TEORIA PIAGETA (poznawcza)
Piaget przedstawił strukturę intelektu w kategoriach schematów i operacji Schemat jest we-
wnętrzną reprezentacją określonych czynności fizycznych lub umysłowych. Noworodek wg
Piageta wyposaŜony jest w szereg wrodzonych schematów, które odpowiadają reakcją odru-
chowym, np. schemat patrzenia, chwytania, ssania i inne. W miarę rozwoju te wrodzone
schematy integrują się ze sobą i stają się bardziej rozwinięte a gdy dziecko reaguje na oddzia-
ływanie środowiska powstają całkowicie nowe schematy. Fundamentalne dla inteligencji są
schematy składające się z wiedzy o rzeczach i zdarzeniach oraz z wiedzy jak robić róŜne rze-
czy. W kaŜdy akcie działania obecny jest schemat – rodzaj poznawczego planu, stosowanego
przez jednostkę do rozwiązania danego problemu. Operacja jest strukturą umysłową wyŜsze-
go rzędu, która nie jest dana od urodzenia i zwykle nie pojawia się w myśleniu przed osią-
gnięciem średniego dzieciństwa – wiek szkolny. Operacje pozwalają rozumieć bardziej zło-
Ŝ
one struktury funkcjonowania otoczenia. Ich cechą charakterystyczną jest odwracalność, co
oznacza, Ŝe operacje moŜna traktować jako czynność umysłowa, która moŜe być wykonana w
kierunku odwrotnym, czyli być odwrócona.(5-latek rozumie dodawania 2+2=4 jednak nie
rozumie, Ŝe operacje tą moŜna odwrócić przez odejmowanie 4-2=2, starsze dziecko które jest
zdolne do myślenia operacyjnego wie, Ŝe dodawanie jest odwracalne przez odejmowanie a
mnoŜenie jest odwracalne perze dzielenie. Myślenie młodszego dziecka wydaje się zdomino-
wane przedmiotem (eksperyment z kulką i kiełbaską z plasteliny) dziecko nie potrafi doko-
nywać odwracalności. Dziecięce struktury poznawcze zmieniają się wraz z wiekiem, dlatego
Piaget mówi o schematach i operacjach jako o zmiennych strukturach poznawczych.
Piaget swą teorię zbudował na mocnych podstawach biologicznych a jej kluczowym pojęciem
jest adaptacja. Rozwój intelektualny jest rozumiany jako adaptacja struktur poznawczych do
wymagań środowiska. Adaptacja zachodzi poprzez procesy asymilacji i akomodacji.
ASYMILACJA to proces w którym nowy przedmiot, idea zostaje zrozumiany w kategoriach
pojęć lub czynności (schematy) które dziecko juŜ zna. UmoŜliwia jednostce działanie w no-
wych sytuacjach i wobec nowych problemów za pomocą juŜ istniejących schematów
AKOMODACJA jest komplementarnym procesem, który umoŜliwia jednostce modyfikowa-
nie pojęć i czynności tak, by pasowały one do nowych sytuacji, przedmiotów i informacji.
Pozwala zmieniać istniejące schematy lub wytwarzać nowe.
Ze względu na ich niezmienną naturę asymilacja i akomodacja są niezmiennymi funkcjami.
Zanim dziecko nabędzie nową wiedzę, znajduje się w stanie równowagi - harmonii poznaw-
czej. Kiedy ten stan równowagi zostanie zakłócony kiedy jednostka napotyka coś nowego lub
wymagającego innego podejścia – procesy asymilacji i akomodacji działają w celu przywró-
cenia tej równowagi. Piaget mówi o procesie równowagi którego rolą jest zapewnienie, Ŝe
akomodacja zostanie skonsolidowana z asymilacją oraz Ŝe zostanie zachowana między nimi
równowaga. W ten sposób zmieniają się struktury umysłowe i rozwijają się zdolności po-
znawcze.
