untitled

241

8. Edukacja a rynek pracy

Rynek pracy jest jednym z podstawowych odbiorców efektów systemu edukacji. Oferowane przez instytucje
edukacyjne ścieżki i możliwości uczenia się mają wpływ na szanse zatrudnienia, możliwości rozpoczęcia ak-
tywności zawodowej czy uzyskiwane wynagrodzenie. Edukacja kształtuje zarówno kompetencje ogólne, jak
i pozwala na uzyskanie konkretnych kwalifi kacji, w tym zawodowych, poszukiwanych przez pracodawców.
Wchodzenie młodych osób na rynek pracy zależy także od wielkości i struktury popytu na pracę. Kształtowanie
się popytu na pracę zależy od wielu czynników: zmian gospodarczych, postępu technologicznego, rozwoju
gospodarki opartej na wiedzy. Coraz bardziej na to, jak wygląda popyt na pracę, wpływ mają zachodzące pro-
cesy globalizacyjne. Korporacje międzynarodowe w coraz większym stopniu dążą do standaryzacji zarządzania
wiedzą w miejscu pracy przez proces, który można określić mianem „cyfrowego tayloryzmu”

, porównywalny

do standaryzacji procesów produkcyjnych okresu zmiany przemysłowej (Brown i in., 2008a). Zmiany te oznacza-
ją, że zapotrzebowanie na absolwentów studiów wyższych nadal będzie rosło, a wykształcenie wyższe będzie
coraz bardziej warunkiem koniecznym, ale już nie dostatecznym, sukcesu na rynku pracy.
Kształtowanie kierunków zmian systemu edukacji, zarówno formalnej, jak i pozaformalnej, powinno brać
pod uwagę zachodzące zmiany popytu na pracę. Odpowiednie dopasowanie popytu i podaży pracy ogranicza
skalę niedopasowania na rynku pracy, w szczególności w zakresie poszukiwanych kompetencji i kwalifi kacji.
Taki kierunek działań jest również wspierany przez wdrażanie Krajowych Ram Kwalifi kacji (KRK), których efektem
będzie zwiększenie przejrzystości systemu kwalifi kacji poprzez uwzględnienie w określaniu poziomów kwali-
fi kacji oczekiwanych efektów uczenia się w obszarze wiedzy, umiejętności, a także kompetencji personalnych
i społecznych. Jest to jeden z instrumentów wspierania mobilności zawodowej i edukacyjnej ludzi.

Schemat 8.1. Przepływy w ramach edukacji i rynku pracy

Źródło: opracowanie własne.

Edukacja i rynek pracy są ze sobą powiązane liczną siecią przepływów, co ilustruje schemat 8.1. Uczestnicy
systemu edukacji przechodzą na rynek pracy, ale też ci, którzy już uczestniczą w rynku pracy, korzystają z sys-
temu edukacji, podnosząc swoje kwalifi kacje i kompetencje. Absolwenci mogą rozpocząć swoją aktywność
zawodową od pracy, lecz także od bezrobocia. Niekiedy zakończenie aktywności edukacyjnej oznacza wejście
w bierność zarówno edukacyjną, jak i zawodową. Pełne zrozumienie oraz zanalizowanie skali i kierunków tych

Proces ten związany jest z przekształcaniem pracy związanej z wykorzystaniem określonych zasobów wiedzy przez jej

odpowiednie opisanie, zakodowanie i cyfryzację w pakiety informacyjne, które mogą być przenoszone i wykorzystywane
w każdym miejscu na świecie.

Zapotrzebowanie na
absolwentów stu-
diów wyższych nadal
będzie rosło, a wy-
kształcenie wyższe
będzie coraz bardziej
warunkiem koniecz-
nym, ale już nie do-
statecznym, sukcesu
na rynku pracy.

Uczenie się: formalne,

pozaformalne i nieformalne

Studia

magisterskie

Studia

licencjackie

Studia police-

alne

Kolegia

Liceum

ogólnokształcące

Technikum

Szkoła

zawodowa

Gimnazjum

Zatrudnienie

Bezrobocie

Bierność

zawodowa

Akt

wność za

odo

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

242

przepływów w ramach tej edycji raportu oczywiście nie jest możliwe, niemniej jednak stanowi drogowskaz
wskazujący zakres i możliwości rozwoju badań edukacyjnych odnoszących się do powiązań edukacji z rynkiem
pracy.
Niniejszy rozdział zawiera analizę funkcjonowania rynku pracy w Polsce z uwzględnieniem tych aspektów, któ-
re są istotne dla edukacji. Chcemy w nim zarysować odpowiedź na pytanie, w jaki sposób rynek pracy może
wskazać kierunki zmian dla systemu edukacji. Nie jest to oczywiście ocena wyczerpująca i wielu istotnych pro-
blemów nie porusza. Pierwsza część rozdziału obejmuje analizę wpływu wykształcenia na sytuację jednostki
na rynku pracy. Fragment ten skupia się na dwóch podstawowych aspektach rynku pracy, to znaczy statusie
na rynku pracy i wynagrodzeniach. Podobnie jak w rozdziale o strukturze wykształcenia analiza obejmuje po-
pulację w wieku 25–64 lata. Jeżeli sukces na rynku pracy defi niowany jest przez znalezienie zatrudnienia, które
zapewnia satysfakcjonujące wynagrodzenie

, to wniosek płynący z tych analiz jest zgodny z oczekiwaniami

– osoby lepiej wykształcone lepiej radzą sobie na rynku pracy, a w najgorszej sytuacji znajdują się osoby niepo-
siadające wykształcenia zawodowego – które ukończyły szkołę podstawową, a w dalszej kolejności osoby z wy-
kształceniem średnim ogólnokształcącym. To, w jakim stopniu rynek pracy różnicuje sytuację osób o różnych
kwalifi kacjach, może silnie oddziaływać na uczestnictwo w edukacji na poszczególnych jej poziomach. Szcze-
gólnie dużą rolę pełnią wynagrodzenia i liczona na ich podstawie stopa zwrotu z edukacji. Duże zróżnicowanie
wysokości wynagrodzeń i podstawowych wskaźników rynku pracy może także świadczyć o dużym niedopa-
sowaniu podaży i popytu na kwalifi kacje, co wyznacza potencjalne pola interwencji dla polityki edukacyjnej.
Z tych dwóch względów śledzenie zmian w zakresie kształtowania się sytuacji na rynku pracy przez pryzmat
wykształcenia, ale też zawodów i dziedzin wykształcenia, jest niezbędne.
Druga część przybliża sytuację osób młodych, w tym zmiany dotyczące aktywności zawodowej i edukacyjnej
zachodzące w okresie kończenia edukacji formalnej i wchodzenia na rynek pracy.
W trzeciej części rozdziału zaprezentowane są zmiany struktury zrealizowanego popytu na pracę zachodzące
w przeszłości wraz z prognozami. Ta część wskazuje na ogólne tendencje zachodzące na rynku pracy, które
powinny być brane pod uwagę przy projektowaniu zmian oferty edukacyjnej pod kątem potrzeb rynku pracy.

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

8.1.1. Wykształcenie a status na rynku pracy

Aktywność zawodowa
Aktywność zawodowa, może być opisana poprzez analizę wskaźnika zatrudnienia i stopy bezrobocia, oma-
wiane szczegółowo w dalszej części rozdziału, dlatego nie będzie przedmiotem osobnej pogłębionej analizy.
Warto jednak podkreślić, jak istotny jest wpływ wykształcenia na sytuację osoby na rynku pracy. Osoby bierne
zawodowo są wyraźnie gorzej wykształcone. Ponad połowa z nich nie przystępowała nawet do matury. Osoby
lepiej wykształcone z kolei, ponieważ ponoszą relatywnie wyższe koszty kształcenia, są bardziej zmotywowane
do aktywnego uczestnictwa w rynku pracy i dłużej pozostają aktywne zawodowo.
Wraz z wiekiem zmienia się poziom aktywności zawodowej. Aktywność zawodowa bez względu na poziom
wykształcenia dosyć szybko maleje po przekroczeniu 50-tego roku życia. W przypadku osób z wyższym wy-
kształceniem spadek ten następuje jednak nieco wolniej, podczas gdy dla wszystkich pozostałych poziomów
wykształcenia profi le aktywności przebiegają podobnie i są do siebie bardzo zbliżone. Aktywność populacji
z wykształceniem średnim, która w młodszych kohortach zbliża się do populacji z wykształceniem wyższym,
spada znacząco, gdy osoby te przekraczają wiek 50 lat, tak, że nie jest dostrzegalna żadna istotna różnica w sto-
sunku do wykształcenia podstawowego.
Przyczyną dłuższej aktywności zawodowej może być między innymi brak chęci rezygnacji z wysokich zarob-
ków, które, jak pokazujemy w dalszej części rozdziału, z wiekiem rosną wśród osób z wyższym wykształceniem.
Osoby te częściej również nie odczuwają potrzeby dezaktywizacji zawodowej z powodu stanu zdrowia – lepiej
wykształceni cechują się również lepszym stanem zdrowia.

Korzyści ze znalezienia odpowiedniego miejsca pracy są oczywiście dużo większe i wiążą się m.in. z możliwościami

awansu i rozwoju zawodowego, prestiżem społecznym, dodatkowymi pozapłacowymi świadczeniami oferowanymi przez
pracodawcę czy też pracą zgodną z własnymi zainteresowaniami – i w tym sensie defi nicja jest zawężająca.

Duże zróżnicowanie
wysokości wynagro-
dzeń i podstawowych
wskaźników rynku
pracy może także
świadczyć o dużym
niedopasowaniu
podaży i popytu na
kwalifi kacje, co wy-
znacza potencjalne
pola interwencji dla
polityki edukacyjnej.

Przyczyną dłuższej
aktywności zawo-
dowej może być
między innymi brak
chęci rezygnacji
z wysokich zarob-
ków, które z wiekiem
rosną wśród osób
z wyższym wykształ-
ceniem. Osoby te
częściej również nie
odczuwają potrzeby
dezaktywizacji za-
wodowej z powodu
stanu zdrowia – lepiej
wykształceni cechują
się również lepszym
stanem zdrowia.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

243

Wykres 8.1. Struktura biernych zawodowo i populacji ogółem w wieku 25–64 lata według poziomu wykształcenia w 2009 roku (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

Wykres 8.2. Wskaźnik aktywności zawodowej według wieku i wykształcenia dla populacji w wieku 25–64 lata w 2009 roku (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

244

Jak zauważają Sztanderska i Wojciechowski (2008), bycie aktywnym zawodowo to zaledwie wstępny krok
do sukcesu na rynku pracy. Jest to warunek konieczny, ale często niewystarczający do jego osiągnięcia. Dopiero
uzyskanie pracy potwierdza, że dysponuje się atutami pożądanymi na rynku pracy.
Pozostawanie bezrobotnym i bezskuteczne poszukiwanie pracy może oznaczać, że nabyte w trakcie nauki kwa-
lifi kacje nie przystają do bieżących potrzeb pracodawców. Kształtowanie się stopy bezrobocia w dużym stopniu
odzwierciedla kształtowanie się popytu na pracę, ale zależy też od tego, na ile kwalifi kacje i kompetencje osób
aktywnych zawodowo są zgodne z popytem. Stopa bezrobocia jest zatem w dużej części miarą skali niedo-
pasowania popytu i podaży pracy, które może w szczególności wynikać z niedopasowania kwalifi kacji osób
poszukujących pracy do potrzeb pracodawców. W 2009 roku stopa bezrobocia ekonomicznego dla populacji
w wieku 25–64 lata ogółem w Polsce wyniosła 6,8%. W tym czasie około 3,6% aktywnych zawodowo posiadaczy
dyplomu uczelni wyższej nie mogło znaleźć pracy, podczas gdy odsetek ten wśród najsłabiej wykształconych,
tj. osób z wykształceniem podstawowym lub niższym wynosił 13,9%. Średnio rzecz biorąc w latach 1995–2009
stopa bezrobocia osób o najniższym poziomie wykształcenia była około 4,6-krotnie wyższa niż w przypadku
osób z wykształceniem wyższym. Największą różnicę między tymi wskaźnikami zanotowano w 2004 roku i wy-
nosiła ona ponad 21 pkt. proc. (por. wykres 8.3.).

Wykres 8.3. Stopa bezrobocia w populacji w wieku 25–64 lata według poziomu wykształcenia w latach 1995–2009 (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

Bezrobocie ekonomiczne obliczane jest na podstawie badania reprezentatywnego – Badania
Ekonomicznej Aktywności Ludności – mierzy liczbę osób, które są bezrobotne zgodnie z defi nicją
Międzynarodowej Organizacji Pracy, tj. nie pracują, poszukują pracy i są gotowe do jej podjęcia
w relacji do liczby osób aktywnych zawodowo ogółem (tj. pracujących i bezrobotnych). Miara ta
odbiega od tzw. bezrobocia rejestrowanego, które wskazuje na odsetek osób spełniających kryte-
ria ustawowe i zarejestrowanych w urzędach pracy.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

245

Wykres 8.4. Zróżnicowanie stóp bezrobocia według poziomu wykształcenia w populacji w wieku 25–64 lata w krajach OECD w okre-
sie między 1997 a 2007 rokiem (w pkt. proc.)

Wykres pokazuje różnicę między najwyższą i najniższą stopą bezrobocia odnotowaną w latach 1997–2007. Kraje uszeregowano według malejącego zróżnico-
wania stóp bezrobocia dla poziomu poniżej wyższego średniego. Na wykresie pominięto Słowację, w której różnica dla najniższego poziomu sięga 27%.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.

Bezrobocie
Osoby słabiej wykształcone są narażone na większe ryzyko bezrobocia cyklicznego, silnie zależnego od popytu
na pracę. Wynika to z faktu, że osoby z niższym poziomem wykształcenia, zwłaszcza z wykształceniem zasad-
niczym zawodowym, są częściej zatrudnione w takich sektorach gospodarki jak budownictwo czy przetwór-
stwo przemysłowe (porównaj kolejny podrozdział), które są bardziej podatne na wahania koniunktury. Osoby
z wyższym wykształceniem pracują znacznie częściej w sektorze usług, mniej zależnych od aktualnej sytuacji
gospodarczej, a także w sektorze publicznym, który charakteryzuje się znaczną stabilnością zatrudnienia. Wy-
kształcenie zdaje się więc odgrywać kluczową rolę w trakcie recesji, a gdy koniunktura gospodarcza zaczyna się
poprawiać, relatywne szanse znalezienia zatrudnienia zaczynają być coraz mniej zależne od poziomu wykształ-
cenia (Bukowski, 2005; Marcinkowska i in., 2008; OECD, 2009a).
Zależność ta nie jest zaskakująca. W większości krajów OECD odnotowano w ostatnich latach silniejsze wahania
w stopach bezrobocia najniżej wykwalifi kowanych osób. Największe różnice występują na Słowacji, w której
stopa bezrobocia w tej grupie wzrosła z 22,4% w 1997 roku do aż 49,2% w 2005 roku. Duża zmienność cechuje
też polski, czeski i irlandzki rynek pracy osób nisko wykwalifi kowanych, podczas gdy w innych krajach różnice
są wyraźnie mniejsze. Wyjątkiem jest Hiszpania, w której również zanotowano wysokie wahania stopy bezro-
bocia, ale nie zależały one istotnie od wykształcenia. Podobną zresztą sytuację, tylko przy niższej zmienności,
zanotowano w Portugalii

Wydaje się więc, że charakterystyczną cechą rynku pracy państw Półwyspu Iberyjskiego, zwłaszcza Portugalii, jest to, że

poziom wykształcenia nie różnicuje w istotny sposób podstawowych wskaźników rynku pracy. Może to oznaczać, że młode
osoby nie mają motywacji do podejmowania dodatkowego kształcenia, nawet jeżeli stopa zwrotu z edukacji jest wysoka. Po-
twierdza to analiza wskaźnika early school leavers, przeprowadzona w rozdziale drugim raportu, który w tych właśnie krajach
jest jednym z najwyższych w Europie.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

246

Jak pokazuje wykres 8.3., sytuacja osób z wyższym wykształceniem w okresie zmniejszania się liczby pracujących
w latach 1999–2003 była relatywnie lepsza, a wzrost bezrobocia był najniższy. Należy jednak zwrócić uwagę,
że pomimo znacząco mniejszego ryzyka bezrobocia wśród osób z wyższym wykształceniem, udział tej grupy
w populacji bezrobotnych rośnie (z 3% w 1995 r., do 13,7% w 2009 roku). Jest to naturalną konsekwencją du-
żego wzrostu udziału osób z wyższym wykształceniem w całej populacji. Częściowo wzrost ten może również
świadczyć o pewnym niedopasowaniu kształcenia do potrzeb rynku pracy, zwłaszcza w wymiarze lokalnym czy
regionalnym. Innym potencjalnym wyjaśnieniem jest również wzrost zróżnicowania jakości kapitału ludzkiego
absolwentów uczelni wyższych, w tym także wchodzenie na rynek pracy osób kończących studia I stopnia
(licencjackie lub inżynierskie), szczególnie absolwentów uczelni prywatnych, nieoferujących możliwości kon-
tynuacji edukacji na studiach II stopnia. Niestety, dostępne dane nie pozwalają na pełną ocenę zróżnicowania
premii za wykształcenie pomiędzy absolwentami studiów I i II stopnia.

Wykres 8.5. Struktura bezrobotnych i populacji ogółem w wieku 25–64 lata według poziomu wykształcenia w 2009 roku (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

Tabela 8.1.
Bezrobocie długookresowe i przeciętny czas poszukiwania pracy według poziomu wykształcenia w populacji 25–64 lata w 2009
roku

przeciętny czas
poszukiwania pracy
(w miesiącach)

mediana czasu
poszukiwania pracy
(w miesiącach)

udział bezrobocia długookresowego
(poszukiwanie pracy przez 12 miesięcy
i dłużej, w %)

wyższe

10,5

6,0

32,4

średnie zawodowe i policealne

14,5

8,0

38,0

średnie ogólnokształcące

13,9

9,0

40,7

zasadnicze zawodowe

14,3

8,0

39,6

podstawowe i niepełne podstawowe

17,0

10,9

47,6

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

Poziom wykształcenia osób wpływa nie tylko na prawdopodobieństwo stania się bezrobotnym, ale ma też
istotny wpływ na jego trwałość. Osoby z niższymi kwalifi kacjami nie tylko stosunkowo częściej niż lepiej wy-
szkoleni tracą pracę, ale też rzadziej ją podejmują. Dotyczy to zwłaszcza osób z wykształceniem zasadniczym
zawodowym, wśród których występuje ponadprzeciętnie wysoki odsetek osób bezrobotnych (por. wykres 8.5.).

