cząstkę
powietrza. Jest ona jedną z największych sił działających i jest skierowana do
środka Ziemi. Na cząstkę o objętości ΔV działa siła:
g
V
F
g
ρ
Δ
=
gdzie: ΔV – objętość cząstki,
ρ
− gęstość powietrza,
g
− przyspieszenie ziemskie.
Cząstka powietrza jest nieruchoma względem powierzchni Ziemi. Obrót
Ziemi dookoła swojej osi powoduje wystąpienie siły odśrodkowej, która działa
również na cząstkę powietrza. Siła odśrodkowa jest jednak bardzo mała w
porównaniu z siłą ciężkości. Zwykle się ją pomija lub dodaje do siły ciężkości,
otrzymując tzw. skuteczną siłę ciężkości.
2. Siła gradientu ciśnienia
Gdy
ciśnienie na przeciwległych powierzchniach cząstki jest różne, na
cząstkę działa siła wypadkowa, skierowana do wnętrza cząstki. Nazywamy ją
siłą gradientu ciśnienia. Siła działająca na jednostkę masy wyraża się wzorem:
dn
dp
G
ρ
1
−
=
gdzie dp/dn oznacza zmianę ciśnienia dp na drodze dn.
Postać tę można uogólnić dla pola ciśnienia p w atmosferze:
p
G
∇
=
ρ
1
W atmosferze wektor gradientu ciśnienia można rozłożyć na składową
pionową i poziomą. Składowa pionowa jest prawie całkowicie równoważona
przez skierowaną przeciwnie siłę ciężkości.
W ruchu poziomym powietrza atmosferycznego rozważa się zatem tylko
składową poziomą gradientu, która jest główną przyczyną ruchu poziomego
(wiatru) w atmosferze.
3. Siła Coriolisa
Siła Coriolisa uwzględnia obrót Ziemi wokół swojej osi, co powoduje, że
układy odniesienia związane sztywno z powierzchnią Ziemi nie są układami
inercjalnymi.
F
c
= 2 m · v · ω · sin
ϕ
oraz przyspieszenie
C = 2 v · ω · sin
ϕ
gdzie: F
c
– siła Coriolisa,
C
–
przyspieszenie
Coriolisa,
v
–
prędkość cząsteczki (ciała),
ω – prędkość ruchu obrotowego Ziemi (ω = 7,29
× 10
−5
1/s),
ϕ − szerokość geograficzna.
Wyjaśnienie działania siły Coriolisa
Siła Coriolisa jest siłą pozorną, powodującą odchylenie wszelkich ciał
będących w ruchu względem powierzchni Ziemi. Odchylenie to jest związane z
obrotem płaszczyzny horyzontu wokół pionowej składowej wektora prędkości
kątowej obrotu Ziemi.
Wektor siły Coriolisa jest skierowany prostopadle do wektora
prędkości ciała i w prawo względem kierunku prędkości – na półkuli
północnej, a w lewo – na półkuli południowej.
Przyspieszenia spowodowane działaniem siły Coriolisa są tego samego
rzędu, co przyspieszenia wywołane siłą gradientu ciśnienia. Przyspieszenia te
mogą się zatem nawzajem równoważyć.
4. Siła odśrodkowa
Siła odśrodkowa występuje przy krzywoliniowym ruchu cząsteczki
powietrza. Dla jednostkowej masy wyraża się wzorem:
r
v
F
o
2
=
gdzie: F
o
– siła odśrodkowa,
v
–
prędkość liniowa ruchu cząsteczki,
r
–
promień krzywizny toru cząsteczki.
Siła odśrodkowa skierowana jest wzdłuż promienia krzywizny w stronę
wypukłości toru (na zewnątrz).
Wpływ siły odśrodkowej jest odczuwalny dopiero dla większych prędkości
ruchu (wiatru), praktycznie uwzględnia się go dla v > 15 m/s (54 km/godz).
5. Siła tarcia
Siła tarcia ma wpływ przede wszystkim na ruch powietrza w dolnej,
przyziemnej warstwie troposfery. Powoduje zmniejszenie prędkości wiatru
(ruchu) w tej warstwie i zmienia także kierunek poruszającego się
powietrza.
