Małgorzata Kłósek                                       Myszków 18.08.2004 
Ul. Leśna 72 
42-300 Myszków      
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

TEMAT: 

 

„Dziecko niepełnosprawne 

w rodzinie-  

jego wychowanie i edukacja.” 

 
 

 
 
 
 
 
 
 

1 

 
 
 
 

Plan pracy 

 

 
 

1. Terminologia zaburzenia rozwoju psychoruchowego. 
2. Formy zaburzeń rozwoju ruchowego 

a. Opóźnienie rozwoju ruchowego 
b. Proces lateralizacji. 

3. Ograniczenie umysłowe dzieci. 
4. Postawy rodziców. 
5. Rola nauczyciela. 
6. Nauczanie i wychowanie dziecka niepełnosprawnego 

a. Szkoła „zwyczajna” 
b. Nauczanie w domu. 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

2 

Termin „zaburzenia rozwoju psychoruchowego”, wprowadzony 
przez Spionek, ujmuje zagadnienie objawów zarówno od strony 
struktury, jak i funkcji. Wyjaśnienie autorki jest następujące:     
„Mianem zaburzeń rozwoju można objąć wszelkie niekorzystne 
odchylenia zarówno w budowie organizmu, jak i w sposobie 
jego funkcjonowania, niezależnie od stopnia, zakresu oraz 
przyczyn, które je wywołały. Zarówno wrodzone defekty 
organów zmysłowych i układu nerwowego, jak i przebyte 
schorzenia uszkadzające wtórnie strukturę i funkcje układu 
nerwowego oraz innych układów organizmu – mogą 
spowodować trwałe bądź przemijające zakłócenia rozwoju 
dziecka. Uszkodzenia trwałe, a zarazem rozległe lub głębokie 
pod względem stopnia nasilenia bywają określane mianem 
kalectwa, defektów oraz upośledzeń. Rodzaj zaburzeń, których 
stopień i zakres nie uniemożliwia dziecku podjęcia nauki 
szkolnej, ale utrudnia mu jej opanowanie, określa Spionek jako 
mikrozaburzenia lub mikrodefekty. 1). 
„Zaburzeń rozwoju ruchowego dziecka jest bardzo wiele. Duża 
część z nich wiąże się z organicznymi uszkodzeniami 
ośrodkowego bądź obwodowego układu nerwowego. Do form 
zaburzeń rozwoju ruchowego, pozostających w ścisłym związku 
z rozwojem psychicznym należy opóźnienie rozwoju 
ruchowego, oraz niektóre zaburzenia procesu lateralizacji”. 2) 
 
 
1). Spionek H. „Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia 
szkolne”. PWN, Warszawa 1973, s. 30. 
2). Pod red. M. Żebrowskiej „Psychologia rozwojowa...” PWN, 
Warszawa 1986. 
 
 
 