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

247

Im niższy poziom wykształcenia ma osoba, tym dłuższy jest przeciętny okres poszukiwania pracy, jak rów-
nież większe ryzyko bezrobocia długookresowego (por. tabela 8.1.). Im dłuższy czas poszukiwania pracy,
tym gorsze są perspektywy jej znalezienia. Jest to skutkiem deprecjacji zgromadzonego wcześniej kapitału
ludzkiego, mniejszej aktywności, oderwania od zachodzących zmian technologicznych, utraty kontaktów ze
środowiskiem zawodowym, utraty korzystnych nawyków organizacyjnych, ale też dyskryminacji na rynku
pracy. Z uwagi na niskie kwalifi kacje i niskie zaangażowanie w dodatkowe szkolenia osoby te zagrożone są
trwałym wycofaniem się z rynku pracy (UNDP, 2007). Zatem poziom wykształcenia determinuje nie tylko
ryzyko bezrobocia, lecz także wpływa na szanse utrzymania ciągłości zatrudnienia oraz długość przerw po-
między kolejnymi okresami zatrudnienia.

Zatrudnienie
System edukacji oferuje dużo różnych ścieżek kształcenia, które przekładają się następnie na jeszcze większą
liczbę różnorodnych ścieżek karier zawodowych. Poniżej przedstawiona jest analiza osób pracujących (czyli
wykonujących pracę najemną lub też pracujących na własny rachunek) z perspektywy ich wykształcenia.
W 2009 roku zaledwie 7,4% spośród pracujących w wieku 25–64 lata zakończyło edukację na poziomie szko-
ły podstawowej, zaś udział osób z wykształceniem wyższym wśród pracujących wyniósł w tym czasie 26,8%.
Oznacza to, że osoby lepiej wykształcone są wyraźnie nadreprezentowane w populacji pracujących, a osoby
z wykształceniem podstawowym i niepełnym wyraźnie niedoreprezentowane.
Pomiędzy 1995 a 2009 r. liczba wysoko wykwalifi kowanych pracowników zwiększyła się o ponad 2,2 mln osób.
Nawet podczas pogorszenia koniunktury gospodarczej w latach 1999–2002 liczba pracujących w tej grupie
ciągle rosła. Bardzo duże wahania odnotowuje natomiast liczba pracujących z wykształceniem zasadniczym
zawodowym, co jest zgodne z omawianą wcześniej dużą wrażliwością popytu na pracę tych osób na ogólną
koniunkturę gospodarczą. W nieco mniejszym stopniu, ale podobną zależność, można zauważyć w przypadku
osób z wykształceniem średnim zawodowym i policealnym. Jednocześnie liczba osób pracujących o najniż-
szych poziomach wykształcenia systematycznie spada, w okresie 1995–2009 spadek ten wyniósł łącznie około
1,5 mln osób. Przyczyny tego zjawiska należy upatrywać głównie w omawianej na początku rozdziału wczesnej
dezaktywizacji znacznej liczby osób z niższym wykształceniem.

Wykres 8.6. Struktura pracujących i populacji ogółem w wieku 25–64 lata według poziomu wykształcenia w 2009 roku (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

W 2009 roku w Polsce pracowało około 2/3 osób w wieku 25–64 lata. Kształtowanie wskaźnika zatrudnie-
nia

było jednak zróżnicowane w zależności od poziomu wykształcenia (por. wykres 8.8.). Szczególnie nie-

pokój budzi bardzo niski wskaźnik zatrudnienia osób, które ukończyły co najwyżej edukację podstawową.

Wskaźnik ten mierzy liczbę osób pracujących na 100 osób w danej populacji (np. w danej grupie wieku).

Im niższy poziom wy-
kształcenia, tym dłuż-
szy przeciętny okres
poszukiwania pracy,
jak również większe
ryzyko bezrobocia
długookresowego.
Im dłuższy czas po-
szukiwania pracy,
tym gorsze są per-
spektywy jej znale-
zienia.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

248

Wykres 8.7. Zmiany w liczbie pracujących według poziomu wykształcenia w latach 1996–2009 (w tys.)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

Wykres 8.8. Wskaźnik zatrudnienia osób w wieku 25–64 lata według poziomu wykształcenia w latach 1995–2009 (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

249

Wykres 8.9. Zróżnicowanie wskaźnika zatrudnienia według poziomu wykształcenia w populacji w wieku 25–64 lata w krajach OECD
w 2007 roku (w %)

Kraje uszeregowano według malejącego zróżnicowania wskaźnika zatrudnienia między osobami z wykształceniem wyższym a osobami z wykształceniem
poniżej wyższego średniego.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.

W 2009 r. niemal 60% takich osób w wieku 25–64 lata nie pracowało, a pomiędzy 1995 a 2005 r. liczba niepra-
cujących w tej populacji zwiększyła się o 10 punktów procentowych. Jedynie pomiędzy 2005 a 2008 r. można
było zaobserwować nieznaczną poprawę wskaźnika zatrudnienia, ale już w 2009 r. udział niepracujących
osób z wykształceniem co najwyżej podstawowym ponownie wzrósł. Skrajnie odmienna sytuacja dotyczy
osób z wykształceniem wyższym w wieku 25–64 lata, wśród których tylko 15% nie pracowało. Wśród osób
z wykształceniem średnim pracowało 60–70% populacji, w tym częściej osoby z wykształceniem średnim
zawodowym i policealnym, rzadziej natomiast te z wykształceniem ogólnym. Wskazuje to, że posiadanie
kwalifi kacji zawodowych dla osób ze średnim wykształceniem stanowi istotny czynnik sprzyjający ich za-
trudnieniu.
W porównaniu do innych krajów OECD Polska wyróżnia się bardzo niskimi wskaźnikami zatrudnienia w ogó-
le, a w szczególności niskimi odsetkami pracujących w populacji osób z wykształceniem wyższym średnim
i osób z najniższymi poziomami wykształcenia (por. wykres 8.9.). Jedynie osoby z wykształceniem wyższym
pracują z przeciętną europejską „częstotliwością”. Znacząco niższy niż w innych krajach europejskich jest odse-
tek pracujących osób z wykształceniem podstawowym, który kształtował się na poziomie 59%, a w niektórych
krajach sięgał 70%, a więc co najmniej na poziomie o połowę wyższym niż odnotowywany w Polsce. Wskaź-
nik zatrudnienia najsłabiej wykształconych osób jest najbardziej zróżnicowany między krajami. W przypadku
osób z wykształceniem średnim tylko w Turcji wskaźnik ten był niższy. Średni wskaźnik zatrudnienia populacji
z wykształceniem średnim był w krajach OECD o ponad 10 punktów procentowych wyższy. Szczególnie duży
dystans dzieli Polskę od krajów skandynawskich, gdzie 4 na 5 osób z wykształceniem średnim pracuje.
Niższe zaangażowanie w pracę populacji słabiej wykształconych osób jest typowe dla krajów Europy Środko-
wo-Wschodniej. Być może jest to efekt wciąż pewnego niedostosowania zasobów pracy do wymogów no-
woczesnej i szybko zmieniającej się gospodarki. Tak jak wspomniano w rozdziale o strukturze wykształcenia
ludności Polski, osoby, które tworzą tę najniżej wykształconą grupę, są wyraźnie starsze – ponad połowa tej

Niższe zaangażowa-
nie w pracę populacji
słabiej wykształco-
nych osób jest typo-
we dla krajów Europy
Środkowo-Wschod-
niej. Być może jest to
efekt wciąż pewnego
niedostosowania za-
sobów pracy do wy-
mogów nowoczesnej
i szybko zmieniającej
się gospodarki.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

250

populacji ukończyła już 50 lat – co oznacza, że zakończyły one kształcenie na najniższym możliwym poziomie
co najmniej 30 lat temu i prawdopodobnie nie mają żadnych atutów, którymi mogłyby konkurować na rynku
pracy z młodszymi, znacznie lepiej wykształconymi rocznikami. Ten efekt przynajmniej po części dotyczy też
osób z wykształceniem średnim i zwłaszcza zasadniczym zawodowym. Można go uznać za skutek procesu
transformacji i zmiany struktury popytu na pracę będącej wynikiem przekształceń gospodarczych. Jak było to
wspomniane wcześniej, częściowo niskie wskaźniki zatrudnienia wynikają z częstszej dezaktywizacji osób star-
szych o niższych kwalifi kacjach i wynagrodzeniach (Chłoń-Domińczak, 2009; MPiPS, 2008). Wykres 8.9. wskazuje
również, że relatywnie dobra sytuacja osób wyżej wykształconych w Polsce wynika nie tyle nawet z tego, że fak-
tycznie radzą sobie oni wyjątkowo dobrze, a raczej z tego, że gorzej wykształceni radzą sobie wyjątkowo źle.

8.1.2. Wykształcenie a wynagrodzenia

Analizując wpływ poziomu wykształcenia na płace dobrze jest rozpocząć od umiejscowienia tego problemu
w nieco szerszym kontekście, to znaczy na tle głębokich przemian strukturalnych i technologicznych zacho-
dzących na polskim rynku pracy. W ciągu ostatnich kilkunastu lat odnotowano silny wzrost zróżnicowania
wynagrodzeń w Polsce (m.in. OECD, 2008a; Newell, Socha, 2007; EC, 2005; Bukowski, 2007; Marcinkowska i in.,
2008). Zmiany te bardzo często wyjaśniane są w oparciu o teorię postępu technologicznego promującego
wysokie kwalifi kacje (skill biased techological change), według której zmiany technologiczne relatywnie silniej
wpływają na wydajność osób lepiej wykształconych, co prowadzi do wzrostu ich wynagrodzeń, zwiększa po-
pyt na wysoko wykwalifi kowanych pracowników i może też, zwłaszcza przy relatywnie sztywnych płacach,
zwiększać bezrobocie nisko wykwalifi kowanej siły roboczej. Podkreśla się jednocześnie rolę rosnącego zróż-
nicowania premii za doświadczenie i wykonywany zawód oraz rosnącego zwrotu z edukacji jako jednego
z efektów zachodzących procesów transformacyjnych. Niektórzy autorzy odwołują się w tym kontekście rów-
nież do argumentu liberalizacji wymiany handlowej i otwarcia polskiej gospodarki, które mogą oddziaływać
na wysokość płac w sektorach ukierunkowanych na eksport lub konkurujących z importem oraz w sektorach,
w których nastąpił duży napływ bezpośrednich inwestycji zagranicznych (Grotkowska, 2008; Bedi, Cieślik,
2000). Przejście do gospodarki rynkowej wiązało się także ze wzrostem znaczenia sektora prywatnego, któ-
ry charakteryzuje się większym zróżnicowaniem płac z uwagi na mniejszą rolę związków zawodowych oraz
większą rolę mechanizmów rynkowych pozwalających na kształtowanie wynagrodzeń w większej zależności
od indywidualnej produktywności.
Badania nie wskazują jednoznacznie, który czynnik miał największe znaczenie. Zdecydowana większość prób
wyjaśnienia zjawiska nierówności płacowych odwołuje się jednak do teorii kapitału ludzkiego i uwzględnia
przynajmniej poziom wykształcenia i wykonywany zawód. Wydaje się, że naturalną konsekwencją transformacji
był początkowy wzrost premii edukacyjnej (czyli wzrost wynagrodzeń osób z lepszym wykształceniem) wyni-
kający z wcześniejszego niedowartościowania wykształcenia w gospodarce centralnie planowanej, natomiast
w kolejnych latach większe znaczenie miał wzrost popytu na kwalifi kacje przy ich niewystarczającej podaży.
Boom edukacyjny i wchodzenie na rynek pracy coraz lepiej wykształconych kohort wpłynął również na po-
większanie się nierówności płacowych z uwagi na zwiększenie heterogeniczności w samej grupie osób po-
siadających dyplom uczelni wyższej (Bukowski, 2007; Marcinkowska i in., 2008). Badania pokazują wręcz, że
to zróżnicowanie wewnątrz grup o poszczególnych poziomach wykształcenia, a nie zróżnicowanie pomiędzy
grupami było istotne. Newell i Socha (2007) oszacowali, że zróżnicowanie wynagrodzeń wśród grup osób z wy-
kształceniem wyższym oraz podstawowym wyjaśnia około 52% całkowitej wariancji płac w latach 1998–2002,
choć te grupy to zaledwie 25% ogółu zatrudnionych. Możliwym wyjaśnieniem tego zjawiska jest konsekwencją
zwiększenia zróżnicowania jakości kształcenia na uczelniach wyższych.
Wzrost udziału osób z wykształceniem wyższym odbywał się w znaczącej części przez wzrost udziału studen-
tów i absolwentów studiów wieczorowych i zaocznych uczelni publicznych, a także wzrost liczby studentów,
w znacznym stopniu studiów niestacjonarnych, uczelni niepublicznych. Ponadto wzrastała liczba studentów
na tych kierunkach, których tworzenie nie wymaga znacznych nakładów, takich jak pedagogika, zarządzanie
i marketing, co wynikało z możliwości stosunkowo szybkiego uruchomienia kierunków, a raczej nie wiązało
się z oceną rzeczywistego popytu na pracę absolwentów tych kierunków. W efekcie, wzrost liczby osób stu-
diujących i kończących studia wyższe odbył się częściowo kosztem jakości kształcenia. Nastąpił również wzrost
zróżnicowania umiejętności i kompetencji absolwentów wyższych uczelni, skutkujący zwiększeniem zróżni-
cowania wynagrodzeń osób po studiach wyższych. Nie zmienia to jednak faktu, iż nawet proste statystyki
pokazują, że im wyższe wykształcenie uzyskała osoba, tym na wyższe wynagrodzenie może liczyć. W 2008 roku
przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto ogółem wyniosło około 3179 zł. Osoby z wyższym wykształce-
niem zarabiały niemal 4480 zł, czyli o ponad 57% więcej niż osoby, które zakończyły edukację na poziomie
technikum lub szkoły policealnej, i ponad dwukrotnie więcej w stosunku do będących w najgorszej sytuacji
osób z wykształceniem podstawowym. Od lat widoczny jest również trwały trend w kształtowaniu się płac
poszczególnych grup w stosunku do przeciętnego wynagrodzenia w całej gospodarce, który przedstawiony
został na wykresie 8.10.

Nawet proste staty-
styki pokazują, że im
wyższe wykształcenie
uzyskała osoba, tym
na wyższe wynagro-
dzenie może liczyć.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

251

Wykres 8.10. Relacja między przeciętnymi miesięcznymi wynagrodzeniami brutto według poziomów wykształcenia a średnim wy-
nagrodzeniem w gospodarce narodowej w 2008 roku (w %)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Badania Struktury Wynagrodzeń GUS (BSW).

Wykres 8.11. Relatywne wynagrodzenia według poziomu wykształcenia w populacji w wieku 25–64 lata w 2006 roku

Wynagrodzenia osób z wykształceniem wyższym średnim = 100. W przypadku Irlandii, Belgii, Turcji i Australii dane dotyczą 2005 roku.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

252

Różnice w wysokości osiąganych wynagrodzeń w Polsce pomiędzy osobami o najniższym i najwyższym pozio-
mie wykształcenia powiększały się systematycznie w okresie transformacji. W 1988 roku wynagrodzenia osób
z wyższym wykształceniem były przeciętnie o 37% wyższe niż płace pracowników z wykształceniem podstawo-
wym (Rutkowski, 1996), a w 2004 roku różnice te sięgały już niemal 120%. Ostatnie kilka lat przyniosło jednak
wyhamowanie dynamiki tych procesów – w 2008 roku odnotowano różnicę rzędu 106%. Jeżeli za punkt od-
niesienia zostanie przyjęty poziom wyższy średni z klasyfi kacji ISCED, a populacja pracujących zostanie ograni-
czona do osób w wieku 25–64 lata, to relatywne wynagrodzenia osób, które ukończyły studia wyższe w Polsce,
w 2006 roku były jednymi z najwyższych w krajach OECD (różnica 73% w stosunku do osób w wykształceniem
średnim). Wyższe dysproporcje występowały jedynie na Węgrzech (120%) oraz w Czechach, Portugalii i Sta-
nach Zjednoczonych (około 76–83%). Z drugiej strony, płace osób o najniższych kwalifi kacjach były w Polsce
tylko o 16% niższe niż płace osób o wykształceniu średnim. W tym wymiarze w większości krajów OECD różni-
ca ta była wyraźnie wyższa, a czołowe pozycje w rankingu zajmowały Stany Zjednoczone, Austria i Portugalia
z różnicą rzędu 32–34%. Wyniki te świadczą o tym, że w większości gospodarek analizowanych krajów OECD
utrzymuje się duże zapotrzebowanie na wysokie kwalifi kacje, a rynek pracy płaci za ich uzyskanie wysoką cenę
w postaci wynagrodzeń. Wysokość wynagrodzenia można interpretować jako pewien wskaźnik dopasowania
systemu edukacji do potrzeb rynku pracy. Jeżeli na rynku pracy brakuje wysoko wykwalifi kowanych pracow-
ników, to prawdopodobnie płace tej grupy będą względnie wysokie. Jeżeli z biegiem czasu zarobki tej grupy
rosną w stosunku do wynagrodzeń innych grup, to można przypuszczać, że dysproporcje między popytem
na wysokie kwalifi kacje a liczbą absolwentów uczelni wyższych się powiększają. Z taką właśnie sytuacją praw-
dopodobnie mamy do czynienia, przy czym należy pamiętać, że na wspomnianą nierównowagę składają się
dwa efekty – wciąż stosunkowo niskie wykształcenie ogółu pracowników oraz niedopasowanie kwalifi kacji do
potrzeb rynku pracy wśród osób posiadających wyższe wykształcenie.
Kolejnym istotnym elementem w analizie wpływu wykształcenia na wynagrodzenia jest to, w jaki sposób od-
działuje ono na kształtowanie się płac w cyklu życia, a więc, czy wraz z rosnącym doświadczeniem i zwiększają-
cym się stażem pracy pojawia się perspektywa wzrostu płac. Ukończenie studiów wyższych jest w tym kontek-
ście najbardziej opłacalne, nawet jeżeli wejście na rynek pracy i pierwsze doświadczenia zawodowe wiążą się
z uzyskiwaniem relatywnie niskich wynagrodzeń.

Wykres 8.12. Przeciętne godzinowe wynagrodzenia brutto według poziomu wykształcenia i wieku w populacji pracujących w wie-
ku 25–64 lata w 2008 roku (w zł)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BSW.

Wysokość wynagro-
dzenia w zależności
od wykształcenia
można interpretować
jako wskaźnik do-
pasowania systemu
edukacji do potrzeb
rynku pracy.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

253

Wykres 8.13. Relatywne wynagrodzenia osób z wykształceniem wyższym w wieku 25–34 lata oraz 55–64 lata według płci w krajach
OECD

Kolorem zielonym oznaczono średnią dla krajów OECD, kolor granatowy – Polska. Dane dotyczą ostatniego dostępnego roku z okresu 2003–2007. Na rysunku
pominięto Brazylię, Turcję i Węgry. Wynagrodzenia osób z wykształceniem wyższym średnim=100.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.