Stadia rozwoju inteligencji wg Piageta
1. SENSOMOTORYCZNE 0-2 lata
Dziecko poznaje świat dzięki bezpośredniemu spostrzeganiu i aktywności motorycznej, bez
udziału myślenia w formie znanej dorosłym. Do ósmego miesiąca dziecko nie posiada poję-
cia stałości przedmiotu. Do tego czasu co znika z pola widzenia dziecka znika równieŜ z jego
umysłu. Myślenie dziecka jest zdominowane przez tu i teraz. Kiedy dziecko nabywa pojęcie
stałości przedmiotu i pojawiają się inne środki myślenia jak pamięć i język stadium sensomo-
toryczne dobiega końca. Dziecko staje się zdolne do antycypowania przyszłości i myślenia o
przeszłości
2. PRZEDOPERACYJNE 2-7 lat
Okres przejściowy który kończy się pojawienie myślenia operacyjnego. Wraz z rozwojem
mowy dziecko staje się zdolne do myślenia symbolicznego, jednak moŜliwości intelektualne
nadal zdominowane są przez postrzeŜenia niŜ przez pojęciowe uchwycenie sytuacji i zdarzeń.
Myślenie dziecka podlega ograniczeniom
- egocentryzm dziecko nie potrafi zrozumieć, Ŝe mogą istnieć inne punkty widzenia niŜ jego (
eksperyment z górami.
- centracja zwracanie uwagi na tylko jedną właściwość przedmiotu z pominięciem innych
nawet bardzo waŜnych (eksperymenty nad pojęciem stałości – kulka i kiełbaska z plasteliny)
- nieodwracalność niezdolność przedoperacyjnego dziecka do powrotu – w myślach – do
punktu wyjścia rozumowania.
3. OPERACJE KONKRETNE 7-11 lat
Główne właściwości tego stadium to – nabywanie odwracalności wmyślenia dziecko potrafi
odwracać operacje myślowe i – zdolność do decentracji dziecko staje się mniej egocentryczne
i potrafi widzieć przedmioty i zdarzenie z róŜnych punktów widzenia
Inną waŜną cechą tego stadium jest wzrastająca zdolność do posługiwania się takimi opera-
cjami jak klasyfikacja - zdolność do logicznego grupowania przedmiotów wg ich wspólnych
cech właściwości oraz szeregowania zdolność do porządkowania elementów wg jakiegoś
porządku np. wg koloru, wielkości
W tym stadium dziecko aby rozwiązać jakiś problem w sposób logiczny potrzebuje manipu-
lacji i eksperymentowania na rzeczywistych przedmiotach
4. OPERACJE FORMALNE 11-do końca
Dziecko nabywa zdolność do rozumowania abstrakcyjnego bez odwoływania się do konkret-
nych przedmiotów i wydarzeń. Dzieci potrafią rozwiązywać problemy w umyśle za pomocą
systematycznego testowania zbioru hipotez i równoczesnego badania ich wzajemnych zaleŜ-
ności. Staje się w coraz większym stopniu podobne do myślenia człowieka.
TEORIA BRUNERA (poznawczy)
Wg. Brunera w nabywaniu dojrzałej formy procesów myślenia dzieci rozwijają trzy główne
sposoby wew. reprezentowania świata:
ENAKTYWNY myślenie opiera się całkowicie na czynnościach motorycznych i nie wyko-
rzystuje ani wyobraźni ani słów. Dla dziecka bawiącego się zabawką ruchy wykonywane w
trakcie zabawy stanowią jego wew. reprezentacje zabawki. Reprezentacje enaktywne funk-
cjonują w ciągu całego Ŝycia i przejawiają się w wielu czynnościach motorycznych (pływa-
nie, rzucanie piłką) których uczymy się przez praktykę, i które nie są wew. reprezentowane
przez słowa i obrazy
IKONICZNA dziecko staje się zdolne do reprezentowania świata poprzez obrazy umysłowe
(tj. wzrokowe, słuchowe, węchowe lub dotykowe) dostarczają one środków dzięki który dzie-
ci potrafią wytworzyć, rozwinąć obrazy otoczenia, nawet jeśli nie potrafią opisać go słowami.