3 

Opóźnienie rozwoju ruchowego może mieć dwojaki przebieg:  
może wyrównywać się w ciągu kilku, kilkunastu lat życia 
dziecka, może jednak przetrwać do wieku dojrzałego, 
pozostawiając ślady na całe życie. Decyduje o tym stopień 
opóźnienia rozwoju ruchowego, jak i rodzaj wychowawczego 
oddziaływania na dziecko. 
Jednym z aspektów rozwoju ruchowego dziecka jest postępujący 
proces lateralizacji, czyli stronnej przewagi jego ruchowych 
czynności. Dzieci o lateralizacji opóźnionej i osłabionej 
wykazują częściej od innych zaburzania w zakresie orientacji 
przestrzennej. Długo nie mogą się nauczyć, która strona jest 
prawa, a która lewa, mają trudności w odwzorowywaniu 
kształtów geometrycznych, itp. Mają trudności w nauce czytania 
i pisania dlatego też zarówno rodzice, jak i nauczyciele powinni 
odnosić się do ucznia leworęcznego; szczególnie 
pierwszoklasisty z dużą wyrozumiałością i życzliwością. 
Dziecku należy stworzyć w domu i w klasie pozytywną 
atmosferę, przeciwdziałać wszelkim drwinom, przezwiskom. 
Dzieci ograniczone umysłowo na ogół myślą w tempie 
zwolnionym; specjalną trudność sprawia im porównywanie; nie 
umieją wskazywać cech istotnych – mieszają je z 
przypadkowymi. Szczególnie trudne jest dla nich przyswojenie 
pojęć abstrakcyjnych. Trudnym zadaniem jest wykrywanie 
związków przyczynowo – skutkowych. 
Zbliżając się do wieku szkolnego dzieci ograniczone umysłowo 
nie ujawniają na ogół zainteresowania nauką. Często jednak 
trafiają do szkół normalnych. W klasie nie interesują się 
wówczas przebiegiem lekcji, nie nadążają w czynnościach 
zlecanych przez nauczyciela, lub nie wykonują ich wcale, 
zniechęcają się szybko do nauki, w której nie czynią prawie 
żadnych postępów. Nie są zdolne do pobierania nauki w 
szkołach normalnych.  

4 

Akceptacja dziecka przez rodziców, jego cech psychicznych, 
fizycznych i możliwości, okazywanie dziecku tego, że jest 
lubiane, stają się warunkiem podejmowania przez dziecko 
wysiłków w przezwyciężaniu trudności, jakie niesie za sobą 
schorzenie. Dziecko lubiane w domu łatwiej nawiązuje kontakty 
emocjonalne z rówieśnikami, szybciej uczy się współżycia 
społecznego. 
„Podstawowym czynnikiem, mającym korzystny wpływ na 
przebieg procesu leczenia, są postawy rodziców rozumiane jako 
stosunek do jakiejś sprawy i gotowość do zachowania się w 
stosunku do tej sprawy w pewien z góry ustalony sposób. W 
postawie można wyróżnić trzy komponenty: poznawczy, 
emocjonalny i zachowanie. Wiedza i przekonania dotyczące 
sprawy Wywołują dodatnie lub ujemne nastawienia uczuciowe, 
co w rezultacie wyznacza kierunek i siłę działania”. 2). 
Stwierdzona u dziecka nieprawidłowość rozwoju prowadzi 
często u rodziców do dezorganizacji ich dotychczasowych 
postaw wobec dziecka. Powstaje pewien nowy model 
zachowania, który kształtuje się w zależności od ich poglądu na 
sprawę choroby i przykrych przeżyć z nią związanych. Rodzice, 
którzy pozostają pod wpływem lęku i niepokoju o przyszłość 
dziecka, nie są zdolni do wytworzenia odpowiednich warunków 
pobudzających rozwój i zaspokajających potrzeby psychiczne 
dziecka. Pozbycie się niepotrzebnego i nieuzasadnionego 
poczucia winy u ojca lub matki pozwoli wytworzyć w nich 
energię do przeciwdziałania skutkom choroby u dziecka.  
 
 
2). J. Ślenzak, Uczeń z odchyleniami w stanie zdrowia i 
rozwoju, WSiP, Warszawa 1984, s. 173. 
 
 