W przeciwieństwie do osób z niższym wykształceniem, wynagrodzenia osób z dyplomem uczelni wyższej cha-
rakteryzują się dużą dynamiką tzn. rosną wraz z kolejnymi latami pracy zawodowej i stabilizują się dopiero
około 40. roku życia. Rosnący wraz z wiekiem poziom wynagrodzeń może również wskazywać na wzrost umie-
jętności i wiedzy tych osób w trakcie kariery zawodowej. Potwierdzają to statystyki udziału osób dorosłych
w różnych formach uczenia się przez całe życie, w których obserwujemy najwyższy udział osób pracujących
z wykształceniem wyższym wśród uczących się, częściej również wśród osób młodszych (por. Bukowski, 2010).
Obserwowany wzrost przeciętnych wynagrodzeń osób po 50-tym roku życia

może ponownie wskazywać na

dezaktywizację osób o niższych wynagrodzeniach i pozostanie na rynku pracy tych osób, które osiągają wyższe
zarobki stanowiące czynnik zachęcający je do pozostania na rynku pracy (MPiPS, 2008).
Zwiększanie się różnic między stawkami wynagrodzeń dla osób z wykształceniem wyższym oraz osób z niższymi
kwalifi kacjami w coraz starszych grupach wieku jest typowe dla krajów OECD i tylko w nielicznych z nich (m.in.
w Wielkiej Brytanii i Australii). Młodsze osoby zarabiają relatywnie więcej (por. wykres 8.13.). Zależność ta jest
szczególnie widoczna w przypadku mężczyzn. Przedstawione dotychczas dane wydają się więc jednoznacznie
wskazywać, iż wyższe wykształcenie zwiększa prawdopodobieństwo bycia zatrudnionym w starszym wieku
oraz sprzyja otrzymywaniu wyższych wynagrodzeń, zwiększa też produktywność w trakcie życia zawodowego.
Jest to bardzo ważne spostrzeżenie w kontekście zachodzących przemian demografi cznych, rosnących potrzeb
nowoczesnej gospodarki opartej na wiedzy oraz ogólnie niskiej aktywności zawodowej w Polsce.
Zróżnicowanie wynagrodzeń w zależności od poziomu wykształcenia jest też istotnym bodźcem motywują-
cym do podejmowania nauki i także w tym kontekście należy rozpatrywać tę zależność.

Na wykresie przedstawiony jest oczywiście wiek, a nie staż pracy, i może to budzić duże zastrzeżenia z uwagi na przerwy

w zatrudnieniu, częstsze wśród kobiet i osób o niższych kwalifi kacjach (UNDP, 2007). Kwestia premii za doświadczenie i roli
uczenia się na zasadzie learning on the job wymaga więc bardziej pogłębionych analiz.

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

254

Tabela 8.2.

rot z eduk

acji w P

olsc

e w świetle badań empir

czn

Badanie

Obszar

opulacja

Źr

ódło dan

oda

Najw

ażniejsz

e w

ynik

Rutk

owsk

(1996)

1987, 1992,

1993

Polsk

pracownic

y najemni,

pełno

zatrudnieni, w wiek

u 18–65 lat

BBGD i BAEL

ró

wnanie liniow

płac

incera

dodatk

y r

ok nauk

i pow

oduje ok

oło 7–8% wzr

ost

ynag

rodz

eń

M. P

. K

eane

E. S. P

rasad

(2006)

1986–1996

Polsk

jednostk

i w wiek

u 18–60 lat

dek

larujące dochody z prac

y jak

podsta

źr

ódło utr

zymania

BBGD

wa płac M

incera, r

resja

kwant

ylowa

emia z w

ykształcenia w

yższ

ego w st

osunk

u do

podsta

ego wzr

osła z 47% w 1987 r

. do 69% w 1992 i 98%

w 1996 r

E. A. Hanushek

L. Zhang

(2006)

1994, 1996

lub 1998

Polsk

a, Chile

, Cz

ech

Dania, F

inlandia, N

iemc

, Włoch

Holandia,

Nor

ia, Sz

ecja,

wajcar

ia, USA

osoby w wiek

u 16–65 lat

International A

dult

Liter

y Sur

y (IALS)

rot z eduk

acji mier

ró

wnaniem płac M

incera

z uwzględnieniem zmian

w jak

ości kształcenia oraz

ziomu umiejętności

nit

ych

dodatk

y r

ok nauk

i w P

olsce pow

oduje ok

oło 8% wzr

ost

ynag

rodz

eń, pr

ym w

ynik

i w inn

ych k

rajach wahają się

od 3,3% do 10,5%, uwzględnienie jak

ości eduk

acji z

większa

opę z

rotu z eduk

acji, spojr

zenie na umiejętności – obniża,

umiejętności cz

ytania i pisania mają po

y i stat

yst

ycznie

ist

otn

y ef

ekt na płace w

wsz

ystk

ich k

rajach po

za P

olsk

L. F

labbi,

S. P

rnostr

E R.

Tiongson

(2008)

1986–2002

Bułgar

ia, Cz

ech

Ło

twa, P

olsk

a, Rosja,

Słowacja i Słow

enia

osoby w wiek

u 18–64 lata pracujące

najemnie

International S

ocial

Sur

y P

rogr

amme

(ISSP)

standar

dowa i r

zbudowana

wa płac M

incera, r

resja

kwant

ylowa

opa z

rotu w standar

dow

ej r

resji wahała się od ok

oło

3% w Rosji w 1991 r

do ok

oło 10–11% dla

ier i P

olsk

w 2002 r

A. New

ell

M. W

. Socha

(2007)

1998–2002

Polsk

pracownic

y najemni w wiek

u 15 lat

i więcej

BAEL

wa płac

, r

żne

spec

yfi

acje

(met

oda

OLS, r

resja k

want

ylowa

oraz model Heck

amana

z r

wnaniem selek

cji),

dek

ompo

cja Blindera-

Oaxaca

rot z eduk

acji r

ośnie im w

yższ

ym w

ykształceniem dysponuje

jednostk

a, a jednocz

eśnie r

ośnie wraz z pr

zesuwaniem się do

yższ

ych dec

yli r

ładu w

ynag

rodz

eń

Stra

wińsk

(2008)

1998–2005

Polsk

pracownic

y najemni bądź

samo

zatrudnieni z w

yłącz

eniem

rolnic

twa, pełno

zatrudnieni, w wiek

16–60/65 lat

BBGD

wa płac M

incera

z pr

obit

ym r

wnaniem

selek

cji

opa z

rotu z eduk

acji szacowana na ok

oło 5,9–9,3%

Tost

(2005)

1985–1995

Polsk

a, A

ustralia, Rosja,

landia, Nowa Z

elandia,

iemc

Włoch

Holandia, Nor

ia,

ustr

ia, USA

męż

yźni w wiek

u 18–64 lata,

pracując

y najemnie

International S

ocial

Sur

y P

rogr

amme

(ISSP)

nieliniow

wnanie płac

incera

opa z

rotu charakt

yzuje się nieliniow

ością – r

ośnie do

oło 12. r

nauk

i, by nast

ępnie nieco maleć

, w P

olsce

śr

ednio oszacowana na 8%, ale dla analiz

owan

ych pr

ogów

waha się międz

y 5 a 10%

L. M

ora

wsk

M. M

yck

, A.

icińsk

a (2009)

2005

Polsk

18–54/59 lat, pracownic

y najemni

z w

yłącz

eniem student

ów

niepełnospra

ych i osób na

lopie macier

zyńsk

im oraz osób

znajdując

ych się w sk

rajn

ych 5

per

cent

ylach r

ładu w

ynag

rodz

eń

BBGD uzupełnione

o dane BAEL i symulacje

modelu SIMPL

wa płac z r

wnaniem

selek

cji Heck

mana (dochody

zapłacow

jak

o zmienna

ident

yfi

ująca)

analiza godzinow

ych sta

ek w

ynag

rodz

eń brutt

o (a nie

najcz

ęściej st

osowan

ych miesięczn

ych w

ynag

rodz

eń nett

utk

uje ist

otnie w

yższ

ym z

tem z eduk

acji (wzr

ost r

ocznej

opy z

rotu z 6,7% do 9,7% dla męż

yzn oraz z 8,0 do 13,4%

dla k

obiet)

OECD (2009b)

2007

kraje OECD

, w t

Polsk

pełno

zatrudnieni w wiek

15–64 lata z w

yłącz

eniem najniż

ykształcon

EU-SIL

wa płac M

incera

żdy dodatk

y r

ok nauk

i w P

olsce pow

oduje ok

. 10% wzr

ost

ynag

rodz

eń, podczas gdy śr

ednio w UE jest t

wne ok

oło

7,7%

Źr

ódło: opr

anie własne

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

255

Zgodnie z teorią kapitału ludzkiego edukacja może być traktowana jako inwestycja, z którą wiążą się pewne
bieżące wydatki (m.in. czesne i inne opłaty za kształcenie, dojazdy do szkoły lub koszty zamieszkania w innym
mieście, zakup materiałów i podręczników, utracone zarobki, stres) i która generuje pewne zyski po rozpoczę-
ciu aktywności zawodowej (przede wszystkim wyższe prawdopodobieństwo znalezienia zatrudnienia, wyższe
zarobki, dochody pozapłacowe i świadczenia związane z zatrudnieniem, prestiż społeczny). Na podstawie po-
równania korzyści i kosztów podejmowana jest decyzja o długości kształcenia. W praktyce teoria ta jest empi-
rycznie weryfi kowana przy wykorzystaniu tzw. krzywej płac Mincera, która przedstawia liniową zależność mię-
dzy wynagrodzeniami a liczbą lat nauki i stażem pracy. W ten sposób szacuje się stopę zwrotu z edukacji, to
znaczy premię płacową uzyskiwaną z tytułu podjęcia dodatkowego roku nauki, bądź zwrot z edukacji, to znaczy
zwiększenie wynagrodzeń wskutek ukończenia wyższego poziomu kształcenia, albo różnicę między wynagro-
dzeniami osób o danym poziomie wykształcenia a osobami z wykształceniem będącym poziomem odniesienia,
którym najczęściej jest wykształcenie gimnazjalne i niższe.
Tabela 8.2. podsumowuje wyniki badań nad opłacalnością kształcenia w Polsce. Niezależnie od zastosowa-
nych danych i metod oraz niezależnie od okresu analizy wszystkie badania potwierdzają, że w Polsce wciąż
opłaca się studiować, a stopa zwrotu z dodatkowego roku nauki sięga nawet 10%. Badania dosyć zgodnie
dokumentują szczególnie silny wzrost stopy zwrotu w pierwszych latach transformacji, natomiast pojawiają
się niejednoznaczności co do jej kształtowania się w kolejnych latach. Z uwagi na problemy metodologiczne
i problemy z dostępem do odpowiednich danych trzeba być jednak ostrożnym w wyciąganiu daleko idących
wniosków. W szczególności wszystkie te problemy wyostrzają się w przypadku międzynarodowych analiz
porównawczych, co uniemożliwia kategoryczne potwierdzenie ponadprzeciętnej wysokości stopy zwrotu
z edukacji w Polsce.
Coroczny raport OECD Education at a Glance zawiera oszacowania zwrotu z edukacji dla 21 krajów. W przeci-
wieństwie do przedstawionych w tabeli i omawianych wcześniej analiz szacunki te nie odwołują się wprost do
teorii ekonomii rynku pracy, ale opierają się na typowym podejściu analizy opłacalności inwestycji, w którym
dyskontuje się wszystkie przyszłe przepływy i porównuje obecną wartość kosztów i korzyści. Szacunki OECD
uwzględniają zarówno prywatny, jak i publiczny zwrot z edukacji, który często jest pomijany w tego typu ana-
lizach. Mimo iż można mieć zastrzeżenia co do stosowanej w tym opracowaniu metodologii, warto przyjrzeć
się, jak wygląda opłacalność kształcenia w tych krajach. Czynniki brane pod uwagę w oszacowaniu publicznych
i prywatnych kosztów i korzyści z edukacji przedstawia tabela 8.3.
Prywatna wartość bieżąca z inwestycji w wyższe wykształcenie wyniosła dla mężczyzn około 147 tys. USD i prze-
wyższała średnią w krajach OECD o około 80%. Również dla kobiet wskaźnik ten był wyższy niż przeciętny w kra-
jach OECD (o 62%). W obu przypadkach oszacowane wartości były jednymi z najwyższych spośród analizowa-
nych krajów. Największe znaczenie dla opłacalności kształcenia mają przyszłe płace, przy czym premia płacowa
jest nieco wyższa niż średnia w przypadku mężczyzn i nieco niższa dla kobiet. W Polsce istotny jest pozytywny
efekt wynikający ze zmniejszenia ryzyka bezrobocia oraz negatywny efekt składkowy, natomiast mniejsze zna-
czenie mają bezpośrednie koszty edukacji, zmiany podatkowe i utracone zarobki. Publiczna bieżąca wartość
netto wyniosła z kolei około 57 tys. USD dla mężczyzn i 34 tys. USD dla kobiet i w stosunku do przeciętnej była
wyższa, ale nie więcej już niż o 25%. Ponownie duże znaczenie ma pozytywny efekt redukcji bezrobocia oraz
efekt składkowy, relatywnie mniejsze – bezpośrednie publiczne koszty związane z edukacją i zwłaszcza efekty
podatkowe

Tabela 8.3.
Bilans kosztów i korzyści z kształcenia na poziomie wyższym w metodologii OECD

Korzyści

Koszty

Prywatne

– premia płacowa z tytułu wyższego wykształcenia
– niższe prawdopodobieństwo bezrobocia

– utracone wynagrodzenia
– bezpośrednie koszty kształcenia
– wzrost przyszłych podatków i spadek transferów związany

z wyższymi płacami

Publiczne

– niższe wydatki na transfery
– wyższe przychody podatkowe

– bezpośrednie wydatki na edukację (wynagrodzenia

nauczycieli, wyposażenie szkół, stypendia itp.)

– utracone podatki z tytułu dłuższego kształcenia

Źródło: opracowanie własne.

Pi, s9(e – b.6(e0 lŚSŚQŚ/Ś0 50y)7(cie04 143.4. .9099(bezW34(ypadk)-7(u męż)8(cz)-3ist)6(ot)-11(ytuowa-)]ć zgji w w)-8(y)0t)-11(y)-8( 2w)-8-

8. Edukacja a rynek pracy

8.1. Wykształcenie a sytuacja na rynku pracy

256

Wykres 8.14. Prywatna wartość bieżąca netto z inwestycji w kształcenie na poziomie wyższym w Polsce i przeciętnie w krajach
OECD w 2004/2005 roku (w tys. USD)

Stopa dyskontowa równa 5%.
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.

Opisane powyżej bodźce fi nansowe w istotny sposób mogą kształtować skalę napływów do systemu edukacji,
zwłaszcza na poziomie wyższym. Wysokie stopy zwrotu mogą sugerować, że dostęp do edukacji być może
powinien być ułatwiony np. poprzez zwiększoną dostępność kredytów, gdyż zapotrzebowanie na kwalifi kacje
jest prawdopodobnie wysokie.
W tym kontekście warto również krótko scharakteryzować alternatywny model wyjaśniający zależność między
wykształceniem a płacami. Zakłada on, że system edukacji pełni rolę fi ltra, to znaczy pozwala zidentyfi kować oso-
by o wysokiej produktywności i ponadprzeciętnych zdolnościach. W tym podejściu, które zapoczątkował Spence
w 1974 roku, zakłada się, że kształcenie nie podnosi produktywności, tylko ją potwierdza, podczas gdy teoria kapi-
tału ludzkiego opiera się na założeniu, że płace odzwierciedlają produktywność pracy, która w wyniku nauki rośnie,
co z kolei prowadzi do wyższych wynagrodzeń. W teorii signalingu zakłada się występowanie asymetrii informacji,
to znaczy pracodawca ma trudności w ocenie produktywności potencjalnych pracowników lub po prostu jest to
bardzo kosztowne i z tego względu na znaczeniu zyskują dyplomy i certyfi katy. W przeciwieństwie do opisanej
wcześniej teorii kapitału ludzkiego Beckera takie podejście dopuszcza sytuację, w której edukacja nie przynosi
żadnych korzyści społecznych. Co więcej, choć obie teorie zgodnie tłumaczą, że wyższemu wykształceniu towa-
rzyszą wyższe płace, to implikacje wynikające z tych podejść dla polityki edukacyjnej są zupełnie różne. Zjawisko
signalingu było jednak stosunkowo rzadko badane i w niewielu przypadkach okazywało się faktycznie istotne, co
nie zmienia faktu, iż warto o nim pamiętać (Borjas, 2010; Cahuc, Zylberberg, 2004).
Gdy dyplom ma duże znaczenie, może dojść do sytuacji, w której praca na danym stanowisku wykonywana
jest przez osobę o znacznie wyższych kwalifi kacjach. Analizy pokazują, że może to mieć miejsce w przypadku
kobiet, które powracają po przerwie związanej z macierzyństwem na rynek pracy, a także może to być etapem
przejściowym w trakcie wchodzenia młodych osób na rynek pracy. Nawet jeżeli uzna się to za element procesu
dostosowań na rynku pracy, to w skali makro może to przerodzić się w stałą, nieodłączną cechę rynku pracy,
która prowadzi do nieefektywności, ale nawet w skali mikro może (choć nie musi) negatywnie kształtować dal-
sze losy osób decydujących się na pracę poniżej kwalifi kacji (Hartog, Maassen van den Brink, 2007).

Gdy dyplom ma duże
znaczenie, może
dojść do sytuacji,
w której praca na da-
nym stanowisku wy-
konywana jest przez
osobę o znacznie
wyższych kwalifi ka-
cjach. Analizy poka-
zują, że może to mieć
miejsce w przypadku
kobiet, które po-
wracają po przerwie
związanej z macie-
rzyństwem na rynek
pracy, a także może
to być etapem przej-
ściowym w trakcie
wchodzenia młodych
osób na rynek pracy.

257

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Początek kariery zawodowej stanowi punkt odniesienia dla całej dalszej ścieżki zawodowej absolwentów. Od-
powiednie kształtowanie ścieżki edukacyjnej powinno mieć na uwadze również kryteria sukcesu na rynku pra-
cy i rozwoju kariery zawodowej. W tej części rozdziału skupiamy się na aktywności edukacyjnej i zawodowej ab-
solwentów oraz osób młodych, które relatywnie niedawno rozpoczęły swoją aktywność zawodową wchodząc
na rynek pracy z kwalifi kacjami zdobytymi głównie w trakcie edukacji.
Kształtowanie się ścieżek edukacyjnych i zawodowych często determinuje dalszy sukces osób młodych na
rynku pracy. Quintini i Manfredi (2009) w oparciu o analizę ścieżek edukacyjnych i zawodowych w Stanach
Zjednoczonych oraz wybranych krajach europejskich identyfi kują cztery „standardowe” ścieżki przechodzenia
z edukacji na rynek pracy:
1. High performers, którzy spędzają większość czasu (70% lub więcej) jako pracujący i znalezienie pracy po skoń-

czeniu szkoły (uczelni) zajmuje im mniej niż 6 miesięcy;

2. Poorly-integrated new entrants – przechodzą wielokrotnie pomiędzy zatrudnieniem, bezrobociem i biernością

zawodową, czasem również edukacją, mając problemy z wejściem na obiecującą ścieżkę kariery;

3. Left-behind, którzy większość z 5-letniego okresu po zakończeniu nauki spędzają w bezrobociu lub bierności

zawodowej;

4. Returning to education, osoby, które opuszczają edukację na krótszy lub dłuższy czas wchodząc na rynek pracy,

a następnie wracają, aby ukończyć edukację na poziomie ponadgimnazjalnym (jeżeli tego nie zrobili wcze-
śniej) lub wyższym.

