Pierwsza pomoc

Autorzy tekstów: Leszek Babiński, Eryk Bunsch, Anna Drążkowska,
Małgorzata Grupa, Elisabeth Lehr, Zbigniew Kobyliński, Sławomir
Skibiński, Władysław Weker

Tłumaczenie: Piotr Szpanowski REDAKCJA; Zbigniew Kobyliński

PROJEKT OKŁADKI I OPRACOWANIE GRAFICZNE: Ryszard Kryska

f- '

ISBN • 83-908931-2-6

Skład i korekta: "G.r,ADfus" Wojciech Borkowski

Druk i oprawa: "GROSS" P.P.H. Warszawa

Wydawnictwo:

Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich - Oddział Warszawski

ul. Długa 52, 00-241 Warszawa, tel. (22) 831-32-21, fax. (22) 831-51-95

1. „Pierwsza pomoc" dla zabytków archeologicznych

- wprowadzenie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

Zbigniew Kobyliński

2. Ogólne zasady udzielania pierwszej pomocy zabytkom
archeologicznym podczas wykopalisk . . 13

Anna Drążkowska i Małgorzata Grupa

3. Żelazo archeologiczne - procesy korozji

i podstawowe metody doraźnej konserwacji . . . . 47

Władysław Weker

4. Ogólne zasady wydobywania i zabezpieczania
zabytków ceramicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . 63

Anna Drążkowska i Małgorzata Grupa

5. "Wydobywanie i zabezpieczanie źle zachowanej
ceramiki (studium przypadku) . . . . . . . . . . . . . 69

Elisabeth Lehr

6. Wydobywanie i zabezpieczanie zabytków szklanych
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81

Anna Drążkowska i Małgorzata Grupa

7. Zabezpieczanie mokrego drewna

archeologicznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83

Leszek Babiński

754122

Spis treści

BUW-EO-

" / / f

8. Wydobywanie i zabezpieczanie zabytków skórzanych i
włókienniczych . . . . . . . . . . . . . . . 117

Anna Drążkowska i Małgorzata Grupa

9. Wydobywanie i zabezpieczanie zabytków

o złożonych strukturach surowcowych . . . . . . . . 127

Anna Drążkowska i Małgorzata Grupa

10. Zasady zabezpieczania reliktów architektury
murowanej na stanowiskach archeologicznych . . 129
Sławomir Skibiński

11. Postępowanie z kamiennymi zabytkami
rzeźbiarskimi i elementami architektonicznymi
wydobytymi w wyniku prac wykopaliskowych . . Eryk
Bunsch

12. Wskazówki bibliograficzne . . . . . . . . . . . . . 211

1. „Pierwsza pomoc" dla zabytków
archeologicznych - wprowadzenie

Zbigniew Kobyliński

W czasie swojej praktyki wykopaliskowej wielokrotnie

napotykałem na problemy związane z potrzebą przeprowadzenia
w  terenie  doraźnej  konserwacji  czy  choćby  tylko  zabez-
pieczenia  odkrytych  zabytków  archeologicznych.  Czy  skoro-
dowany  przedmiot  żelazny  należy  wysuszyć  przed  zapako-
waniem  do  woreczka  foliowego,  czy  -  przeciwnie  -  utrzy-
mywać  go  w  stanie  wilgotności,  czy  źle  zachowaną  ceramikę
można  myć,  czy  należy  przetransportować  do  pracowni
konserwatorskiej wraz z otaczającą ją ziemią? Jak wydobywać i
pakować  delikatne  znaleziska  z  włókien  organicznych  czy
skóry?  Jak  postępować  z  odsłoniętymi  pozostałościami
drewnianych  studni?  Jak  zabezpieczyć  przed  zniszczeniem
żelazny  nożyk  z  drewnianą  rękojeścią  i  skórzaną  pochewką?
W  jaki  sposób  chronić  przed  zniszczeniem  odsłonięte  relikty
romańskiej  budowli  kamiennej  czy  średniowiecznego  cegla-
nego  muru?  Takie  i  inne  wątpliwości  są  udziałem  każdego
archeologa kierującego ekspedycją terenową. Rozstrzygamy je
w codziennej praktyce intuicyjnie, korzystamy ze sposobów -
niekiedy  całkowicie  błędnych  z  punktu  widzenia
wymogów  konserwacji  -  podpatrzonych  na  innych  wykopa-
liskach  lub  staramy  się  zasięgać  porad  fachowców,  jednak
często  decyzje  winny  być  podejmowane  natychmiast  i  bez
wahania,  ponieważ  proces  rozkładu  delikatnej  zabytkowej
substancji  rozpoczyna  się  natychmiast  po  jej  odkryciu,  w  wy-
niku  zakłócenia  stabilnych  warunków,  w  której  znajdowała
się  przez  setki  i  tysiące  lat.  Sytuację  utrudnia  brak  łatwo
dostępnej i powszechnie zrozumiałej literatury na ten temat.

Odczuwaliśmy w związku z tym chyba wszyscy potrzebę

powstania poradnika, j a k rozwiązywać tego rodzaju
problemy, tak aby zapobiec zniszczeniu zabytków, a przynaj-

mniej by błędnymi decyzjami nie przyczyniać się do jego

191

zwiększenia.  Świadomość  potrzeby  konserwowania  zabytków
archeologicznych  jest  coraz  większa  nie  tylko  w  środowisku
archeologów,  chociaż  jeszcze  niekiedy  zdarza  się  nam  wysłu-
chiwać  budzących  grozę  opinii  na  temat  możliwości  (lub
wręcz  potrzeby)  niszczenia  lub  powtórnego  zakopywania
zabytków  w  ziemi  po  ich  opisaniu  i  narysowaniu.  Jak  pisze
Paul  Bahn  (Archeologia,  Warszawa  1997,  s.  110)  prognozując
przyszły  rozwój  naszej  dyscypliny,  konserwacja  stanie  się
wkrótce  jedną  z  gałęzi  archeologii,  gdyż  musimy  zachować
dla  przyszłych  pokoleń  setki  rozkopanych  przez  nas  stano-
wisk,  budowli  i  przedmiotów.  W  czasie  dorocznej  konfe-
rencji Europejskiego Stowarzyszenia Archeologów (EAA) w
1997  r.  w  Rawennie  przyjęto  rezolucję,  w  której  m.  in.
uznano  decydującą  rolę  konserwacji  we  wszelkich  procesach
interpretacji,  ochrony  i  wykorzystywania  źródeł  i  stanowisk
archeologicznych  oraz  potrzebę  rozwoju  inicjatyw  w  celu
zwiększenia  - na poziomie  instytucjonalnym  i decyzyjnym  -
świadomości  roli  konserwacji  stanowisk  archeologicznych  w
planowaniu i zarządzaniu („The European Archaeologist", nr 9,
1998, s. 2).

Najwet najciekawszy merytorycznie program badań

wykopaliskowych,  który  nie  bierze  pod  uwagę  zadań  konser-
wacyjnych,  nie  może  być  zatem  już  dzisiaj  akceptowany.
Staje  się  bowiem  wówczas  niszczeniem  dóbr  kultury,  dla
którego  nie  może  być  uzasadnieniem  sama  tylko  korzyść
naukowa.  Jednym  z  najważniejszych  aspektów  konserwacji
zabytków  archeologicznych  jest  przy  tym  właśnie  konserwacja
doraźna, dokonywana w terenie bezpośrednio po odnalezieniu
zabytku,  bowiem  od  prawidłowości  jej  przeprowadzenia
zależna  jest  możliwość  dokonywania  dalszych,  laboratoryjnych
już działań konserwatorskich.

Mam zatem zaszczyt i przyjemność oddać w ręce czytel-

ników pracę, która jest niewątpliwie potrzebna i od dawna w
środowisku archeologicznym oczekiwana - zbiór zaleceń i
wskazówek dotyczących udzielania zabytkom archeo-
logicznym „pierwszej pomocy", potrzebnych każdemu archeo-

logowi uczestniczącemu w wykopaliskach. Swoimi doświad-
czeniami dzielą się z Państwem fachowcy o wieloletnim
doświadczeniu, archeolodzy i konserwatorzy zabytków, działający
zarówno w terenie, jak i pracowniach konserwatorskich.

Wzorem dla zespołu autorów, którzy przygotowali ten po-

radnik, była znakomita zbiorowa publikacja.Fż'rs£ aidforfinds
pod  redakcją  D.  Watkinsona,  wydana  przez  RESCUE  -  The
British Archaeological Trust w 1972 r., wielokrotnie wznawiana,
a  w  roku  bieżącym  zastąpiona  nową  wersją  autorstwa  D.
Watkinsona  i  V.  Neal.  Początkowo,  kiedy  zrodził  się  zamysł
przygotowania  dla  polskiego  czytelnika  poradnika  metod
doraźnej konserwacji zabytków archeologicznych, miało to
być właśnie tłumaczenie publikacji angielskiej. Doszedłem
jednak  szybko  do  wniosku,  że  nie  ma  takiej  potrzeby,  a
nawet  byłoby  to  niestosowne,  skoro  i  w  naszym  kraju  są
specjaliści  najwyższej  klasy,  którzy  mogą  opracować

poszczególne  zagadnienia  w  sposób  bardziej  odpowiadający
warunkom  panującym  w  naszym  kraju.  Pozyskany  do
współpracy  zespół  konserwatorów  z  Warszawy,  Torunia  i
Biskupina  podjął  się  dzieła  o  unikatowym  charakterze,
przygotowując pierwszą w polskiej archeologii próbę zebrania i
usystematyzowania  zasad  doraźnej,  terenowej  konserwacji
zabytków  archeologicznych.  Zespół  ten  uzupełniony  został
tylko jedną osobą pochodzącą z zagranicy - panią Elisabeth
Lehr  z  Monachium,  której  miałem  okazję  obserwować  kunszt
konserwatorski przy wydobywaniu i zabezpieczaniu ceramiki
zabytkowej  zachowanej  w  tak  złym  stanie,  że  większość
archeologów  z  pewnością  zrezygnowałaby  z  próby  jej
uratowania.

Nie wszystkie problemy, z którymi może spotkać się

archeolog  podczas  pracy  terenowej,  zostały  opisane  z  równą
szczegółowością, niektóre z nich byliśmy zmuszeni pominąć w
ogóle. Nacisk położony został na konserwację tych znale zisk
archeologicznych, które konserwuje się najtrudniej,  a które
mają  szansę  być  eksponowane  m  situ,  a  więc  reliktów
architektury murowanej oraz konstrukcji drewnianych.

1. WPROWADZENIE

Szczególnie  relikty  murów,  odsłaniane  obecnie  często  pod-
czas  przedinwestycyjnych  wykopalisk  miejskich,  wymagają
zabiegów  konserwatorskich  nie  tylko  w  przypadku  zamiaru
ich ekspozycji, ale nawet i wówczas, gdy zamierzamy ponownie
je zasypać.

Fakt, że publikacja niniejsza jest pracą zbiorową mógł

spowodować,  że  pojawiają  się  w  niej  niekiedy  poglądy
różniące się od siebie, wynikające z odmiennych nieco metod
konserwatorskich  stosowanych  w  różnych  ośrodkach.  Nie  ma
w  tym  nic  dziwnego,  bowiem  konserwacja  zabytków,  chociaż
jest  także  nauką,  przede  wszystkim  jest  jednak  sztuką  i
rzemiosłem, w którym każdy mistrz ma swoje wypróbowane w
toku wieloletniej praktyki sposoby postępowania. Opracowania
mają zatem charakter autorski, a rola redaktora ograniczała się
w

znacznej

mierze

próby

ujednolicenia

formy

poszczególnych  rozdziałów.  Chociaż  książka  ma  również
charakter  naukowy,  dla  czytelności  wykładu,  który  ma  służyć
przecież  celom  nader  praktycznym,  zrezygnowaliśmy  z  nor-
malnego w pracach naukowych aparatu przypisów i odniesień
do  literatury  przedmiotu,  zastępując  je  wybranymi  przez
autorów  najważniejszymi  wskazówkami  bibliograficznymi  na
końcu książki.

Czy dzieło, które wzięliście Państwo do ręki sprosta

wielkim  oczekiwaniom  środowiska  archeologicznego,  pokaże
praktyka.  Jestem  pewny,  że  nie  tylko  mnie,  ale  i  każdemu  z
autorów największą satysfakcję sprawiłoby nie to, że książka ta
znajdzie  się  na  bibliotecznych  półkach,  ale  widok  tej  pu-
blikacji, być może zabrudzonej ziemią i pomiętej, wystającej z
kieszeni kurtki archeologa podczas wykopalisk.

Oprócz podziękowań dla zespołu autorów, dla Pana

Piotra  Szpanowskiego  za  pomoc  w  pracach  redakcyjnych  i
dla  Stowarzyszenia  Naukowego  Archeologów  Polskich,
które  podjęło  się  wydania  książki,  wyrazy  wdzięczności
winien  jestem  przede  wszystkim  Panu  Andrzejowi  Łojszczy-
kowi,  znakomitemu  konserwatorowi  dzieł  sztuki  i  zastępcy
Generalnego  Konserwatora  Zabytków,  który  wielokrotnie
przekornie  domagał  się  ode  mnie  udowodnienia,  że  archeo-
logia  jest  również  konserwacją  zabytków.  Książka  ta  powstała
między innymi po to, by wykazać, że tak jest, że nie tylko
konserwatorzy  dzieł  sztuki,  ale  również  archeolodzy  traktują
zabytki  nie  tylko  jako  źródła  wiedzy,  o  których  zapomina
się  zaraz  po  wykorzystaniu  ich  zawartości  informacyjnej,
ale są także konserwatorami pełnymi szacunku dla autentycznej
zabytkowej  substancji  dzieł  przeszłości,  że  również  i  ar-
cheolodzy  starają  się  pieczołowicie  zachować  każdy  zabytek,
zapewniając mu trwanie dum mundus durat.

1. WPROWADZENIE

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

często podkreślają ważną rolę, jaką pełni na wykopaliskach

konserwator.  Głoszony  jest  pogląd,  że  bez  zabezpieczenia
funduszy  na  konserwację  wydobytych  zabytków  i  bez
konserwatorskiego  przeszkolenia  ekipy,  wykopaliska  nie
powinny  być  w  ogóle  podejmowane.  Pogląd  ten  jest  zasadny.
Wnioskujemy,  aby  archeologom,  którzy  nie  przedstawią
programu  zabezpieczenia  wydobytych  znalezisk  i  nie  wskażą
w  kosztorysie  jaką  sumę  pieniędzy  przeznaczają  na  ten  cel,
nie  wydawać  zezwolenia  na  prowadzenie  prac  wykopalis-
kowych.

Wiedza środowiska archeologicznego na temat wydoby-

wania  i  zabezpieczania  zabytków  podczas  wykopalisk  jest
niestety  wciąż  niewielka,  co  prowadzi  do  niepotrzebnego
pogłębiania destrukcji odkrywanych zabytków. Poniższe uwagi,
wynikające  z  wieloletniego  doświadczenia  terenowego  i
laboratoryjnego,  służyć  mają  pomocą  i  radą  archeologom,
którzy  stają  wobec  problemu  udzielania  pierwszej  pomocy
zabytkom archeologicznym.

2.2. Środowisko a stan zachowania zabytków

Każdy archeolog przygotowujący ekspedycję wykopalis-

kową  do  wyjazdu  na  stanowisko  powinien  oprócz  sprzętu
potrzebnego  do  zakładania  i  eksplorowania  wykopów
(takiego, jak np. niwelator, szpadle, łopaty i szpachelki) zabrać
materiały  i  przedmioty  umożliwiające  właściwe  zabez-
pieczenie  wydobytych  zabytków  (zob.  rozdz.  2.10).  Aby
dobrze przygotować się na  różne okoliczności i aby nie dać
się zaskoczyć nieoczekiwanej sytuacji na wykopie, należy bardzo
szczegółowo  rozważyć,  jakiego  rodzaju  znalezisk  możemy
spodziewać się w czasie eksploracji danego stanowiska.

W zależności od typu gleby, lokalizacji, rodzaju środo-

wiska oraz czasu zalegania, możemy oczekiwać przedmiotów
wykonanych z różnych materiałów znajdujących się w różnym
stanie zachowania.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Chcąc dobrze przygotować się do eksploracji obiektów

musimy zapoznać się choćby bardzo ogólnie ze specyfiką
poszczególnych środowisk.

Zabytki archeologiczne odkrywane w trakcie wykopalisk

przetrwały  setki  i  tysiące  lat  od  chwili  powstania  stanowiska,
jego  zasiedlenia,  eksploatacji  do  jego  opuszczenia.  Rodzaj
ocalałych zabytków i stan ich zachowania uzależniony jest w
pierwszym  rzędzie  od  środowiska,  w  którym  znajdują  się
depozyty.  Degradację  zabytków  ruchomych  wywołuje  kilka
czynników:

• rodzaj gleby,

• podłoże geologiczne,

• obecność soli,

• zdolność do przepuszczania lub zatrzymywania wody,

• stopień utleniania gleby,

• przemarzanie gleby,

• działalność mikroorganizmów.

Depozyty niszczeją na skutek działania czynników

chemicznych,  fizycznych  i  biologicznych.  W  zależności  od
rodzaju  materiału,  z  jakiego  wykonane  były  poszczególne
znaleziska,  różny  jest  stopień  ich  narażenia  na  wymienione
czynniki  niszczące.  Przedmioty  powstałe  na  skutek  fizyko-
chemicznej  działalności  człowieka,  takie  jak  wyroby  ze  szkła,
ceramiki  czy  metalu,  są  szczególnie  narażone  na  działanie
tych  samych  związków  chemicznych  znajdujących  się  w  orygi-
nalnych  komponentach.  Zabytki  pochodzenia  organicznego  -
wyroby  ze  skóry,  drewna,  powrozy  czy  tkaniny  -  są  bardzo
wrażliwe  na  działanie  czynników  biologicznych,  na  aktyw-
ność roślinną i zwierzęcą. Dżdżownice, mrówki, roztocza i
inne  żerują  na  przedmiotach  wykonanych  z  substancji
organicznych  rozkładając  je.  Dodatkowych  zniszczeń  doko-
nuje  środowisko  mikrobiologiczne.  Niebezpieczne  i  agresywne
dla  depozytów  pochodzenia  organicznego  są  grzyby.
Rozwijają  się  w  środowisku  wilgotnym  i  ciemnym.  Grzybnie
porastają obiekty gęstym, delikatnym kożuchem, szczelnie je
otulając. Ich maleńkie strzępki mogą być różnie zabarwio-

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

ne:  od  koloru  białego,  siwego  poprzez  żółty  i  zielony.
Grzyby rozkładają białka, węglowodany i tłuszcze, a następnie
wchłaniają  produkty  powstałe  w  wyniku  rozpadu  tych
związków.  Nie  wszystkie  jednak  gatunki  drewna  są  jedna-
kowo  wrażliwe  na  działanie  grzybów.  Najbardziej  odporny
jest  dąb  i  orzech  ze  względu  na  to,  że  zawierają  toksyczną
dla wielu grzybów taninę.

Bakterie rozwijają się najlepiej na obszarach podmo-

kłych  i  mokrych.  Ich  obecność nie  jest  od  razu  zauważalna
lecz  specyficzny  odór  świadczy  o  ich  działalności.  Dodatko-
wym  dowodem  ich  występowania  są  barwne  plamy  czy
zagłębienia  pojawiające  się  w  strukturze  materiału,  imitujące
intencjonalne  ryty  wykonane  ostrym  narzędziem.  Drobno-
ustroje  w  wyniku  swej  działalności  powodują  często  czarne
lub  brunatne  zaplamienia  na  powierzchni  przedmiotów,  na
których żyją.

Najbardziej korzystne dla stanu zachowania zabytków są

stałe warunki wilgotnościowe i temperaturowe. Niestety, nasza
strefa  klimatyczna  narzuca  ciągłe  ich  zmiany.  Najmniej
odporne  na  zmienne  warunki  są  przedmioty  wykonane  z
materiału  organicznego.  Nie  zachowują  się  one  prawie  w
ogóle  w  glebie,  która  z  dużą  łatwością  przepuszcza  wodę.
Najbardziej  niekorzystne  są  piaski,  które  w  porze  deszczowej
nasiąkają  wodą,  w  okresie  letnim  bardzo  przesychają,  zimą
zaś do znacznych głębokości przemarzają. Zabytki zagłębione w
warstwach  kulturowych  reagują  na  zmiany  klimatyczne  tak
samo  jak  otaczające  je  piaski.  Ciągłe  wahania  wilgotności  i
temperatury  zmieniają  kształt,  objętość,  powierzchnię  i  wew-
nętrzne  struktury  przedmiotów.  Proces  destrukcyjny  przebiega
następująco:  depozyty  w  czasie  deszczu  mocno  nasiąkają
wodą,  kształt  ich  komórek  i  cała  wewnętrzna  struktura
utrzymywana  jest  dzięki  wypełniającej  je  wodzie  (drewno).
Gdy  nadchodzi  susza,  woda  odparowuje,  a  przestrzenie
międzykomórkowe zapadają się i sklejają. Takie ciągłe zmiany,
nieustanna  „praca"  materiału  organicznego  w  rezultacie
prowadzi  do  spękania  przedmiotów  i  do  ich  rozpadnięcia
się. Ich obecności niejednokrotnie możemy się jedynie

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

domyślać po ciemnych śladach barwnych, które pozostawiają po
sobie w piasku (w warstwie kulturowej).

Jeśli jednak zabytki zalegają w środowisku dla siebie

przyjaznym, adaptują się do swojego otoczenia, przyjmując z
niego  różne  mikroklimaty.  Pod  ich  wpływem  ulegają  mody-
fikacjom  związanym  ze  stabilizacją  relacji  między  pozostałoś-
ciami  a  środowiskiem.  Gdy  zabytki  osiągną  pewną  równo-
wagę,  zmiany  w  nich  zachodzą  bardzo  powoli  lub  w  ogóle
zostają zatrzymane.

Na terenach piaszczystych możemy najczęściej spodzie-

wać się zachowanych fragmentów ceramiki, przedmiotów
metalowych, szklanych, kamiennych, rzadziej kościanych.

Przedmioty pochodzenia organicznego zachowują się

najlepiej w warunkach stałych i wilgotnych. Skóry, tkaniny i
drewno  są  najczęściej  odnajdywane  w  torfowiskach,
bagnach  lub  w  trakcie  badań  prowadzonych  w  miastach
(jamy wypełnione mierzwą, krypty grobowe). Również akweny
wodne  stwarzają  korzystne  środowisko  dla  przetrwania
zabytków  z  surowców  organicznych,  zwłaszcza  drewnianych,
pod  warunkiem  jednak,  że  środowisko  wodne  nie  jest  zanie-
czyszczone agresywnymi związkami chemicznymi.

Przez wodę przenika niewystarczająca ilość tlenu dla

rozwoju  grzybów,  dzięki  czemu  rozkład  przedmiotów  zabyt-
kowych  zalegających  na  dnie  w  mule  jest  znacznie  spowol-
niony.  Zabytki  mogą  być  natomiast  atakowane  przez  bakterie
beztlenowe, które powodują enzymatyczny rozkład celulozy.

Przedmioty zabytkowe mają większą szansę na przetrwanie

spoczywając  na  głębokości,  gdzie  woda  nie  zamarza  i  w
miejscach,  gdzie  nie  są  narażone  na  działanie  prądów
morskich  i  rzecznych.  Najgorzej  zachowują  się  zabytki  znaj-
dujące  się  na  styku  dwóch  środowisk,  np.  drewniane  pale
wbite w dno jeziora wystające ponad powierzchnię wody (w
wyniku  obniżenia  lustra  wody).  Wystawione  są  one  na
działanie  promieni  słonecznych,  wiatru,  falowanie  wody
oraz na zmiany temperatury (zamarzanie).

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Na podstawie długotrwałych badań stwierdzono, że

zabytki  przechowują  się  lepiej  w  akwenach  słodkowodnych,
niż  w  środowisku  morskim. Ma  na  to  wpływ  odmienny  skład
chemiczny  wody,  inna  roślinność  oraz  falowanie  powierzch-
niowych warstw wody.

2.3- Zabezpieczanie zabytków
archeologicznych in situ

Archeolog dzięki poznaniu specyfiki środowiska, w któ-

rym  będzie  prowadzona  eksploracja  obiektów,  wie  jakich
kategorii  zabytków  może  się  spodziewać.  W  związku  z  tym
do  działań  eksploracyjnych  powinien  się  odpowiednio  przy-
gotować,  kompletując  sprzęt  potrzebny  do  zabezpieczania
przedmiotów zabytkowych bezpośrednio na wykopie.

Kierownik ekspedycji, przypuszczając jakich znalezisk

może się spodziewać w trakcie prowadzonych prac archeo-
logicznych, powinien zawczasu porozumieć się z pracownią
konserwacji, która będzie w stanie zabezpieczyć pozyskane
zabytki.

Podejmując

wykopaliska,

archeolog

musi

przewidzieć  w  kosztorysie  wydzieloną  kwotę  przeznaczoną
na  zabezpieczanie  znalezisk  i  na  ich  konserwację.  Jeśli  nie
będzie  funduszy  na  ten  cel  lepiej  w  ogóle  nie  zaczynać  eks-
ploracji!!!

Przed przystąpieniem do wydobywania przedmiotów

zabytkowych  z  ziemi,  wszystkie  przybory  służące  do  zabez-
pieczania  znalezisk  muszą  być  przygotowane  i  gotowe  do
wykorzystania  w  odpowiednim  momencie.  Nie  może  dojść
do  sytuacji,  gdy  przedmiot  zostanie  wydobyty,  a  później
dopiero zaczniemy zastanawiać się, jak go zabezpieczyć.

Przedmiot zabytkowy (o czym była mowa wyżej) znaj-

duje się do momentu wydobycia w stanie stabilizacji ze
środowiskiem, w którym zalega. Nasze działania eksploracyjne
nie powinny tej równowagi naruszać. Najczęściej jednak

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

w wyniku prac archeologów zabytki zmuszone są do

gwałtownej  zmiany  otoczenia.  Muszą  bardzo  szybko  przysto-
sować  się  do  całkiem  nowych  warunków  zewnętrznych.
Trzeba  pamiętać,  że  każda  minuta  wpływa  niekorzystnie  na
wydobyty przedmiot, pogarszając jego kondycję.

Na stan zachowania zabytków wpływ mają trzy momenty

krytyczne:

1) moment, gdy przedmiot staje się depozytem (świado-

mym,  porzuconym  lub  nieumyślnie  pozostawionym  -
zgubionym)  i  przystosowuje  się  do  nowych  warunków,
aż  do  chwili  osiągnięcia  równowagi  ze  środowiskiem
archeologicznym;

2) moment, gdy przedmiot zostaje odnaleziony, przez

odsłonięcie ochraniającej go warstwy ziemi i podejmo-
wane są czynności eksploracyjne (wybór odpowiedniej
metody wydobywczej);

3) moment, gdy wydobyty depozyt zostaje zabezpieczony in

situ, zapakowany i przygotowany do przetransportowania
do pracowni konserwacji.

Na środowisko, w jakim zabytek zalega, nie mamy bez-

pośredniego  wpływu.  Jest  to  czynnik  od  nas  niezależny.
Decydujemy natomiast o losie przedmiotu zabytkowego już w
chwili  jego  odnalezienia.  Stan  zachowania  zabytku  oraz
szansa  na  przeprowadzenie  konserwacji  dającej  zadawalające
efekty,  jest  bezpośrednio  uzależniona  od  sposobu  jego
wydobycia, a następnie zabezpieczenia.

2.3-1- Sposoby wydobywania depozytów

W zależności od tego, jak oceniony zostanie stan zacho-

wania zabytku, jego wielkość i zasięg zalegania, możemy
wyróżnić dwa sposoby wydobywania zabytków:

• bez użycia zabezpieczenia i osłony,

• przy użyciu osłon.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Od osoby eksplorującej warstwy w wykopie zależy w

jaki  sposób  pozyskany  zostanie  przedmiot.  Decyzję  zawsze
musi  podejmować  archeolog  bezpośrednio  na  wykopie,
kierując  się  jedynie  zgromadzonymi  informacjami  i  doświad-
czeniem.

Wszystkie przedmioty pozyskiwane z warstw kulturo-

wych, nawet te najbardziej niepozorne, muszą być wydoby-
wane z dużą ostrożnością, aby przez niewłaściwe postępowanie
nie przyczynić się do ich zniszczenia.

Bez osłony wydobywać można:

• przedmioty o silnej, scalonej konstrukcji, bez widocz-

nych pęknięć i ubytków,

• fragmenty ceramiki i całe nieuszkodzone naczynia

ceramiczne,

• dobrze zachowane przedmioty metalowe (gdy jednak

zauważymy  choćby  niewielkie  spękania  powierzchni
musimy  zachować  szczególną  ostrożność  i  starajmy  się
podnieść  przedmiot  na  płaskiej  osłonie  -  płycie,  lub,
jeśli jest on mały, można podnieść go na szpachelce),

• solidne elementy konstrukcyjne.

Podstawowym problemem podczas prac eksploracyjnych

jest  właściwe  ocenienie  kondycji  wydobywanego  zabytku.
Należy  zachować  ostrożność  podczas  podnoszenia  każdego
depozytu,  jednak  na  szczególną  uwagę  zasługują  przedmioty
wykonane  z  materiałów  pochodzenia  organicznego.  Ich
kształt  utrzymywany  jest  dzięki  wodzie,  która  wypełnia
wewnętrzne  struktury.  Skóra,  drewno  oraz  tkaniny  w  wyniku
długiego  zalegania  w  ziemi  i  na  skutek  działania  wielu
niszczących  czynników  (fizycznych,  chemicznych,  biologicz-
nych)  znacznie  pogorszyły  swoją  wytrzymałość  fizyczną.
Często  zdarza  się,  że  wydobywane  przedmioty  rozpadają
się  już  przy  samym  dotknięciu.  Ich  powierzchnia  jest  tak

osłabiona i miękka, że nawet przy zastosowaniu choćby
najmniejszego nacisku, dotyk palców powoduje zapadanie

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

się powierzchni i niszczenie wnętrza. Tak delikatne i łamliwe

przedmioty wymagają szczególnych zabezpieczeń w trakcie ich
wydobywania.