Wyróżnia się:
⎯ tarcie wewnętrzne (lepkość) powstaje wtedy, gdy dwie warstwy gazu
przemieszczają się równolegle względem siebie;
⎯
⎯ tarcie zewnętrzne polega na oddziaływaniu ciał w miejscu ich styku,
przeciwstawiające wzajemnemu przesuwaniu się tych ciał (poślizgowe).
Bezpośrednio przy powierzchni Ziemi, w warstwie o milimetrowej grubości,
prędkość ruchu powietrza jest równa zeru. W wyniku ruchów cieplnych,
turbulencji dynamicznej i termicznej, chwiejnej równowagi atmosfery następuje
jednak pionowa wymiana cząsteczek między warstwami nieruchomej i
przemieszczającej się. W rezultacie elementy masy powietrza o małej prędkości
(małym pędzie) zostają przenoszone na większą wysokość, a elementy o
większej prędkości (większym pędzie) z góry na dół. W wyniku tego w pewnej
warstwie, licząc od podłoża, prędkość wiatru wzrasta. Jest to warstwa tarcia,
której wysokość górnej granicy wynosi ok. 500 do 1000 m i zależy zarówno od
rodzaju podłoża, jak i stateczności atmosfery (większa jest nad lądem, mniejsza
nad morzami i oceanami).
Wiatry geostroficzny i gradientowy
1. Wiatr geostroficzny
Wiatr geostroficzny jest to model jednostajnego ruchu powietrza w
układzie izobar prostoliniowych i równoległych do siebie, przy założeniu braku
tarcia.
Na cząstkę powietrza będą więc działać tylko dwie siły: siła poziomego
gradientu ciśnienia i siła Coriolisa.
Wiatr geostroficzny wieje prostopadle do siły Coriolisa, równolegle do
izobar.
Powstawanie wiatru geostroficznego na półkuli północnej
Prędkość wiatru geostroficznego można obliczyć z warunku równowagi sił
gradientu i Coriolisa:
ϕ
ω
ρ
sin
2
1
v
dn
dp =
⋅
stąd:
dn
dp
v
v
g
⋅
⋅
=
=
ρ
ϕ
ω
1
sin
2
1
gdzie: v
g
– prędkość wiatru geostroficznego.
Kierunek wiatru geostroficznego pokrywa się z kierunkiem izobar.
Na półkuli północnej jego zwrot jest taki, że po lewej stronie znajduje się
obszar niskiego ciśnienia, a po prawej wysokiego. Prawo to nosi nazwę reguły
Buysa-Ballota.
W pobliżu równika, gdzie sin
ϕ → 0, pojęcie wiatru geostroficznego traci
sens.
2. Wiatr gradientowy
Wiatr gradientowy jest to rozszerzenie modelu wiatru geostroficznego na
izobary kołowe. Cząsteczki powietrza poruszają się poziomo ruchem
jednostajnym po koncentrycznych torach kołowych.
Krzywizna toru powoduje, że oprócz sił gradientu ciśnienia i Coriolisa
wystąpi jeszcze siła odśrodkowa, skierowana na zewnątrz krzywizny.
Ponieważ ruch jest jednostajny, wypadkowa tych sił musi być równa zeru.
Rozważa się dwa przypadki wiatru gradientowego na półkuli północnej –
na obszarze niżu i na obszarze wyżu dla izobar kołowych.
W niżu N siła poziomego gradientu ciśnienia jest skierowana wzdłuż
promienia do środka niżu, natomiast siła odśrodkowa na zewnątrz. Jest
jednak zbyt mała, by zrównoważyć siłę gradientu ciśnienia G. Siła Coriolisa
C musi więc być skierowana również na zewnątrz jak siła odśrodkowa, by
równoważyć siłę gradientu ciśnienia.
Powstawanie wiatru gradientowego na półkuli północnej: a) niż, b) wyż
Ponieważ siła Coriolisa jest skierowana prostopadle do wektora prędkości
i odchylona w prawo, wiatr gradientowy w niżu krąży w kierunku
przeciwnym do ruchu wskazówek zegara.
W wyżu W, układ sił jest inny.