Występowanie wysokiego odsetka osób młodych jednocześnie biernych zawodowo i edukacyjnie (szczegól-
nie z grup drugiej i trzeciej) jest zjawiskiem niepożądanym. Dlatego szczególną uwagę poświęcamy ryzykom
związanym z brakiem możliwości odpowiedniego rozpoczęcia kariery zawodowej, które mogą przyczynić się
do wykluczenia osób młodych z rynku pracy, a w konsekwencji także wykluczenia społecznego. Spowolnienie
gospodarcze w szczególny sposób stanowi wyzwanie dla osób, które wchodzą na rynek pracy. Dlatego też
przejście od nauki do aktywności zawodowej jest szczególnie trudne obecnie, gdy osoby napływające na rynek
pracy konkurują ze zwiększoną liczbą poszukujących pracy o mniejszą liczbę miejsc pracy (OECD, 2010).
Dostępne w Polsce dane nie pozwalają na analizę ścieżek edukacyjnych i zawodowych pod kątem ścieżek
wyżej zdefi niowanych, ale dostępne dane przekrojowe pozwalają na wstępną identyfi kację opisywanych wyżej
zjawisk, które stanowić mogą podstawę dla dalszego rozwoju badań w tej dziedzinie. W kolejnych edycjach
raportu prezentować będziemy wyniki badań pozwalających na dokładniejsze przyjrzenie się ścieżkom eduka-
cyjnym i zawodowym osób młodych.
Prezentowane w tej części dane obejmują lata 2000–2009

. Jest to przedział czasu, który można podzielić na

dwie części. Po pierwsze pogorszenie się sytuacji na rynku pracy utrzymujące się do 2006 r., a następnie po-
prawa tej sytuacji w latach 2007–2008, oraz kolejna stagnacja związana ze spowolnieniem gospodarczym ob-
serwowanym od końca 2008 r. Jest to również okres, w którym nastąpiła akcesja Polski do Unii Europejskiej, co
miało wpływ na zwiększenie odpływów migracyjnych Polaków.

8.2.1. Aktywność edukacyjna i zawodowa osób w wieku 15–30 lat

Począwszy od lat 90. XX wieku zmieniały się wzorce zachowań edukacyjnych w Polsce. Głównym tego przeja-
wem było przesunięcie z aktywności zawodowej na edukacyjną w grupie osób w wieku 18–30 lat (wykres 8.15.).
Zmiany te związane były z wydłużaniem przeciętnego czasu kształcenia, co, jak można przypuszczać, związa-
ne było z coraz większymi oczekiwaniami rynku pracy dotyczącymi poziomu formalnego wykształcenia nowo
przyjmowanych pracowników oraz rosnącej premii za wykształcenie, omawianej w poprzedniej części rozdziału.
Obserwowane w 2005 roku wzorce edukacyjne nie zmieniły się w kolejnych latach, wręcz przeciwnie, widać
nieznaczne zwiększenie aktywności edukacyjnej osób w wieku 21–25 lat, co wskazuje na utrwalenie wysokiej
aktywności edukacyjnej młodych Polaków.
Wydłużenie okresu aktywności edukacyjnej nie wpływało w istotny sposób na wiek rozpoczęcia aktywności
zawodowej. Młodzi Polacy rozpoczynają swoją aktywność zawodową w zbliżonym wieku jak większość Euro-
pejczyków. Według danych Eurostatu (Eurostat, 2009) wiek, w którym połowa kohorty jest aktywna zawodowo,
w Polsce kształtował się w 2007 r. na poziomie 22 lat i nieznacznie wzrósł (o 1 rok) w porównaniu do 2002 r.,
podczas gdy w średnio w krajach UE 27 wiek ten utrzymywał się na poziomie około 20 lat. Nieco wcześniej
aktywność zawodową rozpoczynają młodzi Duńczycy (15 lat), Holendrzy (16 lat), Brytyjczycy, Austriacy (17 lat),
Szwedzi, Finowie, Irlandczycy czy Niemcy (19 lat), co wskazuje, że w krajach tych występuje inny model łączenia
aktywności edukacyjnej i zawodowej.

W przypadku niedostępności danych z tego okresu został on zawężony.

Wydłużenie okresu
aktywności eduka-
cyjnej nie wpływało
w istotny sposób na
wiek rozpoczęcia
aktywności zawodo-
wej. Młodzi Polacy
rozpoczynają swoją
aktywność zawo-
dową w zbliżonym
wieku jak większość
Europejczyków.

258

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Wykres 8.15. Uczestnictwo w edukacji osób w w wieku 15–30 w latach 1995, 2005 i 2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie danych BAEL.

Na brak istotnych zmian w wieku rozpoczęcia aktywności zawodowej młodych Polaków wskazują również dane
Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odnoszące się do przeciętnego wieku pierwszego wejścia na rynek pracy
(por. wykres 8.16.). Zgodnie z nimi, wiek ten pomiędzy 2000 i 2007 r. obniżył się zarówno dla kobiet jak i dla
mężczyzn. Po 2007 r. obserwujemy stabilizację, a nawet nieznaczny przeciętny wzrost wieku rozpoczęcia pracy.
Wnioski te należy jednak traktować z ostrożnością, gdyż dane z ZUS mają charakter przekrojowy, nie obejmu-
ją całej populacji (ze względu na możliwość ubezpieczenia w KRUS) oraz dotyczą pierwszego w cyklu życia
wejścia na rynek pracy. Trudno zatem na ich podstawie wnioskować o zmianie zachowania poszczególnych
roczników wchodzących w wiek aktywności zawodowej.

Wykres 8.16. Wejście osób młodych na rynek pracy w Polsce (na podstawie danych ZUS)

Źródło: Wejście osób młodych na rynek pracy (na podstawie danych ZUS), Departament Analiz Strategicznych, Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, Warszawa 2010.

259

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Dane te, w połączeniu z danymi dotyczącymi aktywności edukacyjnej, sygnalizują, że w okresie polepszenia
sytuacji na rynku pracy osoby młode mogą się częściej decydować na łączenie aktywności edukacyjnej z aktyw-
nością zawodową, zdobywając w ten sposób pierwsze doświadczenie zawodowe. Przejście z systemu edukacji
na rynek pracy może odbywać się stopniowo a łączenie aktywności edukacyjnej i zawodowej wzajemnie się nie
wyklucza. Jest to związane nie tylko ze wspomnianym wydłużaniem edukacji w systemie formalnym, ale rów-
nież ze wzrostem popularności różnego typu form kształcenia pozaformalnego. Wraz z wiekiem wzrasta zaan-
gażowanie na rynku pracy, a maleje uczestnictwo w edukacji formalnej, jednocześnie w okresie „transformacji”
pomiędzy edukacją formalną a rynkiem pracy następuje okres łączenia aktywności edukacyjnej i zawodowej

Warto przyjrzeć się również aktywności edukacyjnej osób młodych o różnym statusie na rynku pracy. W okresie
od 1995 r. do 2009 r. wzrastał udział osób w wieku 15–24 lata, które kontynuowały naukę w trybie szkolnym (por.
wykres 8.17.). Wzrost ten dotyczył zarówno osób biernych zawodowo, jak i osób pracujących. Chociaż w tej gru-
pie wieku utrzymuje się dominacja uczących się biernych zawodowo, to jednak w analizowanym okresie udział
osób aktywnych edukacyjnie wzrósł o około 10 punktów procentowych zarówno wśród biernych zawodowo,
jak i pracujących, co wskazuje na znaczące zwiększenie się grupy osób łączących aktywność zawodową i edu-
kacyjną. Również w przypadku osób w wieku 25–30 lat od 1995 do 2005 roku wzrastał udział osób kontynuują-
cych naukę w trybie szkolnym (por. wykres 8.18.). Wzrost ten do 2000 r. był odnotowany dla wszystkich grup,
bez względu na ich status na rynku pracy. Po 2005 r. tendencje te utrzymały się w przypadku osób pracujących
i biernych zawodowo, natomiast spadł odsetek osób bezrobotnych kontynuujących naukę (co wynika z ogól-
nego spadku stopy bezrobocia odnotowanej w tym okresie). Zwraca uwagę dynamiczny wzrost osób w wieku
25–30 lat kontynuujących naukę w trybie szkolnym wśród osób pracujących (odsetek takich osób wzrósł w tym
okresie 12-krotnie).

Wykres 8.17. Odsetki osób kontynuujących naukę w trybie szkolnym w populacji 15–24 w latach 1995, 2000, 2005 i 2009 w zależ-
ności od statusu na rynku pracy

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

W odniesieniu do edukacji pozaformalnej, udział w początkowym okresie aktywności na rynku pracy wzrasta, a następ-

nie wraz z wiekiem maleje.

Wraz z wiekiem wzra-
sta zaangażowanie
na rynku pracy a ma-
leje uczestnictwo
w edukacji formalnej,
jednocześnie w okre-
sie „transformacji”
pomiędzy edukacją
formalną a rynkiem
pracy następuje
okres łączenia aktyw-
ności edukacyjnej
i zawodowej.

260

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Wykres 8.18. Odsetki osób kontynuujących naukę w trybie szkolnym w populacji 25–29 w latach 1995, 2000, 2005 i 2009 w zależ-
ności od statusu na rynku pracy

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL

Aby jednak dokładniej zrozumieć mechanizmy przechodzenia z edukacji na rynek pracy, warto prześledzić, jak
zmienia się to w kolejnych etapach życia u ludzi młodych w Polsce i krajach europejskich pomiędzy wiekiem
18 a 29 lat. W tym porównaniu wyróżniamy cztery stany w procesie przechodzenia z systemu edukacji na rynek
pracy: (1) bierny zawodowo i aktywny edukacyjnie, (2) aktywny zawodowo i aktywny edukacyjnie, (3) aktywny
zawodowo i bierny edukacyjnie, (4) bierny zawodowo i bierny edukacyjnie

Wykres 8.19. pokazuje skalę aktywności zawodowej i edukacyjnej kohort w wybranych grupach wieku. Jak widać,
główne przejście z aktywności edukacyjnej do aktywności zawodowej dokonuje się pomiędzy 18-tym a 24-tym
rokiem życia, zarówno w Polsce, jak i w krajach UE. Obserwowane różnice dotyczą intensywności aktywności
edukacyjnej, szczególnie w najmłodszej z analizowanych kohort. W Polsce ponad 90% 18-latków jest aktywnych
edukacyjnie, a z tej grupy jedynie niewielki odsetek jest aktywny zawodowo. Ich rówieśnicy w Europie są nieco
mniej aktywni edukacyjnie, a znacznie częściej są już aktywni zawodowo. Przy interpretacji powyższych wyni-
ków warto pamiętać o obowiązującym w Polsce obowiązku nauki do 18. roku życia, jak również o małej skali
zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy skierowanego do osób kontynuujących aktywność zawodową.
W efekcie łączenie aktywności edukacyjnej z pracą zawodową w Polsce jest znacznie trudniejsze niż w innych
krajach europejskich, zwłaszcza dla osób, które nie zakończyły edukacji ponadgimnazjalnej.
Natomiast dominująca część 24-latków jest już aktywna zawodowo. W 2007 r. ponad 60% tej kohorty była aktyw-
na zawodowo w Polsce i w Europie. Dwa lata późnej w Polsce odsetek ten był nieco niższy (nieznacznie powyżej
55%). Wraz ze wzrostem aktywności zawodowej maleje aktywność edukacyjna wśród 24-latków. Średnio w Euro-
pie około 30% tej kohorty była aktywna edukacyjnie w 2007 r., przy czym z grupy aktywnych edukacyjnie około
połowa była również aktywna zawodowo. W Polsce obserwujemy nieco wyższy poziom aktywności edukacyjnej
w tej grupie wieku (36% w 2007 r. i 44% w 2009 r.). Ponownie różnica ta wynika z długości edukacji formalnej zwią-
zanej z nauką na poziomie wyższym, która według standardowej ścieżki kończy się w wieku 24 lat.
W przypadku 29-latków możemy z kolei zauważyć utrzymującą się nieco większą aktywność edukacyjną Eu-
ropejczyków w porównaniu z Polakami. Wskazuje to na szybsze w Polsce dokonanie pełnej transformacji od
aktywności edukacyjnej do aktywności zawodowej powiązanej z biernością edukacyjną. Dane na wykresie

Za aktywne edukacyjnie przyjmujemy osoby, które kształcącą się w systemie szkolnym i/lub biorą udziału w szkoleniach

i kursach dokształcających; za aktywne zawodowo przyjmujemy osoby, które zgodnie z defi nicją z BAEL są pracujące lub
bezrobotne.

261

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

8.19. wyraźnie wskazują, iż około 24. roku życia dokonuje się przejście ze stanu aktywności edukacyjnej do
stanu aktywności zawodowej. Dla znaczącego odsetka osób w tym wieku transformacja ta odbywa się przez
utrzymanie aktywności edukacyjnej przy jednoczesnym rozpoczęciu aktywności zawodowej, w efekcie czego
w kohorcie tej odnotowywane są najwyższe odsetki aktywności edukacyjnej i zawodowej.
Przy czym okres ten nie wydaje się być długi. Jak pokazują wyniki badania BAEL, pierwsze doświadczenia zawo-
dowe Polaków zdobywane są raczej po zakończeniu edukacji szkolnej niż w jej trakcie. Jeśli już osoby kształcące
się decydują się na łączenie pierwszych doświadczeń zawodowych i nauki, to najczęściej są to uczniowie i stu-
denci szkół o kierunku zawodowym (GUS, 2010).
W dłuższej perspektywie, w wyniku wdrażanej obecnie reformy związanej z rozpoczynaniem nauki w szkole
podstawowej przez dzieci 6-letnie, możemy oczekiwać konwergencji profi li aktywności edukacyjnej i zawodo-
wej kohort 18-latków i 24-latków w Polsce i w Europie.

Wykres 8.19. Aktywność edukacyjna i zawodowa osób w wieku 18, 24 i 29 lat w UE 27 oraz w Polsce (% kohorty w danym wieku)

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych EU-LFS zestawionych w Eurostat, 2009 oraz obliczenia własne na podstawie danych BAEL.

8.2.2. Praca po ukończeniu szkoły

Skuteczne wejście na rynek pracy po zakończeniu kształcenia umożliwia osiągnięcie przez młodych ludzi nie-
zależności, efektywne i szybkie dyskontowanie nakładów poniesionych na edukację oraz ciągłe aktualizowanie
i uzupełnianie wiedzy i umiejętności zdobytych w trakcie edukacji formalnej. Dobry początek aktywności za-
wodowej w dużym stopniu determinuje również sukces na dalszych etapach przebiegu życia zawodowego.
To, w jaki sposób absolwenci włączają się do aktywności zawodowej, można również traktować jako jeden
z elementów oceny efektywności systemu kształcenia. Z punktu widzenia spójności społecznej utrzymywanie
się wysokiego poziomu bierności zawodowej, jak również wysokiej stopy bezrobocia wśród osób młodych
oznacza bardzo wysokie ryzyko ich długookresowego wykluczenia z rynku pracy, a co za tym idzie – ryzyko
ubóstwa i wykluczenia społecznego.
Dlatego też elementem systematycznej oceny wprowadzanych reform w obszarze edukacji powinna być płyn-
ność rozpoczynania przez absolwentów aktywności zawodowej w trakcie lub po zakończeniu aktywności edu-
kacyjnej (w szczególności edukacji formalnej).

Aktywność zawodowa absolwentów

W tej części przedstawiamy ocenę sytuacji na rynku pracy ludzi młodych (w wieku 15–34 lata) oraz absolwen-
tów, czyli osób, które są wieku 15–30 lat oraz ukończyły szkołę w okresie ostatnich 12 miesięcy przed tygodniem

Za absolwenta w badaniu rozumie się osobę, która ukończyła szkołę w okresie ostatnich 12 miesięcy przed tygodniem

badania i nie kontynuuje nauki oraz jest w wieku 15–30 lat.

Jak pokazują wyniki
badania BAEL, pierw-
sze doświadczenia
zawodowe Polaków
zdobywane są raczej
po zakończeniu edu-
kacji szkolnej niż w jej
trakcie.

262

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

badania i nie kontynuują nauki, wykorzystując dane Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności GUS. W szcze-
gólności obserwujemy, jak zmienia się poziom aktywności zawodowej (zarówno zatrudnienia jak i bezrobocia)
absolwentów w perspektywie kolejnych trzech lat po zakończeniu kształcenia formalnego. Odnosimy te war-
tości do analogicznych wskaźników dla populacji osób w wieku 15–44 lata, co pozwala nam ocenić, jak kształ-
tuje się relatywna sytuacja absolwentów o określonym poziomie wykształcenia i płci w porównaniu do ogółu
populacji osób dorosłych w wieku uznawanym za okres największej aktywności na rynku pracy. Porównanie to
obejmuje lata 2005–2009, a więc okres, w którym dynamicznie zmieniała się sytuacja na rynku pracy. W efekcie,
możemy również zobaczyć, na ile uwarunkowania zewnętrzne wpływają na sposób wchodzenia absolwentów
w aktywność zawodową.
Sytuacja absolwentów na rynku pracy w pierwszym roku po zakończeniu kształcenia formalnego jest gorsza w po-
równaniu do całej populacji w wieku produkcyjnym, jak również w porównaniu do populacji osób w wieku 15–44
lata. Świadczą o tym zarówno niższe wskaźniki zatrudnienia (wykres 8.20.), jak i wyższe stopy bezrobocia wśród
absolwentów (wykres 8.21.), jak niższe wskaźniki zatrudnienia. Zdecydowanie najkorzystniejszą sytuację wśród
absolwentów mają osoby legitymujące się wykształceniem wyższym. Natomiast najniższe wskaźniki zatrudnienia
i stosunkowo wysokie stopy bezrobocia charakteryzują absolwentów szkół średnich ogólnokształcących.

Wykres 8.20. Wskaźnik zatrudnienia absolwentów (z danego roku, sprzed 2 lat i sprzed 3 lat) w okresie 2005–2009 według poziomu
wykształcenia

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL-GUS.

Zdecydowanie najko-
rzystniejszą sytuację
wśród absolwentów
mają osoby legity-
mujące się wykształ-
ceniem wyższym.
Natomiast najniższe
wskaźniki zatrud-
nienia i stosunkowo
wysokie stopy bezro-
bocia charakteryzują
absolwentów szkół
średnich ogólno-
kształcących.

263

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Wykres 8.21. Stopy bezrobocia absolwentów (z danego roku, sprzed 2 lat i sprzed 3 lat) w okresie 2005–2009 według poziomu
wykształcenia

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL-GUS.