Jeśli zdecydujemy się na użycie osłon, ułatwią nam one

bezpieczne podnoszenie zabytków, umożliwią ich prze-
wożenie w pozycji pionowej i zabezpieczą obiekt transporto-
wany przed przesuwaniem się.

Możemy wyróżnić trzy rodzaje osłon:

• wierzchnią przywierającą,

• spodnią płaską,

• przestrzenną.

Zabezpieczanie reliktów przy użyciu osłon wierzchnich

wymaga  dużego  doświadczenia,  gdyż  metoda  ta  polega  na
nakładaniu  warstwy  wzmacniającej  bezpośrednio  na  depozyt.
W miarę bezpieczną i stosunkowo nieskomplikowaną w użyciu
osłoną  wierzchnią  jest  zwykły  bandaż.  Może  być  on  sto-
sowany  do  wzmacniania  przedmiotów  ceramicznych,  lub
fragmentów dużych naczyń z wypełniskiem.

Przystępując do zabiegu, najpierw częściowo odsłonięty

przedmiot delikatnie oczyszczamy powierzchniowo pędzel-

kiem. Jeśli uznamy, że spękania znajdujące się na przedmiocie
ceramicznym  zwiastują  jego  szybkie  rozpadnięcie  się,
wówczas  odsłaniamy  depozyt  etapami,  od  razu  zawijając
bandażem odkryte fragmenty. W ten sposób owijamy bandażem
całe  naczynie  przyjmując  kierunek  z  góry  na  dół  (ryć.  2.1).
Koniec bandaża przyklejamy plastrem lub przypinamy agrafką
czy  szpilką.  Bandaż  zapewnia  zabezpieczenie  w  miarę
elastyczne i - co jest bardzo ważne - nie wchodzi w reakcje

RYĆ. 2.1. WYDOBYWANIE CERAMIKI - ZABEZPIECZANIE BANDAŻEM (RYS- W. MATUSZEWSKA-
KOLOWA)

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

z ochranianą powierzchnią. Poza tym w pracowni konserwacji
jest łatwy do usunięcia, po prostu wystarczy go odwinąć.

W celu lepszego przylegania do powierzchni depozytu

można  bandaż  nasączyć  woskiem,  oblać  gipsem  lub  pianką
poliuretanową.  Jest  to  już  jednak  bardziej  skomplikowany
zabieg.  Bandaż  nasączony  woskiem  należy  ogrzać  bezpo-
średnio  przed  owinięciem  nim  depozytu,  aby  roztopiony
wosk dokładniej spoił włókna bandaża i rozpadający się relikt.

Przedmioty lepiej zachowane i w miarę lekkie można

zabezpieczać  folią  aluminiową  lub  folią  spożywczą,  która
ma dużą łatwość przylegania do zabezpieczanych powierzchni.
Folia zwinięta na rolce ułatwia owijanie zabytku. Taką folię
można  wykorzystać  również  jako  izolator.  Jeśli  zdecydujemy
się  zastosować  wzmocnienia  w  postaci  bandaży  gipsowych,
gipsu,  pianki  poliuretanowej  lub  innych,  folia  zabezpieczy
przedmiot  przed  dodatkowym  zabrudzeniem  i  odizoluje  go
również  od  dodatkowych  szkodliwych  czynników
chemicznych.

W celu zamortyzowania wstrząsów występujących w czasie

podróży, przedmiot zabezpieczony osłoną przylegającą
umieszczamy w kartonie, którego dno jest wysypane pias-
kiem lub jest wyłożone woreczkami z piaskiem.

Metodą współdziałającą z osłonami wierzchnimi jest

konsolidacja.  Polega  ona  na  wzmocnieniu  środkami  chemicz-
nymi  obiektów  zabytkowych  znajdujących  się  w  zaawanso-
wanym  stadium  destrukcji  (por.  rozdz.  5).  Zabieg  ten  ma
umożliwić  wydobycie  depozytu  i  ma  zatrzymać  w  nim  wodę.
Jest  on  jednak  bardzo  skomplikowany  i  poprawne  jego
przeprowadzenie  wymaga  dużego  doświadczenia  i  wiedzy
chemicznej.  Należy  pamiętać,  że  wszystkie  substancje  uży-
wane do zabezpieczania zabytków powinny być:

• łatwe do usunięcia, tzn. proces musi być odwracalny,
• nie powinny pogłębiać destrukcji wydobytego przed-

miotu,

• powinny być bezpieczne.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Autorzy publikacji wydawanych na zachodzie Europy

polecają do zabiegu konsolidacji używania następujących
substancji:

1) dla zabytków mokrych:

• alkohol poliwinylowy (emulsja 10%-20% w wo-

dzie),

• polioctan winylu,
• emulsje akrylowe (roztwór 10%-20% w wodzie);

2) dla zabytków suchych:

• Paraloid B-72 10% w toluenie lub acetonie (cera-

mika),

• Paraloid B-72 2% w toluenie lub acetonie (tka-

nina),

• alkohol poliwinylowy 10% w toluenie lub ace-

tonie,

• 5% roztwór octanu winylu.

Podział konsolidujących środków chemicznych na stoso-

wane wobec zabytków „mokrych" i „suchych", w przypadku
depozytów wydobywanych z ziemi jest błędny, gdyż wszystkie
przedmioty wyciągane z warstw kulturowych są wilgotne i
musimy postępować z nimi jak z zabytkami mokrymi!

Środki konsolidujące można nanosić na obiekty przy

pomocy  pędzla  lub  strzykawki.  Trzeba  je  równomiernie
rozprowadzić  na  płaszczyźnie  i  poczekać  aż  odparują  roz-
puszczalniki.  Można  dodatkowo  wzmacniać  powierzchnie
przyklejając do niej cienką bawełnianą tkaninę. Polecane są
następujące środki chemiczne:

•  Paraloid B- 67 w alkoholu,
•  alkohol poliwinylowy w etanolu,
•  Paraloid B-72 w toluenie lub ksylenie.

Przedstawiona metoda konsolidacji jest - o czym już

wspomniano  wyżej  -  skomplikowanym  sposobem  zabezpie-
czania  przedmiotów  zabytkowych.  Aby  właściwie  przepro-
wadzić  cały  zabieg  potrzebne  są  umiejętności  zdobywane
przez lata pracy w zawodzie konserwatora. Dlatego też

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

metoda ta nie jest polecana do powszechnego stosowania

przez  archeologów.  Źle  przeprowadzona  konsolidacja  i  spoino-
wanie  z  materiałem  wzmacniającym  może  tylko  pogłębić
destrukcję  zabytku.  Poza  tym  należy  odwoływać  się  do  tego
sposobu  naprawdę  w  krytycznych  sytuacjach,  wówczas  gdy
żadna  znana  metoda  nie  umożliwi  bezpiecznego  wydobycia
depozytu  z  ziemi,  a  każde  jego  poruszenie  grozi  rozpadnię-
ciem  się.  Musimy  pamiętać,  że  substancje  naniesione  na
obiekt  będzie  trzeba  później  w  pracowni  konserwacji  usunąć.
Nawet  jeżeli  użyjemy  do  konsolidacji  środka  „przyjaznego",

bezpiecznego  dla  depozytu,  scali  on  wraz  z  rozpadającą  się
powierzchnią wszystkie znajdujące się na niej zanieczyszczenia,
przez  co  proces  konserwatorski  zostanie  dodatkowo
wydłużony  o  czas  potrzebny  na  bardziej  pracochłonne  oczysz-
czanie.  Nie  wszystkie  jednak  zabytki  są  w  stanie  przetrzymać
takie  zabiegi.  Przy  tkaninach  wyciąganych  z  krypt  grobowych,
gdzie  włókna  są  bardzo  kruche,  posłużenie  się  konsolidacją
może  uniemożliwić  przeprowadzenie  właściwej  i  pełnej
konserwacji. Nałożenie na delikatną i  bardzo  wrażliwą  tkaninę
środka  scalającego  może  być  nieodwracalne,  gdyż  każda
próba jego usunięcia doprowadzić może do rozpadnięcia się
zabytku.  Tkanina,  która  przed  zabiegiem  konsolidacji

znajdowała  się  w  bardzo  złym  stanie,  poddana  zostanie  je-
dynie  konserwacji  „zachowawczej",  tzn.  środek  scalający  nie
będzie  usuwany,  a  zabytek  zostanie  tylko  zabezpieczony
przed rozwojem grzybów i bakterii. Jeśli istnieją jednak inne,
mniej  ingerencyjne  metody,  należy  bezwzględnie  je
wybierać,  a  do  konsolidacji  odwoływać  się  naprawdę  jedynie
w ostateczności, prosząc o pomoc konserwatora.

Gdy nie dysponujemy dodatkowym sprzętem, nie mamy

również  doświadczenia  w  używaniu  osłon  wierzchnich  przy-
legających,  a  przed  nami  staje  zadanie  wydobycia  reliktu  o
dużej  powierzchni,  wówczas  można  posłużyć  się  osłoną
płaską,  spodnią.  Stosowanie  jej  jest  dużo  łatwiejsze.  Pod
osłabiony  przedmiot  wsuwamy  cienką  deskę,  sklejkę  lub
płytę  z  pleksiglasu,  która  umożliwi  jednoczesne  podniesienie
całego dużego przedmiotu. Szczególne zastosowanie metoda

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

ta znajduje w trakcie eksplorowania krypt, podnoszenia i

transportowania tkanin. Tak wydobyte relikty osłaniamy od
góry folią. Starajmy się jednak tak przygotować płytę, która
przejmie  funkcję  nośną,  aby  folia  osłaniająca  zabytek
bezpośrednio  go  nie  dotykała.  Najwłaściwsze  wydaje  się
zamontowanie  20-centymetrowych  wsporników  umiejsco-
wionych  wzdłuż  dłuższych  krawędzi  podkładki.  Dzięki  nim
folia  stworzy  rodzaj  namiotu  klimatyzacyjnego  utrzymującego
wilgotność,  co  zapobiegnie  nadmiernemu  wysuszeniu  przed-
miotu.  Zabytek  zapakowany  w  ten  sposób,  ostrożnie  przeno-
simy  i  -  w  celu  bezpieczniejszego  przetransportowania  do
pracowni  -  umieszczamy  dodatkowo  w  kartonie.  Powinniśmy

jeszcze zadbać o to, aby w czasie podróży pakunek nie
przesuwał się.

Metoda ta nie jest skomplikowana, a mimo to bardzo

rzadko  znajduje  zastosowanie  w  trakcie  prac  wykopalis-
kowych.  Badacze  zbyt  lekkomyślnie  podchodzą  do  wydoby-
wanych  przedmiotów.  Radość  z  odkrytego  znaleziska  nie-
jednokrotnie  przesłania  racjonalną  ocenę  zastanej  sytuacji.
Kierując  się  emocjami  lekceważymy  podstawowe  zasady
obchodzenia się z reliktami. Zapominamy o użyciu osłon i
chwytamy znaleziony przedmiot w ręce nie zważając na to,
że  nasze  nierozważne  postępowanie  właśnie  pogłębiło
destrukcję  znaleziska.  Najbardziej  narażone  na  bezpośredni
kontakt  są  tkaniny,  które  w  wyniku  przesuszenia  włókien
kruszą się przy każdym dotknięciu.

Najprostszą osłonę przestrzenną stanowi ziemia ota-

czająca  depozyt.  Wokół  miejsca,  w  którym  zalega  zabytek
wykonujemy  obrys  szpachelką  lub  drewnianą  łopatką.
Wkopując  ją  lekko  zaznaczymy  obszar  ziemi,  który  będziemy
chcieli  wydobyć  wraz  z  depozytem  (ryć.  2,2).  Wykonując
powyższy  zabieg  musimy  pamiętać,  aby  osłona  z  otaczającej
przedmiot ziemi była wystarczająca. Poważnie komplikuje to
zadanie  trudność  jednoznacznego  określenia  granic
obszaru  zalegania  depozytów.  Błędna  identyfikacja  może
doprowadzić do uszkodzeń mechanicznych. Jeśli zniszczony

RYĆ. 2.2. WYDOBYWANIE CERAMIKI Z BRYŁĄ ZIEMI (RYS. W. MATUSZEWSKA-KOLOWA)

przedmiot zalega na terenie piaszczystym, przesychający piasek
utrudnia  jego  wydobycie. W  celu  ograniczenia  osypywania  się
piasku,  obszar  wokół  przedmiotu  należy  zrosić  wodą.
Wydobyty depozyt wraz z dużym blokiem ziemi umieszczamy w
sztywnym  pudełku,  które  można  dodatkowo  owinąć  folią.
Spowolni  ona  proces  przesychania  zabytku.  Tak  zapakowany
przedmiot  w  miarę  możliwości  jak  najszybciej  dostarczamy
do pracowni konserwacji (por. rozdz. 5).

Bardziej skomplikowane jest stosowanie kołnierza gipso-

wego,  który  też  zaliczany  jest  do  osłon  przestrzennych.
Wokół  przedmiotu  zabytkowego  wykonujemy  rowek,  do
którego  wlewać  będziemy  gips.  Musimy  jednak  pamiętać,
aby  pozostawić  odpowiednio  grubą  warstwę  ziemi  jako
barierę  zabezpieczającą  przedmiot  przed  działaniem  gipsu.
Rowek  wykonujemy  równolegle  do  krawędzi  zdeponowa-
nego  zabytku,  a  w  końcowym  etapie  podkopujemy  się  pod
przedmiot  tak,  że  zostaje  on  prawie  podcięty.  Gips,  który
wlewamy, nie może być zbyt płynny, ponieważ wsiąknie w
podłoże zanim zdąży stwardnieć. Zamiast gipsu do wykonania
kołnierza  zabezpieczającego  używa  się  również  pianki
poliuretanowej.  Doskonale  osłania  ona  zabytki,  lecz  jest  to
materiał stosunkowo drogi.

Aby jednak wybrana przez nas osłona nie uszkodziła

zabytku, musimy pamiętać o stworzeniu odpowiedniej war-
stwy izolacyjnej. Będzie ona oddzielać powierzchnie depo-

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

żytu  od  materiału  tworzącego  osłonę.  W  zależności  od  stanu
zachowania  zabytków  i  od  rodzaju  środowiska  w  jakim  one
zalegają,  wyróżnić  można  następujące  najczęściej  używane
warstwy izolacyjne:

• Kilkucentymetrowa warstwa ziemi jest najprostszym i

najczęściej stosowanym sposobem zabezpieczania
powierzchni obiektów.

• Folia spożywcza dokładnie przylega do zabytków bardzo

wilgotnych.  Gdy  owijamy  jednak  depozyty  bardziej
suche,  jej  wysokie  właściwości  przylegające  znacznie
maleją,  w  wyniku  czego  zmniejsza  się  jej  przydatność
jako materiału antyadhezyjnego.

• Łatwą w użyciu warstwę barierową można utworzyć z

papieru,  gazy  czy  kawałka  bawełnianej  tkaniny.
Materiały  te  dają  się  łatwo  modelować  na  powierzchni
przedmiotów,  dzięki  czemu  można  nimi  dokładnie  je
owinąć.  Papier  stanie  się  bardziej  plastyczny,  gdy  przed
zabiegiem lekko go zmoczymy.

• Również folia aluminiowa stanowić może doskonałą

barierę izolacyjną. Uważać jednak trzeba, aby w trakcie
owijania depozytu jej nie rozedrzeć. Folia jest szczególnie
narażona na rozdarcia w miejscach, w których przylega
do

ostrych

krawędzi

przedmiotów.

celu

zapobiegnięcia  uszkodzeniom  folii,  należy  pod  krawę-
dzie  lub  pod  ostre  brzegi  zabytków  podłożyć  kawałek
tkaniny,  gazy,  lub  przyłożyć  złożone,  lekko  zwilżone
gazety.  Dopiero  po  takim  zabezpieczeniu  możemy  być
pewni, że aluminiowa folia się nie rozedrze.

2.3.2. Oznakowywanie zabytków

Każdy przedmiot wydobyty z warstwy kulturowej należy

opisać. Informacje umieszcza się na małych papierowych
karteczkach zwanych metryczkami. Zazwyczaj wkładane są
one razem z zabytkami do torebek. Wilgoć utrzymywana w
torebkach foliowych rozkłada papier, w wyniku czego

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

już  po  kilku  dniach  metryczki  są  nieczytelne,  a  informacje
na  nich  zapisane  najczęściej  są  nie  do  odtworzenia.  W  pra-
cowni  konserwatorskiej  znajdowane  są  tylko  szczątki  tego
nieczytelnego już dokumentu. Można jednak w prosty sposób
zapobiec  takiej  sytuacji.  Wystarczy  metryczkę  włożyć  do
osobnego małego woreczka. Najwygodniejsze do tego celu są
tzw.  woreczki  strunowe,  gdyż  można  je  szczelnie  zamknąć.
Zapewnią  one  wystarczającą  ochronę  dla  metryczki  i  infor-
macji na niej zapisanych.

Oprócz danych dotyczących lokalizacji znaleziska, które

są  umieszczane  zwyczajowo  przez  archeologów,  należy  podać
dokładną  datę  wydobycia  zabytku,  określić  środowisko,  w
którym  przedmiot  został  znaleziony,  podać  informację  o
wykonanej  dokumentacji  rysunkowej  i  fotograficznej  oraz
opisać  warunki  przechowywania  przed  dostarczeniem  za-
bytku do pracowni. Do wypisywania metryczek najlepiej

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

użyć wodoodpornych pisaków, miękkich ołówków, ewen-

tualnie długopisów. Metryczka powinna być czytelna, najlepiej
wypełnić ją pismem technicznym. Dodatkowo należy opisać
kartony oznaczając ich górę i dół oraz umieszczając na
wierzchu informacje o zawartości.

Materiały organiczne pakowane są zawsze w worki

polietylenowe,  dlatego  też  opisywanie  ich  na  zewnątrz  pisa-
kami  wodoodpornymi  jest  najbezpieczniejszym  i  najszyb-
szym  dostarczeniem  informacji  o  zabytku  konserwatorowi
(ryć. 2.3).

2.3-3- Pakowanie depozytów

Wydobycie przedmiotu suchego w klimacie umiarko-

wanym  jest  prawie  niemożliwe  ze  względu  na  występowanie
dużej  ilości  opadów.  Prawdopodobieństwo  wydobycia  su-
chych  przedmiotów  zwiększy  się,  gdy  wykopaliska  będą
prowadzone  podczas  upalnego  lata,  w  czasie  którego  wystąpi
długotrwały  okres  suszy,  a  zabytki  zalegać  będą  w  piaskach.
Dla  depozytów  bezpieczniej  będzie  jednak  jeżeli  wstępnie
założymy,  że  wszystkie  przedmioty  pozyskane  z  warstw  kultu-
rowych są wilgotne i zabezpieczać je będziemy tak jak zabytki
mokre. Najważniejszym problemem po wydobyciu przedmiotów
zabytkowych  z  ziemi  jest  utrzymanie  w  nich  wilgoci.  W
materiałach  pochodzenia  organicznego  właśnie  woda
utrzymuje  kształt  komórek,  dzięki  czemu  przedmioty  nie
tracą formy. Po odparowaniu wody komórki drewna zapadają
się,  zabytki  kurczą  się  i  skręcają  wokół  własnej  osi.  Gdy
skurcz wywołany gwałtownym odparowaniem będzie bardzo
silny,  wówczas  może  on  doprowadzić  do  całkowitego
rozpadnięcia  się  przedmiotów.  Aby  uniemożliwić  swobodne
odparowywanie  wody  należy  depozyty  pakować  do  grubych
worków  foliowych.  Najlepsze  są  do  tego  celu  ponownie
worki strunowe, gdyż występują one  w różnych formatach  i
są wystarczająco wytrzymałe. Musimy pamiętać o tym, aby

RYĆ. 2.3. OZNAKOWYWANIE WORKÓW FOLIOWYCH (RYS. W. MATUSZEWSKA-KOLOWA)

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

każdy  wydobyty  przedmiot  był  osobno  zapakowany.  Nie
wolno  pakować  razem  zabytków  wykonanych  z  rożnych
materiałów, gdyż w czasie transportu będą one ocierać się o
siebie,  co  może  jeszcze  bardziej  uszkodzić  ich  powierzchnie.
Może  się  jednak  zdarzyć,  że  zostanie  odnalezionych  w
skupisku  kilka  przedmiotów,  które  w  wyniku  korozji  lub  na
skutek  zaawansowanych  procesów  gnilnych  będą  z  sobą
silnie  scalone.  Wówczas  nie  należy  ich  na  siłę  rozdzielać,
lecz  wystarczy  całe  znalezisko  zapakować  w  kilka  worków
oraz  sztywny  karton  i  jak  najszybciej  dostarczyć  do  pracowni
konserwacji.

Wydobytych przedmiotów nie należy bez nadzoru

konserwatorskiego  myć  ani  oczyszczać.  Zdarza  się  jednak
często,  że  archeolodzy  sami  dokonują  takich  zabiegów.  W
przypadku  dobrze  zachowanych  zabytków,  posiadających
zwartą  konstrukcję,  zabieg  ten  nie  wyrządzi  aż  tak  wielu  szkód.
Jeśli  natomiast  przystąpimy  samodzielnie  do  oczyszczania
depozytów,  których  powierzchnia  rozwarstwia  się  lub  kon-
strukcja  jest  rozczłonkowana  (np.  obuwie  skórzane)  wówczas
doprowadzić  możemy  do  pogłębienia  ich  destrukcji  lub
zagubienia kolejnych fragmentów. Absolutnie nie wolno  na
wykopaliskach myć i oczyszczać tkanin, gdyż ich kondycja jest
zbyt  osłabiona  i  każde  nawet  najdelikatniejsze  działanie
doprowadzi  do  katastrofy.  Okazać  się  może,  że  po  takim  nie-
przemyślanym  działaniu  wyciągniemy  z  wody  tylko  rozkru-
szone  fragmenty  odzieży  lub  pojedyncze  włókna.  Dlatego
rola archeologa na wykopaliskach powinna ograniczyć się w
wielu  przypadkach  jedynie  do  szczelnego  zapakowania
zabytków  w  worki  foliowe,  zadokumentowania  ich  oraz  do
przygotowania ich do transportu.

Przed włożeniem do worków, przedmioty zabytkowe

można  dodatkowo  owinąć  wilgotnymi  gazetami,  gazą  lub
mokrą  tkaniną.  Materiały  te  będą  dodatkowym  źródłem  wil-
goci.  Używana  dość  często  lignina  nie  jest  tu  jednak  pole-
cana  ze  względu  na  zbyt  dużą  zdolność  do  rozwarstwiania
się oraz ze względu na zbyt silne przyleganie do powierzchni

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

przedmiotów. Wymienione powyżej właściwości ligniny
utrudniają późniejsze oczyszczanie zabytków, przez co wy-
dłuża się cały proces konserwatorski.

Gdy jednak w wyniku naszego zaniedbania dojdzie do

przesuszenia  zabytkowych  przedmiotów  wykonanych  z
materiałów pochodzenia organicznego, to przed zapakowaniem
należałoby zrosić je wodą. Bardzo istotne znaczenie  zabieg
ten ma zwłaszcza dla przesuszonych tkanin, których sztywne i
kruche  włókna  uniemożliwiają  bezpieczne  zapakowanie  i
transportowanie. Nie należy suchych tkanin zginać i składać,
gdyż wzdłuż zagięć materiał może popękać.

Utrzymanie wilgoci jest nie tylko bardzo ważne dla

skóry, drewna, czy tkanin; ma również bardzo istotne znaczenie
dla  stanu  zachowania  ceramiki,  metalu  czy  papieru.  Na
wykopaliskach  zdarza  się  często,  że  archeolodzy  zbyt  mało
uwagi  poświęcają  wydobywanym  fragmentom  ceramiki.  Na
wykopie  wydobyte  fragmenty  odkładają  do  otwartej  kuwety,
skrzynki  lub  innego  pojemnika  pozwalając,  aby  pod  wpły-
wem  promieni  słonecznych  i  wiatru  ich  powierzchnia
swobodnie przesychała. Gwałtowna utrata wilgoci prowadzi do
rozwarstwiania  masy  ceramicznej,  która  kruszy  się  i  odpada.
Takie zniszczenia utrudniają konserwację ceramiki.  Bardzo
trudne,  wręcz niemożliwe staje się wyklejanie całych  naczyń.
Zacierają  się  przełomy,  zanika  ornament,  ceramika  traci
swoje charakterystyczne cechy technologiczne.

Podobnie dzieje się z zabytkami metalowymi (zob,

rozdz.  3)-  Przeważnie  są  one  bardzo  skorodowane  i  często
nie  posiadają  już  rdzenia  metalowego.  Ich  kształt  utrzymuje
się  tylko  dzięki  scalonym  produktom  korozji.  Najczęściej
depozyty  metalowe  są  pakowane  do  papierowych  kopert.
Niestety  papier  nie  utrzymuje  wilgoci,  na  skutek  czego  zabytki
przesychają.  Produkty  korozji  rozwarstwiają  się  i  rozpadają.
Prawdą  jest,  że  tak  zniszczone  przedmioty  można  byłoby
jedynie  zabezpieczyć  przyjmując  metodę  konserwacji
zachowawczej, tzn. stosując konsolidację powierzchni. Zabieg

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

ten  może  przedłużyć  istnienie  rozpadającego  się  depozytu,
ale  musi  on  w  nienaruszonym  stanie  dotrzeć  do  pracowni.
Najczęściej  jednak  do  pracowni  docierają  zabytki  w  koper-

tach.  Są  przesuszone  i  rozwarstwione.  Niejednokrotnie
zdarza  się,  że  w  kopercie  konserwator  znajduje  jedynie  bez-
wartościowe  sproszkowane  produkty  korozji,  które  kiedyś
stanowiły część jakiegoś metalowego przedmiotu.

Archeolodzy często pakują przedmioty wykonane z ma-

teriałów pochodzenia organicznego do worków foliowych, w
których znajduje się woda, lub do pojemników z wodą.  W
ten  sposób  rzeczywiście  najlepiej  zapewnia  się  potrzebną
wilgoć  zabytkom.  Zaleca  się  jednak,  aby  metoda  ta  była  je-
dynie  stosowana  do  zabezpieczania  zabytków  „stacjonarnie",
wówczas gdy nie możemy od razu ich przekazać do pracowni
konserwacji i istnieje zagrożenie, że z  powodu zbyt  długiego
oczekiwania  na  transport  przedmioty  ulegną  przesuszeniu.
Przedmiotów  zanurzonych  w  wodzie  nie  powinno  się  bo-
wiem  transportować,  gdyż  w  czasie  podróży  depozyty  będą
narażone  na  przesuwanie  się  wraz  z  przelewającą  się  wodą.
Podczas  ruszania,  zwalniania  i  hamowania  pojazdu,  przed-
mioty będą uderzać o krawędzie pojemnika,  w którym zostaną
zanurzone,  w  wyniku  czego  osłabiona  powierzchnia  de-
pozytów jeszcze bardziej pogłębi swoją destrukcję. Aby uniknąć
właśnie  takich  dodatkowych  zniszczeń  na  czas  podróży
zabytki należy wydobyć z wody i zapakować w kilka worków
foliowych.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

tualnej  rekonstrukcji.  Zabytki  organiczne,  które  muszą  być
narysowane  i  sfotografowane  in  situ,  nie  mogą  być  narażone
na  bezpośrednie  działanie  czynników  atmosferycznych,
dlatego  też  należy  je  bardzo  dokładnie  zabezpieczyć  przed
utratą  wilgoci.  W  trakcie  wykonywania  dokumentacji  rysun-
kowej  w  bazie  ekspedycji,  przedmioty  nakrywamy  mokrymi
kawałkami tkanin. Przedmiot dokumentuje się rysując go na
papierze  milimetrowym  i  zaznaczając  na  rysunku  skalę.
Oprócz  rysunków  technicznych  na  papierze  milimetrowym
wykonujemy  dla  potrzeb  konserwatorskich  obrysy  na  kalkach
technicznych  w  skali  1:1  (ryć.  2.4),  zaznaczając  wszelkie
uszkodzenia i pęknięcia z każdej strony obiektu. Kalki wraz z
zabytkami dostarczamy do laboratorium.

2.4. Dokumentacja znalezisk

2.4.1. Dokumentacja rysunkowa zabytków
ruchomych

Oprócz zabezpieczania wydobytych znalezisk, bardzo

istotne jest ich natychmiastowe dokumentowanie po odsło-
nięciu lub wydobyciu. Dokumentacja stanu zabytku ma zasad-
nicze znaczenie dla jego późniejszej konserwacji i ewen-

RYĆ. 2.4. OBRYSY ZABYTKÓW NA KALKACH TECHNICZNYCH W SKALI 1:1 (RYS. W. MATUSZEWSKA-
KOLOWA)

Jeśli przedmiot został wydobyty wraz z blokiem ziemi,

nie ma możliwości wykonania dokumentacji rysunkowej w
terenie. Zostanie ona wykonana przez konserwatora zabytków
po dostarczeniu zabytku do pracowni.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

2.4.2. Fotograficzna dokumentacja zabytków
ruchomych

Zabytki o szczególnym znaczeniu powinny być doku-

mentowane fotograficznie in situ w kontekście warstwy, w

której  zalegają.  Wskazane  jest  również  fotograficzne  doku-
mentowanie  poszczególnych  etapów  wydobywania  przed-
miotu  (tu  niezwykle  przydatny  jest  aparat  fotograficzny  typu
Polaroid). Wykonując zdjęcia m situ nie możemy zapomnieć o
umieszczeniu skali i zaznaczeniu kierunku północnego.

Zdjęcia dokumentacyjne wykonujemy po dostarczeniu

znaleziska do bazy.

Podstawowym sprzętem potrzebnym do wykonania

zdjęcia dokumentacyjnego, oprócz aparatu fotograficznego z
wymiennymi obiektywami, światłomierza, o ile nie jest on już
na  stałe  wmontowany  w  aparacie  i  statywu,  jest  właściwie
dobrane  tło  i  skala.  Do  celów  dokumentacyjnych  najlepsze
są  statywy  wysokie  i  lekkie,  a  zarazem  stabilne  z  ruchomą
głowicą  i  poziomicą  ułatwiającą  jego  poprawne  rozstawienie.
Sprawdzają  się  one  zarówno  w  czasie  wykonywania  zdjęć
w plenerze, na wykopie, jak i w studio.