Gradient ciśnienia skierowany jest na zewnątrz, tak jak siła odśrodkowa.
Siła Coriolisa równoważy zatem obie te siły. Z warunku prostopadłości wektora
prędkości do siły Coriolisa i odchylenia siły w prawo, wiatr gradientowy w
wyżu krąży zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Prędkość wiatru gradientowego można obliczyć z warunku równowagi sił.
Dla niżu:
r
v
v
dr
dp
gr
gr
2
sin
2
1
+
=
ϕ
ω
ρ
i dla wyżu
ϕ
ω
ρ
sin
2
1
2
gr
gr
v
r
v
dr
dp
=
+
lub
r
v
v
dr
dp
gr
gr
2
sin
2
1
−
=
ϕ
ω
ρ
gdzie: v
gr
– prędkość wiatru gradientowego.
Równania te można przekształcić dalej do postaci dla niżu:
dr
dp
r
r
r
v
gr
⋅
+
+
=
ρ
ϕ
ω
ϕ
ω
2
2
2
sin
sin
i dla wyżu
dr
dp
r
r
r
v
gr
⋅
−
−
=
ρ
ϕ
ω
ϕ
ω
2
2
2
sin
sin
W ostatnim równaniu, wartość pod pierwiastkiem musi być dodatnia (lub zero),
stąd ograniczenie:
ϕ
ρω
2
2
sin
r
dr
dp ≤
Wynika stąd graniczna maksymalna prędkości wiatru w wyżu:
ϕ
ω
sin
max
r
v
gr
=
Dla niżu nie ma takiego ograniczenia, stąd prędkości wiatru w niżach
(cyklonach) osiągają ogromne wartości.
W niskich szerokościach geograficznych wyraz 2 vω sin
ϕ jest bardzo
mały i może być pominięty. Jest to model tzw. wiatru cyklostroficznego,
wiejącego równolegle do izobar kołowych z niskim ciśnieniem w centrum, w
którym prędkość może osiągać duże wartości:
dr
dp
r
v
v
gr
c
⋅
±
=
=
ρ
Wpływ tarcia w przyziemnej warstwie powietrza
Wiatry gradientowy i geostroficzny są przybliżeniami wiatru
rzeczywistego. W swobodnej atmosferze, powyżej warstwy tarcia (powyżej 500
do 1500 m) różnice są niewielkie, tak więc zależności teoretyczne mogą być
wykorzystane do obliczeń praktycznych.
W warstwie tarcia w pobliżu powierzchni Ziemi siła tarcia jest znaczna i
powoduje odchylenie wiatru od kierunku równoległego do izobar oraz
zmniejszenie jego prędkości względem prędkości teoretycznej.
Siła poziomego gradientu ciśnienia jest równoważona przez
wypadkową sił Coriolisa i tarcia. Wynika stąd, że w tym przypadku siła
gradientu nie leży na jednej prostej z siłą Coriolisa, a siła tarcia nie tworzy
kąta 180
° z wektorem prędkości. Wektor prędkości „
v
r
” będzie odchylony
od izobar w stronę niższego ciśnienia
Wpływ siły tarcia na kierunek wiatru – izobary prostoliniowe
Wpływ siły tarcia na kierunek wiatru – izobary kołowe
Wiatr odchyla się od izobar nad morzem średnio o kąt ok. 20
°, a nad
lądem o ok. 30
° – 45° w stronę niższego ciśnienia, natomiast wektor siły
tarcia
R
r
tworzy z prędkością kąt ok. 130
° − 150°.
Zmiany wiatru w warstwie tarcia można przedstawić graficznie
wykreślając ze wspólnego punktu wektory prędkości wiatru na różnych
wysokościach. Krzywa łącząca końce wektorów nazywa się spiralą Ekmana.
Spirala Ekmana. Prędkości i kierunki wiatru na różnych wysokościach od
powierzchni Ziemi do granicy warstwy tarcia
Wpływ tarcia zanika z wysokością. Dla wysokości 600
− 900 m wiatr
wieje już niemal równolegle do izobar.