Sytuacja absolwentów poprawia się wraz z poprawą ogólnej sytuacji na rynku pracy. Luka pomiędzy wskaź-
nikiem zatrudnienia absolwentów z bieżącego roku a wskaźnikiem zatrudnienia osób w wieku 15–44 lata
ogółem w 2005 r. była większa niż w 2008 r. dla niemal wszystkich absolwentów (z wyłączeniem osób z wy-
kształceniem średnim ogólnokształcącym), podobnie malała (już dla wszystkich grup wykształcenia) różnica
stóp bezrobocia.
Początkowo niekorzystna sytuacja absolwentów na rynku pracy (wyrażona stopą bezrobocia i wskaźnikiem za-
trudnienia) poprawia się systematycznie wraz z upływem czasu od zakończenia edukacji. Poprawa ta wyrażona
stopą bezrobocia dotyczyła wszystkich absolwentów bez względu na poziom wykształcenia, jak również bez
względu na płeć. Jednakże warto podkreślić, że tylko dla absolwentów z wykształceniem wyższym stopa bezro-
bocia wśród absolwentów sprzed trzech, a nawet i sprzed dwóch lat, była bardzo zbliżona do stopy bezrobocia
wśród osób w wieku 15–44 lata posiadających wykształcenie wyższe. Oznacza to, że sytuacja na rynku pracy

264

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

absolwentów, oceniana przez pryzmat stopy bezrobocia jest relatywnie gorsza niż osób w wieku największej
aktywności zawodowej przede wszystkim dla osób, które nie osiągnęły wyższego wykształcenia.
Natomiast w przypadku wskaźników zatrudnienia sytuacja jest już bardziej zróżnicowana. O ile tuż po zakończe-
niu edukacji udział zatrudnionych jest niższy niż w populacji 15–44 lata ogółem, o tyle już po upływie dwóch
lat wskaźniki te co najmniej się wyrównują lub nawet są wyższe dla absolwentów. Jest to szczególnie widoczne
w przypadku osób z wykształceniem ogólnokształcącym. Wskaźniki zatrudnienia rosną wraz z poziomem wy-
kształcenia absolwentów, co potwierdza występowanie analizowanej w pierwszej części premii za wykształce-
nie już na początku aktywności zawodowej.
Warto również zwrócić uwagę na różnice we wskaźnikach zatrudnienia absolwentów po dwóch i trzech latach
od zakończenia edukacji formalnej w zależności od ukończonego wykształcenia. Absolwenci z wykształceniem
zasadniczym zawodowym poprawiają swoją sytuację na rynku pracy w ciągu trzech lat po zakończeniu edu-
kacji, co jest widoczne zarówno przez wzrost wskaźników zatrudnienia, jak i spadek stóp bezrobocia. Nawet
po trzech latach od zakończenia edukacji formalnej wskaźniki te są mniej korzystne niż dla ogółu osób z tym
wykształceniem w wieku 15–44 lata.
Chociaż relatywnie rzecz biorąc sytuacja na rynku pracy absolwentów z wykształceniem średnim ogólnokształ-
cącym jest korzystniejsza niż porównywanej populacji Polaków w wieku 15–44 lata z takim wykształceniem,
to widać wyraźnie, iż absolwenci z tej grupy osiągają wskaźniki zatrudnienia zbliżone do osób w wykształce-
niem zasadniczym zawodowym, a nawet wskaźnik zatrudnienia tej grupy spada po trzech latach od zakoń-
czenia edukacji. Może to wskazywać na to, że brak przygotowania zawodowego prowadzi do szybkiej utraty
zatrudnienia przez te osoby.

Wykres 8.22. Wskaźnik zatrudnienia absolwentów (z danego roku, sprzed 2 lat i sprzed 3 lat) w okresie 2005–2009 według płci

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL-GUS.

Wykres 8.23. Stopa bezrobocia absolwentów (z danego roku, sprzed 2 lat i sprzed 3 lat) w okresie 2005–2009 według płci

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL-GUS.

265

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Wskaźnik zatrudnienia absolwentów różni się również ze względu na płeć. Wśród kobiet, w analizowanym
okresie, jedynie w roku 2005 wskaźnik zatrudnienia absolwentek z bieżącego roku był niższy niż w populacji
w wieku 15–44 lata. Wskaźniki zatrudnienia absolwentek sprzed dwóch i trzech lat w całym okresie porównaw-
czym (lata 2005–2009) były zdecydowanie wyższe niż w populacji w wieku 15–44 lata. Natomiast w przypadku
mężczyzn sytuacja absolwenta na rynku pracy tuż po zakończeniu edukacji była relatywnie gorsza niż osób
w wieku 15–44 lata, natomiast po upływie dwóch lub trzech od zakończenia kształcenia relatywna sytuacja
absolwentów jest lepsza niż całej populacji w wieku 15–44 lata. Takie kształtowanie się wskaźników zatrudnienia
wynika częściowo z odmiennej struktury wykształcenia absolwentów, wśród których dominują osoby kończące
edukację na poziomie wyższym.
Analizując sytuację absolwentów na rynku pracy w czasie, można zauważyć, że poprawa tej sytuacji szła w pa-
rze z poprawą sytuacji na całym rynku pracy. Stąd też gorsza sytuacja absolwentów na rynku pracy (mierzona
stopami bezrobocia i wskaźnikami zatrudnienia) w roku 2009 w porównaniu do roku 2008 była konsekwencją
pogorszenia się sytuacji na całym rynku pracy. Jednakże w opinii samych absolwentów pogorszenie to nie na-
stąpiło. Jak pokazują dane z Diagnozy Społecznej, w latach 2000–2009 odsetek absolwentów (w wieku co naj-
mniej 16 lat), deklarujących brak możliwości znalezienia pracy po ukończeniu szkoły, regularnie się zmniejszał
(o średnio 16,3% każdego roku). Prawidłowość ta dotyczyła zarówno kobiet, jak i mężczyzn, osób o różnym po-
ziomie wykształcenia, dane te potwierdzają prezentowane wcześniej wyniki z danych BAEL, pokazujące wzro-
stowy trend wskaźników zatrudnienia absolwentów w okresie 2005–2009. Możliwości znalezienia pracy przez
absolwentów bardzo często zależą od sytuacji na lokalnym rynku pracy, a więc nie są bezpośrednio związane
z osiągniętym poziomem wykształcenia.
Wyższy poziom wykształcenia wśród kobiet łączył się z częściej występującymi problemami ze znalezieniem
pracy po zakończeniu szkoły. Zjawisko to może po części być związane z inną strukturą absolwentów ze wzglę-
du na płeć. U mężczyzn ten związek był przeciwny – im wyższy poziom wykształcenia, tym mniej zgłaszanych
problemów.

Wykres 8.24. Brak możliwości znalezienia pracy po ukończeniu szkoły w latach 2000–2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie Diagnozy Społecznej.

Część ludzi młodych (w tym absolwentów) decyduje się na podejmowanie pracy niezgodnej z zawodem
wyuczonym. Badania GUS (2010) pokazują, że co prawda większość osób, które w II kwartale 2009 roku po-
dejmowały pracę po zakończeniu lub przerwaniu edukacji formalnej, znajdowały pracę zgodną z zawodem
wyuczonym (48,3% osób, które posiadały zawód wyuczony). Jednakże aż 44% takich osób zmuszonych było

Zastosowano regresję logistyczną z następującymi zmiennymi objaśniającymi: płeć, poziom wykształcenia, wielkość

miejscowości zamieszkania, R

Cox-Snell

= 0,113, R

Negelkerke’a

= 0,118

Analiza dla osób w wieku 16 lat i więcej.

Wyższy poziom wy-
kształcenia wśród
kobiet współwy-
stępował z częściej
występującymi
problemami ze zna-
lezieniem pracy po
zakończeniu szkoły.
U mężczyzn ten zwią-
zek był przeciwny
– im wyższy poziom
wykształcenia, tym
mniej zgłaszanych
problemów.

266

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

do podjęcia pracy całkowicie odbiegającej od zawodu wyuczonego. Było to spowodowane głównie brakiem
możliwości znalezienia pracy w wyuczonym zawodzie, następnie preferowaniem pracy lepiej płatnej, niechęcią
pracy w zawodzie wyuczonym oraz preferowaniem lepszych warunków pozapłacowych. Wyniki te mogą wska-
zywać na brak dopasowania oferty edukacyjnej do potrzeb rynku pracy.

Wykres 8.25. Najważniejsze przyczyny podjęcia pracy (po zakończeniu/przerwaniu edukacji formalnej) całkowicie odbiegającej od
zawodu wyuczonego

Źródło: opracowanie własne na podstawie GUS 2010.

Kobiety stosunkowo częściej niż mężczyźni podejmowały pracę zgodną w pełni z wyuczonym zawodem. Jed-
nak jednocześnie to właśnie kobiety zdecydowanie częściej niż mężczyźni deklarowały, że nie mogły znaleźć
pracy w swoim zawodzie. Posiadanie wykształcenia wyższego lub zasadniczego zawodowego sprzyjało znajdo-
waniu pracy zgodnej z wykształceniem, natomiast posiadanie wykształcenia średniego lub policealnego sprzy-
jało znajdowaniu pracy odbiegającej od wyuczonych umiejętności (GUS, 2010).
Ponadto badanie absolwentów przeprowadzone przez MPiPS

pokazało, że podejmowanie pierwszej pracy

niezgodnej z wyuczonym zawodem może sprzyjać trwałemu pozostawaniu w zatrudnieniu niezgodnym z kie-
runkiem kształcenia.
Niemniej jednak należy zauważyć, że powyższe wnioski można postrzegać jako przejaw dużej mobilności osób
młodych, co jest pożądaną cechą rynku pracy. Jeśli podejmowanie pracy niezgodnej z zawodem wyuczonym
postrzega się z perspektywy mobilności zawodowej, to jest to zjawisko pozytywne. Świadczy o możliwościach
adaptacyjnych i elastycznej postawie ludzi młodych (w tym absolwentów) wobec wymagań rynku pracy, cho-
ciaż może prowadzić do wydłużenia okresu poszukiwania pracy i dopasowania swoich kwalifi kacji do popytu
na pracę. Z drugiej strony wskazywać może na niedopasowanie struktury edukacji, w tym szczególnie edukacji
zawodowej, do potrzeb rynku pracy. Aby jednak określić, jakie motywacje dominowały wśród absolwentów
w ostatnich latach, jak również na ile sektor edukacji dopasowuje się do zmiennej struktury popytu na pracę,
niezbędne jest przeprowadzenie dodatkowych badań w tym zakresie.
Zaprezentowane powyżej dane wskazują na potrzebę dalszego poszukiwania rozwiązań, wspierających rozwój
edukacji zawodowej, która w większym stopniu będzie przygotowywać absolwentów do pracy, w tym przez
lepsze przygotowanie zawodowe i praktyki prowadzone w warunkach jak najbardziej zbliżonych do rzeczywi-
stego miejsca pracy. Przykładem dobrej praktyki może być województwo małopolskie, gdzie praktyki zawodo-
we prowadzone są coraz częściej u pracodawców, a nie w warsztatach szkolnych (MORPiE, 2010).

Badanie aktywności zawodowej Absolwentów w kontekście realizacji Programu „pierwsza praca”, MPiPS, 2007.

267

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Ramka 8.1. Kwalifi kacje dla potrzeb pracodawców

Wyniki badania „Kwalifi kacje dla potrzeb pracodawców”, realizowanego na zlecenie konfederacji
pracodawców PKPP Lewiatan wskazują m.in. na to, że uczniowie przed wyborem szkoły ponad-
gimnazjalnej lub wyższej, nie wiedzą, jakie kwalifi kacje poszukiwane są na rynku pracy i gdzie
najlepiej je zdobyć.
Według przeprowadzonych analiz, system edukacji i szkolnictwo wyższe nie dość dobrze przy-
gotowują absolwentów do wejścia na rynek pracy. Pracodawcy wskazują na to, że znaczna część
kandydatów do pracy, nawet mając odpowiednie wykształcenie, nie potrafi robić tego, co jest nie-
zbędne do wykonywania pracy na danym stanowisku. Badanie wskazuje również, że głównymi
niedociągnięciami szkolnictwa, w tym szkolnictwa zawodowego są:
• praktyki zawodowe niespełniające swoich funkcji,
• przewaga zajęć teoretycznych nad praktycznymi,
• brak systematycznych i sformalizowanych forów wymiany informacji z przemysłem,
• obniżający się poziom przygotowania studentów,
• niska elastyczność w dopasowywaniu się do potrzeb pracodawców.
Kolejny wniosek z przeprowadzonych badań to stwierdzenie, że niemożliwe jest stworzenie
wspólnego katalogu kwalifi kacji wymaganych w poszczególnych branżach, są one bowiem silnie
wewnętrznie zróżnicowanie. Na oczekiwania wobec pracowników silny wpływ ma zarówno profi l
produkcji czy świadczonych usług, jak i rozmiar oraz typ fi rmy. Duże zróżnicowanie między fi r-
mami jest szczególnie widoczne ze względu na rozmiar fi rmy. Mała fi rma potrzebuje pracownika
wszechstronnego, gotowego do pracy „od zaraz”, w pełni przygotowanego. Mała fi rma nie może
sobie pozwolić na długotrwałe i kosztowne przyuczanie pracownika do wykonywania pracy. Duże
fi rmy natomiast często mają własną politykę kadrową i szkoleniową. Są w stanie i chcą przygo-
tować swojego pracownika niemalże od podstaw do wykonywania zadań. Na zapotrzebowanie
kompetencji wpływa też charakter fi rmy: fi rma „kadrowa” poszukuje doświadczonych specjalistów
lub próbuje kształcić własnych – kształci ich z myślą o przyszłym rozwoju, zajmowaniu kolejnych
obszarów rynku; fi rma „wykonawcza” – stawia na proste i stosunkowo wąskie zakresy kwalifi kacji,
szuka specjalistów w swoim fachu, zazwyczaj jest w stanie ich wykształcić, ale musi dbać o ich lo-
jalność (zapobieganie odpływowi do konkurencji).
Polscy pracodawcy mają poczucie, że muszą każdego pracownika samodzielnie przygotować
do wykonywania pracy – system edukacyjny nie funkcjonuje prawidłowo. W związku z tym przy
ocenie pracownika zasadnicze znaczenie mają kompetencje ogólne, a przede wszystkim czynniki
miękkie: postawa do pracy, chęć uczenia się, motywacja, otwartość, współpraca w grupie.

Źródło: PKPP Lewiatan za: http://www.egospodarka.pl/55033,Kwalifi kacje-pracownikow-a-popyt-na-rynku-pracy,1,39,1.html

Wyniki przeprowadzonego w 2009 r. badania modułowego „Wejście ludzi młodych na rynek pracy”

pokaza-

ły, że w II kwartale 2009 roku w Polsce 29,3% absolwentów było nieaktywnych zawodowo. Niemniej jednak
odsetek ten ulega zwykle zmniejszeniu po okresie wakacyjnym. Brak możliwości i chęci do znalezienia pracy
po zakończeniu edukacji dotyczył głównie absolwentów szkół ogólnokształcących, którymi są zdecydowanie
częściej kobiety.
Trudna sytuacja ludzi młodych na rynku pracy jest charakterystyczna dla wszystkich krajów UE. Jest to zwią-
zane z faktem, że zdobycie formalnego wykształcenia nie zawsze przekłada się na posiadanie umiejętności
praktycznych, które są pożądane przez pracodawców. W Polsce jednak można stwierdzić, że sytuacja ludzi mło-
dych systematycznie się poprawia. Jest to spowodowane głównie tym, że posiadają oni wyższy w stosunku
do osób starszych kapitał ludzki rozumiany nie tylko jako poziom wykształcenia, ale również umiejętności cy-
wilizacyjnych, takich jak posługiwanie się komputerem i korzystanie z Internetu, znajomość języków obcych,
uczestnictwo w kształceniu ustawicznym (Rynek pracy i wykluczenie społeczne w kontekście percepcji Polaków,
2009). W efekcie absolwenci mają umiejętności te opanowane na poziomie zbliżonym do osób pracujących,
a znacząco lepiej niż osoby bezrobotne (patrz ramka 8.2.).

Badanie to zrealizowano łącznie z Badaniem Aktywności Ekonomicznej Ludności.

Trudna sytuacja ludzi
młodych na rynku
pracy jest charakte-
rystyczna dla wszyst-
kich krajów UE. Jest
to związane z faktem,
że zdobycie formal-
nego wykształcenia
nie zawsze przekłada
się na posiadanie
umiejętności prak-
tycznych, które są
pożądane przez pra-
codawców.

268

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Ramka 8.2. Umiejętności pracowników, bezrobotnych i studentów ostatnich lat
w woj. świętokrzyskim

W ramach badania „Od diagnozy do prognozy”, przeprowadzonego w woj. świętokrzyskim na zle-
cenie Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Kielcach w 2010 r., badana była między innymi samooce-
na podstawowych umiejętności obecnych i przyszłych uczestników rynku pracy. Pracujący, bez-
robotni oraz studenci ostatnich lat studiów odpowiadali na pytania dotyczące posiadania przez
nich prawa jazdy, korzystania z komputera oraz znajomości języków obcych. Wyniki uzyskane
z badania ankietowego przedstawia tabela poniżej. Jak można zauważyć, umiejętności studentów
niewiele się różnią od umiejętności pracujących, natomiast osoby bezrobotne rzadziej posiadają
prawo jazdy, obsługują komputer oraz posługują się językiem obcym.

W ocenie pracodawców w woj. świętokrzyskim absolwenci różnią się od siebie w zakresie przygo-
towania do funkcjonowania na rynku pracy, co przedstawia wykres poniżej. Zgodnie z tymi wyni-
kami, pracodawcy uznają, że wyższy poziom wykształcenia absolwentów oznacza lepsze przygo-
towanie do rynku pracy. Niemniej jednak, w każdym przypadku przeważają oceny wskazujące na
dobre przygotowanie absolwentów do pracy.

Wyniki badań regionalnych pokazują więc stosunkowo dobre przygotowanie absolwentów (szcze-
gólnie studiów wyższych) z perspektywy potrzeb rynku pracy w zakresie podstawowych umiejęt-
ności, co potwierdzają też oceny pracodawców.

Źródło: Raport z badania „Od diagnozy do prognozy – potrzeby gospodarki a jakość kapitału ludzkiego w województwie
świętokrzyskim”, Priorytet VIII, Działanie 8.1., Poddziałanie 8.1.4. Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki, na zlecenie Woje-
wódzkiego Urzędu Pracy w Kielcach.

Niemniej jednak absolwenci szkół zawodowych oraz liceów ogólnokształcących nadal stosunkowo długo po-
szukują pracy.
Oznacza to potrzebę dalszych zmian w szkolnictwie zawodowym, zmierzających do dopasowania oferty edu-
kacyjnej do potrzeb rynku pracy, a także przygotowania absolwentów do wejścia na rynek pracy. Przykładem
rozwiązania pozwalającego na takie dopasowanie są doświadczenia holenderskie, zaprezentowane w ramce 8.3.
Należy również szukać rozwiązań, które pozwolą absolwentom z wykształceniem ogólnokształcącym uzupełnić
swoje kwalifi kacje o takie, które dadzą im konkretny zawód.

Pracujący

Bezrobotni

Studenci

Posiadane umiejętności

Prawo jazdy kategorii B

80%

53%

78%

Prawo jazdy kategorii C

10%

Obsługa komputera

94%

67%

98%

Obsługa specjalistycznych programów komputerowych

43%

10%

41%

Jeden język obcy

81%

44%

85%

Dwa języki obce

37%

17%

b.d.