5 

Opieka rodzicielska staje się niewystarczająca od chwili, kiedy 
dziecko zaczyna pełnić rolę ucznia. W sytuacjach szkolnych 
główną osobą jest nauczyciel, a jego oceny stają się dla dziecka 
najważniejsze. Dlatego też od postawy nauczyciela w stosunku 
do dziecka zależy jego stosunek do rówieśników, dorosłych oraz 
postępy. Nauczyciel powinien być przygotowany do trudnej roli 
pełnienia opieki nad dziećmi niepełnosprawnymi. Znajomość 
przyczyn, objawów, leczenia warunkuje pełnienie opieki w 
sposób zadowalający. Tymczasem często nauczyciel nie 
uzyskuje wyczerpujących informacji o poszczególnych 
dzieciach. Może nie posiadać rzetelnych informacji o 
konkretnym schorzeniu i może reprezentować poglądy oparte na 
obiegowej opinii, która nie pozostaje w żadnym związku z 
osiągnięciami medycyny. 
Przychodzi czas, kiedy dziecko niepełnosprawne osiąga wiek 
szkolny. Programy dla tych dzieci są odpowiednio opracowane, 
a nauczyciele specjalnie przygotowani do pracy. Każde dziecko 
umieszcza się w klasie lub szkole dla niego najodpowiedniejszej. 
Program nauki i ćwiczeń fizycznych jest specjalnie 
dostosowany. Wyposażenie szkoły i pomieszczenia są 
zmodyfikowane zależnie od specjalnych potrzeb dzieci, a więc 
zależnie od tego, czy są to dzieci upośledzone w zakresie 
narządu ruchu, czy niewidome, niedowidzące, głuche, źle 
słyszące, opóźnione w rozwoju umysłowym, czy też 
emocjonalnie lub społecznie nieprzystosowane. 
„Rozwiązanie problemu nauczania dziecka niepełnosprawnego 
obejmuje trzy stadia. Pierwsze polega zorientowaniu się rodzica 
w zdolnościach dziecka do nauki, w umiejętności pokonywania 
przeszkód i zrozumieniu potrzeb fizycznych umysłowych i 
emocjonalnych. Drugie stadium to wyszukanie odpowiedniej 
szkoły. Trzecie stadium polega na ułożeniu długoterminowego 
praktycznego planu, opartego na realnych przesłankach 
pierwszych dwóch punktów.                                                      6 

To, co jest wychowawczo najlepsze dla normalnego dziecka, 
może być, ale może i nie być najlepsze dla dziecka 
upośledzonego. Jeżeli plany mają mieć wartość, muszą opierać 
się na rzeczywistych zdolnościach dziecka. Można popełnić błąd 
albo przez ich niedocenianie, albo przecenianie”. 1). 
Dziewczynka z wadą wymowy może ukończyć studia z 
zamiarem zostania aktorką, lecz, czy znajdzie zatrudnienie? 
Chłopiec niewidomy był odtrącany przez rodziców, nie potrafił 
nic robić. Psycholog badający chłopca stwierdził opóźnienie 
umysłowe. Po umieszczeniu dziecka w internacie okazało się, że 
potrafi „zadbać” o siebie. 
Często rodzice sprzeciwiają się, by ich dziecko uczęszczało do 
szkoły specjalnej, gdyż nie mogą pogodzić się z myślą, że ich 
dziecko jest upośledzone. Inni boją się, że specjalna klasa lub 
szkoła ograniczy możliwości kształcenia dziecka. Zapominają o 
najważniejszym aspekcie – wychowaniu. Nauczanie różni się 
bardzo od konwencjonalnego nauczania, gdyż przykłada wielką 
wagę do indywidualnych potrzeb dziecka. Uwzględnia jego 
braki i przyjmuje je takim, jakim ono jest. Bierze na siebie 
odpowiedzialność za takie pokierowanie dzieckiem, by w miarę 
możliwości potrafiło dawać sobie samo radę. Fizjoterapia, czy 
terapia zajęciowa na przykład mogą podnieść sprawność i 
koordynację mięśniową do takich granic, w ramach których 
dziecko będzie mogło pisać. Terapia mowy i słuchu umożliwia 
dziecku kontaktowanie się z kolegami i nauczycielami.  
 
 
1). Dr med. B. Spock, dr fil. M. O. Lerrigo, Wychowanie 
upośledzonego dziecka w warunkach domowych, PZWL, 
Warszawa 1969, s. 135. 
 