Pionowy
rozkład prędkości wiatru (tachoida wiatru) w warstwie w
pobliżu powierzchni Ziemi opisywany jest za pomocą formuł empirycznych
opracowanych przez różnych autorów. Najbardziej rozpowszechnione są
formuły przyjmujące logarytmiczny profil wiatru, np. formuła Rohwera:
516
,
1
log
516
,
1
log
+
+
=
a
a
z
z
v
v
gdzie: v, v
a
– odpowiednio prędkości wiatru na wysokościach z i z
a
[m/s],
z,
z
a
– wysokości, na których określamy prędkość wiatru [m].
Wiatry dolne. Linie prądu
Wiatry dolne są ściśle związane z ogólnym rozkładem ciśnienia na
poziomie morza. Ich prędkość wynika przede wszystkim z gradientu ciśnienia, a
kierunek jest zgodny z regułą Buysa-Ballota.
Na półkuli północnej, w niżu wiatry wieją przeciwnie do ruchu
wskazówek zegara, przecinając izobary w kierunku niskiego ciśnienia, w wyżu
natomiast wieją zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Obraz ruchu powietrza w danej chwili można przedstawić za pomocą
linii prądu, krzywych, do których w każdym punkcie wektory prędkości
wiatru są styczne.
Im
prędkość wiatru jest większa, tym wektory prędkości przedstawione w
postaci strzałek są dłuższe i tym gęściej przebiegają linie prądów
Linie oraz punkty zbieżności i rozbieżności: a) linia zbieżności,
b) linia jednostronnej zbieżności, c) linia rozbieżności, d) punkt zbieżności
(konwergencji), e) punkt rozbieżności (dywergencji)
Efekt zbieżności i rozbieżności linii prądów poziomych w przekroju pionowym
Linie prądów w niżu i wyżu: A – półkula północna, B – półkula południowa;
a) niż, b) wyż
Na
półkuli północnej linie prądów powietrznych w ośrodkach niżowych
– cyklonalnych, przyjmują kształt spiral, skierowanych ku środkowi i
zakrzywionych przeciwnie do ruchu wskazówek zegara
W ośrodkach wyżowych – antycyklonalnych jest sytuacja przeciwna –
linie prądów przybierają kształt spiral rozbiegających się z jednego punktu i
zakrzywionych zgodnie z ruchem wskazówek zegara
Na
półkuli południowej, skręt linii prądów jest przeciwny w niżu,
zgodnie z ruchem wskazówek zegara, natomiast w wyżu przeciwnie do tego
ruchu.
Ruchy
wstępujące, charakterystyczne dla niżów, związane są ze
zmniejszeniem równowagi atmosfery i sprzyjają kondensacji pary wodnej a
więc powstawaniu zachmurzenia i opadów.
W wyżach ruchy zstępujące przyczyniają się do zwiększenia
równowagi atmosfery, zaniku zachmurzenia i braku opadów.
Charakterystyczne dla wyżu są również słabe na ogół wiatry.
Typowe przykłady wpływu powierzchni Ziemi na ruch
powietrza
Wpływ ukształtowania powierzchni Ziemi (rzeźby terenu) i przeszkód
znajdujących się na niej na poziomy ruch powietrza w jej pobliżu jest
oczywisty. Oprócz dynamicznego wpływu wywołanego przeszkodami
naturalnymi, takimi jak ukształtowanie terenu, kompleksy leśne, czy też
sztucznymi, zbudowanymi przez człowieka (budowle), występuje też wpływ
termiczny, wynikający z różnych własności termicznych powierzchni terenu.
Wpływ podłoża na wiatr – zawirowania powietrza przepływającego:
a) nad odosobnionymi skupiskami drzew, b) nad większym obszarem leśnym
o różnym zagęszczeniu i wysokości
Wpływ różnego rodzaju przeszkód terenowych na pole wiatru
Wpływ podłoża na wiatr: a) prędkość powietrza < 8 m/s,
b) prędkość powietrza > 8 m/s
Termiczny wpływ powierzchni ziemi na ruch powietrza
Termiczno-dynamiczny wpływ powierzchni ziemi na poziomy ruch powietrza
Rodzaje smug dymów przemysłowych (Parczewski, 1977)