269

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Ramka 8.3. Kształtowanie edukacji zawodowej w odniesieniu do potrzeb rynku pracy – przykład
Holandii

W Holandii został opracowany i wdrożony system dopasowywania edukacji zawodowej do ocze-
kiwań rynku pracy. W przypadku 23 branż utworzone zostały tzw. centra ekspertyzy, w których
przygotowywane są, we współpracy z partnerami społecznymi, rekomendacje dotyczące zmian
kierunków kształcenia zawodowego. Rekomendacje te są następnie przekazywane do dalszego
przygotowania pod kątem decyzji o uruchomieniu i fi nansowaniu rekomendowanych programów
oraz opracowania programu nauczania. Sposób kształtowania wymaganych kwalifi kacji ilustruje
poniższy diagram:

Źródło: Baarda (2010).

8.2.3. Bezrobocie i bierność ludzi młodych

Wykres 8.26. Stopa bezrobocia osób młodych (w wieku 15–24 lata i 25–34 lata) w krajach UE 27 w zależności od poziomu wykształcenia

Źródło: opracowanie własne na podstawie Youth in Europe. A statistical portrait of the lifestyle of young people, Eurostat newsrelease, 2010 oraz Youth in Europe,
Eurostat, 2009.

Partnerzy społeczni

(profi le zawodowe)

Instytucje edukacyjne

(przygotowanie

programów opartych

o kwalifi kacje)

Kontrola

uczenia

i egzaminów

Centrum koordynacji

dla kształcenia zawodowego

(ocena jakości)

Ministerstwo Edukacji

(akceptacja)

Które programy

kształcenia

zawodowego są

fi nansowane

Centra ekspertyzy

(profi le kwalifi kacji)

Dialog

z partnerami

społecznymi

270

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Wykres 8.27. Stopa bezrobocia osób młodych (w wieku 15–24 lata i 25–34 lata) w Polsce w zależności od poziomu wykształcenia

Uwaga: Dane z roku 2007 (Youth in Europe, Eurostat, 2009) oraz dane z II kwartału 2009 (Youth in Europe. A statistical portrait of the lifestyle of young people,
Eurostat newsrelease, 2010).
Źródło: opracowanie własne na podstawie Youth in Europe. A statistical portrait of the lifestyle of young people, Eurostat newsrelease, 2010 oraz Youth in Europe,
Eurostat, 2009.

Wykres 8.28. Stopa bezrobocia młodzieży i osób dorosłych, 2008

Źródło: OECD (2010).

271

8. Edukacja a rynek pracy

8.2. Wchodzenie absolwentów na rynek pracy

Jak było to sygnalizowane wcześniej, wejście ludzi młodych na rynek pracy jest tym trudniejsze, im niższy jest
poziom ich kwalifi kacji. Sytuacja taka dotyczy zarówno Polski, jak i wszystkich krajów UE 27

. Dodatkowo wskaź-

niki bezrobocia w grupie osób posiadających wykształcenie gimnazjalne maleją bardzo powoli wraz z wiekiem,
co pokazuje, że osoby, które osiągnęły tylko ten poziom wykształcenia, nie są w stanie zdobywać kwalifi kacji
potrzebnych do uzyskania zatrudnienia.
Polska należy do krajów, w których stopa bezrobocia osób młodych jest około trzykrotnie wyższa niż wszystkich uczest-
ników rynku pracy. Relacja ta w 2008 r. była zbliżona do obserwowanych w większości krajów OECD (wykres 8.28.).
W okresie 2008–2009 Polska odnotowała znacząco mniejszy wzrost bezrobocia wśród osób młodych niż śred-
nia krajów OECD, co w efekcie oznacza też, że stopa bezrobocia wśród młodzieży w niewielkim stopniu prze-
wyższa średnią krajów OECD. Oznacza to poprawę relatywnej sytuacji absolwentów i osób młodych w stosunku
do wszystkich uczestników rynku pracy w Polsce w perspektywie ostatnich lat.

Bierność zawodowa i edukacyjna
Wykres 8.19., prezentowany we wcześniejszej części rozdziału, wskazuje również na stosunkowo wysoką skalę
bierności edukacyjnej i zawodowej osób młodych. Odsetek osób biernych zarówno edukacyjnie, jak i zawodowo
wzrasta wraz z wiekiem kohort (od 18 do 29 roku życia), zarówno w Europie, jak i w Polsce, przy czym wzrost
ten jest znacznie szybszy w naszym kraju. O ile odsetek biernych edukacyjnie w wieku 18 lat wynosił w Europie
w 2007 r. 9%, to u nas prawie trzykrotnie mniej w tym samym roku, a w 2009 r. nawet mniej (chociaż różnica
może wynikać z błędu szacunku). Dla 24-latków wartości te są zbliżone, a dla 29-latków w Polsce przekraczają
wartości europejskie. Wczesna bierność edukacyjna może zatem prowadzić na dalszym etapie życia do bierności
zawodowej. Ponadto, szybki wzrost skali bierności edukacyjnej i zawodowej następujący wraz z wiekiem w Polsce
może wskazywać na trudności w płynnym przejściu z edukacji do rynku pracy, co skutkuje zwiększonym ryzykiem
przechodzenia z aktywności edukacyjnej do bierności edukacyjnej i zawodowej. Osoby jednocześnie bierne za-
wodowo i edukacyjnie należą do grupy szczególnie zagrożonej trwałym wykluczeniem z rynku pracy.
Skala bierności edukacyjnej i zawodowej osób młodych w Polsce pomiędzy 1995 a 2005 r. spadała

. Ten trend

uległ jednak odwróceniu w ostatnim okresie i w roku 2009 odsetek osób biernych edukacyjnie i zawodowo był
wyższy, choć nieznacznie, niż w roku 2005 (por. wykres 8.29.).

Wykres 8.29. Odsetki osób biernych zawodowo i niekształcących się w trybie szkolnym w Polsce w latach 1995, 2000, 2005 i 2009
w grupach wieku 15–24 oraz 25–30 lat

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BAEL.

Jedynym wyjątkiem od tej prawidłowości jest Grecja, gdzie stopy bezrobocia dla osób z wykształceniem co najwyżej

gimnazjalnym (ang. lower secondary), średnim (ang. upper secondary, post-secondary, non-tertiary) i wyższym (ang. tertiary)
oscylują na poziomie około 12%..

W tym przypadku przez bierność edukacyjną rozumiemy nieuczestniczenie w edukacji formalnej.

Polska należy do
krajów, w których sto-
pa bezrobocia osób
młodych jest około
trzykrotnie wyższa
niż wszystkich uczest-
ników rynku pracy.

Osoby jednocześnie
bierne zawodowo
i edukacyjnie należą
do grupy szczególnie
zagrożonej trwałym
wykluczeniem z ryn-
ku pracy.

272

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Ze względu na brak porównywalnych danych dotyczących jednoczesnej bierności zawodowej i edukacyjnej
dla UE 27, do analiz porównawczych został wykorzystany wskaźnik NEET, który pokazuje, jaki jest odsetek osób,
które, po zakończeniu edukacji na danym poziomie kształcenia, nie znajdują zatrudnienia oraz nie podejmują
aktywności edukacyjnej ani w systemie edukacji formalnej, ani pozaformalnej (ang. neither in education nor in
employment or training).
Wskaźnik NEET dla Polski wzrasta wraz z przechodzeniem do wyższych grup wieku. Dla populacji w wieku 15–
19 lat jest on jednym z najniższych zarówno wśród krajów OECD, jak i UE 19 i nie przekracza 5%, co potwierdza
wcześniej prezentowane dane. Jednak już w grupach osób w wieku 20–24 lata oraz 25–29 lat jego poziom
znacznie przekracza średnią dla UE 19 i krajów OECD. W Polsce aż co czwarta osoba w wieku 25–29 lat nie uczy
się, nie pracuje i nie bierze udziału w żadnych szkoleniach ani kursach dokształcających (odsetek osób biernych
zawodowo wynosi 14,4%), podczas gdy w krajach skandynawskich (Dania, Finlandia, Norwegia) takich osób
jest 6–9%.
Ponadto zdecydowanie gorszą pozycję pod tym względem mają kobiety, w tym zwłaszcza te w wieku 25–29
lat, chociaż wyższy poziom wskaźnika NEET w Polsce dla grup wieku 20–29 lat odnotowywany jest zarówno
w przypadku kobiet, jak i w przypadku mężczyzn. Wyższe wskaźniki NEET dla kobiet odnotowywane są typowe
dla wszystkich krajów, co wynika głównie z wycofywania się kobiet z aktywności edukacyjnej i zawodowej na
skutek podejmowania obowiązków rodzicielskich.
Wysoki poziom wskaźnika NEET w naszym kraju pokazuje, iż ryzyko braku zatrudnienia jest dla wchodzących na
rynek pracy po zakończeniu edukacji młodych Polaków wyższe niż średnia europejska.

Wykres 8.30. Wskaźnik NEET dla Polski, OECD i krajów UE w 2007 r.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych OECD.

Narastająca skala braku udziału w zatrudnieniu i edukacji osób młodych ponownie wskazuje na potrzebę wy-
pracowania takich rozwiązań, które w jak najbardziej płynny sposób pozwolą absolwentom wejść na rynek
pracy.

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Jeśli przyszły absolwent ma dobrze zaplanować swoją karierę zawodową już na etapie wyboru szkoły, musi
uwzględnić to, jak zmienia się popyt na pracę w zależności od wykształcenia i zawodów. Zmiana struktury
popytu wynika z kilku przyczyn. Po pierwsze zmienia się struktura gospodarki, a co za tym idzie – struktura
zatrudnienia według sektorów. Ponieważ każdy z sektorów cechuje się inną strukturą zatrudnienia, zmiana ta
oznacza zmianę struktury popytu na pracę ogółem. Po drugie, zmienia się popyt na kwalifi kacje w poszczegól-
nych sektorach, co dodatkowo wpływa na zmianę ogólnego zapotrzebowania na kwalifi kacje.
Analizując zmianę liczby osób pracujących na podstawie danych BAEL w latach 2002–2009 można wyróżnić
dwa podokresy: lata 2002–2004, w których niekorzystne warunki gospodarcze wpływały na zmniejszenie skali
popytu na pracę, oraz 2005–2009, w których sprzyjająca sytuacja ekonomiczna kraju pozwalała zwiększać liczbę

273

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

pracujących. Obserwowane w ostatnich latach spowolnienie gospodarcze przyczyniło się do wzrostu bezro-
bocia

, chociaż liczba osób pracujących nieznacznie wzrosła między rokiem 2008 i 2009 o 42 tys. Przyrost ten

jest jednak znacznie niższy niż w latach ubiegłych – dla przykładu rekordowo duży wzrost pracujących nastąpił
pomiędzy 2006 i 2007 rokiem, kiedy to liczba pracujących powiększyła się o 650 tys.

8.3.1. Popyt na pracę według sektorów i zawodów

Popyt według zawodów i sekcji
Od początku transformacji w Polsce da się zauważyć systematyczny spadek udziału pracujących w rolnictwie
w ogólnej liczbie pracujących oraz wzrost udziału pracujących w sektorze usług

, co świadczy o upodobnianiu

się struktury pracujących w Polsce do struktury pracujących w krajach rozwiniętych, w których również domi-
nuje sektor usług. Zmiana struktury zatrudnienia, chociaż w oczekiwanym kierunku, nie była znacząca. Między
rokiem 2002 a 2008 udział osób pracujących w sektorze usług wzrósł, a udział osób pracujących w rolnictwie
zmalał o około 2 punkty procentowe (por. wykres 8.31.). Udział pracujących w sektorze przemysłowym w ostat-
nich latach nie zmienia się znacząco. Jak to widać na wykresie 8.32., zmiana struktury zatrudnienia wynika
przede wszystkim z kreacji miejsc pracy netto w sektorze usług oraz w sektorze przemysłowym oraz, w mniej-
szym stopniu, z likwidacji miejsc pracy netto w sektorze rolniczym.
Spadek zatrudnienia w rolnictwie jest mniej dynamiczny niż w innych krajach po akcesji do UE. Dla porównania,
odsetek pracujących w rolnictwie w Hiszpanii zmniejszył się dwukrotnie w latach 1908–1991 (po wejściu do
UE), a w 2006 roku osiągnął 5%.

Utrzymujące się znaczenie zatrudnienia w rolnictwie w Polsce może wynikać

z nadal wysokiej relatywnej atrakcyjności pracy w rolnictwie, obejmujących takie czynniki jak niski podatek
rolny, korzystny system emerytalno-rentowy oraz system dopłat bezpośrednich do produkcji rolnej. Można
postawić hipotezę, że znaczący odsetek osób pracujących w rolnictwie stanowi potencjalne źródło ukrytego
bezrobocia jak również zatrudniania w szarej strefi e.

Wykres 8.31. Struktura pracujących wg sektorów ekonomicznych

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BDR GUS.

W czwartym kwartale roku 2008 i pierwszym 2009 stopa bezrobocia BAEL wzrosła – były to wówczas pierwsze od trzech

lat epizody wzrostu bezrobocia – to jednak później ustabilizowała się na poziomie ok. 8%. Wskaźnik zatrudnienia osób w wie-
ku 15–64 obniżył się co prawda na przełomie lat 2008/09, niemniej jednak w pierwszej połowie roku 2009 był wyższy niż rok
wcześniej (Bukowski, 2008).

Edukacja dla pracy.

Sytuacja na rynku pracy w Polsce Raport kwartalny I/2008, DAE MPiPS, 2008.

274

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Wykres 8.32. Zmiana netto liczby pracujących wg sektorów ekonomicznych

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych BDL GUS.

Poszczególne sektory gospodarki charakteryzują się innym zapotrzebowaniem na kwalifi kacje, a potwierdza
to struktura wykształcenia pracowników w poszczególnych sektorach – najwyższy poziom wykształcenia cha-
rakteryzuje pracowników usług nierynkowych, z których ponad połowa posiada wykształcenie wyższe, a jedna
czwarta średnie zawodowe i policealne, oraz usług rynkowych, z których łącznie 60 procent posiada wykształ-
cenie średnie ogólnokształcące i wyższe. Natomiast najniższym wykształceniem charakteryzują się pracujący
w rolnictwie – niemal połowa z nich legitymuje się wykształceniem zasadniczym zawodowym, a jedna czwarta
co najwyżej gimnazjalnym.

Wykres 8.33. Struktura pracujących wg wykształcenia i sekcji w 2009 roku

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

275

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Patrząc na dynamikę poszczególnych sektorów oraz zmiany struktury wykształcenia można zauważyć, iż, wraz
ze zmianami strukturalnymi w gospodarce i coraz silniejszą dominacją usług, zmienia się również wykształcenie
osób pracujących. W każdym z sektorów wyraźnie widać poprawę struktury wykształcenia pracujących, przy
zachowaniu wcześniej określonych proporcji. Od 2000 do roku 2009 procent osób z wykształceniem wyższym
wzrósł o prawie 12 punktów procentowych, a osób z najniższym wykształceniem spadł o 6,6 punktów procen-
towych. W analizowanym okresie wzrósł także odsetek pracujących osób z wykształceniem średnim ogólno-
kształcącym.
W odniesieniu do osób z wykształceniem zawodowym widać spadek (4,5 pkt proc. dla osób, które ukończyły
zasadnicze szkoły zawodowe, oraz 2,6 pkt proc. dla osób z wykształceniem średnim zawodowym i policeal-
nym) ich udziału w strukturze pracujących w okresie 2000–2009 we wszystkich sekcjach za wyjątkiem rolnictwa
(gdzie nastąpił wzrost udziału o wartości około 6 pkt proc.). Udział osób z wykształceniem co najwyżej gimna-
zjalnym maleje wśród pracujących w każdym z sektorów.
Obserwowana zmiana struktury pracujących skutkująca wzrostem średniego poziomu wykształcenia w każ-
dym z sektorów wynika zapewne nie tylko ze zmiany struktury popytu na pracę, lecz także ze zmiany struktury
podaży pracy, a w szczególności z rosnącym poziomem wykształcenia osób poszukujących pracy.

Wykres 8.34. Struktura osób pracujących z wykształceniem wyższym wg sektorów w latach 2000–2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

Wykres 8.35. Struktura osób pracujących z wykształceniem średnim ogólnokształcącym wg sektorów w latach 2000–2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

276

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Wykres 8.36. Struktura osób pracujących z wykształceniem średnim zawodowym i policealnym wg sektorów w latach 2000–2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

Wykres 8.37. Struktura osób pracujących z wykształceniem zasadniczym zawodowym wg sektorów w latach 2000–2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

Wykres 8.38. Struktura osób pracujących z wykształceniem co najwyżej gimnazjalnym wg sektorów w latach 2000–2009

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

277

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Podsumowując, na rosnący popyt na pracę osób z coraz wyższym poziomem wykształcenia wpływają łącznie
dwa czynniki: zmiana struktury pracujących z rosnącym udziałem sektora usług, w którym poziom wykształ-
cenia jest najwyższy, i wzrost popytu na wykształcenie w każdym z sektorów. Zmiana struktury pracujących
wynika zarówno ze zmiany oczekiwań pracodawców, jak i napływu na rynek pracy osób o wyższych kwalifi ka-
cjach niż przeciętnie osób kończących swoją aktywność zawodową. Należy oczekiwać, iż trend ten będzie się
utrzymywał w przyszłości.
Struktura wykształcenia pracujących według grup zawodów odzwierciedla w pewnym stopniu strukturę wykształ-
cenia pracujących według sektorów oraz trendy widoczne w poszczególnych sektorach. Najgorzej wykształceni
są pracownicy zatrudnieni w rolnictwie oraz przy pracach prostych – ponad 70% z nich ma wykształcenie co naj-
wyżej zasadnicze zawodowe, w tym ponad 20% co najwyżej gimnazjalne. Pracownicy z wykształceniem wyższym
dominują natomiast w grupie specjalistów (75%) oraz techników i innego personelu średniego (35,5%).
Duży odsetek osób z wykształceniem średnim zawodowym i policealnym występuje wśród techników i pra-
cowników biurowych. Wykształcenie zasadnicze zawodowe przeważa wśród robotników przemysłowych i rze-
mieślników, operatorów, monterów maszyn i urządzeń, pracowników zatrudnianych przy pracach prostych
oraz rolników.

Wykres 8.42. Struktura pracujących wg wykształcenia i grup zawodów w 2009 roku

Źródło: obliczenia własne na podstawie BAEL.

Analiza

dynamiki liczby osób pracujących w poszczególnych grupach zawodów od 2005 roku wskazuje na

stabilny wzrost pracujących prawie we wszystkich grupach. Jednak największy kwotowo przyrost nastąpił
w grupie specjaliści – 636 tys. osób (czyli 41%).
Wyjątek od tej tendencji stanowią robotnicy i rzemieślnicy – liczba osób pracujących w tej grupie maleje od
2007 roku.

Wykres 8.43. Liczba osób pracujących wg grup zawodów w latach 2005–2009, w tys.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.

Analiza oparta na badaniu popytu przeprowadzanym przez GUS, które nie obejmuje osób pracujących w rolnictwie in-

dywidualnym. Od 2007 roku badanie obejmuje podmioty gospodarki narodowej o liczbie zatrudnionych 1 lub więcej osób.