Małe studio możemy zaaranżować na stole okrywając

go  gładkim,  białym  płótnem,  choć  jeszcze  wygodniejszy
wydaje  się  być  karton.  Tło  zaczepiamy  tak,  aby  łagodnym
łukiem  spływało  ze  ściany  lub  ze  statywu  mocującego  na
stół,  na  którym  ustawiać  będziemy  fotografowany  przedmiot.
Jeśli  nie  dysponujemy  odpowiednimi  lampami,  którymi
można  byłoby  prawidłowo  i  wystarczająco  oświetlić  foto-
grafowany  przedmiot,  należy  wykorzystać  światło  dzienne,

rozstawiając  stół  na  dworze  w  dobrze  oświetlonym  miejscu.
Możemy  wówczas  obserwować  padające  światło  i  mamy
możliwość  korygowania  powstałego  cienia,  między  innymi
przez  zmianę  ustawienia  stołu  i  zmianę  pozycji  fotografo-
wanego przedmiotu. Do rozpraszania światła używa się ekranu z
białego płótna lub kartonu.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Aby wykonać poprawne zdjęcie dokumentacyjne musimy

fotografowany zabytek ułożyć na stole we właściwej dla jego
formy  i  kształtu  pozycji:  wertykalnej  bądź  horyzontalnej.  W
czasie  kadrowania  staramy  się  tak  ustawić  odległości  na
obiektywie,  aby  dokumentowany  przedmiot  znajdował  się
w  centralnym  punkcie  obrazu  widzianego  przez  wziernik.
Możemy  wykonać  kilka  ujęć  jednego  przedmiotu  w  zależ-
ności  od  tego,  na  jakie  elementy  chcemy  zwrócić  uwagę.
Konieczne jest jednak całościowe objęcie przedmiotu wraz ze
skalą  umieszczoną  w  dolnym  rogu  obrazu.  Musimy
pamiętać,  że  posługując  się  fotografią  pionową,  ustawiając
obiektyw aparatu prostopadle do odwzorowywanej płaszczyzny
obraz  spłaszczamy,  natomiast  wykonując  zdjęcie  ukośne,
całość  uplastyczniamy.  Dzięki  grze  światła  szczegóły  znajdu-
jące  się  na  powierzchni  dokumentowanego  zabytku,  takie
jak  ornament,  faktura  czy  ślady  użytkowania,  stają  się  bardziej
widoczne.

Fotografując zabytek ruchomy pamiętajmy o tym, aby

tylko on, znajdując się w centralnym punkcie obrazu, skupiał
całą  uwagę  ukazując  wielość  szczegółów.  Niedopuszczalne
jest  fotografowanie  przedmiotów  zabytkowych,  gdy  są  one
trzymane przez kogoś w dłoniach na tle torsu. Tak wykonane
ujęcie  nie  ma  żadnej  wartości  dokumentacyjnej.  W  trakcie
wieloletniej  praktyki  archeologicznej  i  konserwatorskiej
wielokrotnie  spotykano  się  z  tym  błędnym  sposobem  doku-
mentowania fotograficznego.

Wszystkie zabiegi związane z dokumentowaniem zabyt-

ków ruchomych powinny przebiegać bardzo szybko i sprawnie.
Zanim wydobędziemy zabytek z zabezpieczającego go worka
foliowego,  musimy  przygotować  i  rozstawić  cały  sprzęt
(zamontować  film,  przymocować  aparat  do  statywu,  ustawić
światło  i  zaaranżować  tło).  Powinniśmy  dołożyć  wszelkich
starań,  aby  czas  pozostawania  zabytku  bez  zabezpieczenia
był  jak  najkrótszy,  gdyż  światło  słoneczne  i  halogenowe  oraz
powietrze  i  inne  czynniki  atmosferyczne  pogarszają  kondycję
zabytków. Postarajmy się również, aby wyjmowanie zabytków

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

z worków ograniczyć do minimum i aby nawet w trakcie
wykonywania zdjęć zachować ostrożność, zakładając na dłonie
jednorazowe rękawiczki. Uważajmy, aby każdy kontakt z
zabytkami wydobytymi z ziemi był dla nas bezpieczny.

2.5. Przechowywanie zabytków w trakcie
trwania wykopalisk

Wydobyte i zapakowane bezpośrednio na wykopie

zabytki powinny jak najszybciej zostać dostarczone do
pracowni konserwacji. Jeśli szybkie przetransportowanie ich

jest  niemożliwe,  wówczas  musimy  dostarczyć  je  do  bazy
ekspedycji  i  tam  stworzyć  im  odpowiednie  warunki  przecho-
wywania.  Na  terenie  bazy  wykopaliskowej  trzeba  wyznaczyć
jedno  pomieszczenie,  w  którym  będą  składowane  znaleziska.
Przy  wyborze  miejsca  składania  zabytków  powinniśmy  kiero-
wać się następującymi warunkami:

• miejsce powinno być jasne,

• zabytki nie mogą być narażone na bezpośrednie działanie

promieni słonecznych,

• pomieszczenie musi być dobrze wietrzone.

Po dostarczeniu depozytów do bazy wszystkie czynności

związane  ze  wstępnym  opracowywaniem  i  dokumentowa-
niem zabytków powinny odbywać się właśnie w pomieszczeniu
spełniającym  powyższe  warunki.  Musi  w  nim  znajdować  się
stół,  na  który  wykładać  będziemy  inwentaryzowane  zabytki.

Każdy  zabytek  wydzielony  musi  mieć  nadany  numer
inwentarzowy,  pod  którym  zostanie  zapisany  w  specjalnie
założonej  księdze  inwentarzowej.  Dokumentację  powinny
uzupełniać  karty  zabytków  wydzielonych,  na  których  znajdą
się następujące informacje:

• dokładny opis zabytku wraz z jego wymiarami,

• opis okoliczności odnalezienia,

• sposób wydobycia,

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

• miejsce wydobycia,

• rysunek uzupełniony zdjęciem,

• uwagi dotyczące konserwacyjnych zabiegów wstępnych.

Starajmy się, aby każdy opis był jak najbardziej dokładny i

obiektywny,  gdyż  dopiero  wówczas  informacje  zawarte  na
karcie  będą  prawdziwe  i  rzeczowe.  Nie  zapominajmy  o  tym,
że  w  czasie  wykonywania  dokumentacji  depozyty  muszą  być
chronione przed utratą wilgoci.

2.6. Wymogi bezpieczeństwa zdrowotnego
przy pracy z zabytkami archeologicznymi

Podczas pracy z zabytkami musimy pamiętać o zacho-

waniu  dużej  ostrożności.  Każdy  wydobyty  z  ziemi  przedmiot
stanowi  potencjalne  zagrożenie  dla  zdrowia  człowieka.
Rzadko  jednak  archeolodzy  zdają  sobie  z  tego  sprawę.  Na
powierzchni depozytów niejednokrotnie znajdują się kolonie
grzybów i bakterii, które mogą atakować organizm człowieka.
Skażenie  mikrobiologiczne  jest  wielkim,  choć  ciągle
niedocenianym niebezpieczeństwem.

Każda osoba podejmująca prace na wykopaliskach po-

winna przejść szczepienia przeciw tężcowi, gdyż stanowi on
najpowszechniejsze zagrożenie dla ludzi biorących udział w
eksploracji.

W celu zachowania bezpieczeństwa należy prze-

strzegać kilku zasad:

• przyjąć ochronne szczepienie przeciw tężcowi,

• z otwartym skaleczeniem nie przebywać na wykopie,

poczekać aż rana się zabliźni,

• zawsze w trakcie wydobywania zabytków ręce powinny

być ochraniane rękawiczkami jednorazowymi,

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

• w trakcie otwierania krypt grobowych, eksploracji

cmentarzysk, dołów kloacznych, czy w czasie ekshumacji,
na ręce zakładamy rękawiczki, na twarz zaś ubieramy
specjalne maseczki,

• w trakcie robienia zdjęć, rysowania lub pakowania

znalezisk zawsze musimy ochraniać ręce rękawiczkami,

• nie wolno spożywać posiłków na wykopie ani w są-

siedztwie zabytków,

• nie wolno lekceważyć zagrożenia mikrobiologicznego,
• należy przestrzegać podstawowych zasad higieny.

2.7. Środki do dezynfekcji

Sprawą dyskusyjną jest używanie w terenie przez

archeologów  środków  dezynfekujących  do  zabezpieczania
obiektów  przed  intensywnym  rozwojem  mikroorganizmów.
Wynika  to  z  braku  elementarnej  wiedzy  na  temat  drobno-
ustrojów  i  biobójczego  działania  środków  dezynfekujących
oraz  ubocznego  wpływu  ich  na  obiekty  zabytkowe.  W  wielu
przypadkach  stosując  nieodpowiednie  fungicydy  można
doprowadzić do zniszczenia obiektu.

W literaturze poleca się różne środki dezynfekujące

(Sterinol,  Aseptina,  boraks,  tymol,  Incidur  i  in.),  które  w
krótkim czasie tracą swoje właściwości toksyczne (3-4 dni).
Drobnoustroje  uodporniają  się,  usuwają  z  roztworu
czynniki  trujące  i  regenerują  swoje  zdolności  do  ponownego
rozkwitu.  Pojawienie  się  na  powierzchni  wody  bialosiwej
powłoki  lub  przezroczystej,  śliskiej  warstwy  o  konsystencji
galaretki  sygnalizuje  działalność  drobnoustrojów.  Najprost-
szym  sposobem  powstrzymywania  ich  intensywnego  wzrostu
jest częsta wymiana kąpieli wodnych lub przechowywanie w
workach  foliowych  w  obniżonej  temperaturze  (4-10°C)  i
szybkie dostarczenie do pracowni konserwacji.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Jeśli zostanie podjęta decyzja o używaniu środków

dezynfekujących w terenie, to należy pamiętać, iż środek
dezynfekujący dodajemy zawsze do czystej wody.

2.8. Transportowanie zabytków

W miarę możliwości powinniśmy postarać się, aby znale-

ziska jak najszybciej trafiły do pracowni konserwacji. Właściwe
przygotowanie  wydobytych  zabytków  do  transportu  ma
istotne  znaczenie  dla  stanu  ich  zachowania.  Problem  ten
jednak  jest  przez  archeologów  bardzo  często  lekceważony.
Pozyskane  przedmioty  zapakowane  jedynie  w  worki  lub
koperty,  niejednokrotnie  przewożone  są  bez  żadnych  osłon.
Zabytki  bez  dodatkowego  zabezpieczenia  podczas  jazdy
przesuwają  się  po  całym  bagażniku  samochodu.  W  czasie
ruszania  i  hamowania  z  dużą  siłą  uderzają  o  jego  ścianki.
Odporność  przedmiotów  zabytkowych  na  czynniki  fizyczne
jest  znacznie  osłabiona,  dlatego  każde  uderzenie  o  ściankę
pogłębia ich destrukcję.

W trakcie pakowania zabytków do samochodu, powin-

niśmy  starać  się  je  unieruchomić,  tak  aby  w  czasie  jazdy  nie
przesuwały  się.  Najlepsze  do  tego  celu  będą  różnej  wielkości
kartony.  Zwróćmy  uwagę,  aby  w  miarę  możliwości  dopasować
wielkość  pudełka  do  rozmiarów  zabytków.  Jeśli  dysponować
będziemy  tylko  kartonami  znacznie  większymi  od  wkładanych
do  nich  depozytów,  wówczas  zapakowany  w  worki  zabytek
należy  położyć  na  dnie  kartonu  i  przykleić  do  niego  taśmą.
Nie  wolno  układać  zabytków  jeden  na  drugim.  Najlepiej
byłoby, aby każdy miał swoje pudełko. Gdy jest to niemożliwe,
do  osobnych  pudełek  należy  pakować  depozyty  większe  i
bardziej  zniszczone.  Mniejsze  i  znajdujące  się  w  lepszej
kondycji,  można  układać  w  kartonach  w  pozycji  pionowej
(ryć. 2.5), tak aby przedmioty owinięte workami nie dotykały
się  i  aby  również  nie  dotykały  dna  kartonu.  Najbezpieczniej
będzie, gdy worki przykleimy do ścianek pudełka. W ce-

RYĆ. 2.5. PAKOWANIE MAŁYCH OBIEKTÓW W KARTONIE (RYS. W. MATUSZEWSKA-KOLOWA)

lu  wypełnienia  przestrzeni,  między  zabytkami  użyć  można
złożoną  tkaninę,  pogniecione  gazety,  watę,  pakuły,  trociny,
gąbki,  trawę,  mech,  itd.  Zabezpieczą  one  przedmioty  przed
ocieraniem  się  o  siebie  i  doskonale  zamortyzują  wstrząsy
występujące  w czasie  jazdy.  Także piasek  wysypany  na  dnie
kartonu  bardzo  dobrze  spełni  rolę  amortyzatora.  Można
wsypywać  go  również  do  worków  i  wypełniać  nim  wolne
przestrzenie  między  zabytkami.  Przygotowując  worki  z  pias-
kiem  pamiętać  należy  jednak  o  tym,  żeby  nie  wypełniać  ich
po brzegi, gdyż wówczas będą one stanowiły bardzo twardą i
sztywną barierę. W takiej sytuacji nie spełnią należycie swojej
roli. Piasek powinien wypełniać worki w 2/3 objętości, tak aby
swobodnie  się  w  nich  przesypywał  i  łatwo  dawał  się
formować.

Przed zapakowaniem kartonu musimy pamiętać o tym,

aby wzmocnić jego dno. Najłatwiej będzie, jeżeli okleimy je

szeroką taśmą i usztywnimy fragmentem tektury. Zabieg ten
zapobiegnie rozpadnięciu się kartonu z zabytkami w momencie
jego podniesienia.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Do zabezpieczania depozytów na czas podróży wyko-

rzystać  można  również  drewniane  skrzynki,  wiklinowe  lub
plastykowe kosze, miski, wiadra i inne pojemniki. Dodatkowo
można  je  jeszcze  owinąć  workami.  W  samochodzie  należy
przestrzeń  bagażową  tak  wykorzystać,  aby  pojemniki  z  zabyt-
kami nie przesuwały się w czasie transportu.

Zalecenia konserwatorskie:

• nie wolno przewozić zabytków bez zabezpieczenia,

• nie należy przewozić depozytów zanurzonych w pojem-

nikach z wodą,

• zabytki zapakowane w worki trzeba umieścić w karto-

nach, koszach plastykowych, koszach wiklinowych, wia-
drach lub innych pojemnikach,

• przed włożeniem zabytków do kartonu należy wzmocnić

jego dno, podklejając je grubą taśmą przylepną,

• depozyty umieszczone w kartonach należy unieru-

chomić,

• w kartonie wolne przestrzenie między zabytkami trzeba

wypełnić gazą, gazetami, pociętymi tkaninami, watą,
ligniną, mchem, trawą lub gąbką,

• nie układać zabytków jeden na drugim,

• jeśli jest to możliwe, każdy depozyt, pakować do osob-

nego pudełka,

• zablokować kartony w bagażniku tak, aby w czasie jazdy

nie przesuwały się.

2.9. Przechowywanie zabytków po
zakończeniu wykopalisk

Najbezpieczniej byłoby dla zabytków, gdyby po wydobyciu

jak najszybciej trafiły do pracowni konserwacji. Jednak taka
idealna sytuacja zdarza się bardzo rzadko. Zazwyczaj
przedmioty zabytkowe do pracowni trafiają z dużym

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

opóźnieniem,  w  zawansowanym  stadium  destrukcji.  Musimy
pamiętać,  że  im  szybciej  dostarczymy  do  pracowni  depozyty,
tym  bardziej  zwiększymy  szansę  na  przeprowadzenie  konser-

wacji dającej zadawalające efekty. Dopóki zabytki nie trafią
do konserwatora, odpowiedzialność za ich przechowywanie
ponosi archeolog.

W rzeczywistości zaledwie niewielki procent zabytków

trafia  do  rąk  konserwatora.  Po  wykopaliskach  archeolodzy
zapominają o wydobytych zabytkach ruchomych, odkładając je
do  magazynów.  Przeważnie  miejsca  przechowywania
depozytów  nie  spełniają  żadnych  wymaganych  norm  konser-
watorskich.  Są  albo  zbyt  suche  albo  zbyt  zawilgocone.  Nie
mają należytej wentylacji. Zabezpieczenia, którymi jeszcze w

terenie  ochraniano  zabytki,  po  pewnym  czasie  przestają
działać,  w  wyniku  czego  porzucone  w  takich  miejscach  za-
bytki  systematycznie  pogłębiają  swoją  destrukcję.  Magazyny
muzealne  są  przepełnione  niezakonserwowanymi  zabytkami
ruchomymi.

Nie można polegać na zewnętrznym wyglądzie zabytków i

na  tej  podstawie  kwalifikować  je  do  konserwacji.  Pogląd
głoszący,  że  zabytki  dobrze  zachowane  nie  wymagają  konser-
wacji  jest  fałszywy!!!  Jeśli  opierając  się  na  ocenie  wyglądu
zewnętrznego  pozbawimy  zabytki  możliwości  konserwacji,
skażemy je na powolną destrukcję. Dopóki nie zabezpieczymy

depozytów, procesy niszczące będą w nich ciągle zachodzić, aż
do  momentu  kiedy  w  wyniku  ich  działania  rozsypią  się  i
przestaną  istnieć.  Nie  niszczmy  naszym  bezmyślnym
postępowaniem  zabytków  znajdujących  się  w  dobrym  stanie.
Ich  dobra  kondycja  ułatwi  konserwację  i  pozwoli  osiągnąć
lepsze  i  bardziej  satysfakcjonujące  efekty  konserwatorskie.
Trzeba przyjąć,  że  wszystkie zabytki  wydobyte z ziemi  muszą
zostać zabezpieczone, a już bezwzględnie problem ten dotyczy
zabytków  wykonanych  z  materiałów  pochodzenia  orga-
nicznego.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

Zabytków nie poddanych konserwacji i nie zdezynfeko-

wanych  pod  żadnym  pozorem  nie  wolno  wkładać  do  gablot
wystawienniczych  i  udostępniać  zwiedzającym.  Stanowią  one
zbyt  duże  zagrożenie  mikrobiologiczne  zarówno  dla  pracow-
ników  jednostek  muzealnych  jak  i  dla  osób  zwiedzających!!!
Nie  można  również  wystawiać  w  gablotach  w  jednym  po-
mieszczeniu  znalezisk,  które  poddano  konserwacji  razem  z
przedmiotami  zupełnie  niezabezpieczonymi.  Nieodkażone
depozyty  stanowić  będą  źródło  powtórnego  zakażenia  grzy-
bami  i  bakteriami.  Ten  problem  należy  również  rozważyć
przystępując do układania zabytków w magazynie.

Podstawowe zasady postępowania z zabytkami:

• w miarę możliwości jak najszybciej dostarczyć prawi-

dłowo zapakowane przedmioty do pracowni konser-
wacji,

• nie ulegać złudzeniu, że zabytek znajdujący się w do-

brym stanie nie wymaga konserwacji,

• należy przyjąć, że wszystkie przedmioty wydobywane z

ziemi trzeba poddać konserwacji,

• bezwzględnie zabezpieczenia wymagają przedmioty

wykonane z materiałów pochodzenia organicznego,

• wszystkie przedmioty pozyskiwane z ziemi stanowią

potencjalne zagrożenie dla organizmu człowieka,

• nie wolno udostępniać zwiedzającym niezabezpieczo-

nych obiektów,

• nie wolno w jednym pomieszczeniu magazynować

zabytków po konserwacji razem z depozytami nie-
odkażonymi,

• niezdezynfekowane przedmioty mogą stanowić powtórne

źródło zakażenia grzybami i bakteriami,

• odkładając do magazynu niezabezpieczony depozyt

przyczyniamy się do jego nieodwracalnej destrukcji.

2. OGÓLNE ZASADY UDZIELANIA PIERWSZEJ POMOCY ZABYTKOM

2.10. Materiały służące do udzielania
zabytkom archeologicznym pierwszej
pomocy

2.10.1. Materiały do wydobywania i zabezpieczania
znalezisk

Materiał

Zastosowanie

Miejsce Zakupu

Szpachelki i drewniane

łopatki

Służy do wykonania obrysu

obiektu, ułatwia wydobycie
zabytku

Hurtownie i sklepy z

narzędziami i artykułami
gospodarstwa domowego

Kielnia

Do podnoszenia i wydo-

bywania małych obiektów

Hurtownie i sklepy branży
metalowej

Wosk dentystyczny do
modelowania

Do wykonywania osłony
wierzchniej

Hurtownie i sklepy ze

sprzętem medycznym

Gips

Do wykonania osłony
wierzchniej i kołnierza
gipsowego - umożliwia
bezpieczne wydobycie

zabytku

Hurtownie i sklepy z

materiałami budowlanymi

Płyta pleksiglasowa

Do wydobywania, prze-
noszenia i transportowania
tkanin

Zakłady wykonujące wyroby
z pleksiglasu

Płyta ze sklejki

Zakłady branży drzewnej,

stolarnie

Miękkie pędzelki różnej

wielkości i różnych kształtów

Do wstępnego oczyszczania

zabytków zalegających w
warstwie kulturowej

Sklepy z materiałami
remontowo-budowlanymi

Jednorazowe rękawiczki,
maseczki

Ochrona rąk i twarzy w
trakcie wydobywania,
rysowania, fotografowania
oraz pakowania zabytków

Hurtownie i sklepy z odzieżą

ochronną i ze sprzętem
medycznym

Bandaż, gaza

Do wykonania osłony

wierzchniej przylegającej

Hurtownie i sklepy z

materiałami opatrunkowymi i
higienicznymi

Folia spożywcza i
aluminiowa

Stanowi doskonałą barierę

izolacyjną chroni zabytki

przed substancjami użytymi

do wykonania osłon

Hurtownie i sklepy z
opakowaniami jedno-

razowymi, z artykułami
gospodarstwa domowego

2.10.2. Materiały służące do pakowania zabytków i do
bezpiecznego ich transportowania

Materiał

Zastosowanie

Miejsce Zakupu

Kosze plastykowe i
wiklinowe

Do pakowania

transportowania zabytków

Hurtownie i sklepy z

artykułami gospodarstwa
domowego i z wyrobami
wikliniarskimi

Kartony

Producenci tektury i

opakowań, makulatura

Skrzynki drewniane

Zakłady branży drzewnej,
stolarnie

Skrzynki plastykowe

Szara, gruba taśma klejąca

Do wzmacniania kartonów

przed włożeniem do nich

zabytków

Hurtownie i sklepy z

materiałami papierniczymi

Wata, pakuły

Do wypełniania wolnych

przestrzeni w kartonie w

trakcie pakowania

zabytków

Hurtownie i sklepy z

materiałami opatrunkowymi
i higienicznymi

2.10.3- Materiały służące do dokumentowania
zabytków

Materiał

Zastosowanie

Miejsce zakupu

Papier, kalka milimetrowa,

kalka techniczna, ołówki,

gumki, rapidografy, linijki,

pisaki wodoodporne, tusz

kreślarski

Wykonanie dokumentacji

rysunkowej: wykonanie

obrysów zabytków,

wykonanie rysunków

technicznych

Hurtownie i sklepy

papiernicze

Aparaty fotograficzne z

wymiennymi obiektywami,

obiektywy: standardowy,

szerokokątny, obiektyw do

zdjęć makro, statyw, tła,

światłomierz, lampy, filmy:

barwne o różnej czułości,

czarnobiałe, do

wykonywania przeźroczy

Wykonywanie dokumentacji

fotograficznej

Hurtownie i sklepy z

materiałami i sprzętem

fotograficznym

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

METAL ARCHEOLOGICZNY

metal -t produkty korozji

RYĆ. 3.1. CYKL PRZEMIAN
METALU W ŚRODOWISKU
CZŁOWIEKA

Do tej grupy obiektów zabytkowych

należą  także  przedmioty,  które  przypadkiem  lub  w  wyniku
systematycznych  badań  archeologicznych,  znajdowane  są  w
ziemi.  Ich  wydobycie  powoduje  naruszenie  równowagi,  jaka
przez  wiele  lat  wytworzyła  się  pomiędzy  przedmiotem  a
otaczającym  je  środowiskiem.  W  efekcie,  wbrew  intencjom
znalazcy, obiekt  ulega szybkiemu  i  całkowitemu  zniszczeniu.
Archeolodzy prowadzący wykopaliska pierwsi mają kontakt z
odkrytymi  obiektami.  Od  ich  postępowania  i  decyzji  zależy
zatem  dalszy  los  znaleziska  i  sposób  jego  zabezpieczenia.
Dlatego  ważne  jest,  by  na  podstawie  znajomości  procesów

zachodzących w obiekcie od momentu dokonania odkrycia,
podjąć prawidłowy sposób postępowania z przedmiotami
metalowymi.

3-2. Procesy korozji

Wśród metalowych obiektów archeologicznych najlicz-

niejszą grupę stanowią wyroby z żelaza. Ze względu na włas-
ności tego metalu są one z reguły w najgorszym stanie i wy-

magają szybkiej interwencji konserwatorskiej.

Typowy wygląd przedmiotu żelaznego, znalezionego w

wilgotnej, dobrze napowietrzonej glebie, to brunatno-czer-
wonej barwy bryłka ziemi, spojona związkami żelaza, o nie-
czytelnych kształtach. Jest ona zbudowana głównie z tlenków
żelaza, węglanów i krzemianów.

Czasami znajdowane są doskonale zachowane obiekty

pokryte czerwono-brązową warstwą hematytu (aFe

Tworzy  się  ona  na  powierzchni  przedmiotu  żelaznego,  gdy
temperatura przekracza 200°C. Warunki takie powstają np. w
trakcie  pożaru.  Warstwa  ta  -  zwana  często  patyną  ogniową  -
doskonale  chroni  przedmiot  przed  korozją  nawet  przez
bardzo długi czas, informując nas zarazem, że znajdował się
on kiedyś w bezpośrednim kontakcie z ogniem.

Korozja to ciąg procesów fizykochemicznych zachodzą-

cych  pomiędzy  metalem  a  środowiskiem,  powodujących  prze-
mianę  metalu  w  minerały,  które  są  z  punktu  widzenia  termo-
dynamiki  najbardziej  stabilną  formą  materii.  Proces  ten  jest
spontaniczny i nieodwracalny.

Na przedmiot żelazny znajdujący się w ziemi działa

wiele czynników powodujących proces korozji:

• woda - ułatwia w glebie transport substancji rozpusz-

czalnych (sole, gazy),

• substancje chemiczne - głównie rozpuszczalne sole,

wpływają na reakcje korozyjne zależnie od ich własności
chemicznych,

• gazy - w formie gazowej i rozpuszczone w wodzie biorą

udział w procesie korozji. Szczególną rolę spełnia tlen, a
także wodór, dwutlenek węgla, tlenki azotu,

• rodzaj gleby - porowatość związana z wielkością cząstek,

wpływa na cyrkulację roztworów i gazów. Ma bezpo-
średni wpływ na kinetykę reakcji korozyjnych, ponieważ
od niej zależy szybkość wymiany jonów,

• czynnik biologiczny - w środowiskach słabo napowie-

trzonych zjawisko korozji przyśpieszają bakterie anaero-
bowe rozkładające siarczany.

METAL CZYSTY

LUB STOP

GOTOWY OBIEKT

(NIESTABILNY STAN MATERII)

MINERAŁY

(STABILNY STAN MATERII)

rudy metali: tlenki,

siarczki, węglany, itp.

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

Wszystkie te czynniki wpływają na własności fizyko-

chemiczne gleby powodując, że procesy korozji ziemnej są

zjawiskiem bardzo złożonym.

Wymienione wyżej czynniki działając na powierzchnię

przedmiotów metalowych powodują korozję - uwalniane jony
żelaza (Fe

i Fe

) dyfundują do otaczającego środowiska

(gleby).  Powstają  złożone  związki  chemiczne  tworzące  wokół
przedmiotu  zwartą  warstwę  produktów  korozji  i  składników
mineralnych.  Z  upływem  czasu,  gdy  korozja  atakuje  nowe
warstwy  metalu,  granica:  metal  -  tlenki,  na  której  zachodzą
reakcje  utleniania  przesuwa  się  w  głąb  przedmiotu.  W
przeciwnym  kierunku  dyfunduje  coraz  więcej  jonów  żelaza.
Metaliczny  rdzeń staje się coraz  mniejszy, traci ciągłość aż  w
końcu  całkowicie  znika.  Proces  ten,  początkowo  szybki,  z
czasem  ulega  znacznemu  spowolnieniu,  ponieważ  zmniejsza
się  ilość  denu  wokół  obiektu,  a  powstająca  zwarta  warstwa
produktów  korozji  dodatkowo  utrudnia  jego  transport;  po-
między metalem a środowiskiem ustala się stan równowagi.

Złożone procesy chemiczne mają inny przebieg w po-

czątkowym okresie, gdy zachodzą na powierzchni metalu niż
później,  gdy  korodują  głębsze  warstwy.  Zróżnicowana
kinetyka  i  rodzaj  reakcji  powodują,  że  w  miejscu  dawnej
powierzchni przedmiotu, powstaje cienka warstwa produktów
korozji  o  nieco  innej  budowie  i  składzie  niż  te,  powstające  w
późniejszych  etapach  korozji.  Warstwa  ta  tworzy  ślad
powierzchni  oryginalnej  zniszczonego  przedmiotu,  stanowiąc  -
zarówno  dla  archeologów  jak  i  dla  konserwatorów  -bardzo
ważną informację o jego dawnym kształcie. Czasami jest ona
bardzo  dobrze  widoczna  na  zdjęciach  rentgenowskich
niekiedy jednak zupełnie zanika.