SYMBOLICZNA dziecko staje się zdolne do reprezentowania świata za pomocą języka, a
potem za pomocą innych systemów symbolicznych tj. liczby, muzyka. Reprezentacje symbo-
liczne pozwalają dziecku posługiwanie się bardziej abstrakcyjnymi i plastycznymi formami
myślenia, co z kolei pozwala nie tylko reprezentować rzeczywistość lecz równieŜ pozwalają
manipulować ją i przekształcać.
Piaget/Bruner
Stadia rozwoju wg. Brunera dorosły zachowuje i uŜywa wszystkich trzech sposobów w ciągu
całego Ŝycia
Bruner kładzie większy nacisk większy nacisk niŜ Piaget na role doświadczenia indywidual-
nego.
Bruner podkreśla w przeciwieństwie do Piageta znaczenie języka dla procesów myślenia
TEORIA FREUDA (psychoseksualny)
Psychoanaliza wykorzystuje trzy główne techniki – wolne skojarzenie, - analiza snów i –
interpretacje przejęzyczeń i innych czynności pomyłkowych. Techniki te mają za zadanie
wydobyć z nieświadomości myśli uczucia i motywacje których pacjent sobie nie uświadamia.
Powstała teoria ludzkiego umysłu i osobowości. Istotne zagadnienie tej teorii to:
1.
wpływ doświadczenia dzieciństwa na Ŝycie dorosłe
2.
istnienie nieświadomego umysłu który zawiera wyparte wspomnienia które wpływają na
ś
wiadomy myśli i zachowanie
3.
istnienie instynktownych popędów które mają wpływ na zachowanie przez całe Ŝycie (li-
bido)
4.
znaczenie mechanizmów obronnych (wyparcie-usunięcie bolesnych doświadczeń ze
ś
wiadomości, regresja-uwstecznienie zachowania na niŜszy poziom rozwojowy, projekcji-
przypisywanie własnych złych uczuć innym, sublimacja- wyraŜanie popędów w działa-
niach zastępczych sztuka)
STRUKTURA OSOBOWOŚCI
ID- jest zdeterminowane biologicznie i reprezentuje wszystkie instynktowne popędy które są
dziedziczne. Działa wg zasady przyjemności czyli szuka natychmiastowego zaspokojenie
swoich potrzeb, pragnień. Jest irracjonalne, impulsywne i nie zwraca uwagi na ograniczenia
społeczne. Dziecko we wczesnym niemowlęctwie jest kierowane przez id.
EGO – kieruje się zasadą rzeczywistości. Główną funkcją jego jest utrzymywanie równowagi
między zakazami i ograniczeniami a irracjonalnymi popędami pochodzącymi z id. Często
określane jako struktura kierująca, zawiadująca osobowością.
SUPEREGO - wyłania się między 4-6 rokiem Ŝycia. Jest mniej więcej odpowiednikiem su-
mienia. Zawiera wew. moralne sankcje i zakazy jakie istnieją w kult. otaczającej jednostkę.
Pogwałcenie zasad wyznawanych przez superego prowadzi do poczucie winy u jednostki.
STADIA ROZWÓJU PSYCHOSEKSUALNEGO
W czasie rozwoju dziecko przechodzi szereg stadiów na kaŜdym z nich satysfakcja jest osią-
gana przez kierowanie libido do róŜnych części ciała. Proces kierowania energii psychicznej
ku przedmiotom osobą lub czynnością zw. katesją, która redukuje popęd i wiąŜe energie z
obiektem. Nie rozwiązanie problemów które niesie kaŜde kolejne stadium powoduje zatrzy-
manie rozwoju na danym stadium lub fiksacje co dalej powoduje nerwice w dorosłym Ŝyciu.
stadium oralne (1 rok)
Energia libido jest w okolicach ust (strefa erogenna). Dziecko czerpie przyjemność ze ssania i
gryzienia. Zachowania te mają charakter auto-erotyczny. Niezaspokojenie lub nadmierne za-
spokojenie prowadzi do występowania tej cechy w dorosłym Ŝyciu. Fiksacja moŜe wyraŜać
się w alkoholizmie, Ŝarłoczności paleniu tytoniu.