Na rosnący popyt
na pracę osób z coraz
wyższym poziomem
wykształcenia
wpływają łącznie
dwa czynniki: zmiana
struktury pracujących
z rosnącym udziałem
sektora usług,
w którym poziom
wykształcenia
jest najwyższy,
i wzrost popytu
na wykształcenie
w każdym z sektorów.

278

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Wykres 8.44. Wolne miejsca pracy w latach 2005–2009, w tys.

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych GUS.

W 2009 roku najwięcej wolnych miejsc pracy dostępnych było w grupie zawodowej specjalistów (13 tys.) oraz
w grupie robotników przemysłowych i rzemieślników (10 tys.)

. Świadczy to o utrzymującym się zapotrzebo-

waniu na pracę wykwalifi kowaną w polskiej gospodarce.

8.3.2. Badania pracodawców w Polsce w kontekście popytu na pracowników

Poza badaniami Głównego Urzędu Statystycznego prowadzone są również inne regionalne i lokalne badania
dotyczące popytu na pracę. Badania takie prowadzą samorządy województw w ramach monitorowania sytu-
acji na regionalnych rynkach pracy

. Obserwatoria rynku pracy lub badania potrzeb pracodawców prowadzą

również organizacje pracodawców.
W 2010 r. w fazę badań terenowych weszła realizacja badania „Bilans Kapitału Ludzkiego” Polskiej Agencji Roz-
woju Przedsiębiorczości, którego celem jest między innymi badanie pracodawców pod kątem zapotrzebowa-
nia na kwalifi kacje.

Ramka 8.4. Lokalne badania pracodawców. Kompleksowa i prognostyczna informacja o warszaw-
skim rynku pracy

Badania warszawskich pracodawców wskazują, że mają oni wysokie oczekiwania co do umiejętno-
ści i wykształcenia przyszłych pracowników, ich wiedzy merytorycznej oraz doświadczenia. Jednak
pracodawcy przykładają wagę do rzeczywistych kwalifi kacji umiejętności pracowników, a nie wy-
łącznie do poziomu ich wykształcenia.
Pracownik powinien jak najszybciej przystąpić do wykonywania swoich obowiązków, dlatego pra-
codawcy wymagają od kandydatów doświadczenia na stanowisku podobnym do obsadzanego.
Często pojawiają się także wymagania dotyczące konkretnych uprawnień i konkretnej specjali-
stycznej wiedzy. Co ciekawe, pracodawcy nie koncentrują się już na znajomości języków obcych
i obsługi komputera, być może przyjmując je za normę.

Jednak w tej ostatniej grupie nastąpił znaczący, ponad 80%, spadek liczby wolnych miejsc pracy dostępnych dla tej

grupy osób.

Natomiast ogólna liczba wolnych miejsc pracy, która przyrastała systematycznie w latach 2005–2007 (osiągając swój

najwyższy poziom 167 tys. w 2007 roku) w ostatnich latach spadała osiągając w 2009 roku prawie poziom sprzed pięciu lat –
51,6 tys.

Można tutaj wymienić na przykład Małopolskie Obserwatorium Rynku Pracy i Edukacji, które prowadzi szereg badań

dotyczących zarówno rynku pracy, jak i edukacji, w tym w szczególności edukacji zawodowej.

279

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Wśród kompetencji społecznych cenione są przede wszystkim zaangażowanie, pracowitość i su-
mienność oraz odpowiedzialność, a także wysoka kultura osobista i uczciwość. Dodatkowo ce-
nione są komunikatywność i umiejętność pracy w zespole oraz odporność na stres i otwartość na
nowe zadania (doświadczenia).
Najbardziej poszukiwani są specjaliści i wykwalifi kowani robotnicy. Pracodawcy poszukują rów-
nież sprzedawców oraz pracowników obsługi biurowej, zapotrzebowanie na pozostałe rodzaje
stanowisk jest niższe i dość równomierne. Duże fi rmy w większym zakresie poszukują pracowni-
ków, ale zwykle o wysokich kwalifi kacjach. Najbardziej poszukiwanymi pracownikami są osoby
po studiach ekonomicznych, fi nansach, bankowości. Powodzeniem cieszą się również absolwenci
szkół handlowych oraz kierunków pedagogicznych. Nieco mniejsze zainteresowanie dotyczy ab-
solwentów kierunków technicznych i politechnicznych.
Zestawiając oczekiwania pracodawców z charakterystyką osób poszukujących pracy należy za-
uważyć, że różnice ujawniają się przede wszystkim w zakresie wykształcenie i merytorycznego
przygotowania do zawodu, a także doświadczenia zawodowego.

Źródło: Kompleksowa i prognostyczna informacja o warszawskim rynku pracy, Warszawa 2009.

Prowadzone badania mają często charakter fragmentaryczny, co ogranicza możliwość przedstawienia kom-
pleksowej oceny popytu na pracę z perspektywy pracodawców. Wynika to między innymi z różnorodności
stosowanych metod badawczych oraz skali przeprowadzonych badań.
Można się pokusić jednak na pewne ogólne obserwacje. Po pierwsze, badania prowadzone wśród pracodawców
wydają się nie w pełni oddawać rzeczywistą rolę twardych umiejętności i wiedzy zawodowej, oczekiwanych od
pracowników. Jest to często warunek, który muszą spełnić potencjalni pracownicy, aby być włączonymi do proce-
su rekrutacji. Po drugie, w trakcie rekrutacji pracodawcy często zwracają uwagę na defi cyt kompetencji personal-
nych i społecznych, takich jak odpowiedzialność, zaangażowanie czy umiejętność pracy w grupie.

8.3.3. Popyt na pracę i kwalifi kacje w przyszłości – projekcje

Obserwowane zmiany popytu na pracę mogą być uzupełnione przez prognozy zmiany zapotrzebowania na
pracę i kwalifi kacje w przyszłości. Przewidywanie kierunków zmian na rynku pracy może przyczynić się do lep-
szego dopasowania działań edukacyjnych do potrzeb rynku pracy w kolejnych latach.
Należy jednak nadmienić, iż prognozy takie mogą wskazać potencjalne, najbardziej prawdopodobne kierunki
zmian, nie są jednak w stanie odpowiedzieć na szczegółowe pytania, ilu konkretnie pracowników o danych
kwalifi kacjach będzie potrzebnych w przyszłości.
Przykładem takiej prognozy jest prognoza zapotrzebowania na kwalifi kacje w latach 2010–2020 w 27 krajach UE,
w tym w Polsce przygotowana przez Cedefop (Cedefop, 2010). Wyniki tej prognozy pokazują, że do roku 2020
w 27 państwach członkowskich Unii Europejskiej populacja pracujących powiększy się o prawie 7 milionów.
Dla Polski prognozowany jest spadek liczby pracujących o prawie 250 tys., co stanowi największą kwotowo
redukcję wśród wszystkich państw członkowskich. Dla porównania w Wielkiej Brytanii i Hiszpanii zatrudnienie
wzrośnie odpowiednio o dwa mln i jeden mln osób (głównie dzięki znacznemu przyrostowi osób pracujących
w grupie zawodowej: technicy i inny średni personel).
Według oceny Cedefop w Polsce najbardziej zmniejszy się zatrudnienie w rolnictwie i będzie to spadek o ponad
650 tys. (jest to największy spadek wśród wszystkich państw UE). Spadek liczby pracujących netto nastąpi też
wśród robotników przemysłowych i rzemieślników oraz osób zatrudnionych przy pracach prostych. Natomiast
zwiększenie zatrudnienia prognozowane w pozostałych grupach zawodów osiągnie poziom 500 tys. osób i bę-
dzie największe (260 tys.) w piątej grupie zawodów – pracownicy usług osobistych i sprzedawcy.

Powyższe zmiany struktury pracujących w Polsce odbiegają nieco od prognozowanych zmian dla całej UE, które
wskazują znaczny spadek liczby pracujących robotników (jest to grupa, w której spadek zatrudnienia będzie
największy i sięgnie w skali UE 2,1 mln miejsc pracy) i rolników, ale także pracowników biurowych (ponad 1 mln
miejsc pracy). W istotny sposób zwiększy się natomiast liczba techników oraz pracowników usług osobistych
i sprzedawców. Są to jednak niewielkie różnice, na podstawie których nie można wnioskować o odmiennym
rozwoju gospodarki Polski od pozostałych gospodarek państw UE, a raczej wynikają one z innego stanu wyj-
ściowego, tj. struktury pracujących obecnie.
Wyniki prognozy zapotrzebowania na kwalifi kacje na poziomie całej Unii Europejskiej pokazują, że wzrost za-
trudnienia w zawodach wymagających wysokich kwalifi kacji i pracy umysłowej (1, 2, 3 grupa zawodów) będzie
wyższy niż zatrudnionych przy pracach prostych (9 grupa zawodów), a także wyższy niż osób zatrudnionych

Wyniki badania popytu GUS, pokazują, że w latach 2005–2009 udział robotników przemysłowych i rzemieślników w ogóle

pracujących systematycznie malał, a udział pracowników usług osobistych i sprzedawców systematycznie się zwiększał.

Przewidywanie kie-
runków zmian na
rynku pracy może
przyczynić się do lep-
szego dopasowania
działań edukacyjnych
do potrzeb rynku pra-
cy w kolejnych latach.

Nie można wniosko-
wać o odmiennym
rozwoju gospodarki
Polski od pozostałych
gospodarek państw
UE, a różnice raczej
wynikają z innego
stanu wyjściowego,
tj. struktury pracują-
cych obecnie.

280

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

w usługach osobistych i sprzedawców oraz pracowników biurowych. Ubytek w liczbie pracujących czeka jedy-
nie zawody wymagające wykwalifi kowanej pracy fi zycznej (grupy 6, 7, 8).
W przypadku Polski zmiana struktury kwalifi kacji pracujących, zgodnie z oceną Cedefop, będzie szła w innym
kierunku – w kierunku promowania przede wszystkim pracy umysłowej, ale niewykwalifi kowanej. Dla Polski
prognozowany jest 10-procentowy wzrost liczby osób niewykwalifi kowanych pracujących umysłowo (grupy
4, 5) oraz 4-procentowy wzrost liczby pracujących w grupach 1, 2, 3, czyli wykwalifi kowanych pracowników
umysłowych. Duża redukcja (12%) czeka osoby wykwalifi kowane pracujące fi zycznie.
Takie zróżnicowanie prognozy liczby pracujących w poszczególnych grupach wynikać może z przyjęcia za-
łożenia, że zmiany struktury popytu na pracę w Polsce będą odbywać się zgodnie ze ścieżką obserwowaną
w poprzednich latach w tzw. „starych” krajach UE. Jest to do pewnego stopnia prognoza ostrzegawcza. Jeżeli
faktycznie zapotrzebowanie na pracowników o wysokich kwalifi kacjach (grupy 1–3) będzie wyższe w krajach
UE 27, a nadal niższe w Polsce, to Polska może utracić część swoich zasobów pracy na rzecz innych krajów. Na-
leży pamiętać, że osoby o wysokich kwalifi kacjach należą do najbardziej mobilnych grup.

Wykres 8.47. Prognoza zmiany liczby pracujących według grup zawodów do 2015 r. w procentach

Źródło: opracowanie własne na podstawie Cedefop.

Instytut Badań Strukturalnych na zlecenie Ministerstwa Rozwoju Regionalnego opracował prognozę dotyczącą
wpływu realizacji programów fi nansowanych z funduszy strukturalnych w ramach polityki spójności na sytuację
w kraju i regionach, w tym na sytuację na rynku pracy. Wyniki tej prognozy do 2020 roku wskazują na wzrost
zatrudnienia. Wskaźnik zatrudnienia osiągnie poziom 64% a każdego roku powstanie ponad 500 tys. nowych
miejsc pracy. W przypadku nowo utworzonych miejsc pracy największy ich przyrost prognozowany jest na lata
2012–2015, czyli na okres najsilniejszego oddziaływania środków strukturalnych otrzymywanych przez Polskę.
Podobnie dynamika wskaźnika zatrudnienia będzie największa w tym okresie.
Pomimo spadku tempa wzrostu wskaźnika zatrudnienia i zmniejszenia liczby nowo utworzonych miejsc pracy
po 2015 r. pozytywny efekt programów i inwestycji fi nansowanych ze środków UE będzie relatywnie trwały
w odniesieniu do rynku pracy.

W przypadku nowo
utworzonych miejsc
pracy największy
ich przyrost progno-
zowany jest na lata
2012–2015, czyli na
okres najsilniejszego
oddziaływania środ-
ków strukturalnych
otrzymywanych przez
Polskę.

281

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Wykres 8.48. Projekcja wskaźnika zatrudnienia do 2020 roku

Źródło: opracowanie własne na podstawie IBS.

Wykres 8.49. Projekcja liczby nowo utworzonych miejsc pracy do 2020 roku, w tys.

Źródło: opracowanie własne na podstawie IBS.

Odpowiednio do liczby nowo utworzonych miejsc pracy rosnąć będzie liczba pracujących, która w roku 2014
osiągnie swój najwyższy poziom – 16,76 mln osób – by w 2020 r. zmniejszyć się o ponad 500 tys.
Struktura osób pracujących według sektorów będzie ewoluować w kierunku dominacji sektora usług, który
w 2020 roku osiągnie poziom 61%. Ta zmiana zajdzie głównie kosztem sektora rolniczego, którego dotknie
redukcja rzędu 10 pkt proc. Natomiast sektor przemysłowy będzie charakteryzował się niską dynamiką – do
2020 r. wzrost o niecały 1 pkt proc. – a jego udział w strukturze w ostatnim roku prognozy wyniesie 33%.

282

8. Edukacja a rynek pracy

8.3. Dopasowanie kształcenia do potrzeb rynku pracy

Wykres 8.50. Projekcja struktury pracujących wg sektorów ekonomicznych

Źródło: opracowanie własne na podstawie IBS.

Wykres 8.51. Projekcja liczby pracujących do 2020 roku, w tys.

Źródło: opracowanie własne na podstawie IBS.

Ramka 8.5. Prognoza dla Śląska

Instytut Badań Strukturalnych (IBS, 2009) opracował metodologię prognozowania wybranych
istotnych parametrów rynku pracy dla województwa śląskiego. Wyniki prognoz dla tego woje-
wództwa do 2014 roku potwierdzają zmiany strukturalne pracujących – wzrost znaczenia usług,
a spadek rolnictwa i przemysłu.
W odniesieniu do konkretnych zawodów największy przyrost popytu (mierzony nowopowstałymi
miejscami pracy) prognozowany jest dla pielęgniarek i położnych

, pracowników usług domo-

wych i gastronomicznych oraz sprzedawców. Natomiast zawody schyłkowe (o największej liczbie
zlikwidowanych miejsc pracy) to według prognozy przede wszystkim rolnicy, leśnicy, rybacy oraz
ogrodnicy. Powyższe wyniki prognoz są konsekwencją wspomnianych przemian struktury osób
pracujących – wzrost zapotrzebowania na usługi kosztem rolnictwa i przemysłu.

Źródło: IBS, Opracowanie systemu zbierania, przetwarzania i udostępniania danych opisujących rynek pracy i zachodzące na
nim zmiany, Warszawa 2009.

Warto dodać, że dane dot. pracujących w gospodarce narodowej wskazują na spadek popytu na pracowników ochrony

zdrowia.

283

8. Edukacja a rynek pracy

Podsumowanie

Wyniki projekcji, połączone z obserwowanymi zmianami popytu na pracę osób według wykształcenia wskazują
na potencjalnie rosnący popyt na pracę osób o wyższym poziomie wykształcenia, co również stanowi wyzwa-
nie dla systemu edukacji.

Podsumowanie

Podsumowując rozdział dotyczący sytuacji na rynku pracy trzeba podkreślić, że poziom wykształcenia jest istot-
nym, ale nie jedynym i być może nie najważniejszym czynnikiem wpływającym na sytuację jednostki. Wielu
autorów zauważa, że o tym, czy dana osoba ma wiedzę, kompetencje, umiejętności, jednym słowem wystar-
czające kwalifi kacje, żeby być poszukiwanym i chętnie zatrudnianym pracownikiem, decyduje wiele czynników.
Nie tylko poziom i dziedzina wykształcenia, wyuczony zawód, ale też umiejętności ogólne np. znajomość języ-
ków obcych czy obsługa programów komputerowych. Coraz silniej podkreśla się rolę kompetencji ogólnych, tj.
umiejętności pracy w grupie czy kreatywności. Osiągnięcie sukcesu na rynku pracy zależy nie tyle od liczby lat
poświęconych na edukację, ale od liczby lat połączonych w określony cykl nauczania kończący się uzyskaniem
określonego dyplomu, za którym idą też konkretne, premiowane na rynku pracy umiejętności (Marcinkowska
i in., 2008; Sztanderska, Wojciechowski, 2008). W niniejszym rozdziale analizowany jest tylko wpływ poziomu
wykształcenia na sytuację jednostki na rynku pracy i siłą rzeczy wiele z tych istotnych elementów jest pomi-
janych. W szczególności rola wyuczonego zawodu i dziedziny kształcenia, które często nieodzownie łączą się
z określonym poziomem wykształcenia, a także rola kompetencji ogólnych na rynku pracy wymagają osobnych,
szczegółowych analiz.
Co więcej, nie tylko inne niż poziom wykształcenia elementy kapitału ludzkiego należałoby wziąć pod uwagę,
ale też coraz większe wątpliwości budzi możliwość porównywania ze sobą szerokich grup wykształcenia, które
są tak wewnętrznie niejednorodne. Nabiera to szczególnego znaczenia w przypadku osób z wykształceniem
wyższym, gdyż pojawiają się coraz liczniejsze sygnały o dużym wzroście zróżnicowania umiejętności i wiedzy
absolwentów różnych typów uczelni. Innymi słowy, to rosnące zróżnicowanie pozwala przypuszczać, iż for-
malnie wysokiemu poziomowi wykształcenia coraz częściej towarzyszą faktycznie niskie kwalifi kacje. Wymaga
to uważnego przyjrzenia się sytuacji wewnątrz poszczególnych grup. Zwiększa to również znaczenie wszelkich
badań, które opierają się na analizach rzeczywistych umiejętności respondentów.
Nie zmienia to jednak faktu, że najgorsza sytuacja na rynku pracy charakteryzuje osoby nieposiadające wykształ-
cenia zawodowego – osoby, które ukończyły co najwyżej szkołę podstawową, a w dalszej kolejności osoby
z wykształceniem średnim ogólnokształcącym. Co więcej, osoby słabiej wyposażone w kapitał ludzki w Polsce
radzą sobie wyraźnie gorzej niż mieszkańcy innych krajów OECD, co objawia się w ponadprzeciętnie niskim
wskaźniku zatrudnienia, jak i w wysokiej stopie bezrobocia. Z drugiej strony w Polsce relatywnie dobrą sytuacją
cieszą się osoby z wykształceniem wyższym. Zwraca uwagę ich dłuższa aktywność ekonomiczna w cyklu życia,
bardzo niska stopa bezrobocia oraz wysokie wynagrodzenia.
Analizy pokazują również, że wykształcenie odgrywa istotną rolę w determinowaniu sytuacji na rynku pracy
w trakcie recesji, ale im koniunktura gospodarcza jest lepsza, tym sytuacja na rynku pracy jest w mniejszym
stopniu zależna od tego czynnika. Osoby z wykształceniem podstawowym oraz zasadniczym zawodowym na-
rażone są na dużo większe wahania popytu na pracę niż pozostałe grupy. Niestabilność objawia się również
poprzez częstsze przerwy w pracy i krótszy staż pracy osób gorzej wykształconych (UNDP, 2007). Należy również
pamiętać, że poziom wykształcenia wpływa nie tylko na prawdopodobieństwo trafi enia do bezrobocia, ale ma
też bardzo duży wpływ na to, jak długo ktoś nie ma pracy.
Wysokość płac jest także silnie zależna od poziomu wykształcenia. Wskutek zachodzących procesów unowocze-
śniania gospodarki nastąpił ponadprzeciętnie duży wzrost płac osób lepiej wykwalifi kowanych, co skutkowało
dużym wzrostem zróżnicowania wynagrodzeń w Polsce. W 2008 roku wynagrodzenia osób z wykształceniem
wyższym były ponad dwukrotnie wyższe niż płace osób najsłabiej wykształconych. Różnice w wynagradzaniu
różnych kwalifi kacji w Polsce są jednymi z najwyższych w OECD. Polskę na tle międzynarodowym charaktery-
zuje też relatywnie niewielkie zróżnicowanie płac między osobami z wykształceniem średnim a osobami, które
zakończyły edukację na poziomie szkoły podstawowej.
Poziom wykształcenia wpływa jednak nie tylko na wysokość płac, ale i na możliwości ich wzrostu wraz ze zdo-
bywaniem doświadczenia zawodowego i rosnącym stażem pracy. W tym sensie ukończenie studiów wyższych
jest najbardziej opłacalne, nawet jeżeli wejście na rynek pracy i pierwsze doświadczenia zawodowe wiążą się
z uzyskiwaniem relatywnie niskich wynagrodzeń. W przeciwieństwie jednak do osób z niższymi poziomami
wykształcenia, wynagrodzenia osób z dyplomem uczelni wyższej charakteryzują się dużą dynamiką, tzn. rosną
wraz z kolejnymi latami pracy zawodowej i stabilizują się dopiero w przypadku osób z około 20-letnim stażem
pracy. Przeprowadzone analizy sugerują, że w Polsce ma to szczególne znaczenie dla mężczyzn.
Wysokość i struktura płac różni się także wyraźnie między sektorem prywatnym i publicznym. Analizy pokazują,
że sektor publiczny „spłaszcza” płace, co wiąże się ze względnie sztywnym schematem wynagradzania pracow-