Metal, utleniając się, przechodzi kolejno kilka przemian,

aż zgodnie z zasadami termodynamiki zamieni się w związek o

najmniejszej energii wewnętrznej - najbardziej stabilny,

zgodnie z sekwencją:

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

Na uproszczonym schemacie (ryć. 3-2), żelazny rdzeń

przedmiotu przebywającego dłuższy czas w ziemi otoczony
jest ciemnoszarą warstwą magnetytu (Fe

}

) będącego jednym

z  głównych  składników  skorodowanych  warstw.  Następna,
ciemnobrązowa  warstwa  zawierająca  magnetyt  i  jego
odmianę  (maggemit  -  yFe

) oraz minerały pochodzące z

ziemi  (ziarenka  piasku,  kamyki,  itp.)  tworzy  z  poprzednią
wyraźną granicę - jest to wspomniany wcześniej ślad powierzchni
oryginalnej obiektu. Dalej stopniowo wzrasta zawartość getytu
(ocFeOOH).  Kolor  przechodzi  w  ciemnobrązowy,  wzrasta
porowatość.  Warstwa  ta  zawiera  coraz  więcej  cząstek  gleby
oraz składników mineralnych. Magnetyt i getyt są stosunkowo
stabilnymi  związkami  znajdowanymi  najczęściej  wśród
składników  korozji.  Jednakże  oprócz  wymienionych
występują  także  inne,  m.  in.  akagenit  (pFeOOH)  oraz  lepido-
krocyt  (yFeOOH).  Są  one  mniej  stabilne  i  w  sprzyjających
warunkach  powoli  zamieniają  się  w  getyt.  W  rzeczywistości
budowa wymienionych warstw oraz zachodzące w niej procesy
są bardzo złożone.

.warstwa gleby i produktów
korozji

RYĆ 3.2. PRZEKRÓJ OBIEKTU OBIEKTU ŻELAZNEGO PRZEBYWAJĄCEGO DŁUGI CZAS W
WILGOTNEJ, NAPOWIETRZONEJ ZIEMI

.produkty korozji żelaza

.metaliczny rdzeń

ilad powierzchni oryginalnej

Fe -» FeO

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

W momencie wydobycia przedmiotu z ziemi stan deli-

katnej  równowagi  pomiędzy  tym  przedmiotem  a  środo-
wiskiem zostaje zniszczony. Gwałtownie zmieniają się czynniki
zewnętrzne:  temperatura,  wilgotność,  dostęp  tlenu.  Woda
znajdująca  się  w  porowatych  warstwach  dyfunduje  w
kierunku  powierzchni  schnącego  przedmiotu  i  odparowuje.
Rozpuszczalne  w  wodzie  sole,  głównie  chlorki  i  siarczany,
katalizujące  procesy  korozji,  zgromadzone  głównie  na
powierzchni czystego metalu, wraz z wodą transportowane są
w  kierunku  obszarów  o  ich  mniejszych  stężeniach  -  ku
powierzchni.  W  trakcie  tego  procesu  spotykają  zwiększone
ilości  tlenu  dyfundującego  w  przeciwnym  kierunku.  W  mikro-
przestrzeniach,  porach  i  szczelinach,  zaczynają  zachodzić
reakcje  chemiczne.  Gdy  stężenia  siarczanów  są  wystarczające,
zaczyna  się  tworzyć  krystaliczny,  uwodniony  siarczan  żelaza,
rozenit  (FeSO

- 4H

O). Obecność chlorków sprzyja powsta-

waniu w porach i szczelinach akagenitu. Ponieważ chlorki są
bardzo higroskopijne, proces ten przebiega również wtedy gdy
przedmiot wydaje się być całkowicie suchy  - wystarczy para
wodna  zawarta  w  powietrzu.  W  efekcie  tworzące  się
wewnątrz  skorodowanych  warstw  krystaliczne  związki  che-
miczne powodują powstanie dużych naprężeń wewnętrznych,
spękanie i całkowite zniszczenie znalezionego obiektu. Przykład
takich zniszczeń przedstawia ryć. 3-3-

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

3-3- Metody konserwacji zabytków
archeologicznych wykonanych z żelaza

Działania konserwatorskie, którym poddawany jest

przedmiot zabytkowy po wydobyciu go z ziemi, podzielić
można na konserwację pasywną i konserwację aktywną.

Pod pojęciem konserwacji pasywnej rozumiemy te

działania,  których  celem  jest  zabezpieczenie  obiektu  przed
uszkodzeniem  w  trakcie  wykopalisk,  bezpośrednio  po  wydo-
byciu,  oraz  później,  w  czasie  przechowywania  go  w  magazy-
nach.  Konserwacja  aktywna  to  zaawansowane  techniki  kon-
serwatorskie  mające  na  celu  osiągnięcie  trwałej  stabilności
przedmiotu oraz dokładne odsłonięcie bądź odtworzenie jego
dawnego kształtu.

3-3-1- Konserwacja pasywna - zabezpieczanie obiektu w
trakcie wykopalisk

3.3 1.1 Suszenie

W przypadku archeologicznych zabytków metalowych,

szczególnie  zaś  żelaznych,  powszechnie  stosowaną  metodą
doraźnej konserwacji jest suszenie. Jej popularność wynika z
powszechnej  świadomości,  że  korozja  żelaza  zachodzi  w
środowisku wodnym, a wysuszony przedmiot nie koroduje.
Jest  to  jednak  słuszne  jedynie  w  przypadku  wyrobów
metalowych  doskonale  zachowanych  -  bez  warstwy  poro-
watych tlenków na powierzchni.

Powszechnie za „suchy" uważa się obiekt wysuszony

na  powietrzu.  Tymczasem  wilgotność  powietrza  w  naszych
warunkach  klimatycznych  nawet  latem  rzadko  spada  poniżej
40%.  W  tych  warunkach  higroskopijne  chlorki  łatwo  absor-
bują z otoczenia wilgoć, powodując gromadzenie w porach i
szczelinach mikroskopijnych ilości wody wystarczające, aby w
obiekcie zapoczątkować mechanizm zniszczeń opisany

RYĆ. 3.3. GŁOWICA MIECZA ŚREDNIOWIECZNEGO /.NISZCZONA W WYNIKU PROCESÓW
CHEMICZNYCH PO WYDOBYCIU Z ZIEMI (FOT. A. RING)

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

powyżej.  Suszenie  metalowych  obiektów  archeologicznych
zapobiega  korozji  dopiero  wtedy,  gdy  wilgotność  zewnętrzna
osiąga wartości ok. 15%HR. Aby takie warunki osiągnąć należy
umieścić  znalezisko  w  dokładnie  zamykanym  pojemniku  ze
świeżo  wyprażonym  woreczkiem  żelu  silikonowego.
Wilgotność  wewnątrz  pojemnika  musi  być  stale  kontro-
lowana.

Inna metodą suszenia jest odwadnianie obiektu przez

zanurzenie go w alkoholu lub lepiej w acetonie. Substancje te
doskonale  penetrują  porowate  struktury  obiektu  i  wchłaniają
znajdujące się tam cząsteczki wody. Po takim zabiegu trzeba
ograniczyć dostępu tlenu od obiektu. Dlatego, po wykonaniu
niezbędnej  dokumentacji,  przedmiot  należy  dostarczyć  jak
najszybciej do pracowni konserwatorskiej,  najlepiej razem z
kąpielą.

Należy przy tym pamiętać, że zbyt intensywne suszenie

spowodować  może  duże  naprężenia  mechaniczne  spowodo-
wane  skurczem  warstw  tlenkowych  oraz  odwodnienie  nie-
których  krystalicznych  minerałów  i  ich  przemianę  w  bez-
postaciowy,  bezwodny  proszek.  Oba  te  zjawiska  grożą  znisz-
czeniem zabytku.

3-3-1-2. Utrzymywanie w stanie wilgotnym

Opisane wyżej metody w warunkach polowych są bardzo

kłopotliwe. Dlatego coraz częściej zalecane jest umieszczanie
wydobytych

przedmiotów

metalowych

wilgotnej

atmosferze zbliżonej do tej, jaka panowała przed ich wydo-

byciem  z  ziemi  (wilgotność  względna  w  porach  ziemi  wynosi
100%)  i  jak  najszybsze  przeprowadzenie  zabiegów  stabilizacji.
Unika  się  w  ten  sposób  ryzyka  przesuszenia  obiektu  i  wystą-
pienia  opisanych  zagrożeń.  Utrzymywana  stale  w  porach  i
szczelinach wilgotność  uniemożliwia dostęp  świeżego denu  w
głąb  skorodowanych  warstw,  a  tym  samym  zapobiega
tworzeniu  się  tam  akagenitu,  przez  pewien  (ograniczony)
czas  hamując  postępy  korozji.  Warunki  takie  najprościej
można osiągnąć umieszczając przedmiot w szczelnym worecz-

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

ku lub pojemniku wraz z mocno zwilżoną szmatką. Niektórzy
autorzy zalecają umieszczanie wydobywanych obiektów w roz-
tworze siarczynu sodu (Na

}

) lub zasadowym roztworze

siarczynu sodu (NaOH+Na

}

). Możliwe jest także umieszczenie

wilgotnego  przedmiotu  w  atmosferze  gazu  obojętnego,  np.
azotu,  uniemożliwiając  w  ten  sposób  dostęp  denu.  Wymaga  to
jednak  stosowania  specjalnych  pojemników  i  aparatury,  co  w
warunkach polowych jest trudne do zrealizowania.

3.3.2. Pakowanie i przechowywanie doraźnie
zakonserwowanych zabytków

Ryzyko uszkodzenia mocno skorodowanych obiektów

archeologicznych  można  znacznie  zmniejszyć  odpowiednio
zabezpieczając  je  na  czas  transportu  i  przechowywania  przed
podjęciem  właściwych  zabiegów  konserwatorskich.  Duże
przedmioty często są znacznie słabsze, niż to wydaje się przy
wstępnych oględzinach. Dlatego wymagają szczególnej troski
w  trakcie  przenoszenia  i  transportu.  Niekiedy  trzeba
sporządzić  specjalne  konstrukcje  zapewniające  im  bezpie-
czeństwo.  Przedmioty  małe  łatwiej  przenosić  i  przechowywać.
Opakowanie  powinno  być  zatem  dostosowane  do  rodzaju
obiektu,  jego  wielkości,  stanu  zachowania,  kształtu  i  ciężaru.
Do  jednorazowego  przeniesienia  obiektu  na  niewielkie
odległości  wystarczy  konstrukcja  uproszczona  i  lekka.  Inaczej
należy  konstruować  opakowanie,  gdy  wykopany  przedmiot
trzeba  przewozić  samochodem  na  większe  odległości.  Dobre
opakowanie musi spełniać następujące cechy:

• zapewnić stałą wilgotność i temperaturę,

• chronić obiekt przed wpływem różnych substancji

chemicznych i biologicznych,

• zabezpieczyć obiekt przed naprężeniami mechanicznymi.

Ważnym elementem jest dobór materiałów wykorzysty-

wanych do zabezpieczania kruchych przedmiotów. Przy ich

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

doborze należy uwzględniać poniższe kryteria:

•  obojętność chemiczna,
•  mała kruchość (niska zdolność do tworzenia proszku),
•   niską absorpcję wilgoci,
•  odporność na grzyby i pleśnie,
•  zdolność tłumienia drgań i pochłaniania energii ude-

rzeń.

Najlepiej spełniają te kryteria folie i pianki wykonane z

polietylenu i polipropylenu. W miarę możliwości należy
unikać substancji pochodzenia organicznego jak wełna
drzewna, papier, wata celulozowa.

Stosunkowo łatwo obecnie kupić różnej wielkości

pojemniki  wykonane  z  polietylenu  (PE)  lub  polipropylenu
(PP).  Mają  one  dużą  wytrzymałość  mechaniczną,  są  obojętne
chemicznie,  mogą  być  zamykane  hermetycznie  (ułatwiają
przechowywanie  wilgotnych  przedmiotów)  lub  przewie-
trzane.  W  jednym  zbiorczym  pojemniku  można  umieścić
kilka  mniejszych,  wolną  przestrzeń  wypełniając  np.  kawał-
kami  pianki  lub  folią  polietylenową,  tak  aby  nie  przesuwały
się wzajemnie.

Pojemniki te bardzo dobrze sprawdzają się jako zbiorcze

opakowania  mniejszych  przedmiotów.  Foliowe  torebki  z
umieszczonymi  wewnątrz  obiektami,  gęsto  ułożone  w  takim
pojemniku  stanowią  doskonałe  zabezpieczenie  przed  uderze-
niami  spełniając  zarazem  większość  wymienionych  wyżej
kryteriów (ryć. 3-4).

Niekiedy jednak musimy zbudować nietypową skrzynię

dostosowaną  do  gabarytów  dużego  przedmiotu.  W  takich
przypadkach stosowane są duże pudła tradycyjnie wykonywane z
drewna  (sklejki).  Należy  wtedy  pamiętać,  że  zabytki
metalowe  mogą  być  w  nich  umieszczane  jedynie  na  czas
transportu; emisja substancji chemicznych z drewna, klejów  i
impregnatów  może  bardzo  niekorzystnie  wpływać  na
umieszczone wewnątrz obiekty. Sposób unieruchomiania

RYS. 3-4. PRAWIDŁOWY SPOSÓB PAKOWANIA MNIEJSZYCH PRZEDMIOTÓW

przedmiotu  wewnątrz  skrzyni  zależy  od  wielu  czynników:
stanu  zachowania,  wielkości,  ciężaru,  dostępności  materiałów
oraz  pomysłowości  osoby  odpowiedzialnej.  Ryć.  3-5.
przedstawia  różne  sposoby  umieszczenia  obiektu  wewnątrz
skrzyni.

Metryczka archeologiczna

Przechowywany obiekt

Pojemnik z tworzywa sztucznego

RYS. 3.5. KILKA SPOSOBÓW ZABEZPIECZENIA ZABYTKU W CZASIE TRANSPORTU

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

Pamiętać należy że pokrywę należy przykręcać śrubami, a

nie  gwoździami  -  unika  się  uderzeń  młotkiem  podczas
zamykania,  a  konstrukcja  skrzyni  powinna  umożliwiać  po
otwarciu łatwy dostęp do jej zawartości. Obiekt powinien być
umieszczony  wewnątrz  tak,  aby  nigdzie  nie  dotykał  do
zewnętrznych ścian skrzyni, i nie miał możliwości przesunięcia
się w czasie transportu.

Celem opisanych powyżej zabiegów jest zabezpieczenie

przedmiotów zanim trafią one do pracowni konserwatorskiej.

Należy  unikać  podejmowania  jakiegokolwiek  czyszczenia,
mycia  obiektu  w  warunkach  polowych,  gdy  nie  ma  odpo-
wiedniego  sprzętu  i  personelu.  Jednak  z  drugiej  strony,  naj-
większe  powodzenie  mają  zabiegi  konserwatorskie  rozpoczy-
nane  natychmiast  po  wydobyciu  przedmiotu.  Dlatego  też
należy  dążyć  do  tego  aby  w  pracach  wykopaliskowych  uczest-
niczył konserwator.

3.3-3- Konserwacja aktywna

Intensywny rozwój technik badawczych, postępy w chemii i

fizyce  oraz  dostęp  do  nowych,  precyzyjnych  narzędzi
spowodowały  w  ciągu  minionych  dziesięcioleci  prawdziwą
rewolucję  w  metodach  konserwacji  zabytków  archeologicz-
nych. Niektóre, jeszcze do niedawna bardzo popularne techniki
zostały  odrzucone  jako  szkodliwe  dla  zabytku.  Inne  uległy
modyfikacji.  Zmienił  się  sposób  traktowania  zabytków.  Celem
konserwacji jest bowiem nie tylko odsłonięcie i zabezpieczenie
przedmiotu  w  jego  dawnym  kształcie,  ale  także  uzyskanie

maksymalnej  ilości  informacji  naukowych.  Za  bezpieczne
uznawane  są  obecnie  tylko  te  metody,  które  zapewniają
minimalne  zmiany  struktury  substancji  zabytkowej  przy
jednoczesnym  zapewnieniu  bezpiecznego  przechowywania
obiektu  przez  wiele  lat.  Dlatego  w  konserwacji  metalowych
zabydców  archeologicznych  za  niedopuszczalne  uznaje  się
zabiegi,  powodujące  usunięcie  warstw  produktów  korozji
odsłaniając „czysty" metal (np. stosując elektrolizę).

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

Niszczą one bezpowrotnie ślady zawarte wewnątrz tych
warstw (np. ślad powierzchni oryginalnej, resztki zdobień -
ryty, inkrustacje, itp.).

Katalog zabiegów możliwych do zastosowania w trakcie

konserwacji jest obecnie bardzo duży i wciąż się zmienia. Są
to  metody  stosowane  w  laboratoriach  i  pracowniach
konserwatorskich,  jednak  dla  zorientowania  archeologów,  z
jakimi  działaniami  konserwatorskimi  mogą  mieć  do
czynienia  w  późniejszej,  powykopaliskowej  fazie  pracy  nad
materiałem zabytkowym, omawiamy je tutaj pokrótce.

Wśród metod konserwacji aktywnej można wydzielić

dwie grupy. Do pierwszej należą zabiegi stabilizujące pro-
dukty korozji. Drugą grupę tworzą metody usuwania pro-
duktów korozji oraz zanieczyszczeń.

3.3.3^. Metody stabilizacji

Są to zabiegi, których celem jest takie przekształcenie

warstw  tlenków  żelaza,  aby  zahamować  procesy  korozji.  Za
skuteczne  uważane  są  wtedy,  gdy  w  warunkach  prawidło-
wego  przechowywania  ponowny  proces  korozji  nie  następuje
przez wiele lat. Zabiegi te polegają na usunięciu z porowatych
warstw  produktów  korozji  tych  związków  chemicznych,  które
katalizują  utlenianie  żelaza.  Najgroźniejsze  są  chlorki,  mniej
groźne  sole  to  siarczany,  fosforany  i  azotany.  Procesy  stabili-
zacji dzielą się na następujące rodzaje:

• metody termiczne,

• metody elektrochemiczne,

• metody „mokre" - odsalanie w roztworach chemicznych,

• zastosowanie plazmy niskotemperaturowej.

Metody termiczne polegają na ogrzaniu przedmiotu do

temperatur powyżej 800°C. W temperaturze tej sole ulegają
rozkładowi termicznemu i przestają być groźne. Obecnie
sposób ten jest bardzo rzadko stosowany, ponieważ całkowicie
niszczona była przy tym struktura metalograficzna przedmiotu,
dokumentująca jego obróbkę technologiczną.

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

Metody elektrochemiczne polegają na wykorzystaniu

przepływu  słabego  prądu  elektrycznego  przez  elektrolit,
przy  czym  konserwowany  przedmiot  jest  jedną  z  elektrod
(elektroliza)  lub  jest  umieszczony  w  polu  elektrycznym
(elektroforeza).  Są  to  metody  bardzo  czasochłonne  a  praktyka
wykazała, że osiągane wyniki były niewystarczające.

Najprostszą metodą „mokrą" jest umieszczenie obiektu w

kilkakrotnie zmienianej gotującej się wodzie. Eliminuje się
w  ten  sposób  wszystkie  rozpuszczalne  w  wodzie  sole.
Badania  wykazały  jednak,  że  usuwa  się  tak  one  jedynie  ok.
40%  chlorków  zawartych  w  przedmiocie.  Dlatego  do
najchętniej  obecnie  stosowanych  metod  należy  redukcja  w
zasadowym roztworze siarczynu sodowego. Przedmioty żelazne
po wstępnym oczyszczeniu umieszczone zostają w roztworze
(NaOH  +  Na

}

). Proces przebiega w temperaturze ok. 65-

70°C. Kilkakrotna zmiana kąpieli (min. l tydzień każda)
pozwala skutecznie usunąć z obiektu niebezpieczne sole do
poziomu, przy którym nie stanowią już zagrożenia.

Zastosowanie niskociśnieniowej plazmy wodorowej

dało  konserwatorom  najskuteczniejszą  ze  znanych  obecnie
metod  stabilizacji  produktów  korozji.  Pomimo  wielu
ograniczeń (proces przebiega w temperaturze ok. 380°C)  i
bardzo  wysokich  kosztów,  metoda  ta  zdobywa  coraz  więcej
zwolenników.

3.3.3.2. Usuwanie produktów korozji

Po zakończeniu procesu stabilizacji można przystąpić

do następnego etapu - usuwania produktów korozji.

Czasami okazuje się, że warstwa osadów łatwo oddziela

się  od  warstwy  stanowiącej  ślad  powierzchni  oryginalnej
przedmiotu.  Można  wtedy  ręcznie  usuwać  ją,  delikatnie  pod-
ważając  ostrym  dłutem  lub  igłą.  Znacznie  częściej  jednak
produkty  korozji  tworzą  zwartą  twardą  bryłę.  Ich  usunięcie
możliwe jest jedynie za pomocą precyzyjnych urządzeń

3. DORAŹNA KONSERWACJA ZABYTKÓW ŻELAZNYCH

mechanicznych np. stosując mikrosilniki z diamentowymi
frezami można bardzo precyzyjnie usunąć narosłe osady
korozyjne (ryć. 3.6).

RYĆ. 3.6. SCHEMAT MECHANICZNEGO USUWANIA PRODUKTÓW KOROZJI

W przypadku drobnych przedmiotów lub ornamentów

czynności te powinny być prowadzone przy użyciu mikro-
skopu.

Usuwanie produktów korozji z obiektu należy do naj-

trudniejszych czynności w całym procesie konserwacji. Wymaga
precyzji, zdolności manualnych, wyobraźni, intuicji i doś-
wiadczenia oraz napiętej uwagi w trakcie pracy.

Po usunięciu zbędnych warstw obiekt należy dokładnie

wysuszyć i zabezpieczyć przed wpływami atmosferycznymi,
np. warstwą żywicy akrylowej (Paraloid B-72).

4. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW CERAMICZNYCH

w  temperaturze  do  1500°C,  ceramika  nieprzesiąkliwa,  glazu-
rowana,  porcelana.  Człowiek  dążąc  do  coraz  lepszej  jakości
produktu, a przede wszystkim szukając sposobu uszczelnienia
naczyń  od  wewnątrz,  jak  i  od  zewnątrz,  zaczął  pokrywać
powierzchnię szkliwem, które jest nieprzesiąkliwe. Szkliwo -
oprócz uszczelniania naczyń- pełniło też rolę dekoracyjną.

Niestety, w trakcie eksploracji nie zwraca się uwagi na

agresywność środowiska, które w trakcie zalegania ceramiki w
ziemi  lub  wodzie  wywołuje  często  negatywne  zmiany.  W
przypadku  ceramiki  najczęstszą  formą  destrukcji  jest
zjawisko  laminowania  (warstwowania)  ścianek,  odpadania
glazury  czy  angoby.  Dzieje  się  to  z  powodu  soli  rozpuszczo-
nych  w  wodzie  krążącej  w  ziemi.  Przy  bardzo  częstych  zmia-
nach  poziomów  wód  gruntowych  następuje  obmywanie  kra-
wędzi,  które  najczęściej  są  owalne  i  ścienione.  Mogą  też
nastąpić  zmiany  na  powierzchni  ceramiki,  np.  wymycie  orna-
mentu.  Duże  zmiany  w  strukturze  ścianek  i  na  ich  powierz-
chni  powoduje  margiel,  który  w  skrajnych  przypadkach
może  spowodować  rozpad  ceramiki  lub  odpryski  dużych
rozmiarów, które szpecą powierzchnię i niszczą ornament.

Na wykopie ceramikę zabytkową chronimy przed słoń-

cem  i  wiatrem.  Zachowane  fragmenty  wkładamy  do  pudła
plastikowego  lub  perforowanych  worków  foliowych.
Gwałtowna  utrata  wilgoci  może  spowodować  spękania  lub
rozkruszenie  przedmiotów  ceramicznych.  Przed  przystąpie-
niem  do  mycia  lub  czyszczenia  ceramiki  należy  wykonać
próbę  czy  materiał  po  zanurzeniu  w  wodzie  nie  ulegnie
rozdrobnieniu. Po umyciu ceramikę suszymy powoli, chroniąc
ją przed słońcem, wiatrem, a także gorącymi grzejnikami. Po
wysuszeniu  ceramikę  opisujemy  zawsze  po  wewnętrznej
stronie i pakujemy do perforowanych worków foliowych.

Ceramika wypalona w niskiej temperaturze ulega dość

szybko destrukcji. Jeśli warunki zalegania w ziemi często
się zmieniały, jest ona rozwarstwiona. Pod wpływem działań

mechanicznych  i  utraty  wilgoci  kruszy  się.  Po  zdjęciu  z  niej
warstwy  ziemi  traci  bardzo  szybko  wilgotność,  co  przyczynia
się  do  przyspieszenia  rozpadu  zachowanych  fragmentów.  W
takim  przypadku  zanim  wybierzemy  metodę  eksploracji,
osłaniamy  warstwą  ziemi  znalezisko  i  dodatkowo  przykry-
wamy  workiem  foliowym.  Najprostszym  sposobem  wydobycia
źle  zachowanego  zabytku  jest  podkopanie  okalającej  bryły
ziemi  i  umieszczenie  pod  zabytkiem  sztywnego  podkładu,  na
którym  unosimy  obiekt  (por.  ryć.  2.2  oraz  rozdz.  5).
Następnie  zabezpieczamy  zabytek  przed  utratą  wilgoci  i  umiesz-
czamy  nieruchomo  w  kartonie.  Inny  sposób  to  systematyczne
dookolne  odsłanianie  obiektu  i  jednocześnie  obwijanie  ban-
dażem  (por.  ryć.  2.1)  lub  folią.  W  tym  przypadku  należy
postępować  bardzo  ostrożnie,  ponieważ  każdy  silny  nacisk
pogłębi  zniszczenia.  Po  zakończeniu  owijania  ceramiki,
delikatnie podnosimy zabezpieczony zabytek i umieszczamy w
pudle  wyłożonym  mchem,  papierem,  ligniną,  watą  lub
piaskiem.  Jeśli  znalezisko  zabezpieczone  zostało  bandażem,
dodatkowo nakładamy folię.

Naczynia (popielnice), które są całkowicie rozwarstwione,

możemy  podnieść  w  osłonie  zbudowanej  z  gipsu  lub  pianki
poliuretanowej.  Jako  warstwę  izolacyjną  pozostawiamy  ziemię
dookoła naczynia (ok. 10 cm); okopujemy najpierw z jednej
strony  i  wlewamy  gips  o  konsystencji  gęstej  śmietany,
powtarzamy zabieg trzykrotnie, zabezpieczając wszystkie ścianki.
Podłoże  wylewamy  w  ostatniej  kolejności,  podkopuj ą c   raz  z
jednego  boku  i  zalewając  gipsem,  a  następnie  z
przeciwległego.  Po  związaniu  gipsu  można  swobodnie
podnieść całość, należy jednak wziąć pod uwagę ciężar całej
konstrukcji. Stosując pianki poliuretanowe postępujemy w taki
sam  sposób.  Operowanie  piankami  poliuretanowymi  jest
dużo  łatwiejsze,  a  cała  konstrukcja  lżejsza.  Metoda  ta  jest
jednak dużo droższa, niż gipsowa.

W trakcie prac oczyszczających i zabezpieczających z

dużej liczby fragmentów ceramiki powinno się wyselekcjo-
nować naczynia do rekonstrukcji. Jeśli fragmenty zostały

4. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW CERAMICZNYCH

wyklejone  w  czasie  wykopalisk,  należy  podać  konserwatorowi
rodzaj  użytego  kleju.  Najczęściej  stosuje  się  kleje  szybko
schnące typu UHU, Cjanopan, Kropelka, które można usunąć
z przełomów za pomocą rozpuszczalników (aceton,  toluen)
lub kleje wolno schnące oparte na dyspersjach wodnych typu
Wikol,  Yinacet.  Do  wyklejania  powinna  być  przygotowana
kuweta  z  piaskiem  (lub  żwirkiem  dla  kotów),  w  której
umieszczamy połączone fragmenty.

Ceramika z wody (morza lub jeziora) wykazuje różne

rodzaje  zniszczeń  spowodowane  falowaniem  i  biochemiczną
aktywnością  środowiska.  Jej  porowata  struktura  ułatwia
pęcznienie  surowców  ilastych,  przez  co  zwiększa  się  napięcie
powierzchniowe, które wywołuje pękanie i rozwarstwianie

4. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW CERAMICZNYCH

ceramiki.  Tradycyjna  ceramika  jest  zawsze  narażona  w  wodzie
na  procesy  erozyjne,  dlatego  wydobywanie  jej  musi  być
bardzo  dobrze  przygotowane.  Do  podnoszenia  obiektów  z
dna  akwenów  służą  pojemniki  polietylenowe  z  przewier-
conymi, licznymi otworami o średnicy 1,5-2,0 cm lub kosze z
wikliny. Swobodny przepływ wody przez pojemniki pozwala
na  bezpieczny  transport  ceramiki  do  góry  (ryć.  4.1).  W
przypadku jej rozdrobnienia w czasie wynoszenia, fragmenty
pozostają  w  pojemniku.  Nie  wolno  wypływać  na  po-
wierzchnię  trzymając  naczynia  bezpośrednio  w  rękach.
Ceramika wydobyta z wody musi być bardzo powoli suszona,
ponieważ  gwałtowne  odparowanie  wody  prowadzi  do  na-
tychmiastowego  rozpadania  się  naczyń  i  łuszczenia  po-
wierzchni.  Naczynia  szkliwione  i  angobowane  wynosimy
także  bardzo  wolno  w  pojemnikach  z  otworami,  ponieważ
gwałtowna  zmiana  ciśnienia  prowadzi  do  pękania  i  odpryski-
wania glazury.

Najważniejsze zalecenia konserwatorskie dotyczące

traktowania ceramiki zabytkowej podczas wykopalisk:

• chronić ceramikę przed słońcem i wiatrem,

• wykonać próbę wodną przed myciem,

• nie suszyć na słońcu i grzejnikach,

• opisywać po wewnętrznej stronie,

• przechowywać w perforowanych workach foliowych.