Stadium analne (2-3 r. Ŝ.)
Sfera erogenna – odbyt. Dziecko osiąga satysfakcje z wydalania i wstrzymywania kału. WaŜ-
ne wydarzenie w Ŝyciu dziecka to rozpoczęcie treningu czystości który moŜe prowadzić do
konfliktów rodzice-dziecko. Nie rozwiązanie konfliktu powoduje fiksacje. MoŜe powstać
osobowość nadmiernie zwracająca uwagę na czystość i porządek (wydalanie) lub oszczędnej,
upartej i obsesyjnej (wstrzymywanie).
Stadium falliczne (4-6 r. Ŝ.)
Energia libidinalna koncentruje się w genitaliach i uczuciach, które stają się jawnie seksualne.
W stadium tym pojawia się:
Kompleks Edypa – chłopcy fantazjują seksualnym związku z matką, nienawidzą intymnego
związku ojca z matką i obawiają się kary w postaci kastracji za swe zakazane marzenia. Zo-
staje on rozwiązany kiedy chłopie zaczyna się identyfikować z ojcem, chce go pozyskać i stać
się taki jak on.
Kompleks Elektry – dziewczynka wieŜy, Ŝe jest juŜ po kastracji poniewaŜ nie posiada peni-
sa, cierpi z powodu zazdrości o penis to prowadzi do zaŜyłych stosunków z ojcem – posiada-
czem penisa a w dalszym ciągu do identyfikacji z matką by stać się taką jak ona.
Pozytywne rozwiązania kompleksów Edyp/Elktra prowadzi do identyfikacji dziecka z rodzi-
cem własnej płci. Z identyfikacji wynikają 2 istotne konsekwencje: 1. Przyswojenie roli zwią-
zanej z płcią, 2. Przyswojenie standardy Ŝyciowe rodziców ich postawy i zakazy wraz z nor-
mami moralnymi społeczeństwa które one odzwierciedlają tak powstaje superego-sumienie a
wartości i wierzenia są przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Negatywne rozwiązanie kompleksu E/E spowoduje przeŜywanie rozmaitych problemów w
późniejszym Ŝyciu, róŜnego rodzaju nerwice
Stadium latencji trwa do adolescencji
W okresie tym libido ulega osłabienie i nie koncentruje się w Ŝadnym szczególnym obszarze
ciała. Jest to okres rozwoju ego zwłaszcza sprawności intelektualnych i społecznych.
Stadium genitalne od adolescencji
Pojawia się znowu zainteresowanie seksualną przyjemnością. Jest to stadium finalnej dojrza-
łości. Wcześniejsze popędy seksualne związane z określonymi strefami ciała łączą się w zin-
tegrowany zestaw dorosłych seksualnych postaw i uczuć.
PSYCHOANALITYCZNE POGLĄDY NA ROZWÓJ
1 etap 1-rok
Niemowlę doznaje podniecenia przyjmując pokarm bo ssanie daje mu przyjemność. Usta i
wargi stanowią strefy erogenne a draŜnienie ich uzupełnia libido. Pierś matki jest przedmio-
tem poŜądania, potem zastępczo cmokanie, ssanie palca, gryzienie wargi itd. Zachowania
mają charakter auto-erotyczny.
2 etap 2-rok
Wydalanie. PodraŜnienie błony śluzowej odbytu i cewki moczowej przez wydalanie sprawia
przyjemność. Kał i mocz dla dziecka są jakby podarunkiem dla ich rodziców. Często dzieci
przytrzymują co sprawia im przyjemność
3 etap 3-4 lata
Dociekliwość seksualna. Dziecko dostrzega róŜnice płciowe między k/m. Pojawia się kom-
pleks kastracyjny chłopiec obawia się pozbyć członka dziewczynka zazdrości chłopcu człon-
ka. Miejscem pobudliwości dziewczynki jest łechtaczka. Zgadnie z rozwojem poznawczym
rodzi się pytanie skąd się biorą dzieci? Przez opowieści rodziców o bocianie czy kapuście
dzieci czują się oszukane i osamotnione, jednak zaczynają podejrzewać związek członka z
narodzinami dziecka. Widok aktu seksualnego kojarzy się z sadyzmem, a widząc krew matki
uznają, Ŝe ojciec ją zranił. Dziecko dąŜy do zaspokojenia libido przez pieszczoty w okresie
tym moŜe pojawić się masturbacja.
