(R4) SPECYFIKA EGZYSTENCJALNEGO UJĘCIA CZŁOWIEKA W PSYCHOLOGII
4.1. Koncepcja człowieka w ujęciu R. Maya
4.1.1. Istota człowieka
Cechą szczególną kondycji człowieka we współczesnym świecie jest utrata poczucia znaczenia.
pustka bycia - stan samotności będącej skutkiem utraty indywidualności, rozmycia w tłumie
o zanik komunikacji - niemożność poznania i rozumienia siebie samego, spłycenie kontaktów
międzyludzkich, również w najszerszym znaczeniu kontaktu z tradycją.
May uznaje, że różnica między człowiekiem a innymi bytami jest natury jakościowej, nie ilościowej.
dylemat ludzki jest dylematem, który wyłania się z ludzkiej zdolności jednoczesnego
doświadczania siebie jako podmiotu, jak też jako przedmiotu; doświadczania zarówno swojej
wolności, jak i bycia przedmiotem oddziaływań zewnętrznych.
Świat ludzki jest skomplikowaną strukturą znaczących związków, w których osoba istnieje i w których
tworzeniu uczestniczy. Odwołując się do Heideggera p. egzystencjalna wyróżnia trzy aspekty świata:
1) umwelt - świat zewnętrzny, biologiczny, rządzony prawami determinizmu
2) mitwelt - świat relacji międzyludzkich, gdzie główną zasadą organizującą są relacje
3) eigenwelt - wewnętrzny świat osoby, jej samoświadomości, relacji do siebie samej (<-właściwy
tylko człowiekowi)
Aspekty są ze sobą wzajemnie powiązane i nie można ich osobno interpretować.
4.1.2 Wyznaczniki bytu ludzkiego
Człowiek jest ujęty bardziej jako egzystencja niż jako esencja. Świadomość siebie i świadomość
posiadania swego świata, swego "tu-oto", pozwala człowiekowi na rozwój, na twórcze kształtowanie
swojej egzystencji. Bycie samoświadomym to stawanie się odpowiedzialnym za własną egzystencję.
zmysł ontologiczny - niesprowadzalny do superego, pozwalający na obiektywne wartościowanie;
świadomość bycia podmiotem i przedmiotem, jednostką działającą w świecie przedmiotów.
o człowiek współczesny - brak poczucia znaczenia niepokój neurotyczny prowadzący do apatii i
depersonalizacji
o jeśli w obronie przed niepokojem wartości zostaną krystalizowane w dogmat, stanie się on
źródłem neurotycznego niepokoju. Im pewniejsze i plastyczniejsze są nasze wartości, tym
zdolniejsi będziemy do konstruktywnego przeciwstawienia się niepokojowi.
Zasadniczą zasługą koncepcji Maya jest zdefiniowanie człowieka jako bycia, jako pewnej
potencjalności.
Wartości nie są tworzone przez człowieka, lecz raczej "odczytywane, pojmowane"; pojmowanie
podlega rozwojowi - od wartości równowagi biologicznej, wartości społecznych aż po religijne i
etyczne. Wartości wyższe nie są prostym przedłużeniem wartości niższych i nie wolno ich sprowadzać
do potrzeb biologicznych, emocjonalnych itp.
Niepokój jest swego rodzaju ostrzeżeniem przed zmarnowaniem stojącej przed człowiekiem
szansy rozwoju.
o gdy jednostka neguje szansę rozwoju, jej kondycje określamy mianem winy (wina wobec natury,
przeciw samemu sobie i wobec innych)
Wolność, świadomość, możliwość podjęcia decyzji o byciu i niebyciu - taki opis człowieka zakłada, że
człowiek ma zdolność do wykraczania poza konkretną, zastaną sytuację, zdolność antycypowania,
tworzenia abstrakcji. Wszystko to zasadza się na możliwości transcendowania, która jest według
Maya jednym z zasadniczych rysów osoby ludzkiej. Możliwość transcendowania dotyczy niemal
wszystkich aspektów ludzkiego życia, wszystkich wymiarów świata. Właściwa człowiekowi zdolność
tworzenia symboli, w tym również języka, jest fundamentem zdolności transcendowania.
4.1.3. Poznanie człowieka - postulaty dla psychologii
powinniśmy zajmować sie człowiekiem jako całością - holistycznie
May krytykuje posługiwanie się językiem naukowym (i metodolatrię), który może posługiwać się
ideami w zastępstwie doświadczenia i realnego życia
powinniśmy powrócić do tradycji poznania przez miłość (poznanie zakłada pewien rodzaj
zjednoczenia, współuczestnictwa - miłości)
4.2 Męstwo bycia - P. Tillicha koncepcja bytu ludzkiego
(koncepcja z pogranicza filozofii, teologii i psychologii; jej podstawowym problemem jest istota ludzka)
4.2.1. Podstawowe kategorie opisu osoby ludzkiej
Człowiek to bycie - jednak nie w rozumieniu dynamiki rozwoju - jest to dynamika walki o pozycje, na
których się stoi, dynamika walki bytu z niebytem; ma wymiar tajemnicy, odkrycia i zwycięstwa nad
niebytem. Zdolność do zadawania pytań jest jednym z zasadniczych rysów istoty ludzkiej
o "bycie" i "nie-bycie" to dwa bieguny, między którymi oscyluje byt ludzki w ogóle każdy byt
według Tillicha, jednym z podstawowych doświadczeń człowieka jest doświadczenie zła w sobie.
4.2.2. Lęk
lęk rodzi się z poczucia zagrożenia niebytem w różnych jego postaciach. Bezprzedmiotowy lęk jest
straszliwy dlatego właśnie, że jest manifestacją czystego niebytu.
o miłość traktowana jako zaangażowanie jest związana z bytem, jego afirmacją, akceptacją -
dlatego też miłość umożliwia pokonanie strachu. Miłość jest zasadą bytu. Źródłem i pełnią
miłości jest Bóg.
o Przyczyną i źródłem lęku jest zagrożenie niebytem. Typ lęku zależy od typu zagrażającego
niebytu, a z kolei niebyt zależy od typu negowanego przezeń bytu.
(Niebyt nie ma żadnej jakości i
zróżnicowanych cech; nabywa ich w stosunku do bytu)
Tillich wyróżnia trzy podstawowe typy lęku odpowiednio do trzech typów samoafirmacji:
niebyt (zagraża w:)
sposób względny
sposób bezwzględny
przejawia się jako:
ontycznej samoafirmacji
człowieka
jako los
jako śmierć
lęk przed losem i
śmiercią
duchowej samoafirmacji
człowieka
jako pustka
jako bezsens
lęk przed pustką i
utrata sensu
moralnej samoafirmacji
człowieka
jako wina
jako potępienie
lęk przed winą i
potępieniem
o z neurotycznym lękiem łączy się słaba, ograniczona samoafirmacja i osłabiony kontakt z
rzeczywistością. Neurotyk cierpi bowiem nie tylko lęk, ale i izolację od wspólnego świata ludzi.
o w stanie rozpaczy człowiek w sposób niemal absolutny doświadcza bezsensu, pustki, winy