 

7 

W naszym społeczeństwie opóźniony rozwój umysłowy jest 
często najtrudniejszym dla rodziców do zaakceptowania 
rodzajem upośledzenia. Dzieci z tym upośledzeniem wymagają 
specjalnej szkoły. Rodzice rozumieją, że ich dziecko jest 
„powolne”. Jednak, gdy dziecko nie posuwa się zbyt daleko w 
zdobywaniu wiedzy szkolnej są rozgoryczeni, nie mogą tego do 
końca zrozumieć. Inni rodzice łudzą się, że upośledzenie ich 
dziecka jest chwilowe i nie mogą pogodzić się z tym, że może 
okazać się trwałe. Niektórzy są załamani albo wydają pieniądze 
wędrując do lekarzy, psychologów usiłując znaleźć specjalistę, 
który spowodowałby cudowne uzdrowienie, lub uważają, że 
dziecko z tego wyrośnie. Część rodziców uważa, że gdyby tylko 
mogli swemu dziecku zapewnić odpowiednio długi czas na 
naukę w szkole podstawowej, nie potrzebowałoby specjalnego 
kształcenia. Dziecku opóźnionemu umysłowo będzie o wiele 
łatwiej osiągnąć postępy, Jeżeli umieści się je od początku w 
specjalnym środowisku. Nie powinno się narażać dziecka na 
zawody i niemożność sprostania obowiązkom. Dziecko wraz z 
przedmiotami uczy się, jak samemu dawać sobie radę, jak stać 
się pożytecznym we własnym domu i otoczeniu oraz uczy się 
spędzać miło i wesoło wolny czas. Zdobyta wiedza w jego życiu 
spowoduje duże zmiany. Może nigdy nie przekroczy w czytaniu 
poziomu np. trzeciej klasy, ale może nauczyć się pisać. Jeżeli 
nauczy się używać swojej zdolności czytania, pisania, 
zachowywania się w praktycznych sytuacjach, jeżeli nauczy się 
dostosowywać do warunków społecznych, będzie przygotowane 
lepiej do szczęśliwego i pożytecznego życia, niż gdyby większy 
nacisk kładziono na przedmioty. 
 
 
 
 

 8 

Dzieci opóźnione w rozwoju mają bardzo mały zasób 
wiadomości. Wychowanie ogranicza się na ogół do rozwinięcia 
jego umiejętności w radzeniu sobie w życiu, Używaniu mowy i 
współżycia z ludźmi. Nacisk kładzie się na wyrobienie dobrego 
przyzwyczajenia do pracy i umiejętności cieszenia się z 
wypoczynku fizycznego.  
Dziecko opóźnione umysłowo będzie dobrze czuło się w szkole, 
w której znajdzie wspólny język z rówieśnikami o podobnym 
poziomie rozwoju w szkole, która zapewni ciepłą, serdeczną 
atmosferę. Ma możliwość wykonywać różne rzeczy i może 
liczyć na powodzenie. Dziecko upośledzone fizycznie będzie 
również czuło się lepiej w dobrej szkole specjalnej, dziennej czy 
z internatem. Dziecko upośledzone będzie odczuwało większą 
satysfakcję, większą przyjemność w specjalnej szkole czy klasie, 
w której gry i zabawy są dostosowane do jego możliwości, gdzie 
jest miejsce do swobodnego poruszania się o kulach, na 
protezach czy w wózku i gdzie specjalny program z zakresu 
fizjoterapii zajęciowej pomaga mu rozwinąć sprawność 
fizyczną. Kształcenie dziecka niepełnosprawnego wymaga 
szczególnej ostrożności, gdyż należy dostarczyć mu 
wszystkiego, co może okazać się najbardziej pożyteczne. Rodzaj 
specjalisty zależeć będzie od typu upośledzenia dziecka. 
Potrzebne jest także badanie psychologiczne, na podstawie 
którego ustala się stopień rozwoju umysłowego i rozwoju 
inteligencji. Jeżeli na przykład dziecko ma osłabiony słuch, 
badanie audiologiczne ujawni naturę schorzenia, jak i stopień 
upośledzenia. Powinna być zbadana mowa dziecka. Badanie 
psychologiczne wykazałoby nie tylko zdolności umysłowe, ale 
także zaburzenia emocjonalne czy problemy związane z 
uczeniem się. Ocena lekarska ma wpływ na program 
wychowania i wykształcenia. 
 