RYĆ 4.1. WYNOSZENIE CERAMIK] NA POWIERZCHNIĘ WODY (RYS. W. MATUSZEWSKA-KOLOWA)

RYĆ. 5.1. PRZYNAJMNIEJ SIEDEM MALOWANYCH I ZDOBIONYCH NACZYŃ ORAZ
POGORZELISKO POGRZEBOWE PO ODSŁONIĘCIU (FOT. BAYERISCHES LANDESAMT FUR
DENKMALPFLEGE)

powodu - także w dogodnych warunkach glebowych -miękka
i krucha. Grafitowa lub hematytowa dekoracja malarska jest
bardzo  delikatna  i  bardzo  źle  trzyma  się  na  najczęściej
polerowanej  powierzchni  fryc.  5-1).  WPócking,  ze  względu
na  położenie  kurhanów  w  obniżeniu  terenowym,  w  którym
zbierały się i zatrzymywały wody opadowe,

RYĆ. 5.2. ODSŁONIĘTE I ROZMOKNIĘTE WSKUTEK DESZCZU TALERZE I CZARKI. (FOT. ARCSYS,
FREISING)

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ŹLE ZACHOWANEJ CERAMIKI

ceramika była szczególnie silnie zniszczona. Nacisk gruntu

częściowo zdeformował fragmenty ceramiki, tzn. spłaszczył je
(ryć.  5.2).  Prace  wykopaliskowe  odbywały  się  pod  presją
czasu  i  częściowo  w  wyjątkowo  złych  warunkach  pogodo-
wych od początku lata do grudnia 1995 r. Wczesne pojawienie
się  mrozu  i  opadów  śniegu  utrudniło  dodatkowo  prace
zabezpieczające.

5.2. Wydobywanie

Wydobywanie zabytkowych naczyń musiało być prze-

prowadzone  bardzo  ostrożnie,  ponieważ  fragmenty  ceramiki
często  były  bardziej  miękkie,  niż  otaczająca  je  ziemia.  Skoro
tylko  zyskiwały  one  kontakt  z  powietrzem  i  przesychały,  za-
czynały dalej pękać i rozpadać się. Okazało się więc konieczne
utrzymywanie  ceramiki  podczas  prac  nad  dokumentacja
rysunkową  i  pomiarową  w  stanie  wilgotnym,  ale  niezbyt
mokrym.  Przez  nadmiar  wody  fragmenty  ceramiki  rozmakały
do papkowatej masy. By nie narażać na szwank malowanej i
zdobionej  powierzchni,  tylko  luźna  przylegająca  ziemia,
mogła być usuwana ostrożnie za pomocą szpachelek, skalpeli i
miękkich pędzli. Silniej przylegające cząstki albo wciśnięte w
miękką  ceramikę  kamyki  musiały  być  na  niej  pozostawione,  w
przeciwnym  bowiem  razie  istniało  niebezpieczeństwo,  że
malowana  powierzchnia  ceramiki  zostanie  zadrapana.
Dokładne  oczyszczanie  źle  zachowanej  ceramiki  jest  zawsze
zadaniem konserwatora, działającego w laboratorium!

5.3- Zabezpieczenie ceramiki

Proste zebranie i opakowanie fragmentów ceramicznych

podzielonych  ze  względu  na  ich  przynależność  do  poszcze-
gólnych  naczyń  było  w  Pócking  niemożliwe.  Pomijając  już
to,  że  były  one  trudne  do  uwolnienia  od  otaczającej  ziemi,
niewątpliwie wysychając rozpadłyby się na mniejsze fragmenty

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZŁE ZACHOWANEJ CERAMIKI

i  okruchy,  a  w  związku  z  tym  naczynia  nie  nadawałyby  się
już  do  odrestaurowania.  W  celu  osiągnięcia  pewniejszego
zabezpieczenia brane były pod uwagę dwie metody: wydobycie
w  bloku  ziemi  i  prowizoryczne  usztywnienie  i  oklejenie
zespołu fragmentów ceramiki.

5-3-1- Zabezpieczenie w bloku ziemi

Metoda zabezpieczenia w bloku była wybierana podczas

prac  wykopaliskowych  w  Pócking  kiedy  jedno  lub  kilka  zna-
lezisk  spoczywało  oddzielnie  i  zajmowało  względnie  małą
powierzchnię. Ten  rodzaj zabezpieczania wymagał odgarnięcia
ziemi  wokół  znaleziska  na  szerokość  przynajmniej  dłoni.
Głębokość  powstałego  w  ten  sposób  małego  rowka  zależy
od  tego,  jak  daleko  w  głąb  gruntu  sięga  znalezisko.  Zalecane
jest lekkie podcięcie krawędzi bloku ziemi (ryć. 5-3, por też
ryć.  2.2).  W  celu  zabezpieczenia  bloku  wykorzystać  można
różne  materiały,  jak  np.  opaski  gipsowe  lub  opaski
elastyczne  różnych  szerokości.  W  Pócking  zdecydowaliśmy
się  na  opaski  elastyczne,  które  zostały  napięte  i  owinięte
wokół bloku ziemi oraz umocnione taśmą klejącą (ryć. 5-4).

RYĆ. 5.4. BLOK ZIEMI Z FRAGMENTAMI NACZYNIA OWINIĘTY OPASKĄ ELASTYCZNĄ (FOT. R.
HAGEN)

Mają one tę zaletę, że są lekkie i przepuszczalne dla powietrza, a
w  związku  z  ich  elastycznością,  utrzymują  pewnie  blok  w
zwartości  także  kiedy  wskutek  wysychania  traci  on  swą
objętość. Opaski gipsowe tworzą stabilne zamknięcie, ale nie
biorą  one  udziału  w  procesie  kurczenia,  tak  że  blok  po
wysuszeniu może w zamknięciu tym przemieszczać się w różne
strony.  Podczas  korzystania  z  opasek  gipsowych  koniecznie
należy  zwrócić  uwagę  na  to,  że  nie  mogą  one  wejść  z  bez-
pośredni  kontakt  z  ceramiką.  Muszą  być  one  przedtem  pokryte
folią  plastikową  lub  mocnym  papierem.  Zanim  blok  ziemi
zostanie  całkowicie  pokryty  folią  i  opaskami  gipsowymi,
powinien  być  najpierw  opryskany  środkiem  dezynfekcyjnym,
ażeby  zapobiec  tworzeniu  się  pleśni.  W  przypadku  bardzo
małych bloków z reguły wystarcza mocne owinięcie ich folią
lub papierem. Do zespolenia papieru służy taśma klejącą, która
pozwala  bardzo  dobrze  dopasowywać  ją  do  kształtu  każdego
znaleziska.  Jednakże  nie  pozostawiano  taśmy  kleją-cej
bezpośrednio  na  ceramice,  ponieważ  szybko  rozkładający  się
materiał klejący może powodować przywieranie i płowienie jej
powierzchni i później bez uszkodzeń często trudny jest on do
usunięcia!

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZŁE ZACHOWANEJ CERAMIKI

RYĆ. 5.3. ODDZIELENIE BLOKU ZIEMI ZE SPRASOWANA CZARKĄ (FOT. BAYERISCHES LANDESAMT FUR
DENKMALPFLEGE)

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ŹLE ZACHOWANEJ CERAMIKI

Podniesienie bloku ziemi następuje zazwyczaj po

ostrożnym wsunięciu pod niego stalowej blachy. W tym celu
po  jednej  ze  stron  bloku  musi  być  wybrana  ziemia  na
powierzchni rozmiaru blachy po to, by blachę tę można było
wsunąć  pod  blok  poziomo.  Bezpośrednio  po  tym,  w  celu
przechowania,  blok  powinien  być  przeniesiony  z  blachy  na
stabilną deskę. Blacha podczas transportu silniej wygina się i
mogłaby  korodować,  co  może  powodować  odbarwienia
znaleziska. W Pócking taka metoda wydobywania okazała się
jednak być mniej praktyczna. Grunt jest tam silnie kamienisty,
przez co nie były  możliwe  prace bez wstrząsów. Blok ziemi
wytrzymał próbę, w której podniesiono go przez jednoczesne
użycie od dwóch do czterech szpadli - zależnie od wielkości
bloku  -  i  wsunięcie  pod  niego  deski  pokrytej  mocnym
papierem.  Papier  został  potem  owinięty  wokół  bloku ziemi i
umocniony taśmą klejącą, tak że ziemia i ceramika nie mogła
rozpaść się.

Zabezpieczenie bloku ziemi ma tę zaletę, że może być

przeprowadzone  względnie  szybko,  także  podczas  złych
warunków  pogodowych.  Dalsze  prace  nad  delikatnym  znale-
ziskiem  następują  potem  w  dogodniejszych  i  spokojniejszych
warunkach  laboratorium  konserwatorskiego.  Wada  tej  metody
spoczywa  w  rozmiarach  i  ciężarze  bloku,  które  stwarzają
często  problemy  podczas  transportu  i  magazynowania.  Poza
tym  niszczona  jest  powierzchnia  wykopaliskowa  i  możliwe,
niewidoczne pod blokiem ziemi inne znaleziska.

5-3.2. Prowizoryczne usztywnienie i oklejenie

zespołu fragmentów ceramiki

W Pócking metoda zabezpieczania bloku ziemi była

często niemożliwa do zastosowania z powodu liczby naczyń i
ich położenia względem siebie. Kilka kurhanów zawierało od
10 do 20 naczyń różnych rozmiarów, które częściowo silnie

się nakładały i pokrywały powierzchnię ok. 1-2 m

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ŹLE ZACHOWANEJ CERAMIKI

Zabezpieczenie  bloku  ziemi  możliwe  byłoby  tylko  przy  dużym
wysiłku technicznym z pomocą dźwigu i ciężarówki do jego
podniesienia  i  transportu.  Oprócz  tego  Bawarski  Krajowy
Urząd  Ochrony  Zabytków  w  Monachium  nie  dysponował
żadnym  odpowiednim  pomieszczeniem  magazynowym.
Podział  bloku  na  mniejsze  segmenty  miałby  bezwzględnie
następstwa  w  postaci  zniszczenia  kilku  naczyń  lub  ich  części.
Rozwiązanie  problemu  polegało  na  prowizorycznym  utwar-
dzeniu  ceramiki  odpowiednim  środkiem  usztywniającym
przed jej podjęciem z gruntu. Ponieważ warunki pogodowe i
co  za  tym  idzie  ziemia  były  często  bardzo  wilgotne,  do
usztywniania  służyć  mogła  tylko  żywica  syntetyczna,  która
twardnieje także w środowisku wilgotnym. Z tego powodu w
Pócking  został  wybranyMowilith  D  025.  Mowilith  D  025  -
pozbawiony  zmiękczacza,  homopolimeryczny  polioctan
winylu  -  jest  mlecznobiałą,  rozcieńczalną  w  wodzie  cieczą,
która  podczas  twardnienia  staje  się  bezbarwna  i  potem  może
być  usunięta  jedynie  przy  pomocy  rozpuszczalnika,  takiego
jak  aceton.  Powierzchnia  ceramiki  została  najpierw  oczysz-
czona tak dokładnie, jak to tylko  było możliwe przy pomocy
pędzli  i  wilgotnych  gąbek.  Bardzo  silnie  przylegające  zabru-
dzenia  pozostawiano,  by  nie  stwarzać  zagrożenia  dla  po-
wierz-chni  ceramiki.  Zaraz  potem  była  ona  lekko  podsuszana
na  powietrzu  lub  za  pomocą  elektrycznej  suszarki  do  włosów,
by  środek  impregnujący  mógł  wniknąć  w  pęknięcia  i  pory.
Mowilith nanoszony był miękkim pędzlem w sposób ciągły i
do  zupełnego  nasycenia.  Zależnie  od  warunków  pogodo-
wych,  ceramika  mogła  potem  utwardzać  się  na  ciepłym  po-
wietrzu  lub  też  była  suszona  za  pomocą  suszarki  (ryć.  5-5).
Ponieważ  środek  usztywniający  podczas  impregnacji  za
pomocą  pędzla  jiie  przenika  ceramiki  całkowicie,  ale  wnika
do  głębokości  1-2  mm,  pozostaje  on  po  działaniach  tych
jeszcze  względnie  niestabilny.  Wydobywanie  fragmentów
miałoby  następstwa  w  postaci  dalszych  odłamań  i  odprysków.
Konieczne  były  więc  dodatkowe  prace  zabezpieczające.  W
związku  z  tym  naklejane  były  na  ceramikę  w  odpowiedni
sposób  przycięte  kawałki  opaski  gazy  z  bawełny  (ryć.  5.6).
Do przyklejania służył Mowilith 50, polioctan winylu, który

RYĆ. 5.5. METODA OKLEJANIA: SUSZENIE POTRAKTOWANEGO MOWIL1TH D 025 SEGMENTU
CERAMIKI NALEŻĄCEGO DO ZAPADNIĘTEGO NACZYNIA ZE STOŻKOWATYM WYLEWEM (FOT.
BAYER1SCHES LANDESAMT FUR DENKMALPFLEGE)

później  w  laboratorium  stosowany  był  także  do  ostatecznego
usztywnienia  ceramiki.  Mowilith  50  jest  bezbarwnym,
rozpuszczalnym  w  acetonie  lub  etylacetacie  środkiem
usztywniającym,  który  twardnieje  względnie  szybko,  ale  nie
toleruje wody. Do naklejania opasek gazy może być on

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ŹLE ZACHOWANEJ CERAMIKI

stosowany,  kiedy  przedtem  naniesiony  na  ceramikę  Mowilith
jest  już  stwardniały  i  tworzy  warstwę  izolacyjną  między
jeszcze  wilgotną  wewnętrzną  częścią  ceramiki  i  jej  powierz-
chnią.  Małe,  płaskie  talerze  lub  czarki  można  było,  kiedy
leżały połączone, oklejać w jednym fragmencie. Po wyschnięciu
środka  usztywniającego  były  one  przy  pomocy  długiej
szpachelki  lub  noża  ostrożnie  oczyszczane  i  oddzielane  od
ziemi. W przypadku dużych talerzy sensowne jest oklejanie i
wyjmowanie  pojedynczych  fragmentów.  Późniejsze  prace
konserwatorskie  będą  łatwiejsze,  kiedy  każda  warstwa  doku-
mentowana  będzie  przy  pomocy  fotografii  polaroidowych,
na  których  segmenty  będą  flamastrem  wrysowywane  i  ponu-
merowane  (ryć.  5.7).  Numery  będą  przenoszone  na  każdy
segment ceramiki. Oklejoną ceramikę złożyć jest najlepiej w
kartonach,  w  których  szybko  i  ostatecznie  wysycha,  a  nie-
bezpieczeństwo  powstania  pleśni  jest  małe  (ryć.  5-8).  Torby
plastikowe  nie  są  zalecane,  ponieważ  ceramika  poprzez
wzajemny nacisk i tarcie dalej może ulegać uszkodzeniom, a
wilgoć ulatnia się bardzo powoli. Pożądane jest kontynuowanie
prac  nad  w  ten  sposób  zabezpieczonym  znaleziskiem,  to
znaczy przeprowadzenie rychłej, pełnej impregnacji,

RYĆ.5.6. NAKLEJANIE KAWAŁKA OPASKI Z GAZY (FOT. BAYERISCHES LANDESAMT FUR
DENKMALPFLEGE)

RYĆ 5.7. ZDJĘCIE POLARO1DOWE Z WRYSOWANYM l OPISANYM NUMEREM SEGMENTEM
CERAMIKI PRZED ZABEZPIECZENIEM PŁASKIEJ CZARY (FOT. PLANATEAM, MONACHIUM)

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ŹLE ZACHOWANEJ CERAMIKI

5. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZŁE ZACHOWANEJ CERAMIKI

dowych metoda ta była stosowana w Pócking bardzo często,

ażeby można było przeprowadzić konserwację i prace badawcze
możliwie  wielu naczyń z okresu w południowych Niemczech
dotąd  słabo  zbadanego.  Metoda  oklejania  powinna  być
przedsiębrana  przez  konserwatora  lub  pod  jego  kierunkiem.
Może on z reguły najlepiej ocenić stan zachowania ceramiki i
możliwe  uszkodzenia  w  wyniku  niefachowego  jej
zabezpieczania  i  usztywniania.  Poza  tym  zna  on  właściwości
różnych  będących  do  dyspozycji  środków  usztywniających  i
może  zdecydować,  który  w  konkretnym  przypadku  jest
najwłaściwszy.

RYĆ. 5-8 WYDOBYTE Z ZIEMI, OKLEJONE OPASKAMI Z GAZY SEGMENTY CERAMIKI (FOT R.
HAGEN)

ponieważ między usztywnionymi i nieusztywnionymi partiami
ceramiki powstają różnice naprężeń, które mogą spowodować
dalsze uszkodzenia.

Metoda oklejania ma tę zaletę, że naczynia albo przynaj-

mniej  pojedyncze  segmenty  ceramiki  pozostają  zespolone,
tak  że  małe  odpryski  i  przede  wszystkim  szczególnie  wrażliwe
przełomy  są  zabezpieczone.  Gwarantuje  to,  także  przy  bardzo
złym  stanie  zachowania,  możliwość  restauracji  ceramiki  i
zaoszczędza,  konserwatorowi  wiele  pracy  poszukiwawczej.
Ceramika  nie  będzie  cięższa  i  nie  wymaga  więcej  miejsca,
niż  zebrana  w  sposób  konwencjonalny,  a  wysycha  szybciej
niż  blok  ziemi.  Powierzchnia  wykopaliskowa  jest  poprzez
oklejanie i warstwowe wydobywanie fragmentów uszkadzana do
niezbyt  wielkiej  głębokości,  a  spoczywające  głębiej,  po-
czątkowo niewidoczne znaleziska mogą być dokumentowane in
situ.  Wada  metody  oklejania  spoczywa  we  względnie
wysokim  nakładzie  czasu  podczas prac  zabezpieczających  i
niezbędności  źródła  prądu  dla  suszarki  i  namiotu,  by  także
podczas  deszczu  można  było  skutecznie  pracować.  Z
powodu presji czasu i niesprzyjających warunków pogo-

5.4. Niezbędne materiały i możliwości
zakupu

• Hoechst AG Frankfurt: Mowilith D 025, Mowilith 50;

• sklepy papiernicze: elastyczna taśma papierowa;

• apteki: opaski elastyczne, opaski z gazy bawełnianej,

opaski gipsowe.

Tłumaczył Piotr Szpanowski

6. WYDOBYWANIE I ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SZKLANYCH

się mleczne, następnie czernieje poprzez utlenianie żelaza i

magnezu. W szkle ołowiowym zalegającym w środowisku

mokrym czernienie ma związek z tworzeniem się siarczanów

ołowiu.

Wydobywając przedmioty szklane należy postępować

wyjątkowo ostrożnie. Gwałtowna zmiana warunków może
doprowadzić do całkowitej destrukcji szkła. Ochrona przed

słońcem  i  wiatrem  jest  podstawową  czynnością  w  doraźnym
zabezpieczeniu  szkła.  W  przypadku  odnalezienia  całego
naczynia  nie  należy  usuwać  jego  wypełniska,  ponieważ
niejednokrotnie  utrzymuje  ono  jego  formę.  Naczynia  szklane
wydobywamy  takimi  samymi  metodami  jak  naczynia  cera-
miczne  (por.  rozdz.  4).  Wydobywając  w  czasie  eksploracji
pojedyncze  małe  fragmenty  umieszczamy  je  w  workach  folio-
wych.  Przedmioty  szklane  wydobyte  z  ziemi  nie  mogą  być
myte wodą, ani czyszczone mechanicznie.

Szkło odnalezione pod wodą należy podnosić na po-

wierzchnię  bardzo  powoli  w  pojemniku  z  przewierconymi
otworami. Po wydobyciu umieszczamy je w naczyniu z czystą
wodą.  Zabytków  nie  należy  oczyszczać  mechanicznie.  Do  trans-
portu  owinąć  bandażem  lub  szmatką,  a  następnie  warstwą
mokrej ligniny i włożyć do woreczka z folii. Pudełko wymościć
miękkim podłożem i unieruchomić w nim zabytek.

Najważniejsze zalecenia konserwatorskie dotyczące

postępowania z zabytkami szklanymi na stanowisku:

• chronić przed słońcem i wiatrem,

• pakować pojedynczo w worek foliowy,

• nie myć wodą (szkła wydobyte z ziemi),

• nie oczyszczać mechanicznie.

7. Zabezpieczanie mokrego drewna
archeologicznego

Leszek Babiński

7.1. Co to jest mokre drewno archeologiczne?

Doskonałe właściwości mechaniczne, łatwość obróbki

oraz  ogólna  dostępność  drewna  powodowały,  że  od  najbar-
dziej  zamierzchłych  czasów  wykorzystywano  je  powszechnie
do wyrobu wielu sprzętów codziennego użytku, a nade wszystko
jako  nieoceniony  materiał  budowlany.  Do  czasów  współ-
czesnych  przetrwały  zaledwie  nieliczne  przedmioty  i  budo-
wle. Zabytki te znajdowane są najczęściej w wilgotnej ziemi, w
bagnach  i  torfowiskach  oraz  w  osadowych  warstwach  mórz,
rzek i jezior. Charakterystyczną cechą wydobywanego drewna
jest silny stopień przesycenia wodą zachowanej tkanki drzewnej.
Zabytkowe

obiekty

drewniane

znajdowane

czasie

archeologicznych  badań  wykopaliskowych  nazywane  są
„drewnem  archeologicznym"  lub  „drewnem  wykopalisko-
wym".  Dla  odróżnienia  drewna  podnoszonego  ze  stanowisk
mokrych  od  zdecydowanie  rzadziej  znajdowanego  drewna
suchego  -  w  dalszej  części  opracowania  mówiąc  o  ochronie
drewna  przesyconego  wodą  będziemy  je  określać  mianem  -
mokre drewno archeologiczne.

7.2. Co powinniśmy wiedzieć o mokrym
drewnie archeologicznym?

Drewno pozostając przez wielu stuleci w mokrym środo-

wisku  (w  ziemi,  bagnie,  torfowisku,  rzece,  jeziorze  lub  morzu),
pochłaniało  ze  swego  otoczenia  duże  ilości  wody.  Z  czasem
zwiększała  się  jego  wilgotność,  a  woda  hydrolizując  pewne
składniki  stwarzała  warunki  do  rozwoju  wielu  mikroorga-
nizmów. Wszelkie zmiany zachodzące w drewnie pod wpły-

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

wem hydrolizującego oddziaływania wody były bardzo po-
wolne. Przesycone wodą drewno było doskonałą pożywką dla
workowców

(Ascomycotina),

grzybów niedoskonałych

(Deuteromycotina)  i  bakterii.  Rozkład  mógł  się  odbywać  w
warunkach  denowych  lub  beztlenowych.  W  środowisku  tym
nie  mogły  się  natomiast  rozwijać  grzyby  należące  do
podstawczaków  (Basidiomycotina)  -  tzw.  grzyby  domowe
szybko rozkładające drewno w budynkach i owady - szkodniki
techniczne.  Rezultatem  długotrwałego  rozkładu  mokrego
drewna  wykopaliskowego  są  zmiany  jego  budowy,  składu
chemicznego i właściwości fizyko-mechanicznych.

Stan zachowania drewnianych zabytków archeologicznych

zależy głównie od stopnia zniszczenia drewna w czasie jego

użytkowania (uszkodzenia mechaniczne, korozja biologiczna,
pożary) oraz warunków w jakich drewno przebywało (typ
środowiska, wilgotność, temperatura, pH, dostępność tlenu,
mikroorganizmy, zmienność warunków w czasie). Mniejszy
wpływ na stopień destrukcji drewna ma natomiast czas
oddziaływania środowiska na zalegający materiał. Istnieją wyraźne
różnice w stanie zachowania drewna w zależności od rodzaju
wilgotnego środowiska, w którym ono przebywało. Drewno
dębowe zalegające w rzekach, jeziorach lub morzu szybciej
ulega procesom destrukcyjnym niż drewno zagrzebane w torfie.
Wskazuje na to znacznie lepszy stan techniczny drewna
wydobywanego z bagien i torfowisk, mimo że znaleziska

pochodzą z tego samego okresu. Przyczyn zjawiska należy
upatrywać przede wszystkim w charakterystycznym dla
torfowisk ograniczonym dostępie tlenu. W warunkach tych
drewno może być jedynie rozkładane przez bakterie powo-
dujące częściową degradację ścian komórkowych. Całkowitą
destrukcję drewna przesyconego wodą powodują bowiem
bakterie i grzyby pleśniowe - zdolne do rozkładu zlignifiko-
wanych części błon komórkowych.

Rozkład drewna rzadko przebiega równomiernie. Często w

obrębie jednego obiektu jednocześnie występuje kilka stopni
zniszczenia. Różne fragmenty tego samego kawałka

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

drewna  mają  wówczas  odmienne  właściwości.  Jest  to
szczególnie  widoczne  w  przypadku  dużych  znalezisk  (np.
różnice  w  stanie  zachowania  tych  części  dłubanki,  które
znajdowały się w mule jeziornym i fragmentów łodzi wystawio-
nych na bezpośrednie działanie wody).

W wyniku procesów rozkładu, ściany komórkowe mokrego

drewna  archeologicznego  tworzą  niezwykle  cienki  szkielet.
Powstające  wolne  przestrzenie  zostają  stopniowo  wypełniane
wodą. Znajdująca się w drewnie woda utrzymuje je w pierwot-
nym  kształcie,  przeszkadzając  cząsteczkom  zdepolimeryzo-
wanej celulozy we wzajemnym łączeniu się i - idącemu z tym w
parze  -  kurczeniu  się  drewna.  Zawartość  wody  w  drewnie
archeologicznym  znacznie  przewyższa  wilgotność  drewna
świeżo  ściętego.  Wilgotność  silnie  rozłożonego  drewna
wykopaliskowego  sięga  nawet  1000%.  Nie  popełniając  więk-
szego  błędu  można  przyjąć,  że  zawartość  wody  w  drewnie
archeologicznym  (a  dokładniej  maksymalna  ilość  wody,  jaką
drewno  to  może  wchłonąć)  jest  proporcjonalna  do  stopnia
jego destrukcji.

Przesycone wodą drewno archeologiczne podczas su-

szenia  drastycznie  kurczy  się.  Słabe,  zdegradowane  ściany
komórkowe  zostają  wówczas  wciśnięte  do  wnętrza  komórki.
Zjawisko  to  określa  się  mianem  zapaści  (collapse).  Proces
niszczenia  komórek  jest  nieodwracalny.  Wysuszone  i  skurczone
drewno  pęcznieje  tylko  w  ograniczonym  zakresie.  Stąd
praktykowane  przez  konserwatorów  zastępowanie  znajdującej
się w drewnie wody materiałem mniej lotnym  - utrzymującym
drewno  w  pierwotnym  stanie  spęcznienia.  Jednocześnie  różne
jest kurczenie się drewna w kierunku stycznym, promieniowym i
wzdłużnym. Drastycznemu skurczowi towarzyszy więc pacze-nie
się  drewna,  deformacje  i  liczne  pęknięcia.  W  skrajnych
przypadkach, gdy drewno jest źle zachowane, dochodzi nawet do
„rozsypania się" znalezionego obiektu w drobne kawałki.

Zewnętrzna, przyobwodowa warstwa drewna (biel) jest

materiałem mniej trwałym niż wewnętrzna (zazwyczaj ciemniej

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

zabarwiona)  twardziel.  Bardziej  rozłożony  biel  „okrywa"  więc
mniej zdegradowaną strefę twardzielową. Biel w czasie suszenia
kurczy  się  w  większym  stopniu  niż  część  twardzielowa.
Różnice  te  powodują  częste  odłupywanie  się  bielu  podczas
wysychania  drewna.  Uszkodzenie  zewnętrznej  warstwy  drewna
sprawia,  że  zniszczone  zostają  wszystkie  najcenniejsze  szczegóły
znajdujące  się  na  powierzchni  obiektu.  O  ile  przy  dużych
znaleziskach  -  będących  fragmentami  większych  konstrukcji
(wałów,  chat,  statków)  -  małe  pęknięcia  nie  zawsze  będą
zwracały  uwagę  zwiedzających,  to  w  przypadku  delikatnych,

małych przedmiotów o powierzchni ze śladami obróbki lub
zdobieniami, skurcz i wywołane nim następstwa powinny być
jak najmniejsze.

7.3- Uszkadzanie i rozkład drewna na
stanowisku

Mokre drewno archeologiczne już od momentu odsłaniania

znaleziska  zostaje  narażone  na  oddziaływanie  wielu
czynników  niszczących.  Czynniki  te  mogą  powodować  biolo-
giczny  rozkład  lub  mechaniczne  uszkadzanie  tkanki  drzewnej.
Wiele  obiektów  drewnianych  zostaje  uszkodzonych  bądź
zniszczonych  już  na  etapie  ich  wydobywania.  Silnie  rozłożone
drewno  (a  szczególnie  warstwa  bielu)  jest  zazwyczaj  bardzo
miękkie,  podatne  na  różne  uszkodzenia  mechaniczne.  Przy

nieostrożnym  podnoszeniu  obiektu  biel  łatwo  ulega  defor-
macjom  lub  oddziela  się  od  lepiej  zachowanej  części  twar-
dzielowej.  Podobne  uszkodzenia  mogą  mieć  miejsce  w  czasie
nieostrożnego  oczyszczania  powierzchni  metalowymi  narzę-
dziami  o  ostrych  krawędziach  lub  zbyt  sztywnymi  szczotkami.
Przesycone  wodą  drewno  jest  bardzo  ciężkie  a  jego  wytrzy-
małość  mechaniczna  może  być  niewielka.  Zabytki  oblepione
grubą  warstwą  mokrej  i  ciężkiej  ziemi  łatwo  w  czasie  podno-
szenia  złamać  lub  zdeformować.  Dlatego  też,  gdy  obawiamy
się  o  możliwość  mechanicznego  uszkodzenia  obiektu,  zaleca
się jego wydobywanie, zapakowywanie i transport wraz z przy-

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

legającą warstwą ziemi. Uszkodzenia mechaniczne powstają
także w czasie niewłaściwego składowania (pęknięcia, ocie-
ranie się drewna w wannie) i transportu znalezisk do pracowni
konserwatorskiej (powstawanie pęknięć, wstrząsy, wibracje).

Drewno wydobyte ze środowiska mokrego, pozostawione

bez  zabezpieczenia,  szybko  traci  wodę.  Proces  wysychania  roz-
poczyna się od warstwy powierzchniowej. Powierzchnia drewna -
w  stosunkowo  krótkim  czasie  -  pokrywa  się  siatką  drobnych
pęknięć (początkowo niedostrzegalnych nieuzbrojonym  okiem).
Szczególnie  narażone  na  uszkodzenia  jest  drewno  mocno
zniszczone,  miękkie,  o  dużej  zawartości  wody.  Powstałych  -
wcześniej  czy  później  -  pęknięć  i  odkształceń  nie  odwróci
żaden,

najdoskonalszy

nawet

zabieg

konserwatorski.