284

8. Edukacja a rynek pracy

Bibliografi a

ników. Sektor publiczny, w przeciwieństwie do prywatnego, mniejszą wagę przywiązuje również do kierunku
kształcenia.
Analizy opłacalności edukacji w Polsce pokazują wreszcie wciąż relatywnie wysokie na tle innych państw osza-
cowania stóp zwrotu z edukacji, zwłaszcza na poziomie wyższym. Biorąc pod uwagę wyjątkowo dobrą względ-
ną sytuację osób z dyplomem uczelni wyższej na rynku pracy i wciąż duży popyt na wysokie kwalifi kacje, nie
dziwi tak duży postęp w zakresie wykształcenia ludności Polski, który dokonał się w ostatnich latach.
Mimo to sytuacja ludzi młodych, w tym absolwentów, na rynku pracy w Polsce jest gorsza w porównaniu do
innych grup ludności, choć systematycznie poprawiała się w latach 2000–2009. Niemniej jednak, pozostaje
ona gorsza w porównaniu do średniej dla UE 27. Wraz z upływem czasu od zakończenia nauki w systemie
formalnym sytuacja absolwentów znacząco się poprawia. Warto odnotować następujące prawidłowości: absol-
went studiów wyższych lub osoba z konkretnym wykształceniem zawodowym łatwiej znajdzie pracę i to często
w zgodzie z otrzymanym wykształceniem. Natomiast osobom z wykształceniem średnim lub policealnym trud-
niej jest znaleźć pracę zgodną z wyuczonymi umiejętnościami.
Wśród absolwentów relatywnie gorsza jest pozycja kobiet na rynku pracy niż mężczyzn. Jest to związane z wie-
loma czynnikami, z których warto podkreślić trudności w łączeniu rozpoczynania zarówno aktywności zawo-
dowej oraz życia rodzinnego (w tym rodzicielstwa), pewne niedopasowanie kierunków kształcenia do potrzeb
pracodawców (na przykład mniej kobiet kształci się na kierunkach technicznych), jak również defaworyzowanie
młodych kobiet na rynku pracy przez pracodawców (w związku ze zwiększonym w ocenie pracodawców ryzy-
kiem utraty pracowników ze względu na realizację planów rodzinnych i rodzicielskich).
Ze względu na niewielkie możliwości podejmowania częściowego zatrudnienia na polskim rynku pracy łącze-
nie nauki z pracą zawodową jest znacznie trudniejsze niż w innych krajach europejskich. Stosunkowo rzadkie
łączenie nauki z pracą w Polsce, w porównaniu do krajów UE, oraz wydłużanie okresu nauki powoduje, że mło-
dzi ludzie coraz później wchodzą na rynek pracy.
Polski rynek pracy, mimo pogorszenia warunków ekonomicznych spowodowanego światowym kryzysem go-
spodarczym, nadal potrzebuje nowych pracowników. Istotne jednak są zmiany strukturalne, które określają po-
pyt na pracę w niektórych sektorach, podczas gdy np. zatrudnienie w rolnictwie będzie systematycznie spadać.
Rośnie rola usług w gospodarce, wraz z nią zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem wyższym. Ist-
niejące prognozy zapotrzebowania na kwalifi kacje i popytu na pracę wskazują, że to właśnie w tych sektorach,
które wymagają kwalifi kacji na poziomie wyższym, będą powstawały nowe miejsca pracy.

Bibliografi a

Acemoglu, D. (2002). Technical Change, Inequality and the Labor Market. Journal of Economic Literature, 40, 7–72.

Baarda, R. (2010). Occupations and Vocational Education, The Dutch Example, Colo, prezentacja.

Bedi, A. S. i Cieślik, A. (2000). Wages and Wage Growth in Poland: The Role of Foreign Direct Investment. Econo-
mics of Transition, 10 (1), 1–27.

Boni, M. (red.). (2008). Raport o kapitale intelektualnym Polski, Warszawa: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów.

Boni, M. (red.). (2009). Polska 2030. Wyzwania rozwojowe, Warszawa: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów.

Borjas, G. (2010). Labor economics. New York: McGraw-Hill.

Brown, P., Lauder, H. i Ashton, D. (2008b), Education, globalization and the knowledge economy, komentarz do
Teaching and Learning Research Programme. W

285

8. Edukacja a rynek pracy

Bibliografi a

Bukowski, M. (red.). (2008). Zatrudnienie w Polsce 2007. Bezpieczeństwo na elastycznym rynku pracy. Warszawa:
Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

Bukowski, M. (red.). (2010). Zatrudnienie w Polsce 2008. Praca w cyklu życia, Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki
Społecznej.

Bukowski, M. i Pelle, D. (2009). Raport roczny 2009, Cykliczne badania ewaluacyjne na temat: Wpływ realizacji polity-
ki spójności na kształtowanie się głównych wskaźników dokumentów strategicznych – Narodowego Planu Rozwoju
2004–2006 i Narodowej Strategii Spójności 2007–2013 oraz innych wybranych wskaźników makroekonomicznych na
poziomie krajowym i regionalnym. Warszawa: Instytut Badań Strukturalnych.

Bukowski, M. i Zawistowski, J. (red.). (2008). Zmiana technologiczna na polskim rynku pracy. Warszawa: Minister-
stwo Pracy i Polityki Społecznej.

Cahuc, P. i Zylberberg, A. (2004). Labor Economics. Cambridge: The MIT Press.

Card, D. (1999). The Causal Eff ect of Education on Earnings. W: O. Ashenfelter i D. Card (red.), Handbook of Labor
Economics, (t.3, s. 1801-1863). Amsterdam: Elsevier.

CEDEFOP, (2010). Skills Supply and Demand in Europe. Medium-term forecast up to 2020. Luksemburg: Publications
Offi

ce of the European Union.

Checchi, D. (2006). The Economics of Education. Human Capital, Family Background and Inequality. New York: Cam-
bridge University Press.

Chłoń-Domińczak, A. (2009). Retirement Behaviour in Poland and the Potential Impact of Pension System Changes,
ENEPRI Research Report. Bruksela: European Network of European Policy Research Institutes.

Czapiński, J. i Panek, T. (red.). (2009). Diagnoza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków. Rada Monitoringu
Społecznego. Warszawa: VIZJA PRESS & IT.

Dąbrowa-Szefl er, M. i Sztabiński, P. (2007). Modele studiów doktoranckich a potrzeby nauki i rynku pracy pozanau-
kowej. Raport z badań jakościowych. Warszawa: Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego.

Domański, H. (2008). Zmiany stratyfi kacji społecznej w Polsce. Warszawa: Instytut Filozofi i i Socjologii Polskiej Aka-
demii Nauk.

EACEA, (2009). Key Data on Education in Europe 2009. Bruksela: The Education Audiovisual and Culture Executive
Agency.

European Commision, DG EMPL, (2003). Employment in Europe 2003. Luksemburg: Offi

ce for Offi

cial Publications

of the European Communities.

European Commision, DG EMPL, (2004). Employment in Europe 2004. Luksemburg: Offi

ce for Offi

cial Publications

of the European Communities.

European Commision, DG EMPL, (2005). Employment in Europe 2005. Luksemburg: Offi

ce for Offi

cial Publications

of the European Communities.

European Commision, DG EMPL, (2009). Employment in Europe 2009. Luksemburg: Offi

ce for Offi

cial Publications

of the European Communities.

Eurostat, (2009). Youth in Europe. A statistical portrait. Luksemburg: Publications Offi

ce of the European Union.

Fazih, T. (2008). Linking Education Policy to Labor Market Outcomes. Washington: World Bank.

Flabbi, L., Paternostro, S. i Tiongson, E. R. (2007). Returns to Education in the Economic Transition: A Systematic
Assessment Using Comparable Data. Economics of Education Review, 27 (6), 724–740.

FRSE, (2008). The system of education in Poland. Warszawa: Fundacja Rozwoju Systemu Edukacji.

286

8. Edukacja a rynek pracy

Bibliografi a

Grotkowska, G. (2008). Wpływ handlu zagranicznego na zatrudnienie i płace w Polsce w okresie transformacji,
rozprawa doktorska: Wydział Nauk Ekonomicznych, Uniwersytet Warszawski.

Grotkowska, G. i Sztanderska, U. (2006). Charakterystyka różnic terytorialnych rynku pracy w przekroju powiatów.
Warszawa: Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Grotkowska, G. i Wincenciak, L. (2006). Powiatowe rynki pracy – charakterystyka na podstawie danych NSP 2002.
Warszawa: Wydział Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

GUS, (2009). Aktywność ekonomiczna ludności Polski w latach 2003–2007. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.

GUS, (2010). Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 grudnia 2009 r.). Warszawa: Główny
Urząd Statystyczny.

GUS, (2010). Wejście ludzi młodych na rynek pracy, Warszawa: Główny Urząd Statystyczny.

Hanushek, E. A. i Zang, L. (2006). Quality-consistent estimates of international returns to skill. NBER Working Paper,
No. 12664.

Harmon, C., Oosterbeek, H. i Walker, I. (2000). The Returns to Education. A Review of Evidence, Issues and Defi -
ciencies in the Literature. CEE Discussion Papers, No. 0005.

Hartog, J. i van den Brink H. M. (red.). (2007). Human Capital. Theory and Evidence. New York: Cambridge Univer-
sity Press.

IBS, (2009). Opracowanie systemu zbierania, przetwarzania i udostępniania danych opisujących rynek pracy i zacho-
dzące na nim zmiany. Warszawa: Instytut Badań Strukturalnych.

Katz, L. F. i Autor, D. H. (1999). Changes in the Wage Structure and Earnings Inequality. W: O. Ashenfelter i D. Card
(red.), Handbook of Labor Economics, (t. 3, s. 1463-1555). Amsterdam: Elsevier.

Keane, M. P. i Prasad, E. S. (2006). Changes in the Structure of Earnings During the Polish Transition, Journal of
Development Economics, 80 (2), 389–427.

Kotowska, I. E. (red.). (2009). Rynek pracy i wykluczenie społeczne w kontekście percepcji Polaków – Diagnoza Społeczna
2009, Raport tematyczny. Warszawa : Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej i Centrum Rozwoju Zasobów Ludzkich.

Kotowska, I. E., Bober, M., Grabowska, I., Strzelecki , P. i Węziak, D. (2007). Materiał niepublikowany. Zmiany na
rynku pracy w świetle wyników Diagnozy Społecznej 2007, Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

Kotowska, I. E., Sztanderska, U. i Wóycicka, I. (red.). (2007). Aktywność zawodowa i edukacyjna a obowiązki rodzinne
w Polsce w świetle badań empirycznych, Warszawa: Scholar.

KPRM (2010). Wejście osób młodych na rynek pracy (na podstawie danych ZUS), Departament Analiz Strategicznych,
Warszawa: Kancelaria Prezesa Rady Ministrów.

Lauer, C. (2005). Education and Labour Market Outcomes. A French-German Comparison. ZEW Economic Studies,30.

Machin, S. i McNally, S. (2007). Tertiary Education Systems and Labour Markets. Paryż: Organization for Economic
Co-operation and Development.

Machin, S. i Vignoles, A. (2005). What’s the Good of Education? The Economics of Education in the UK.Princetown:
Princeton University Press.

Manpower, (2010). Barometr Manpower Perspektyw Zatrudnienia Polska. Raport z badania Manpower (III kwartał
2010 roku). Strona internetowa: www.paiz.gov.pl/fi les/?id_plik=12937

Marcinkowska, I., Ruzik, A., Strawińsk, P. i Walewski, M. (2008). Badanie struktury i zmian rozkładu wynagrodzeń
w Polsce w latach 2000–2006. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

287

8. Edukacja a rynek pracy

Bibliografi a

Martins, P. S. i Pereira, P. T. (2004). Does Education Reduce Wage Inequality? Quantile Regressions Evidence from
Sixteen Countries. Labour Economics, 11 (3), 355–371.

Morawski, L., Myck, M. i Nicińska, A. (2009). Count Your Hours: Returns to Education in Poland. IZA Discussion
Paper,No. 4332.

MORPiE, (2010). Nauka zawodu w małopolskich szkołach 2010. Kraków: Małopolskie Obserwatorium Rynku Pracy
i Edukacji.

MPiPS, (2006). Analiza sytuacji na wybranych powiatowych rynkach pracy oraz stworzenie metodologii badania lo-
kalnego rynku pracy w Polsce, raporty powiatowe. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

MPiPS, (2008). Dezaktywizacja osób w wieku okołoemerytalnym, raport z badań. Warszawa: Ministerstwo Pracy i
Polityki Społecznej.

MPiPS, (2008). Sytuacja na rynku pracy w Polsce. Raport kwartalny I/2008. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki
Społecznej.

MPiPS, (2009). Rolnictwo i obszary wiejskie w Polsce w latach 1992–2007. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki
Społecznej.

Newell, A. T. (2001). The Distribution of Wages in Transition Countries. IZA Discussion Paper, No. 267.

Newell, A. T. i Socha, M. W. (2005). The Distribution of Wages in Poland 1992–2002. IZA Discussion Paper,
No.1485.

Newell, A. T. i Socha, M. W. (2007). The Polish Wage Inequality Explosion. IZA Discussion Paper,No. 2644.

OECD, (2007). Understanding the Social Outcomes of Learning. Paryż: Organization for Economic Co-operation
and Development.

OECD, (2008a). Growing Unequal? Income distribution and poverty in OECD countries. Paryż: Organization for
Economic Co-operation and Development.

OECD, (2008b). OECD Economic Surveys. Poland. Paryż: Organization for Economic Co-operation and Develop-
ment.

OECD, (2008c). OECD Teritorial Reviews. Poland, Paryż: Organization for Economic Co-operation and Develop-
ment.

OECD, (2009a). Education at a Glance 2009. OECD Indicators. Paryż: Organization for Economic Co-operation
and Development.

OECD, (2009b). Jobs for Youth. Poland. Paryż: Organization for Economic Co-operation and Development.

OECD, (2010). Helping youth to get a fi rm foothold on the labour market. Tackling the job crisis. The Labour
Market and Social Policy Response. Paryż: Organization for Economic Co-operation and Development.

Quintini, G. i Manfredi, T. (2009). Going Separate Ways? School-to-work Transition in the United States and Eu-
rope. OECD Social, Employment and Migration Working Paper, No. 90.

Rogut, A. i Roszkowska, S. (2007). Earnings and Human Capital Distribution in Poland. Gospodarka Narodowa, 18
(11–12), 55–84.

Rutkowski, J. (1996). High Skills Pay-off : The Changing Wage Structure during Economic Transition in Poland.
Economics of Transition, 4 (1), 89–112.

Schoon, I. i Silbereisen R. K. (red.). (2009). Transitions from school to work. Globalization, individualization, and pat-
terns of diversity. Nowy Jork: Cambridge University Press.

288

8. Edukacja a rynek pracy

Bibliografi a

Strawiński, P. (2005). Zwrot z inwestycji w wyższe wykształcenie w Polsce. Zaczerpnięto: 8 września 2010. Strona
internetowa: http://coin.wne.uw.edu.pl/pstrawinski/publ/zarobki3hec.pdf.

Strawiński, P. (2008). Changes in return to higher education in Poland 1998–2005. MPRA Paper, No. 9533.

Sztanderska, U. (red.). (2007). Edukacja dla pracy . Raport o rozwoju społecznym Polska 2007. Warszawa: The United
Nations Development Programme.

Sztanderska, U. i Wojciechowski, W. (2008). Czego (nie) uczą polskie szkoły? System edukacji a potrzeby rynku pracy
w Polsce. Warszawa: Forum Obywatelskiego Rozwoju.

Sztanderska, U., Minkiewicz, B. i Bąba, M. (2004). Oferta szkolnictwa wyższego a wymagania rynku pracy. War-
szawa: Instytut Społeczeństwa Wiedzy.

Trostel, P. A. (2005). Nonlinearity in the Return to Education. Journal of Applied Economics, 7 (1), 191–202.

UNDP, (1998). Raport o rozwoju społecznym Polska 1998 – Dostęp do edukacji. Warszawa: The United Nations De-
velopment Programme.

UNDP, (2000). Raport o rozwoju społecznym Polska 2000 – Rozwój obszarów wiejskich. Warszawa: The United Na-
tions Development Programme.

UNDP, (2004). Raport o rozwoju społecznym Polska 2004 – W trosce o pracę. Warszawa: The United Nations Deve-
lopment Programme.

Witkowski, J. (red.). (2008). Badanie aktywności zawodowej absolwentów w kontekście realizacji programu
„Pierwsza Praca” Raport z badania. Warszawa: Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.

World Bank, (2004). Growth, Employment and Living Standards in Pre-Accession Poland. Waszyngton: World Bank.