4 etap 5-6 lat
Okres latencji – utajnienia
Większość dotychczasowych doświadczeń dziecka ulega wyparciu. Tu pojawiają się nowe
zainteresowania: szkoła, przedszkole, koledzy, wychowawcy.
5 etap
Odnawia się moc libido. Pojawiają się popędy. Stopniowo wszystkie popędy seksualne ulega-
ją hegemonii . Rozwój cechuje przechodzenie od auto-erotycznego do hetero-erotycznego
zachowania na obce obiekty. Pierwszym obiektem jest matka. W okresie przedszkolnym po-
jawia się kompleks E/E. W tym okresie nowe rodzeństwo traktowane jest z niechęcią. Miejsce
dziecka w rodzinie czyli kolejność urodzin jest bardzo waŜna.
Pierwsze wybory:
-
matka/ojciec
-
starszy brat/siostra
Potem dziecka uwalnia się z pod tej presji. JeŜeli nie, to staje neurotykiem.
Freud dokonał pierwszej periodyzacji rozwoju.
Właściwości charakteru człowieka dorosłego zaleŜą od przebiegu dzieciństwa i rozwoju psy-
choseksualnego.
„Dziecko ojcem człowieka dorosłego”
ERIK ERIKSON (społeczny)
Przedstawił całościowy model rozwoju jednostki kładąc nacisk na mechanizmy psychospo-
łeczne rozwoju.
ZałoŜenia : człowiek rozwija się wg. z góry określonego wew. planu (epigenezy) sukcesyw-
nie wg określonych faz rozwojowych.
W wyniku rozwoju uzyskuje zdolność do nawiązywania znaczących interakcji z otoczeniem,
co jest uwarunkowane przyczynowo.
Motorem rozwoju są dwa typy przeciwstawieństw:
-
dąŜenie do progresji (pierwiastek męski) przejawia się w chęci do Ŝycia, zaspokajania
potrzeb, ekspansji.
-
dąŜenie do regresji (pierwiastek Ŝeński) przejawia się w powrocie do tego co dawne, do-
bre, bezpieczne.
KaŜda jednostka posiada dwa pierwiastki więc nieomieszkany jest konflikt.
W kaŜdej fazie pojawiają się przeszkody biologiczne i społeczne prowadzące do konfliktów i
kryzysów.
Fazy kryzysu
1.
powstanie sprzeczności
2.
szczególna sensytywność i wraŜliwość
3.
rozwiązanie
wzrost potencjału do przystosowania się i zmian
Kryzys jest zjawiskiem nieodzownym i niezbędnym dla rozwoju. Wg Eriksona rozwój trwa
całe Ŝycie i ma charakter jakościowy. Rozwiązanie kryzysu wiąŜe się ze zdobyciem nowych
umiejętności w procesie psychospołecznym. W wyniku tego kształtuje się ego – jako central-
na instancja osobowości, która dokonuje syntezy i integracji doświadczeń a z drugiej strony
kontroluje zachowanie.
Problem zdrowia psychicznego wg Eriksona odnosi się do poszczególnych faz w cyklu roz-
wojowym jednostki.