Najcenniejsze,  zewnętrzne  warstwy  obiektu  zostaną
bezpowrotnie  zniszczone.  Procesowi  wysychania  sprzyja  mała
wilgotność  powietrza  i  podwyższona  temperatura  sezonu
letniego,  w  czasie  którego  prowadzonych  jest  większość  prac
wykopaliskowych.

Wydobyte drewno staje się doskonałą pożywką dla wielu

mikroorganizmów.  Rozkładane  zostają  i  tak  już  cienkie  ściany
komórkowe, zawierające jeszcze pewne ilości celulozy. Rozkład
powodowany  jest  przez  organizmy  rozwijające  się  w  drewnie  w
czasie  jego  przebywania  w  warunkach  mokrych  lub  nowe
gatunki  grzybów  i  bakterii.  Ich  rozwój  limitowany  jest
warunkami w jakich drewno znajduje się po wydobyciu. Często
praktykowane  składowanie  drewna  wykopaliskowego  w
wodzie  -  w  zbiornikach  sztucznych  (w  wannach)  lub
naturalnych  (w  stawach  i  jeziorach)  -  dobrze  zabezpiecza
przechowywane  obiekty  przed  wysychaniem.  Rzadko  jednak
chroni  je  przed  enzymatycznym  rozkładem  powodowanym
przez  mikroorganizmy.  Często,  wobec  niemożności  poddania
wydobytego  obiektu  natychmiastowym  zabiegom,  jest  on  zata-
piany.  Później,  w  czasie  jego  składowania,  z  reguły  nie
kontroluje  się  zmian  zachodzących  w  stanie  zachowania
drewna.  Podczas  magazynowania  drewna  w  wodzie  jest  ono
szczególnie narażone na atak drobnoustrojów, dostarczając

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

idealnych  warunków  do  ich  rozwoju.  Tak  więc,  przechowując
drewno  archeologiczne  w  czystej  wodzie  nietrudno  po
pewnym  czasie  zauważyć  jej  zmętnienie,  powstawanie  pęche-
rzyków  gazu,  a  w  skrajnych  przypadkach  wypływanie  zato-
pionych  elementów.  O  postępującym  procesie  destrukcyjnym
świadczy  także  łatwy  do  rozpoznania  charakterystyczny  zapach,
który  powinien  stać  się  podstawą  do  niezwłocznego  zbadania
drewna  i  wody  oraz  podjęcia  zdecydowanych  czynności
zapobiegawczych.

Drewno składowane w wodzie, nie zabezpieczone przed

rozwojem mikroorganizmów, często pokrywa się łatwo wy-

czuwalnym  galaretowatym  nalotem.  Pomijając  w  tym  miejscu
kwestię  rozkładu  tkanki  drzewnej  trzeba  także  podkreślić,  że
wytworzona  na  powierzchni  zabytku  galaretowata  powłoka
utrudnia  nasycanie  drewna  substancjami  stabilizującymi  i  wzmac-
niającymi,  będące  podstawą  wszelkich  zabiegów  konserwa-
torskich.

Uszkadzanie i rozkład archeologicznych znalezisk drew-

nianych mogą być eliminowane bądź też znacząco ograniczane
przez rozważne wykorzystywanie przedstawionych w dalszej
części opracowania metod i środków ochrony drewna.

1.4. Pobieranie próbek

Pobieranie próbek do badań wiąże się z datowaniem

znaleziska,  oznaczaniem  gatunku  drewna  czy  też  stopnia  jego
destrukcji.  Zabieg  ten  jest  najczęściej  świadomym,  mechanicz-
nym  uszkadzaniem  zabytku.  Większość  wykonywanych
oznaczeń  bezpowrotnie  niszczy  przekazane  do  analizy  kawałki
drewna  (rozdrobnienie,  spalenie).  Stąd  też,  wszelkie  próbki
powinny  być  pobierane  w  minimalnych  ilościach,  a  jeśli  to
tylko możliwe - z miejsc niewidocznych. Często do wykonania
oznaczenia  udaje  się  wykorzystać  luźne  fragmenty  drewna
odłamane podczas wydobywania obiektu.

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

Podane poniżej informacje dotyczą podstawowych

wymogów  (głównie  ilościowych)  związanych  z  pobieraniem
próbek  do  przeprowadzenia  najczęściej  wykonywanych  badań.
W  każdym  jednakże  przypadku,  gdy  pobieramy  próbkę
samodzielnie, wskazane jest wcześniejsze konsultowanie się z
wykonawcą  oznaczenia,  jak  również  dokładne  opisanie
warunków  znalezienia  obiektu,  miejsca  pobrania  próbki  lub
sposobu dotychczasowego postępowania z drewnem.

7.4.1. Datowanie radiowęglowe

Do wykonania datowania potrzeba co najmniej 10 g

suchej masy drewna. Oznacza to, że przy bardzo dobrze za-
chowanym drewnie dębowym, którego wilgotność wynosi np.
150%, masa próbki w stanie mokrym nie powinna być

mniejsza niż 25 g. Gdy drewno jest silnie zdegradowane jego
wilgotność jest znacznie większa. Przy zawartości wody na
poziomie 600% do przeprowadzenia badania koncentracji

potrzeba  co  najmniej  70  g  drewna  w  stanie  mokrym.  Należy
jednak  zaznaczyć,  że  jeżeli  istnieje  możliwość  przekazania
większej  ilości  materiału,  optymalna  próbka  do  wykonania
datowania  powinna  zawierać  około  5-krotnie  więcej  drewna.
W  przypadku  znalezisk  o  dużych  przekrojach  poprzecznych,
wycięta  próbka  powinna  pochodzić  z  zewnętrznych
(najmłodszych) partii kłody. Pozwala to precyzyjniej określić
wiek  ścięcia  drzewa.  Próbka  powinna  być  starannie
oznakowana  i  dokładnie  opisana.  Może  być  rozdrobniona

(luźne kawałki drewna) i przesuszona. Drewno nie powinno
być wcześniej traktowane żadnymi środkami chemicznymi
(biocydami, preparatami konserwującymi). Jeżeli miało to miejsce,
należy o tym powiadomić wykonawcę oznaczenia.

7.4.2. Datowanie dendrochronologiczne

Pobieranie próbek dotyczy tylko tych gatunków drewna,

dla których opracowane są skale dendrochronologiczne zwane

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

chronologiami  standardowymi  (np.  dla  dębu).  Próbki  w  zasa-
dzie  powinien  pobierać  wykonawca  badań  -  w  obecności
archeologa,  a  czasem  i  konserwatora.  W  przeciwieństwie  do
datowania  radiowęglowego,  próbka  (wycięta  piłką  lub  pobrana
świdrem  przyrostowym)  po  przeprowadzonych  pomiarach  nie
ulega  zniszczeniu  i  może  być  ponownie  połączona  z  obiektem.

Precyzyjne określenie roku ścięcia drzewa wymaga obecności
zewnętrznej  (przyobwodowej)  warstwy  drewna  zawierającej
więcej niż 30 słojów- w tym ostatniego przyrostu rocznego. W
przypadku małych przedmiotów, warunek ten często nie może
być  spełniony.  Próbki  mogą  być  pobierane  samodzielnie  (po
konsultacji  z  wykonawcą  oznaczenia)  z  elementów
konstrukcyjnych (pali, belek) w postaci „plastrów" o grubości
50-100  mm,  wycinanych  prostopadle  do  włókien.  Fragmenty
spękane  lub  silnie  zdegradowane  należy  przed  wycięciem
starannie  opasać  mocnym  bandażem,  taśmą  lub  drutem.
Oznakowane  próbki  najlepiej  przechowywać  w  wodzie  z
dodatkiem  biocydu  (preparatu  biobójczego).  Dopuszcza  się
zapakowanie  drewna  w  torebkach  foliowych.  Próbki  w  czasie
transportu  należy  zabezpieczyć  przed  uszkodzeniami
mechanicznymi.

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

7.4.4. Analiza chemiczna drewna

Oznaczenie podstawowego składu chemicznego drewna

informuje o stopniu (stopniach) destrukcji tkanki drzewnej.
Analiza chemiczna jest pomocna przy ustalaniu metody
konserwacji i doborze parametrów procesu. Drewno przezna-
czone do badań należy dostarczyć w stanie mokrym (w wodzie
lub worku foliowym). Minimalna próbka umożliwiająca ozna-
czenie podstawowego składu, tj. rozpuszczalności (w mieszaninie
alkoholowo-benzenowej, wodzie zimniej i gorącej oraz 1%
NaOH), zawartości pentozanów, celulozy, ligniny i popiołu
(związków mineralnych), a także oznaczenie wilgotności
bezwzględnej i pH, powinna zawierać około 60-100 g suchej
masy drewna. (Uwaga - W zależności od stopnia zniszczenia,
może to być nawet do l kg bardzo silnie zdegradowanego
drewna w stanie mokrym). Decyzję o potrzebie wykonania
analizy chemicznej powinien podejmować konserwator - tym
bardziej, że często do określenia dalszego postępowania kon-
serwatorskiego wystarcza tylko oznaczenie wybranych skład-
ników (np. ligniny) lub podstawowych - fizycznych właści-
wości drewna (wilgotności maksymalnej i gęstości).

7.4.3- Oznaczanie gatunku drewna

Próbki do oznaczania gatunku drewna powinny być

pobrane i dostarczone do badań w stanie mokrym (w wodzie
lub  w  worku  foliowym).  Próbka  może  mieć  dowolny  kształt.
Do badań  można  wykorzystać luźne, odłamane kawałki  drewna.
W  przypadku  drewna  dobrze  zachowanego  -  twardego  i
zwartego, wymiary próbki nie mogą być jednak mniejsze  niż
10 x 10 x 20 mm (ostatni wymiar w kierunku wzdłużnym). Gdy
drewno  jest  silnie  zdegradowane,  bardzo  miękkie  i  roz-
włóknione  (rozwarstwia  się  w  palcach),  dla  wykonania  pre-
paratów  mikroskopowych  umożliwiających  identyfikację  cha-
rakterystycznych  elementów  anatomicznych  (na  przekrojach  -
poprzecznym  i  podłużnym)  oraz  wykonania  powtórzeń  -
pobrana próbka powinna być przynajmniej kilkukrotnie większa.

7.5. Przegląd metod przechowywania drewna

Idealny sposób składowania mokrego drewna archeo-

logicznego powinien:

• zapobiegać jego rozkładowi i uszkodzeniom (lub

przynajmniej nie przyspieszać tempa jego rozkładu),

• dawać się pogodzić z późniejszą metodą konserwacji i

metodami badawczymi (datowanie radiowęglowe,
oznaczanie składu chemicznego, itp.),

• być bezpieczny dla ludzi i środowiska,

• być (w miarę możliwości) tani.

iEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

rzy wyborze sposobu przechowywania drewna powinny

kże uwzględniane następujące zagadnienia: lostępność
obiektu dla personelu w czasie jego składowania
(potrzeba pobierania próbek, kontrolowanie stanu
achowania),

lostępność  obiektu  dla  zwiedzających  (przy  szczególnie
ennych  znaleziskach  należy  uwzględnić  zainteresowanie
tubliczności  i  sponsorów  oraz  związane z tym  wsparcie
nansowe

konserwację

obiektu),

ostępność

wykorzystywanych materiałów i chemikaliów, oszty
składowania drewna (koszty materiałów, chemi-iliów,
wynajmu pomieszczeń, urządzeń, dozoru i ba-ań),

aiteczność metody (doświadczenia własne, badania,

:eratura),

ymagania odnośnie personelu specjalistycznego (myko-

dzy, mikrobiolodzy, chemicy, inżynierowie, technicy

>zorujący składowanie),

adki  bezpieczeństwa  dla  ludzi  i  środowiska,  as
przechowywania  obiektu  (należy  rozgraniczyć  bez-
^czne  sposoby  przechowywania  drewna  w  warunkach
lowych  -  bezpośrednio  po  eksploracji,  od  długo-
rałych  metod  magazynowania,  wymagających  większej
ateczności i niezawodności).

dane poniżej sposoby bezpiecznego przechowywania a
drewna archeologicznego należą do najczęściej nych
metod konserwacji pasywnej w warunkach

Wakowanie drewna w folię polietylenową (PE)

to często praktykowany, prosty i tani sposób zabezpie-
ewna przed wysychaniem. Metoda polega na szczel-Ci
(zawiązaniu, zaklejeniu, zgrzaniu) torby lub

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

worka z folii PE, w którym umieszczono chroniony obiekt.

Sposób  pozwala  na  zabezpieczanie  małych  i  większych  znale-
zisk,  szczególnie  w  przypadku  krótkiego  przechowywania
w  warunkach  polowych.  Aby  uchronić  drewno  przed  uszko-

dzeniami  mechanicznymi  wskazane  jest  (w  miarę  potrzeb)
wcześniejsze  owinięcie  składowanych  obiektów  kilkoma
warstwami  mokrej  ligniny,  masy  celulozowej,  delikatnej  tka-
niny  lub  miękkiej  pianki  poliuretanowej.  We  wszystkich
przypadkach  możliwe  jest  zabezpieczenie  drewna  przed
mikroorganizmami  przez  spryskanie  obiektu  wodnym
roztworem  biocydu.  (Użycie  preparatów  biobójczych  zostanie
omówione  w  dalszej  części  opracowania).  Powszechnie  prak-
tykuje  się  krótkotrwałe  przechowywanie  małych  przedmiotów
drewnianych  w  torbach  foliowych  wypełnionych  wodą  (wy-
mienianą  co  kilka  dni)  lub  wodnymi  roztworami  preparatów
biobójczych.  Obiekty  wielkowymiarowe  (łodzie,  elementy  kon-

strukcji budowlanych) są szczelnie okrywane kilkoma arku-
szami folii (często także dodatkowo mokrymi gąbkami) i okre-
sowo opryskiwane wodą.

7.5.2. Zapakowanie drewna w sztywnej piance
poliuretanowej (PUR)

Metoda polega na owinięciu opryskanego biocydem

przedmiotów  bardzo  kruchych.  Główną  wadą  jest  ograniczona
możliwość  kontrolowania  stanu  zachowania  drewna  w  czasie
długotrwałego  przechowywania  obiektu.  (Uwaga!  Ze  względu
na możliwość uszkodzenia zabytku, pakowanie drewna w sztywnej
piance  PUR  może  być  wykonywane  przez  osoby  mające
doświadczenie w pracy z poliuretanami).

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

Przy wyborze sposobu przechowywania drewna powinny

być także uwzględniane następujące zagadnienia:

• dostępność obiektu dla personelu w czasie jego składo-

wania (potrzeba pobierania próbek, kontrolowanie stanu
zachowania),

• dostępność obiektu dla zwiedzających (przy szczególnie

cennych znaleziskach należy uwzględnić zainteresowanie
publiczności i sponsorów oraz związane z tym wsparcie
finansowe na konserwację obiektu),

• dostępność wykorzystywanych materiałów i chemikaliów,

• koszty składowania drewna (koszty materiałów, chemi-

kaliów, wynajmu pomieszczeń, urządzeń, dozoru i ba-

dań),

• skuteczność metody (doświadczenia własne, badania,

literatura),

• wymagania odnośnie personelu specjalistycznego (myko-

lodzy, mikrobiolodzy, chemicy, inżynierowie, technicy

dozorujący składowanie),

• środki bezpieczeństwa dla ludzi i środowiska,

• czas przechowywania obiektu (należy rozgraniczyć bez-

pieczne  sposoby  przechowywania  drewna  w  warunkach
polowych  -  bezpośrednio  po  eksploracji,  od  długo-
trwałych  metod  magazynowania,  wymagających  większej
skuteczności i niezawodności).

Podane poniżej sposoby bezpiecznego przechowywania

mokrego drewna archeologicznego należą do najczęściej
stosowanych metod konserwacji pasywnej w warunkach
polowych.

7.5.1. Zapakowanie drewna w folię polietylenową (PE)

Jest to często praktykowany, prosty i tani sposób zabezpie-

czania drewna przed wysychaniem. Metoda polega na szczel-
nym zamknięciu (zawiązaniu, zaklejeniu, zgrzaniu) torby lub

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

worka  z  folii  PE,  w  którym  umieszczono  chroniony  obiekt.
Sposób pozwala na zabezpieczanie małych i większych znalezisk,
szczególnie  w  przypadku  krótkiego  przechowywania  w
warunkach  polowych.  Aby  uchronić  drewno  przed  uszko-
dzeniami  mechanicznymi  wskazane  jest  (w  miarę  potrzeb)
wcześniejsze  owinięcie  składowanych  obiektów  kilkoma
warstwami mokrej ligniny, masy celulozowej, delikatnej tkaniny
lub  miękkiej  pianki  poliuretanowej.  We  wszystkich
przypadkach  możliwe  jest  zabezpieczenie  drewna  przed
mikroorganizmami  przez  spryskanie  obiektu  wodnym
roztworem  biocydu.  (Użycie  preparatów  biobójczych  zostanie
omówione  w  dalszej  części  opracowania).  Powszechnie  prak-
tykuje  się  krótkotrwałe  przechowywanie  małych  przedmiotów
drewnianych  w  torbach  foliowych  wypełnionych  wodą  (wy-
mienianą  co  kilka  dni)  lub  wodnymi  roztworami  preparatów
biobójczych.  Obiekty  wielkowymiarowe  (łodzie,  elementy  kon-
strukcji  budowlanych)  są  szczelnie  okrywane  kilkoma  arku-
szami  folii  (często  także  dodatkowo  mokrymi  gąbkami)  i  okre-
sowo opryskiwane wodą.

7.5.2. Zapakowanie drewna w sztywnej piance
poliuretanowej (PUR)

Metoda polega na owinięciu opryskanego biocydem

drewna  folią  polietylenową,  a  następnie  grubą  warstwą
wyściełająco-izolującą  (np.  folią  pęcherzykową,  pianką  poli-
etylenową) i „zatopieniu" tak zabezpieczonego obiektu w sztywnej
piance  poliuretanowej.  Sposób  ten  pozwala  na  wygodne  i
bezpieczne  podnoszenie  oraz  przewożenie  drewna  w  prosto-
padłościennych  bryłach  uformowanych  z  poliuretanu.  Metoda
jest  szczególnie  przydatna  na  stanowisku  przy  pakowaniu
przedmiotów  bardzo  kruchych.  Główną  wadą  jest  ograniczona
możliwość  kontrolowania  stanu  zachowania  drewna  w  czasie
długotrwałego przechowywania obiektu. (Uwaga! Ze względu na
możliwość  uszkodzenia  zabytku,  pakowanie  drewna  w  sztywnej
piance  PUR  może  być  wykonywane  przez  osoby  mające
doświadczenie w pracy z poliuretanami).

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

7.5.3- Opryskiwanie drewna

Opryskiwanie drewna stosowane jest przede wszystkim do

zabezpieczania obiektów wielkowymiarowych, dla ochrony
których inne sposoby zawodzą. Chronione obiekty są spryskiwane
wodą lub wodnymi roztworami biocydów. Do przeprowadzenia
zabiegu wykorzystuje się różne typy opryskiwaczy bądź całe
instalacje natryskowe. Opryskiwanie może być prowadzone w
sposób ciągły lub okresowy. Przy natryskiwaniu okresowym
obiekt jest dodatkowo zabezpieczany folią. Podczas

nakrywania i odsłaniania chronionego obiektu należy zacho-
wywać szczególną ostrożność, by nie uszkodzić zewnętrznych -
najcenniejszych, ale i najbardziej zdegradowanych warstw
drewna. W celu opóźnienia procesu wysychania możliwe jest
dodatkowe okrywanie składowanego obiektu nasączoną wodą,
elastyczną pianką poliuretanową. Należy jednak przestrzec, że
okrywanie drewna ciężką, namokniętą pianką PUR, powoduje
niekiedy poważne uszkodzenia mechaniczne tkanki drzewnej.
Opryskiwanie drewna może okazać się zabiegiem nie w pełni
skutecznym. Zawsze bowiem istnieje możliwość pojawienia się
mikroorganizmów - tym bardziej, że skuteczność dezynfekcji
ogranicza się do powierzchniowych stref zabytku. Metoda
opryskiwania pozostaje jednakże niezastąpiona w czasie prac
wykopaliskowych, służąc do zraszania drewna w wykopie (także
podczas rysowania i fotografowania znalezisk).

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

betonowe  baseny  powlekane  żywicami  lub  wykładane  płytkami
ceramicznymi.  W  warunkach  polowych  wykorzystuje  się  wyko-
pane  w  ziemi  doły  wyłożone  grubą  folią  ogrodniczą,  tanie
drewniane  wanny  (wykonywane  we  własnym  zakresie)
wyłożone  folią  lub  laminatem  (na  bazie  żywic  poliestrowych
lub epoksydowych).

Cały składowany materiał musi znajdować się pod po-

wierzchnią  wody.  W  celu  ograniczenia  parowania  i  zmniej-
szenia  możliwości  porażenia  przez  drobnoustroje,  wannę
należy  szczelnie  zamknąć  (okryć  folią  PE).  Istnieją  bardzo
duże  możliwości  zastosowania  różnych  zatruwaczy  powstrzy-
mujących  rozwój  mikroorganizmów.  W  określonych  warun-
kach  drewno  może  być  chronione  bez  dodatku  jakichkolwiek
chemikaliów.  Rozwój  większości  mikroorganizmów  skutecznie
powstrzymuje  niska  temperatura  wody  (już  poniżej  10°C).
Często  praktykowanym  zabiegiem,  eliminującym  pojawianie
się mikroorganizmów, jest cyrkulacja lub częsta wymiana wody w
wannie  (np.  co  2-3  dni).  W  niektórych  pracowniach

zrezygnowano  z  używania  biocydów,  zwalczając  rozwijające
się  mikroorganizmy  za  pomocą  zwykłych  ślimaków  lub
kijanek.  Obecnie  jednak  najczęściej  stosowanym,  najbardziej
pewnym  rozwiązaniem  jest  mimo  wszystko  odpowiedni
dodatek preparatu biobójczego.

Często najprostsze nawet wanny używane do przechowy--

wania drewna w wodzie mogą być później wykorzystane do
przeprowadzenia części procesu konserwatorskiego.

7.5-4. Zatopienie drewna w wannie

Zatapianie drewna w wodzie należy do najbardziej

rozpowszechnionych,  najskuteczniejszych  sposobów  przecho-
wywania  drewna  w  warunkach  laboratoryjnych  i  polowych.
Drewno,  w  zależności  od  wymiarów  i  liczby  składowanych
obiektów,  przechowywane  jest  w  różnych  pojemnikach,

zbiornikach, wannach i basenach. Dla ochrony dużych obiektów
przechowywanych w pracowniach konserwatorskich są to
najczęściej wanny z tworzyw lub stali nierdzewnej oraz

7.5.5. Zatopienie drewna w naturalnym zbiorniku
wodnym

Zatapianie drewna w stawach i jeziorach jest praktyko-

wane  do  przechowywania  dużych  obiektów  drewnianych,
wtedy  gdy  nie  dysponujemy  wielkogabarytowymi  zbiornikami
sztucznymi.  W  przypadku  krótkotrwałego  składowania  (kilka
dni  do  kilku  tygodni)  wydobyty  materiał  umieszcza  się  w
miejscu umożliwiającym łatwe jego zatopienie i późniejsze

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

wydobycie. Przy wyborze miejsca należy jednak uwzględnić
wahania poziomu wody oraz możliwość nagłego zamarz-
nięcia zbiornika w sezonie jesienno-zimowym.

Długotrwałe przechowywanie drewna archeologicz-

nego  w  zbiornikach  naturalnych  wymaga  zatapiania  obiektów
w  głębszych  partiach  wykorzystywanych  akwenów  (przynajmniej
na  głębokości  kilku  metrów).  Panują  tam  bardziej  stabilne
warunki  (niższa  temperatura,  mniejsza  ilość  tlenu  i  światła)
ograniczające

destrukcyjne

oddziaływanie

czynników

biologicznych.  W  mniejszych  zbiornikach  (stawy,  glinianki)
drewno bardziej narażone jest na atak mikroorganizmów, roślin
i drobnej fauny.  Woda w akwenie,  w którym  przechowujemy
drewno,  powinna  być  czysta  chemicznie  i  biologicznie.
Preferowane  są  jeziora  zlokalizowane  w  rezerwatach,  parkach
krajobrazowych  i  narodowych.  Ważne  jest  odpowiednie
obciążenie  i  „zakotwiczenie"  obiektu,  zabezpieczające  przed
przemieszczaniem  się  drewna  w  wodzie.  Wskazane  jest
zapakowanie  zabytku  w  skrzynię,  perforowaną  folię,  siatkę  z
tworzywa  lub  inne  materiały  opakowaniowe.  Miejsce
składowania  drewna  winno  być  dokładnie  oznakowane  i  za-
bezpieczone  (najlepiej  jeśli  akwen  wyłączony  jest  z  działalności
gospodarczej i rekreacyjnej).

Poważną wadą składowania drewna w zbiornikach

naturalnych  jest  ograniczona  możliwość  zastosowania  bio-
cydów.  Często  prowadzi  to  do  wzrostu  tempa  degradacji
zatopionego  drewna.  Zatapianie  w  zbiornikach  naturalnych
jest  sposobem  tanim,  nie  wymagającym  większych  nakładów,
często  praktykowanym-  szczególnie  w  warunkach  krajowych
(w polskich jeziorach zatopionych jest wiele łodzi-dłubanek).

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

przy  wyborze  takiego  sposobu  magazynowania  ma  sama
wielkość  znaleziska,  czas  trwania  zabiegów  konserwatorskich
oraz  pojemność  zbiorników,  w  których  zabiegi  te  będą  prze-
prowadzane.  Podobnie  jak  przy  składowaniu  drewna  w  jezio-
rach,  dysponujemy  zaledwie  ograniczonymi  możliwościami
kontrolowania stanu zachowania znaleziska w czasie zalegania w
ziemi. Miejsce składowania powinno być zlokalizowane poza
obszarem  działalności  przemysłowej  i  inwestycyjnej  -na
obszarze  niedostępnym  dla  osób  postronnych.  Ziemia  nie
może  być  skażona  chemicznie  (nawozy,  środki  ochrony
roślin).  Z  uwagi  na  niszczące  oddziaływanie  korzeni,  w  pobliżu
miejsca magazynowania znaleziska nie mogą rosnąć drzewa  i
krzewy.  Drewno  opakowane  w  perforowaną  folię  i  siatkę  z
tworzywa  należy  zakopać  głęboko  (stworzenie  warunków
beztlenowych)  -  poniżej  strefy  przemarzania  gruntu.  Poziom
wód  gruntowych  w  miejscu  przechowywania  drewna  musi
być  wysoki.  Należy  zadbać  o  stworzenie  prostego  systemu
monitorowania  poziomu  wody  w  glebie  (np.  rury  wystające
ponad powierzchnię ziemi).

7.5.7. Przechowywanie drewna w stanie zamrożonym

Drewno archeologiczne może być także bezpiecznie

przechowywane  w  stanie  zamrożonym.  Zamrażanie  drewnia-
nych zabytków musi być poprzedzone wymianą części wody na
polietylenowy glikol. Taki sposób składowania jest praktykowany
wyłącznie w profesjonalnych pracowniach konserwatorskich-
przed  suszeniem  drewna  w  procesie  liofilizacji.  W
warunkach  polowych  (na  stanowisku)  metoda  jest  nie-
przydatna - niewykonalna.

7.5.6. Składowanie drewna zagrzebanego w ziemi

Składowanie drewna pod powierzchnią ziemi należy do

„naturalnych" sposobów przechowywania znalezisk drew-
nianych. Metoda ta jest wykorzystywana do długotrwałego
przechowywania wielkich ilości drewna. Decydujące znaczenie

7.6. Materiały opakowaniowe

Wiele metod przechowywania drewna wymaga odpo-

wiednich materiałów opakowaniowych, zapewniających sku-
teczną ochronę przesyconemu wodą zabytkowi. Problem

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

pakowania wiąże się także z przewożeniem drewna do pra-

cowni konserwatorskich lub miejsc jego składowania. Przewo-

żenie kruchych i delikatnych obiektów naraża je na poważne
uszkodzenia- powodowane wibracjami i wstrząsami powstają-

cymi w czasie podróży.

Osoby odpowiedzialne za pakowanie powinny być

obdarzone  dużą  wyobraźnią  i  pomysłowością  oraz  posiadać
pewne  niezbędne  zdolności  manualne.  Przed  rozpoczęciem
wykopalisk  wskazane  jest  podzielenie  się  z  nimi  wszelkimi
posiadanymi  informacjami  lub  przypuszczeniami  dotyczącymi
rodzaju  i  ilości  spodziewanego  materiału  archeologicznego.
Umożliwi  to  lepsze  przygotowanie  się  do  pakowania  i  składo-
wania wydobytych obiektów.

W wyposażeniu ekspedycji wykopaliskowej nie powinno

zabraknąć  wielu  środków  i  materiałów  przeznaczonych  do
ochrony  drewna  mokrego.  Arsenał  podstawowych  materiałów
wykorzystywanych  do  pakowania  mokrych  zabytków  drewnia-
nych jest bardzo szeroki i obejmuje m.in. następujące pozycje:

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

7.6.2. Drewniane skrzynie i palety

Drewno budowlane (deski, łaty, krawędziaki) i wodo-

odporna  sklejka  niezbędne  są  na  stanowisku  do  podnoszenia
(palety)  i  transportu  opakowanych  zabytków  (palety,  skrzynie).
Skrzynie  wypełnione  ziemią  lub  materiałami  wyściełającymi
(amortyzującymi wstrząsy i wibracje) zapobiegają przemieszczaniu
się drewna w czasie transportu. Najczęściej wykonywane są w
warunkach  polowych  (na  stanowisku)  -  w  zależności  od
wymiarów wydobytych obiektów. Po wyłożeniu folią mogą być
wykorzystywane jako najprostsze wanny.

7.6.3- Folia pęcherzykowa

Folia bubble-pack jest nieocenionym materiałem wyście-

łającym, zabezpieczającym obiekty przed wstrząsami i uszko-
dzeniami mechanicznymi.