9 

Uczęszczanie dziecka niepełnosprawnego do zwyczajnej klasy w 
swojej miejscowości i przebywanie z dziećmi w tym samym 
wieku ma wielkie zalety. U wielu dzieci upośledzonych daje to 
doskonałe efekty, jeżeli program jest dostosowany do 
indywidualnych możliwości dziecka. Dziecko używające wózka 
może wymagać pomocy w łazience czy przy chodzeniu po 
schodach, nie potrzebuje jednak specjalnych metod nauczania. 
Uczęszczanie do normalnej klasy jest nieodpowiednie na 
przykład dla dziecka z zespołem Downa, które ma głębokie 
upośledzenie umysłowe. Dziecko takie nie wyniesie korzyści z 
uczęszczania do zwyczajnej klasy. Duże efekty natomiast 
przyniesie nauczanie indywidualne i odpowiednio opracowany 
program – do możliwości dziecka. Wiele systemów szkolnych 
przewiduje naukę w domu dla dzieci niepełnosprawnych. Gdy 
dziecku potrzebny jest jedynie krótki okres nauczania w domu, 
główny wysiłek nauczyciela powinien skierować się na 
przygotowanie dziecka do powrotu do szkoły. Jeżeli nauka ma 
być prowadzona przez dłuższy czas, nauczyciel musi uczyć je 
nie tylko przedmiotów, ale zapewnić doświadczenia: spotkania 
towarzyskie z dziećmi, rozwijać talenty, hobby, zainteresowania. 
Ważną rolę spełniają różnorodne zabawy ruchowe, ćwiczenia. 
Należą do nich między innymi ćwiczenia stosowane w metodzie 
Weroniki Sherborne: ćwiczenia prowadzące do poznania 
własnego ciała, pomagające zdobyć pewność siebie i poczucie 
bezpieczeństwa w otoczeniu, ułatwiające nawiązanie kontaktu i 
współpracy z partnerem i grupą, ćwiczenia twórcze. Duże 
wyniki dają także ćwiczenia, programy Knilla – masaż ciała, 
programy rozwijające części ciała. Dziecko niepełnosprawne 
trzeba zachęcać do robienia wysiłków i systematycznie, lecz 
„małymi kroczkami” podnosić wymagania. Podczas zabaw dać 
mu odczuć, że jest się dumnym z jego osiągnięć. Jeżeli dziecko 
np. nie słyszy, najlepiej jest śmiać się i rozmawiać z nim 
naturalnie. Innym należy natomiast czynności stale powtarzać.10      

     
 
 
 

Bibliografia 

 
 
 
 
 

1. Pod red. M. Żebrowskiej, Psychologia rozwojowa dzieci i 

młodzieży, PWN, Warszawa 1986. 

2. M. Przetacznikowa, Z. Włodarski, Psychologia 

wychowawcza, PWN, Warszawa 1986. 

3. E. B. Hurlock, Rozwój dziecka, PWN, Warszawa 1985. 
4. Dr med. B. Spock, dr fil. M. O. Lerrigo, Wychowanie 

upośledzonego dziecka w warunkach domowych, PZWL, 
Warszawa 1969. 

5. J. Ślenzak, Uczeń z odchyleniami w stanie zdrowia i 

rozwoju, WSiP, Warszawa 1984. 

6. R. Michałowicz, J. Ślenzak, Choroby układy nerwowego 

dzieci i młodzieży, PWN, Warszawa 1983. 

7. H. Spionek, Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia 

szkolne, PWN, Warszawa 1973.                                           

 
 
 
 
 
 
 
 

11