FAZY ROZWOJU WG. ERIKSONA
1. Ufność w przeciwieństwie do nieufności 1 rok Ŝycia
dziecko potrzebuje spójnej i trwałej troski aby mogło wykształcić w sobie poczucie bezpie-
czeństwa
KRYZYSY:
- narodziny – w skutek przerwania więzi z matką (z jej ciałem – przecięcie pępowiny) dziecko
musi przezwycięŜyć kryzys obecności świata. W toku karmienia dziecka wchłania świat. Na-
biera ufności do świata kiedy matka je głaszcze, przytula, kołysze – daje to poczucie bezpie-
czeństwa. Świat wchłaniany jest całym ciałem bo wraŜenia dotykowe są bardzo waŜne. WaŜ-
ną rolą odgrywa miękkość kontaktów. Dziecko poznaje matkę przez zapach. Dziecko zaczyna
mieć poczucie ciągłości i stabilności.
Wskaźnikiem poczucia ufności u dziecka jest głębokość snu, oraz ciągłe przyjmowanie po-
karmu. Dziecko ufna pozwala oddalić się matce, bawi się itp.
- ząbkowanie ok. 6-m.-ca
w tym okresie moŜe pojawić się lęk 8-go m-ca.
Erikson zwraca uwagę , Ŝe matka decydująca się na dziecko musi mieć świadomość tego czy-
nu, nie moŜe być to osoba nieodpowiedzialna.
Tu kształtują się relacje między braniem i oddawaniem. Bardzo waŜna jest stabilność jednoli-
tej opieki nad dzieckiem
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – zaufanie do świata i nadzieja na przyszłość
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – podejrzliwość, brak poczucia bezpieczeństwa, obawa o
przyszłość
2. Autonomia w przeciwieństwie do wstydu i zwątpienia 2-3 rok Ŝycia
Dziecko poszukuje dróg uniezaleŜnienia się rodziców. Metody wychowawcze stosowane
przez rodziców nie powinny być zbyt sztywne i surowe.
Odpowiada fazie analnej, dziecko uczy się fizjologicznych, okres treningu czystości. Trening
czystości zaleŜy od kultury i społeczności w jakiej się dziecko wychowuje. Rygory i kary
mogą doprowadzić do zaburzeń neurotycznych, poczucia braku autonomii.
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – poczucie autonomii i własnej wartości, sprzyjają temu tole-
rancyjni opiekunowie
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – uczucie wstydu i zwątpienie we własne zdolności kie-
rowania sobą, dziecko będzie zaborcze, egoistyczne, dąŜące do posiadania
3.
Inicjatywa w przeciwieństwie do poczucia winy 4-5 rok Ŝycia
Dziecko poznaje swoje otoczenie i planuje swoje działanie w nim. Jest aktywne w działaniu,
w mowie i wyobraźni. Pojawiają się zabawy a tu tendencja do zabaw chłopców i dziewczy-
nek. Dziecko identyfikuje się z rodzicami – podstawy socjalizacji. Ciekawość seksualna
dziecka powinna być traktowana przez rodziców ze zrozumieniem. Głębokie frustracje i po-
czucie winy mogą owocować w histeriach. Wg Eriksona wiele dzieci rozpoczyna szkołę nie-
rozwiązawszy tego konfliktu.
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – zdolność do inicjowania i czerpania przyjemności z ich
realizacji
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – obawa przed karą i poczucie winy za przeŜywanie okre-
ś
lonych uczuć
4. Przedsiębiorczość w przeciwieństwie do poczucia niŜszości 6-11 rok Ŝycia
Dziecko opanowuje wiedzę i umiejętności właściwe jego kulturze. Tu pojawia się potrzeba by
robić coś na serio, wiąŜe się to z nauką w szkole, gdzie uczy się pisać i czytać prawdziwe
litery. Dziecko dąŜy do pozytywnej oceny swoich działań, zła ocena zniechęca zaczyna
kształtować poczucie niŜszości. WaŜną rolę odgrywa nauczyciel i koledzy. Jest fazą najwaŜ-
niejszą w procesie socjalizacji bo kształtuje stosunek do pracy. Dobry nauczyciel powinien
doceniać pracą dziecka, wykorzystywać jego potencjał, dawać moŜliwości zainteresowania.