7.6.1. Folia polietylenowa

Folia polietylenowa (PE) to podstawowy materiał opako-

waniowy  wykorzystywany  w  ochronie  drewna  wykopalisko-
wego.  Do  pakowania  używane  są  gotowe  worki  i  torebki,
jak  również  rękaw  -  umożliwiający  wykonywanie  worków
dowolnej  długości  (pakowanie  długich  przedmiotów).
Obiekty  wielkowymiarowe  okrywane  są  dużymi  arkuszami
folii ogrodniczej. Końce toreb są starannie zawiązywane, zaklejane
taśmą  lub  zgrzewane  (konieczność  posiadania  zgrzewarki  na
stanowisku).  Folia  PE  jest  odporna  na  biocydy  stosowane  w
ochronie  drewna.  Odporność  chemiczna  i  właściwości
wytrzymałościowe  umożliwiają  zastosowanie  jej  jako  wewnę-
trznej warstwy w drewnianych skrzyniach - przeznaczonych do

magazynowania wydobytych obiektów w wodzie. Pocięta w
paski staje się nieocenionym materiałem wiążącym.

7.6. 4. Pianka poliuretanowa (PUR)

W ochronie drewna wykorzystuje się piankę poliuretanową

miękką  i  twardą  (sztywną).  Pianka  służy  do  pakowania
zarówno  obiektów  wielkich  i  mocnych,  jak  i  przedmiotów
małych,  kruchych  i  delikatnych.  Jedno  z  zastosowań  omówiono
przedstawiając sposoby przechowywania drewna. Pianka miękka,
doskonale nasączająca się wodą, może dodatkowo zabezpieczać
obiekt  zapakowany  w  folię.  Podobnie  jak  styropian  lub
miękka  porowata  guma,  używana  jest  jako  materiał
wyściełający skrzynie.

7.6.5. Taśmy klejące

Taśmy stosowane są do zamykania worków oraz przy-

mocowywania materiałów usztywniających i amortyzujących
wstrząsy (deski, palety, pianka PUR, folia pęcherzykowa).

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

7.6.6. Statki z tworzyw sztucznych

Siatki używane zwykle do pakowania owoców i warzyw

lub  ochrony  mieszkań  przed  owadami,  wykorzystuje  się  do
przechowywania  drewna  zanurzonego  w  wodzie  (np.  do
zapakowania  wszystkich  zachowanych  kawałków  drewna
pochodzących  z  jednego  przedmiotu).  Siatki  mogą  być  również
zastosowane  jako  dobry  materiał  wzmacniający,  ściskający  i
wiążący.  Należy  jednak  pamiętać,  że  na  miękkim  drewnie
pozostawiają charakterystyczny odcisk.

7.67. Materiały wypełniające

Materiałami przeznaczonymi do wypełniania wolnych

przestrzeni  w  skrzyniach  są  zazwyczaj  tworzywa  syntetyczne
(folie  pęcherzykowe,  pianki  PUR  lub  PE).  Czasem  jednak  two-
rzywa  te  zastępowane  są  tańszymi,  zupełnie  prozaicznymi
materiałami pochodzenia naturalnego (trociny,  wełna drzewna,
słoma,  mchy  lub  porosty).  Aby  utrzymywać  wilgoć  wewnątrz
opakowania,  materiały  naturalne  -  podobnie  jak  niektóre
syntetyki (elastyczne pianki PUR) - można nasączyć wodą.

7.6.8. Metryczki, etykietki

Przechowywane drewno należy trwale oznakować. W

tym  celu  wykorzystuje  się  blaszane  tabliczki  z  wybitymi
numerami,  wykonane  ze  stali  nierdzewnej  lub  aluminium.
Metal  jest  często  zastępowany  tworzywami  sztucznymi  odpor-
nymi  na  stosowane  chemikalia.  Przy  znakowaniu  obiektu
można  się  posługiwać  wodoodpornymi  pisakami,  pakując
metryczki  (folia,  tworzywo)  w  szczelnie  zamknięte  foliowe
woreczki strunowe. Istotnym problemem jest sposób mocowania
etykiet do obiektu. Najczęściej używa się różnego rodzaju taśm
mocujących  (w  tym  także  folii  PE),  plastikowych  opasek
zaciskowych,  miękkiego  drutu  odpornego  na  korozję  (w  tym
drutu powlekanego tworzywem) lub też samych tworzyw

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

(żyłka,  sznurek  polipropylenowy).  Przy  dużych,  dobrze  zacho-
wanych obiektach, dopuszcza się stosowanie małych szpilek i
gwoździ  (ze  stali  nierdzewnych,  aluminium  lub  mosiądzu)
oraz  różnego  rodzaju  zszywek.  W  pewnych  wypadkach
możliwe jest oznakowywanie drewna na jego opakowaniu.

7.7. Preparaty biobójcze (biocydy)

W arsenale środków zabezpieczających nieodzowne są

także preparaty chemiczne - biocydy (dodatki biobójcze, zatru-
wacze), chroniące drewno przed rozwojem grzybów, alg i
bakterii. Zastosowany biocyd nie może wchodzić w reakcję z
chronionym drewnem, uszkadzać je lub rozkładać. Wskazane
byłoby, aby nie niszczył metali i innych materiałów, z którymi
drewno może być połączone. Dodatki biobójcze nie powinny
reagować z materiałami użytymi do składowania i konserwacji
drewna (materiały opakowaniowe, polietylenowe glikole,
sacharoza, kalafonia, aceton, itp.) oraz kolidować z później-
szymi badaniami i analizami. W razie konieczności wprowa-
dzenia do układu nowego biocydu, wówczas gdy na wcześniej
użyty zatruwacz uodporniła się część mikroorganizmów,
wprowadzany środek powinien być zgodny z pierwotnym
dodatkiem biobójczym. Preparat przeznaczony do ochrony
drewna musi być bezpieczny dla ludzi i otoczenia. Przed
zastosowaniem nieznanego biocydu należy sprawdzić jego
toksyczność i drogi, którymi oddziaływuje na organizm czło-
wieka. Decydując się na użycie określonego zatruwacza trzeba też
wziąć pod uwagę jego cenę, dostępność na rynku, stężenie,
przy którym użycie środka będzie dla nas satysfakcjonujące oraz
możliwość uodporniania się mikroorganizmów na zastosowany
preparat.

W praktyce konserwatorskiej stosowanych jest wiele

środków  zabezpieczających  drewno  przed  biodegradacją.
Wykaz  i  krótki  opis  wybranych  biocydów,  używanych  podczas
składowania  (i  konserwacji)  archeologicznego  drewna  mo-
krego, przedstawiono poniżej. W opracowaniu nie omawiano

101

100

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

preparatów biobójczych opartych na bazie formaliny i pochod-
nych fenolu (np. pięciochlorofenolanu sodu, ortofenylo-

fenolanu  sodu),  które  pomimo  stosunkowo  dużej  skutecz-
ności - straciły na znaczeniu wobec narastających wymagań w
zakresie  ekologii  i  ochrony  środowiska.  Zastąpiły  je  środki
nowej  generacji  -  czwartorzędowe  sole  amoniowe  oraz
pochodne  izotiazolowe  -  charakteryzujące  się  wysoką  aktyw-
nością  biobójczą  i  małym  zagrożeniem  dla  człowieka  i  śro-
dowiska.

7.7.1. Kwas borowy i boraks

Mieszanina kwasu borowego i czteroboranu sodowego

(boraksu) w stosunku wagowym 7:3 była do niedawna jednym z
najpopularniejszych  zatruwaczy  chroniących  archeologiczne
drewno  mokre  -  dość  powszechnie  stosowanym  w  polskich
pracowniach  konserwatorskich.  Obecnie  może  być  wykorzysty-
wana jedynie do krótkotrwałego przechowywania drewna w
wodzie  (skuteczność  mieszaniny  nie  jest  zbyt  wysoka).
Obydwa  składniki  mieszaniny  są  łatwo  dostępne  i  niezbyt
toksyczne  dla  ludzi  i  zwierząt.  Do  ochrony  drewna  przed
drobnoustrojami  używa  się  roztworów  o  stężeniu  1-2%  (2%
roztwór  mieszanki  zawiera  1,4  kg  kwasu  borowego,  0,6  kg
boraksu i 98 litrów wody).

7.7.2. Czwartorzędowe związki amoniowe

Zwane także czwartorzędowymi solami amoniowymi,

QAC  lub  Quats  należą  do  najnowszych  i  najskuteczniejszych
środków  ochrony  drewna.  Charakteryzują  się  bardzo  szero-
kim  spektrum  aktywności  biologicznej  obejmującej  zarówno
bakterie,  algi,  grzyby  i  owady.  Ich  skuteczne  działanie
obserwuje  się  nawet  przy  stosunkowo  niskich  stężeniach
roboczych  w  zakresie  od  10  do  500  ppm  (lppm=0,0001%,
1%= lOOOOppm). Znana jest ich niska toksyczność w stosunku
do organizmów wyższych, doskonała rozpuszczalność w wo-

1. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

dzie oraz biodegradowalność. Czwartorzędowe sole amoniowe
nie wykazują działania korodującego, są stabilne temperaturowo
i aktywne w szerokim zakresie pH. Mogą być stosowane z
wieloma związkami wykorzystywanymi do konserwacji drewna
wykopaliskowego.

Uciążliwą wadą Quats jest ich skłonność do pienienia się

-  zwłaszcza podczas  mieszania wody,  w  której  zatopione  jest
drewno.  Należy  także  brać  pod  uwagę  mniejsze  własności
biobójcze  w  stosunku  do  bakterii  Gram-ujemnych  oraz
uwzględniać  uodpornianie  się  mikroorganizmów  na  czwarto-
rzędowe  sole  amoniowe  -  szczególnie  w  czasie  dłuższego
przechowywania drewna w wodzie.

Spośród wielu produkowanych i dostępnych w kraju

preparatów  dezynfekcyjnych  i  środków  ochrony  drewna
opartych  na  czwartorzędowych  związkach  amoniowych  należy
wymienić  preparaty:  Belosan  20  SL,  Boramon,  Mycetox  B,
Sterinol  i  TAAB-1.  Preparaty  te  należy  stosować  w  następują-
cych stężeniach użytkowych:

• TAAB-1 - 0,2% roztwór (l litr preparatu na 500 litrów

wody),

• Belosan 20 SL, Boramon (koncentrat) i Sterinol - 1%

roztwory (l litr preparatu na 100 litrów wody),

• Mycetox B - 10% roztwór (l litr preparatu na 10 litrów

wody).

Po kilkutygodniowym magazynowaniu drewna (o ile

okaże się to konieczne) do wody należy dodać nową partię
biocydu.

7.7.3- Pochodne izotiazolu

Należą do najnowszej generacji związków chemicznych

wykorzystywanych w konserwacji mokrego drewna archeo-
logicznego. Charakteryzują się szerokim zakresem działania i
dużą aktywnością przeciw drobnoustrojową przy niskich

103

102

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

stężeniach roboczych. Odznaczają się stabilnością działania w
szerokim  zakresie  pH  oraz  zgodnością  z  innymi  związkami
chemicznymi  stosowanymi  w  konserwacji  drewna.  Dobrze
mieszają  się  z  wodą.  Nie  rozcieńczone  są  żrące  -  niebez-
pieczne  dla  oczu  i  skóry.  Po  rozcieńczeniu  -  nietoksyczne,
bezpieczne  dla  ludzi  i  środowiska-  biodegradowalne.  Znana
jest  ich  wysoka  aktywność  biologiczna  w  stosunku  do  bakterii
Gram-dodatnich  i  Gram-ujemnych  oraz  grzybów  rozkładają-
cych  tkankę  drzewną.  Dostępne  są  w  postaci  synergicznych
mieszanin  kilku  aktywnych  pochodnych  izotiazolowych,
produkowanych głównie z myślą o przemyśle kosmetycznym i
chemii gospodarczej.

Stwierdzono, że izotiazole (badano preparaty Kathon

CG  i  Senkabaccut  633)  są  najbardziej  skutecznymi  biocydami
do  zabezpieczania  drewna  archeologicznego  przechowy-
wanego w wodzie. W przypadku magazynowania drewna w
otwartych  wannach  (większe  zagrożenie  rozwojem  mikro-
organizmów  -  w  porównaniu  ze  zbiornikami  szczelnie
zamkniętymi)  wystarczającym  okazywał  się  0,01  do  0,02%
dodatek  badanego  preparatu  izotiazolowego.  Nową  porcję
środka  należało  dodawać  dopiero  po  rocznym  składowaniu
drewna w wodzie. Do najczęściej wykorzystywanych w ochronie
mokrego drewna archeologicznego preparatów izotiazolowych
należą  Kathon  CG  iMicrobicides  DP  III,  produkowane  przez
firmę  Rohm  and  Haas  (preparaty  izotiazolowe  nie  są  jak
dotychczas produkowane w Polsce).

Uwaga !

Podczas pracy z biocydami należy używać odzieży robo-

czej i sprzętu ochrony osobistej - rękawic i okularów oraz
przestrzegać przepisów bezpieczeństwa i higieny podanych
przez producentów preparatów.

l. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

7.8. Przykłady postępowania z drewnem na
stanowisku

W części tej podano kilka przykładów pasywnej konser-

wacji mokrego drewna archeologicznego. Przedstawione
rozwiązania należy w każdym przypadku traktować jako jedną z
możliwości ochrony znaleziska, zastosowaną przy wykorzystaniu
omówionych wcześniej metod i środków pomocniczych.

Przykład l

W wykopie pojawiło się wiele elementów konstruk-

cyjnych  (pali,  belek).  Część  z  nich  jest  już  odsłonięta,  inne
zalegają  jeszcze  w  ziemi.  Prace  wykopaliskowe  prowadzone
są  w  czasie  słonecznego  lata.  Jak  postępować  z  drewnem
znajdującym  się  w  wykopie  podczas  jego  odsłaniania  i  wyko-
nywania dokumentacji rysunkowej?

Postępowanie

W czasie odsłaniania drewna unikać stosowania narzędzi

metalowych o ostrych krawędziach. Odsłaniane części drewnianych
konstrukcji i otaczające je warstwy ziemi należy często i obficie
polewać wodą. Powierzchnię wykopu - w miejscach gdzie nie
są aktualnie prowadzone żadne prace - należy starannie okryć
grubą folią PE i w miarę wysychania drewna polewać wodą
(bardzo delikatne fragmenty drewna zraszać opryskiwaczem).
Te części wykopu, które nie muszą być często odkrywane -
przed położeniem folii można dodatkowo okryć nasączoną
wodą miękką pianką poliuretanową o grubości 10 mm. W
przypadku dużego nasłonecznienia i szybkiego nagrzewania się
wody, całość okryć warstwą izolacji termicznej - np. odbijającymi
światło, lekkimi płytami styropianowymi. Jeżeli na stanowisku
nie występuje zagrożenia skażenia ujęć wody pitnej lub
naturalnych akwenów wodnych, drewno opryskiwać
dodatkowo (co klika dni) 1% roztworem wodnym preparatu
dezynfekcyjnego na bazie Quats - np. Sterinolem lub
Belosanem 20SL. O ile możliwe jest już wyjmowanie
pojedynczych elementów, należy składować je w wodzie w
wannach i zbiornikach (ryć. 7.1) zlokalizowanych w miejscach

105

104

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

1 — ,

: >

— ————— wonna

5<a|. • . . - . • • • . • .»:

. ——————— Obiekt iopOkOMOl>fM

w perforowanym

HOPŁU

foUoMym

Ł^^^A^y^y-J^AAAyyyy^

zapQk.OHQf>ych u Watce

^ ——— • pianta poUure^anowa

ocienionych.  Woda  w  wannach  powinna  być  co  2-3  dni
zastępowana  świeżą,  a  gdy  drewno  jest  czyste  i  będzie  dłużej
przechowywane,  warto  zastanowić  się  nad  dodaniem  stosowa-
nego  wcześniej  biocydu  -  w  stężeniu jak  poprzednio.  Gdy  nie
mamy  możliwości  składowania  drewna  w  wannie,  można
wykorzystać  znajdujący  się  w  pobliży  staw  lub  jezioro  (woda
musi  być  czysta,  miejsce  oznakowane  i  zabezpieczone,  prze-
chowywanie  nie  dłuższe  niż  kilka  tygodni).  Jeżeli  natomiast
elementy są składowane w workach foliowych (ryć. 7.2) należy
je  wcześniej  obficie  zrosić  wodą  z  dodatkiem  preparatu
biobójczego,  szczelnie  opakować  i  przechowywać  w  chłodnym
pomieszczeniu, kontrolując co kilka dni stan ich zachowania.

Przykład 2

W osadowych warstwach jeziora znaleziono drewnianą

łódź-dłubankę o długości ponad 7 metrów. Obiekt zachował

folio f.

się w całości. Drewno jest bardzo miękkie, silnie zdegrado-
wane. Jak wydobywano i transportowano znalezisko?

Postępowanie

Szczegółowy plan operacji wydobycia łodzi opracowano z

wykonawcami  prac  konserwatorskich,  płetwonurkami,  ope-
ratorami  urządzeń  dźwigowych  i  transportowych  oraz  pozo-
stałymi osobami zaangażowanymi w przedsięwzięcie. Z uwagi na
zły  stan  zachowania  drewna  (oceniony  na  podstawie  kilku
próbek  dostarczonych  wcześniej  przez  płetwonurków),  obiekt
nie  mógł  być  podnoszony  na  pasach  transportera.  W  celu
wydobycia  dłubanki  i  przeprowadzenia  prac  konserwatorskich
zbudowano  rodzaj  szkieletowej  palety  (przypominającej  klatkę)
- wykonanej ze stali kwasoodpornej (ryć. 7.3)- Usunięto muł z
wnętrza  i  otoczenia  łodzi.  W  kilku  miejscach  pod  dłubankę
wsunięto  poprzeczne  elementy  konstrukcyjne  dna  palety  -
wraz  z  przymocowaną  pianką  poliuretanową.  Całą
konstrukcję  nośną  skręcano  pod  wodą.  Dłubankę,  która
spoczęła  na  przygotowanej  konstrukcji  przymocowano  taśmami
zaciskowymi. Poliuretanem zabezpieczono zewnętrzne

107

106

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

powierzchnie burt. Po wydobyciu znalezisko myto wodą. Do

dna i boków palety przykręcono płyty ze sklejki wodoodpornej.
Wszystkie  wolne  przestrzenie  w  powstałej  skrzyni  wypełniono
drobnymi  trocinami,  które  następnie  zroszono  obficie  wodą.
Skrzynię  z  dłubanką  okryto  folią  i  transportowano  do
pracowni konserwatorskiej.

Przykład 3

Podczas prac wykopaliskowych znaleziono studnię

zrębową  zbudowaną  z  łupanych  desek  bukowych.  Drewno
jest  bardzo  silnie  zdegradowane,  zawiera  duże  ilości  wody.
Deski  są  bardzo  miękkie,  łatwo  można  je  uszkodzić.  Jak  bez-
piecznie zapakować znalezione fragmenty studni?

Postępowanie

Pojedyncze elementy studni należy układać na wodo-

odpornej sklejce lub deskach o grubości 25 mm, połączonych na
spodniej  stronie  trzema  poprzecznymi  listwami  (łatami)  (tyć.
7.4).  Szerokość  przygotowanej  palety  powinna  być  o  kilka
centymetrów  większą  od  ułożonej  łia  niej  zabytkowej  deski.
Wydobyty  element  studni  nie  może  leżeć  bezpośrednio  na
palecie. Należy rozdzielić je arkuszem pianki poliuretanowej o
grubości  10  mm  i  cienką  folią  PE.  Drewno  przed
zapakowaniem  powinno  być  starannie  umyte  wodą  (do  oczysz-
czania  drewna  stosuje  się  miękkie  szczotki  i  pędzle).  Przed
zapakowaniem  wskazane  jest  opryskanie  obiektu  0,2%  wod-
nym  roztworem  preparatu  TAAB.  Zdezynfekowaną  deskę
należy włożyć do worka wykonanego z rękawa PE. Metryczki -
wykonane z folii używanej do pakowania zabytku - umieścić w
małych torebkach z zamknięciem strunowym. Napisy (numery
inwentarza)  powinny  być  wykonane  wodoodpornym  pisakiem.
Wewnętrzną  stronę  worka  należy  zrosić  czystą  wodą  lub
roztworem  użytego  wcześniej  biocydu.  Paleta  wraz  z  zabytkiem
powinna  być  owinięta  lekko  napiętą  folią  typu  "stretch  "  i  w
kilku  miejscach  opasana  taśmą  klejącą.  Na  taśmie  można
powtórzyć  numer  nadany  zapakowanemu  elementowi  studni.
Taśma klejącą może być zastąpiona sznurkiem polipropyle-

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

RYĆ. 7.4

nowym i kawałkami pianki PUR- oddzielającymi sznurek od
opakowanej w folię deski.

Przykład 4

Z wilgotnej ziemi wyjmowane są duże elementy kon-

strukcyjne i małe przedmioty codziennego użytku. Jak bez-
piecznie przechowywać wydobyte drewno na stanowisku?

Postępowanie

Małe, najcenniejsze przedmioty najlepiej przechowywać w

wodzie,  pojedynczo  lub  co  najwyżej  po  kilka  obiektów  -w
małych plastikowych  wiadrach  i  wannach  -  łatwo  dostępnych
w  sklepach  gospodarstwa  domowego.  Jeżeli  obawiamy  się
uszkodzenia  powierzchniowych  warstw  drewna  w  czasie
oczyszczenia  delikatnego  przedmiotu  z  ziemi,  zabytek  należy
umieścić  w  wodzie  bez  usuwania  zanieczyszczeń.  Wodę  w
wannie  codziennie  zastępować  świeżą.  Gdy  obiekt  będzie
pozbawiony  cząsteczek  ziemi,  do  wody  możemy  dodać
preparat  biobójczy  (np.  Boramon  lub  Mycetox  E).  Większe
przedmioty  umieszczamy  w  zbudowanej  na  stanowisku  drew-

nianej wannie (skrzyni), którą wyłożono kilkoma warstwami

deska Uobytek)
zapakowana

Hor

ę*, i

folii f>e

paleta

109

108

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

folii PE, pianką PUR i napełniono wodą (por. ryć. 7.1). Duże
elementy konstrukcyjne umieszczamy w stalowej wannie
(zbiorniku) o pojemności kilku m

, wypożyczonej na czas

składowania  drewna.  Duże,  dobrze  zachowane  obiekty  ozna-
kowujemy  małymi  plastikowymi  płytkami  z  wygrawerowanym
numerem  porządkowym.  Tabliczki  te  mocujemy  za  pomocą
plastikowych  taśm  zaciskowych,  mocnej  folii  PE  lub  miedzia-
nego  drutu.  Zabytki  połamane  (obiekty  w  kilku  fragmentach)

przed  włożeniem  do  wody  pakujemy  oddzielnie  do  małych
perforowanych  woreczków  foliowych,  a  następnie  do  jed-
nego,  większego  worka.  Do  worka  wkładamy  plastikowe
tabliczki  identyfikacyjne.  Worki  oznakowujemy  wodoodpor-
nymi pisakami. Dobrze zachowane kawałki drewna mogą być
zapakowane w siatkę z  tworzywa. Wanny  z drewnem  należy
ustawić  w  miejscach  ocienionych,  na  terenie  niedostępnym  dla
osób  postronnych.  Wanny  należy  starannie  okryć  folią
polietylenową.

Przykład 5

Znaleziono bardzo cenny obiekt - fragment brązowego

sierpa o długości kilku centymetrów z zachowaną częścią,

drewnianej oprawki (rękojeści). Jak zapakować zabytek na
czas transportu, przechowywany od chwili wydobycia w wodzie
z dodatkiem biocydu?

Postępowanie

Do opakowania obiektu może być wykorzystane starannie

umyte plastikowe pudełko po margarynie. Spodnią, dolną
część pudełka (do około 1/3 wysokości) należy wyłożyć

namoczoną  w  wodzie  ligniną  -  przyciętą  do  kształtu  opako-
wania. Na mokrej ligninie ostrożnie układamy zabytek, a następnie
nakrywamy  go  kolejnymi  warstwami  namoczonej  ligniny  -
wypełniając  resztę  przestrzeni  w  pudełku  (ryć.  7.5).  Pudełko
zamykamy  oryginalnym  wieczkiem  i  umieszczamy  w  woreczku
foliowym.  Nieco  większy  przedmiot  można  zapakować  w  po-
dobny  sposób,  z  tym  że  plastikowe  pudełko  powinno  być  zas-
tąpione skrzynką wykonaną z drewna i sklejki. Zabytek należy

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

RYĆ. 7.5

okryć kilkoma warstwami ligniny namoczonej w 0,5% wod-
nym roztworze Quats lub zapakować w folię PE (ryć. 7.6) a
skrzynię wypełnić mokrymi, drobnymi trocinami.

Przykład 6

W czasie prac wykopaliskowych natrafiono na uszko-

dzoną drewnianą nieckę o długości około 60 cm. Drewno jest
silnie  zdegradowane  -  bardzo  miękkie.  Podnoszenie  obiektu
grozi  całkowitym  zniszczeniem  znaleziska  (odłamywa-niem  się
kawałków  drewna  mocno  związanych  z  otaczającą  ziemią).
Jak bezpiecznie wydobyć obiekt, aby szkody były jak

RYĆ. 7.6

najmniejsze? W jaki sposób transportować zabytek do pracowni
konserwatorskiej?

Postępowanie

Obiekt powinien być podnoszony i transportowany wraz z

przylegającymi warstwami ziemi, stanowiącymi później

pudełko I

żaby*** namoczono

lignino.

trociny

111

110

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

podcinany obiekt

RYĆ. 7.7

wypełnienie  skrzyni.  W  tym  celu  -  z  czterech  stron  niecki  -
należy  usunąć  ziemię,  tak  aby  zabytek  pozostał  w  prostopadło-
ściennej  „kostce"  ziemi  o  wymiarach  nieco  większych  niż
gabaryty  wydobywanego  obiektu.  Całość  powinna  być  powoli
„podcinana"  sztywną  sklejką  o  grubości  około  12-16  mm
(ryć. 7.7; por. też ryć. 2.2 i 5-3). Po przeprowadzonej

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

operacji zabytek wraz z przylegającą ziemią może być podnie-

siony  na  wsuniętej  sklejce,  do  której  później  należy  przymo-
cować cztery ściany z desek (ryć. 7.8). Skrzynię należy wypełnić
po  brzegi  ziemią,  obficie  polać  wodą  i  starannie  okryć  folią.
Aby  ograniczyć  powstające  w  czasie  transportu  -  wstrząsy  i
wibracje,  skrzynię  można  ustawić  na  kilku  arkuszach  pianki
poliuretanowej.

7-9' Podsumowanie: potrzeba współpracy z
konserwatorem

W opracowaniu przedstawiono najczęściej praktykowane

sposoby składowania drewna, wybrane materiały opakowaniowe
i  preparaty  biobójcze.  Zamierzeniem  autora  nie  było
tworzenie  kompletnego  wykazu  sposobów  zabezpieczania
znalezisk.  Przegląd  metod  ochrony  drewna  był  w  dużej  mierze
podyktowany  potrzebą  przybliżenia  problematyki  pasywnej
konserwacji  drewna.  Zabezpieczanie  mokrego  drewna  archeo-
logicznego  nie  powinno  się  jednakże  odbywać  na  podstawie
„literaturowej recepty". Każdy przypadek należy rozpatrywać w
sposób odmienny - indywidualnie. Kluczem do sukcesu, obok
wzmiankowanej  pomysłowości  oraz  umiejętności  prze-
widywania, jest przede wszystkim dobra znajomość drewna i
problematyki konserwatorskiej. Wybrany sposób postępowania
wiąże się bowiem ściśle z późniejszymi badaniami i zabiegami.
Idealną byłaby więc sytuacja, gdyby zabezpieczanie drewna w
okresie  poprzedzającym  jego  stabilizację  i  wzmacnianie,
odbywało  się  pod  nadzorem  konserwatora  -  praktyka.
Wiązałoby  się  to  z  jego  udziałem  w  składzie  ekipy  wykopalis-
kowej  -  co  jak  się  wydaje  pozwoliłoby  ograniczyć  szkody  po-
wodowane rozkładem i uszkodzeniami drewna na stanowisku.