KaŜda lekcja powinna kończyć się sukcesem. Wzorce satysfakcji stają się prototypem przy-
szłej pracy. Szkoła i nauczyciele powinni przyzwyczajać dziecko do produktywnej aktywno-
ś
ci przy jednoczesnym poczuciu satysfakcji.
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – poczucie kompetencji i sukcesu. Wiara we własną zdolność
realizacji celów i osiągania róŜnych rzeczy
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – nieakceptujące reakcje ze strony innych mogą przyczy-
nić się do powstania uczuć niedostosowania i niŜszości.
5. ToŜsamość w przeciwieństwie do rozproszenia ról dorastanie 12-18 r. Ŝ.
Młody człowiek poszukuje spójności toŜsamości osobowej i zawodowej. Na skutek przemian
biologicznych, ulegają zachwianiu mechanizmy wew. jednostki. Aby się one ustabilizowały
konieczne jest ukształtowanie w jednostce poczucia toŜsamości w zakresie pełnienia ról spo-
łecznych. Efektem tych przemian jest przekonanie, Ŝe nosi (dziecko) pewien zbiór tylko swo-
ich cech. Jądrem poczucia toŜsamości jest poczucie wew. równowagi między ja wew. a zew.
– publiczne oraz poczucie niezaleŜności od sytuacji. WiąŜe się to z poczuciem autonomii –
samodzielne określenie sobie celów, dokonywanie wyborów, racjonalną oceną autorytetów i
umiejętnością podejmowania ról przywódczych oraz podporządkowywania się przywódcą.
Patologią są dyfuzje – rozszczepienie toŜsamości co moŜe spowodować przyjęcie toŜsamości
negatywnej – narkomania, satanizm, alkoholizm.
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – ujmowanie siebie w kategoriach spójnej i zintegrowanej
osobowości z ukształtowanym poczuciem toŜsamości.
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – zagubienie w kwestii własnej toŜsamości
6. Intymność w przeciwieństwie do izolacji – samotności wczesna dorosłość 20-30/35 r.
Ŝ
.
Człowiek poszukuje bliskich i trwałych związków i innymi ludźmi, szczególnie partnerem
odmiennej płci. Dochodzi do bliskich intymnych kontaktów z osobami (seksualne, przyjaciel-
skie). Zdolność do jednoczesnego zachowania własnej toŜsamości jak i toŜsamości partnera
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – umiejętność przeŜywania miłości i oddania w stosunku do
innych
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – lęk przed utratą własnej toŜsamości (skutek bycia sa-
motnym, pozbawienia treści związków z innymi.
7. Produktywność w przeciwieństwie do stagnacji średnia dorosłość 36/40-64r. Ŝ.
Jednostka poszukuje adekwatnych dla siebie form produktywności i twórczości, jak równieŜ
własnego wkładu do społeczeństwa jako całości.
Podstawowy wymiar to dąŜenie do przedłuŜenia gatunku, wychowanie dzieci, nie tylko swo-
ich ale i obcych w szkole, Ŝłobkach, przedszkolu, przez muzea, encyklopedie. Kryzys tej fazy
moŜe spowodować złe relacji w małŜeństwie, traktowanie małŜonka jako dziecka – taki kon-
flikt prowadzi do stagnacji.
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – zdolność do opieki i troski o innych w szerokim tych słów
znaczeniu
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – brak rozwoju, nuda i nadmierna troska o siebie samego
8. Integracja w przeciwieństwie do rozpaczy późna dorosłość 65 +
Jednostka dokonuje bilansu i oceny swoich osiągnięć w Ŝyciu. Zadanie: zdobycie uznania dla
swych osiągnięć, uzasadnienie sukcesu Ŝyciowego zaakcentowania własnych osiągnięć.
Pomyślne rozwiązanie konfliktu – poczucie satysfakcji z własnego Ŝycia i dokonań, pogodze-
nie się ze śmiercią
Niepomyślne rozwiązanie konfliktu – Ŝal z powodu błędów Ŝyciowych i straconych szans, lęk
przed śmiercią
Fazy te stanowią model Ŝycia.