Niestety, nie licząc sporadycznych przypadków, rozwiązanie

to  nie  zawsze  jest  realne.  Jak  długo  więc  sytuacja  ta  nie
ulegnie  zmianie,  trudny  i  odpowiedzialny  obowiązek  ochrony
drewna  bezpośrednio  po  eksploracji  spoczywał  będzie  na
archeologu.

obiekt

112

113

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

7.10. Zestawienie materiałów stosowanych do
ochrony drewna na stanowisku

Materiał

Zastosowanie

Miejsce zakupu

folia polietylenowa (PE)
(gotowe torebki foliowe

różnych rozmiarów i

grubości, worki na śmieci,

folia w postaci rękawa o

różnej szerokości, torebki z

zamknięciem strunowym,
folia ogrodnicza w
arkuszach, folia

pęcherzykowa, folia"stretch")

ochrona drewna przed
wysychaniem i
pakowanie zabytków

(wiele zastosowań)

sklepy, hurtownie i
producenci jednorazowych

opakowań, sklepy ogrodnicze i
gospodarstwa domowego

lignina

do pakowania obiektów
delikatnych

sklepy i hurtownie:

papiernicze, środków
kosmetycznych oraz apteki i
drogerie

pianka poliuretanowa
elastyczna - miękka (arkusze

o różnej grubości i gęstości)

wiele zastosowań w
zakresie pakowania i
ochrony drewna przed
wysychaniem

Zakłady Chemiczne Organika-
Zachem, 85-825 Bydgoszcz, ul.
Wojska Polskiego 65

pianka polietylenowa

(arkusze o różnej grubości)

materiał opakowaniowy,

nie nasączający się wodą

Natural Chemical Products, 85-
825 Bydgoszcz, ul. Wojska
Polskiego 65

pianka poliuretanowa -

montażowa (sztywna)

pakowanie drewna,
usztywnianie

sklepy budowlane i chemiczne

siatka z tworzywa (do
pakowania warzyw i
owoców

do pakowania luźnych

kawałków dobrze
zachowanego drewna
przechowywanego w
wodzie

sklepy i hurtownie ogrodnicze

taśmy klejące

zamykanie worków,
mocowanie drewna do
palet

sklepy i hurtownie materiałów
opakowaniowych

taśmy zaciskowe z tworzywa

do mocowania tabliczek
identyfikacyjnych

sklepy i hurtownie
motoryzacyjne i elektryczne

sznurek polipropylenowy
(dla rolnictwa)

do mocowania tabliczek
identyfikacyjnych

punkty zaopatrzenia rolnictwa

taśmy do spinania ładunków

mocowanie dużych
znalezisk do palet i
samochodów

sklepy motoryzacyjne,
(transport)

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

pisaki wodoodporne

do opisywania
identyfikatorów i worków
foliowych

sklepy i hurtownie papiernicze

tabliczki - identyfikatory z
tworzyw sztucznych lub
metali

do oznakowania zabytków

zakłady grawerskie lub
wykonane samodzielnie
(numeratorami na blasze
aluminiowej)

małe pojemniki z tworzywa
(wiadra, wanny, skrzynki
itp.)

do przechowywania małych
zabytków w wodzie

ślepy gospodarstwa
domowego i ogrodnicze

zbiorniki (kontenery) po
chemikaliach o pój. 1000 1,
na palecie

do przechowywania

większych zabytków w
wodzie

zakłady chemiczne (wtórne

opakowania po środkach
chemicznych)

opryskiwacze, zraszacze,

końcówki rozpryskujące na

węże, pistolety natryskowe

do opryskiwania drewna

sklepy i hurtownie
ogrodnicze, sklepy
gospodarstwa domowego

deski, laty, krawędziaki,
sklejka wodoodporna, płyty

pilśniowe

do budowy skrzyń i
wanien, do budowy palet

składy drzewne i materiałów
drewnopochodnych, tartaki

trociny

wypełnienie skrzyń

zakłady branży drzewnej,
stolarnie

komplet podstawowych

narzędzi i materiałów

metalowych (młotki,

gwoździe, wkręty, zszywki

piłki do drewna, itp.)

niezbędne na stanowisku

do budowy skrzyń i palet,

wiele innych zastosowań

sklepy branży metalowej

kwas borowy, boraks
(czteroboran sodowy)

ochrona drewna przed
mikroorganizmami

PHCh "Chemia", sklepy
chemiczne

preparaty biobójcze na bazie
Quats

Belosan 20 L

Boramon Mycetox B

Sterinol TAAB-1

ochrona drewna przed
mikroorganizmami

(także małe opakowania)

Farm.-Chem. Sp. Pracy
SEPTOMA, 05-091 Ząbki k/W-
wy, ul. Reymonta 28

ALTAX Sp. z o. o., 60-476

Poznań, ul. Jasielska 10

PP-H ADW Sp. z o. o.,

43-175 Wyry, ul. Zbożowa 2a

Pabianickie Zakł. Farm.
POLFA, 95-200 Pabianice, ul,

Piłsudskiego 5

IODEX S.A., 60-654 Poznań
ul. Winiary 54

115

114

7. ZABEZPIECZANIE MOKREGO DREWNA ARCHEOLOGICZNEGO

preparaty biobójcze na bazie
pochodnych izotiazolowych

Kathon CG Microbicides DP

III

ochrona drewna przed m i
kr oorgan izm am i

Rohm and Hass, (Hamburska

Spółka Handlowa, 04-501

Warszawa, ul. Płowiecka 1/3)

lub zakłady środków
kosmetycznych i chemii
gospodarczej

żywice poliestrowe,
epoksydowe, maty i dodatki

do laminowania wanien ze
sklejki i starych

skorodowanych wanien
stalowych

sklepy i hurtownie
chemiczne, wybrane zakłady
przewtórstwa tworzyw,

Zakłady Chemiczne Organ
ika-Sarzyna, ul. Chemików 1

rękawice gumowe, okulary
ochronne

sklepy i hurtownie: sprzętu
ochrony osobistej,
ogrodnicze, gospodarstwa
domowego

8. Wydobywanie i zabezpieczanie
zabytków skórzanych i
wlókienniczych

Anna Drążkowska i Małgorzata Grupa

8.1. Wydobywanie i zabezpieczanie
zabytków skórzanych

Przedmioty skórzane, podobnie jak inne zabytki pocho-

dzenia  organicznego  zachowują  się  bardzo  dobrze  w  wypeł-
niskach  latryn,  bagnach  oraz  wszędzie  tam,  gdzie  są  stałe
warunki  i  duża  wilgotność.  Znacznej  ilości  znalezisk  skórza-
nych, zwłaszcza obuwia, dostarczają badania prowadzone w
miastach.  Niestety  duży  procent  pozyskanych  zabytków
ulega zniszczeniu. Część z nich wysycha od razu po wydobyciu,
inne  podlegają  destrukcji,  gdy  zostają  złożone  bez  za-
bezpieczenia w magazynach muzealnych.

Wszystkie przedmioty wydobywane z ziemi są przesączone

wodą. Utrzymuje ona ich kształt i wewnętrzne struktury
(zwłaszcza wytworów pochodzenia organicznego). Podstawową
przyczyną destrukcji skóry jest gwałtowne odparowanie z niej
wody, w wyniku czego następuje silny skurcz. Tkanki sklejają
się, jednocześnie tracąc wytrzymałość na czynniki fizyczne.
Materiał staje się kruchy, łamliwy, wrażliwy na każdy dotyk.

Brak odporności na utratę wody wynika z wewnętrznej

budowy skóry. Rozpatrując budowę fizyczną skóry zwierząt
ssących można wyróżnić trzy podstawowe części:

• naskórek,

• skórę właściwą,

• warstwy podskórne.

To właśnie skóra właściwa stanowi 80% całej grubości

skóry pozyskanej ze zwierzęcia. Pozostałe warstwy są zbędne,

116

117

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

dlatego zostają w trakcie wyprawiania usunięte. Skóra
właściwa w przekroju pionowym składa się z trzech warstw:

• zewnętrznej, zwanej licem,

• termostatycznej,

• siatkowej.

Ilość wody w skórze jest uzależniona od części skóry,

gatunku  zwierzęcia  z  jakiego  pochodzi  oraz  od  jego  wieku.
Mniej wody zawierają skóry zwierząt starych, które są obfite w
tłuszcz.  Ubogie  w  wodę  są  skóry  pochodzące  z  grzbietu,
gdyż  mają  one  bardzo  zwartą  budowę.  Najwięcej  wody
znajduje  się  w  warstwie  termostatycznej.  Woda  kapilarna
utrzymuje  się  między  włóknami  skóry  i  jej  usunięcie  jest
zjawiskiem  odwracalnym.  Woda  micelarna  natomiast  jest
związana  chemicznie  z  treścią  komórki,  dlatego  też  jej  usu-
nięcie, na przykład na skutek nadmiernego przesuszenia, jest
nieodwracalne.

Prowadząc prace wykopaliskowe zawsze musimy być

przygotowani na znalezienie i wydobycie zabytku pocho-
dzenia organicznego. Już od samego momentu odnalezienia

musimy przedmiotom skórzanym poświęcić szczególną uwagę i
traktować je z wyjątkową ostrożnością. Często zdarza się, że
na  skutek  silnego  zabrudzenia  zabytki  skórzane  są  źle
rozpoznawane.  Błędnie  określane  są  jako  fragmenty  tkaniny
lub  drewna.  Nie  stanowi  to  większego  problemu  pod  warun-
kiem,  że  wydobyty  zabytek  zostanie  prawidłowo  zapakowany.
Poprawnej  identyfikacji  dokona  konserwator  w  czasie
prowadzonych  prac  laboratoryjnych.  W  trakcie  wydobywania
depozytów  należy  pamiętać  o  tym,  że  skórzane  przedmioty
zabytkowe  w  wyniku  długiego  zalegania  w  ziemi  straciły
odporność  na  czynniki  fizyczne.  Większość  przedmiotów
jest  rozczłonkowana,  gdyż  dratwa,  którymi  poszczególne

elementy  zostały  pierwotnie  zeszyte,  uległa  rozkładowi.  Aby
w  czasie  eksploracji  nie  zagubić  żadnego  fragmentu,  trzeba
posłużyć  się  jedną  z  metod  opisanych  szczegółowo  w  roz-
dziale  2.  Metodę  pracy  każdy  archeolog  musi  wybrać  sam,
biorąc pod uwagę kilka czynników:

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

• środowisko zalegania obiektu,

• stan zachowania zabytku,

• doświadczenie i umiejętności.

Jeśli uznamy, że odnaleziony zabytek ma konstrukcję w

miarę scaloną, możemy wydobyć go bez używania specjalnych
osłon. Dobrze zachowane przedmioty skórzane zalegające w
warstwie

kulturowej

wystarczy

delikatnie

odsłonić

pędzelkiem,  a  ich  zasięg  zalegania  obrysować  szpachelką.
Gdy  w  ten  sposób  uda  nam  się  odkryć  cały  przedmiot,
wówczas  można  od  spodu  podłożyć  np.  szpachelkę  i  pod-
nieść  go  na  niej  wraz  z  niewielką  warstwą  ziemi.  Odsłonięty
zabytek  skórzany  możemy  również  owinąć  folią  spożywczą
lub  aluminiową  i  w  ten  sposób  zapobiegniemy  zagubieniu
poszczególnych  części.  Jeżeli  jednak  depozyt  jest  bardzo
zniszczony  i  przypuszczamy,  że  jego  konstrukcja  uległa  sil-
nemu  rozczłonkowaniu,  to  całkowite  odsłonięcie  zabytkowej
powierzchni  może  tylko  pogłębić  destrukcję.  Musimy  wtedy
podjąć  próbę  wydostania  zabytku  wraz  z  otaczającą  go  ziemią.
W  celu  lepszego  scalenia  depozytu  i  przylegającej  do  niego
warstwy  ziemi  zastosować  można  osłonę  z  grubej  folii.  Tak
wydobyty  depozyt  umieszczamy  wraz  z  osłoną  w  kartonie  i
dodatkowo całość owijamy folią.

Po wydobyciu zabytku skórzanego największym proble-

mem  jest  jego  zapakowanie,  zadokumentowanie  i  bezpieczne
przetransportowanie  do  pracowni  konserwacji.  Jedynym
właściwym  sposobem  pakowania  zabytków  skórzanych  jest
umieszczenie  ich  od  razu  po  wydobyciu  w  grubych  workach
foliowych,  najlepiej  strunowych.  W  celu  lepszego  zabezpie-
czenia  zabytków  przed  wysychaniem  można  pozyskany
fragment  skóry  zapakować  w  kilka  worków,  szczelnie  je

zamykając.  Jeżeli  nie  możemy  od  razu  przekazać  zabytków
do  pracowni  i  istnieje  podejrzenie,  że  mimo  użytej  folii
obiekty  przeschną,  wówczas  należy  skórę  dodatkowo  owinąć
mokrymi gazetami, gazą czy tkaniną. Można też zanurzyć ją w
misce z wodą. Często do odkażania skóry na wykopaliskach
stosowana jest Aseptina lub Sterinol. Odkażalniki dodaje

118

119

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

się  do  wody  (3-5%),  w  której  znajdują  się  zabytki  skórzane.
Woda,  w  której  zanurzone  są  skóry,  musi  być  codziennie
wymieniana. W trakcie stosowania tego zabiegu należy uważać,
aby  nie  zagubić  żadnej  części  rozczłonkowanego
przedmiotu.  Na  wykopaliskach  bez  nadzoru  konserwator-
skiego  samemu  nie  należy  oczyszczać  skór,  gdyż  można
uszkodzić ich delikatną konstrukcję i powierzchnię.

Nie wolno pakować skórzanych zabytków w papierowe

koperty  czy  pudełka,  gdyż  papier  i  tektura  nie  stanowią
żadnej  bariery  dla  odparowującej  wody.  Powstrzymywanie
się  od  zapakowania  depozytów  w  worki  foliowe  ze  względu
na  to,  że  w  wilgotnym  środowisku,  które  zapewnia  folia,
rozwijać  się  będą  grzyby  jest  całkowicie  błędne!!!  W  pracowni
konserwacji  skażenia  mikrobiologicznego  zabytku  możemy  w
miarę  łatwo  się  pozbyć,  gdyż  opracowano  metody  zwalczania
grzybów i bakterii na przedmiotach pozyskiwanych  z ziemi.
Jeżeli  natomiast  zapakujemy  depozyt  w  kopertę,  to
doprowadzimy  do  jego  przesuszenia.  Wywołamy  wówczas
dodatkowe zniszczenia fizyczne i nie uchronimy go wcale w
ten  sposób  przed  działalnością  grzybów  i  bakterii.  Nawet
jeżeli  obiekty  przesuszymy,  to  mikroorganizmy  zachowają
się  na  nich  w  formie  przetrwalnikowej  i  w  momencie  gdy
pojawią  się  korzystniejsze  warunki,  zaczną  się  ponownie
rozwijać.  Zniszczenia  wywołane  odparowaniem  wody  są
nieodwracalne.  Powierzchnia  przedmiotu  skórzanego  kurczy
się  o  1/6  swoich  rozmiarów  i  żadne  zabiegi  konserwatorskie
nie  przywrócą  pierwotnej  wielkości  zabytku.  Nie  uzyska  on
również  takiej  miękkości  i  elastyczności  jak  skóra,  która  nie
utraciła  wilgoci.  Fragmenty  przesuszone  nie  nadają  się
również do zszywania i rekonstruowania, gdyż są za sztywne i
zbyt kruche.

Najważniejsze zalecenia konserwatorskie

dotyczące postępowania z zabytkami skórzanymi:

• jeśli stan zabytku na to pozwala, wykonać dokumentację

fotograficzną i rysunkową,

• nie można dopuścić do przesuszenia znaleziska,

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

• wydobyty zabytek włożyć do grubego worka, który

należy szczelnie zamknąć,

• ograniczyć powtórne otwieranie worka,

• jeżeli istnieje zagrożenie przesuszenia zabytku, należy

depozyt przed włożeniem do worka owinąć mokrą gazą,
tkaniną lub też zanurzyć go w wodzie,

• na stanowisku nie należy bez nadzoru konserwatorskiego

oczyszczać znalezisk,

• zabytek jak najszybciej przetransportować do pracowni

konserwacji.

8.2. Wydobywanie i zabezpieczanie
zabytkowych tkanin

Tkaniny archeologiczne wykonywane były z włókien

pochodzenia roślinnego (len, konopie) lub zwierzęcego
(wełna, jedwab). Z badań wynika, iż włókna roślinne ulegają
rozkładowi w środowisku kwaśnym, a zwierzęce w zasadowym.
Do tego należy dodać procesy gnilne zachodzące w

środowisku  glebowym,  które  przyspieszają  przebieg
destrukcji  zarówno  w  środowisku  kwaśnym,  jak  i  zasadowym.
W  rzeczywistości  znalezienie  fragmentu  tkaniny  w  warstwie
należy do rzadkości i najczęściej trudno jest określić warunki,
które  sprzyjały  jej  zachowaniu.  Tkaniny  wydobyte  z  depozytu
archeologicznego  są  kruche,  sztywne  i  łamliwe.  Możemy
również  odnaleźć  tkaniny  bardzo  miękkie,  pokryte  śluzem,
rozczłonkowane  w  wyniku  działania  procesów  gnilnych.
Jeśli miały one bezpośredni kontakt z metalami (brąz, żelazo)
zostały  dodatkowo  przesycone  produktami  korozji,  które
obiegowo  uważa  się  za  czynniki  konserwujące  tkaninę.  W
wielu  przypadkach  znajdowane  są  pozostałości,  które

świadczą o obecności tkaniny w momencie dostania się
całego depozytu do gleby. Tkanina przylegająca do metalu
uległa przeobrażeniom pod wpływem produktów korozji, w
wyniku czego znajdujemy „skamieniałą" tkaninę, w której nie
ma już elementów organicznych. W takim przypadku

121

120

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

depozyt  traktujemy  jak  zabytek  metalowy  pozbawiony  rdzenia
(por.  rozdz.  3)-  Jedynymi  środkami  znakomicie  zabezpie-
czającymi  każdy  rodzaj  włókien  i  utrzymującymi  ich  elastycz-
ność  są  smoła  i  dziegieć.  Tkaniny  nimi  nasączone  są  bez-
pieczne  zarówno  w  środowisku  kwasowym,  jak  i  alkalicznym.
Najczęściej  wydobywane  są  z  bagien,  torfowisk,  latryn  oraz
krypt.

Tkanina znaleziona w warstwie kulturowej musi być

natychmiast  umieszczona  w  worku  foliowym,  który  należy
szczelnie  zaniknąć.  Jeśli  jest  to  woreczek  z  cienkiej  folii
HDPE  to  owijamy  zabytek  kilkoma  warstwami,  ponieważ
pojedynczy  zachowuje  się  jak  torba  papierowa  i  nie  stanowi
absolutnie  wystarczającej  ochrony  dla  zabytku.  Worek  umiesz-
czamy  w  sztywnym  kartonie  i  przytwierdzamy  taśmą  do  po-
dłoża  (ryć.  8.1),  tak  aby  nie  zmieniał  położenia  w  czasie
transportu.  Na  stanowisku  nie  przeprowadzamy  żadnych
zabiegów  oczyszczających,  unikamy  stosowania  biocydów,
ponieważ  mogą  one  wejść  w  reakcję  z  barwnikiem  lub
włóknami prowadząc do dalszej destrukcji.

Specyficznym środowiskiem dla zabytków archeologicz-

nych są krypty grobowe. Panuje w nich zazwyczaj mikro-
klimat, który sprzyja zachowaniu zabytków. Moment otwarcia
krypt jest najgroźniejszą chwilą, ponieważ całkowicie zakłóca

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

istniejące wewnątrz stałe warunki. Na te zmiany najbardziej

czułe  są  zabytki  wykonane  z  materiałów  organicznych.
Wydobyte  tkaniny,  z  których  wykonane  są  szaty  grobowe
reprezentują różny stan zachowania. Zależy on od jakości i
rodzaju  tkaniny,  od  gatunku  drewna  z  jakiego  wykonano

trumnę, od szybkości rozkładu ciała lub od jego mumifikacji, a
także od częstotliwości otwierania jej w przeszłości.

Przystępując do badań w krypcie należy bardzo dokładnie

przygotować materiały do zabezpieczenia znalezisk. Zawsze  są
potrzebne  grube  worki  foliowe  różnych  rozmiarów,
podłużne  kartony,  rękawiczki  i  maseczki  jednorazowe.
Otworzenie krypty powoduje bardzo gwałtowne zmiany w
dotychczasowym  jej  środowisku.  Pomimo  panującego  w
kryptach  chłodu  i  wilgoci,  należy  pamiętać  o  natych-
miastowym zabezpieczeniu znalezisk wykonanych z materiałów
organicznych, ponieważ stopień wilgotności uległ  zmianie.
W wielu przypadkach tkanina, drewno, skóra pod wpływem
przesuszenia  może  ulec  natychmiastowemu  rozpadowi.  Po
otwarciu

krypty

należy

natychmiast

wykonać

dokumentację  fotograficzną  i  rysunkową.  Wykonując
dokumentację  rysunkową  należy  szczelnie  przykryć  zabytki
grubymi  workami  polietylenowymi  i  rysować  etapami
odsłaniając  tylko  małe  fragmenty.  Przy  późniejszych
rekonstrukcjach  ważny  jest  każdy  szczegół  dokumentacji
wykonanej  in  situ.  Dlatego  dokładny  opis  szaty  (ilość  użytych
tkanin,  określenie  miejsca  położenia  biżuterii,  uzbrojenia)
jest  bardzo  istotny  w  pracach  konserwatorskich.  Wyposażenie
każdego  grobu  powinno  być  szczegółowo  opisane,  a  każdy
zabytek  zapakowany  osobno.  Tkaninę  należy  włożyć  do
worków  nie  składając  i  nie  zwijając  jej,  ponieważ  kruche
włókna  natychmiast  się  łamią.  Jeśli  są  to  duże  fragmenty,
pakujemy  je  w  workach  do  długich,  płaskich  pudeł  i  przy-
twierdzamy  worki  taśmą  do  podłoża,  tak  aby  się  nie  prze-
suwały.  W  każdym  pudle  powinien  znajdować  się  tylko
jeden  zabytek  (por.  ryć.  2.5).  Karton  powinien  chronić
zabytek  przed  urazami  mechanicznymi.  Należy  oznaczyć  jego
stronę górną.

RYĆ. 8.1. PAKOWANIE TKANINY (RYS. W. MATUSZEWSKA-KOLOWA)

122

123

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

Tkaninę wydobytą z mierzwy czy torfowiska należy

bez  oczyszczania  zapakować  do  worka  foliowego.  Pamiętajmy,
aby  nie  zanurzać  jej  w  wodzie,  ponieważ  może  ulec
całkowitemu  rozczłonkowaniu.  Bardzo  ostrożnie  należy  ją
zapakować do miękko wyściełanego kartonu.

Najważniejsze zalecenia konserwatorskie doty-

czące postępowania z tkaninami na stanowisku:

• wykonać dokumentację fotograficzną i rysunkową,

• nie oczyszczać tkaniny,

• nie używać środków dezynfekujących,

• nie składać jej i nie zginać,

• jeśli tkaniny uległy przesuszeniu przed zapakowaniem

należy zrosić je wodą,

• włożyć natychmiast do grubego worka foliowego,

• szczelnie zamknąć worek,

• po zamknięciu nie otwierać ponownie worka,

• chronić przed uszkodzeniami,

• jak najszybciej skontaktować się z konserwatorem.

8.3- Wydobywanie i zabezpieczanie
zabytkowych sznurów i powrozów

Sznury i powrozy to wytwory skręcane z 2 lub 3 sznurów

łykowych lub z wełny. Zachowują się w bardzo wilgotnym

podłożu lub w wodzie. Wykazują bardzo wysoki stopień

rozkładu, rozpadając się przy minimalnych działaniach me-
chanicznych. Nawet nieznaczne odparowanie wody prowadzi

do ich całkowitej destrukcji. W przypadku znalezienia

podczas wykopalisk należy je delikatnie przełożyć na gazę lub

worek foliowy. Nie oczyszczać z drobin mierzwy lub gliny.

Ostrożnie zawinąć tak, aby nie uległy zgnieceniu. Ułożyć w

plastikowym pudełku wyłożonym ligniną (ryć. 8.2).

Zapakowane zabytki należy chronić przed uszkodzeniami
mechanicznymi.

RYĆ. 8.2. PAKOWANIE POWROZÓW (RYS. WIESŁAWA MATUSZEWSKA-KOLOWA)

W przypadku znalezienia powrozów pod wodą należy je

ułożyć  w  perforowanej  kuwecie  owinięte  folią,  której
brzegi  przysypane  będą  piaskiem,  bardzo  wolno  wynosząc
na  powierzchnię.  Gwałtowna  zmiana  ciśnienia  powoduje
całkowitą  utratę  spójności  przez  powrozy,  która  i  tak  jest
minimalna.  Bezpośrednio  po  wyniesieniu  ich  na  powierz-
chnię, należy bardzo pieczołowicie zapakować w grubą folię i
umieścić w miękko wyściełanym pudle. Powrozy powinny jak
najszybciej znaleźć się w pracowni konserwatorskiej.

Najważniejsze zalecenia konserwatorskie dotyczące

postępowania ze sznurami i powrozami na stanowisku:

• wykonać dokumentację fotograficzną,

• nie oczyszczać powrozów z drobin mierzwy, torfu,

mułu,

• delikatnie owinąć bandażem, gazą, workiem polietyle-

nowym,

• nie używać środków dezynfekujących,

• szczelnie zamknąć worek,

• nie otwierać go ponownie,

• chronić przed działaniami mechanicznymi,

8. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW SKÓRZANYCH I WŁÓKIENNICZYCH

124

125

9. ZABEZPIECZANIE ZABYTKÓW O ZŁOŻONYCH STRUKTURACH

wykonane  z  materiałów  organicznych  (zob.  rozdz.  8).
Chronimy  je  przed  utratą  wilgotności  i  urazami  mechanicz-
nymi.  Po  odsłonięciu  i  wydobyciu  natychmiast  znaleziska
umieszczamy  w  szczelnie  zamkniętych,  grubych  workach
foliowych  lub  pojemnikach  z  wodą.  Przy  wykonywaniu
czynności  inwentarzowych  należy  zachować  te  same  środki
ostrożności,  co  przy  materiałach  organicznych.  Nie  należy
rozkładać  zabytku  na  poszczególne  elementy,  ponieważ
nierozmyślnie  możemy  spowodować  uszkodzenia.  Elementy
metalowe,  które  nie  posiadają  rdzenia  metalicznego,  mogą
ulec sproszkowaniu przy najmniejszych manipulacjach.

W pracowni konserwacji po wykonaniu szczegółowych

analiz każdego elementu zostanie podjęta decyzja, czy zabytek
będzie rozłożony na poszczególne elementy czy pozostanie w
całości. Każdy zabytek należy pakować indywidualnie, chroniąc
przed

urazami

mechanicznymi,

zabezpieczając

przed

bezwładnym przesuwaniem w trakcie transportu.

Najważniejsze zalecenia konserwatorskie doty-

czące postępowania ze znaleziskami o złożonej struk-
turze materiałowej:

• w wykopie zabytek zabezpieczyć przed wysuszeniem,

okrywając szczelnie workami foliowymi,

• wydobywać i przenosić zabytek na podkładach (naprę-

żenia muszą być rozłożone w stosunku do całej po-
wierzchni równomiernie),

• chronić przed utratą wilgoci,

• zmieniać kąpiele codziennie,

• nie przesuszyć zabytków w trakcie prac inwentarzowych,

• do transportu zapakować w szczelnie zamknięty worek

foliowy,

• unieruchomić w kartonie chroniąc przed urazami me-

chanicznymi,

• opisać czytelnie karton zaznaczając stronę górną i dolną,

• skontaktować się z konserwatorem.

10. Zasady zabezpieczania reliktów

architektury murowanej

na stanowiskach archeologicznych

Sławomir Skibiński

10.1. Relikty architektury jako zabytki
archeologiczne

Prowadzone na terenie Polski prace wykopaliskowe

wielokrotnie  prowadzą  do  odkrywania  reliktów  architektury
murowanej.  Szczególnie  w  ostatnich  latach,  w  związku  z
intensyfikacją  prac  archeologicznych  w  miastach,  odkrycia
takie  następują  bardzo  często.  Każde  odsłonięcie  reliktów
architektury  wiąże  się  z  bezpowrotną  stratą  części  substancji
zabytkowej.  Mury  te  utraciły  swoją  pierwotną  funkcję  i  znaj-
dują  się  dzisiaj  w  innym,  niż  pierwotnie  środowisku  natural-
nym  i  korozyjnym.  Są  nieodporne  na  większość  czynników
klimatycznych,  takich  jak  deszcze,  zmiany  temperatury,  mróz,
itp.  oraz  korozyjne  działanie  czynników  atmosferycznych,
takich jak pyły i agresywne gazy, itp. Po zasypaniu warstwami
ziemi  natomiast  dodatkowo  ma  miejsce  destrukcyjny  wpływ
składników gleb i podłoży geologicznych.

Relikt architektoniczny jest wytworem większej całości,

właściwym  dla  kultury,  w  której  funkcjonował.  W  sensie
estetycznym  tego  rodzaju  obiekt  zabytkowy  stanowi  dzisiaj
jedynie fragment dzieła sztuki lub techniki o indywidualnych i
niepowtarzalnych  wartościach  poznawczych,  których  nie
można obecnie przywrócić.

Z powyższych przesłanek wynika współczesny kierunek

działania  przy  zabezpieczaniu  i  konserwacji  tego  rodzaju
świadectw.  Chodzi  więc  o  to,  aby  destrukcję  tego  rodzaju
zabytków,  przynajmniej  w  wyniku  działania  archeologa,
ograniczyć do minimum. Wymaga to znacznej wiedzy z wielu
dziedzin nauki i techniki.

128

129

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Wyjaśnienia wymagają pojęcia zabezpieczenia przed

niszczeniem  i  konserwacji  reliktów  architektury.  Zabezpie-
czenie  reliktu  architektonicznego  rozumieć  należy  jako
zespół  metod  i  środków  koniecznych  dla  utrzymania
zastanego  historycznie  stanu  zachowania  obiektu  podczas
prac  archeologicznych  i  po  ich  zakończeniu.  Konserwacja
natomiast  to  zespół  działań,  prowadzących  do  uporządko-
wania  reliktu  do  pewnych,  naukowo  uzasadnionych  form,
scalająca  na  podstawie  wyników  badań  archeologiczno-
architektonicznych  rozluźnione  elementy  w  sposób  niewi-
doczny,  uodporniając  zabytek  na  działanie  czynników  atmo-
sferycznych i innych, w celu jego ekspozycji.

Problemy konserwacji reliktów architektonicznych, a nas-

tępnie  ich  ekspozycji  są  niezwykle  złożone.  Decyzja  o  pod-
jęciu  prac  konserwatorskich  oraz  o  zakresie  tych  prac  musi
się  opierać  się  na  ocenie  wartości  reliktu  z  punktu  widzenia
historycznego,  estetycznego,  naukowego,  a  także  na  ocenie
jego  obecnego  stanu  zachowania.  Pełnej  konserwacji  i  ekspo-
zycji  podlegać  będą  zapewne  tylko  nieliczne,  szczególnie
wartościowe  relikty  murowane.  Jednakże  nie  zwalnia  to
archeologa  od  ochrony  wszelkich  odkrytych  przez  niego
reliktów architektonicznych.

Poniżej zostaną przedstawione ogólne zasady związane

jedynie z zabezpieczaniem reliktów architektonicznych przed

czynnikami niszczącymi in situ przez archeologa w trakcie i
po badaniach archeologiczno-architektonicznych reliktów
murowanych.

10.2. Gleba jako środowisko korozyjne

Podłoża geologiczne i gleby ze względu na ich skład i

budowę  są  środowiskami  złożonymi  i  zróżnicowanymi.
Stanowią  one  skomplikowane  układy  substancji  występują-
cych  w  fazie  stałej  (mineralogiczne  i  organiczne  składniki
gleby), ciekłej (woda i rozpuszczalne w niej składniki jonowe)
i  gazowej  (powietrze  oraz  produkty  procesów  życiowych
mikroorganizmów).

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Charakterystycznymi cechami gleby jako środowiska

korozyjnego  są:  trwałość  struktury  utworzonej  przez  mecha-
niczne  składniki  gleby,  obecność  tlenu  i  wody,  zmienność
zawartości  tych  składników  dla  poszczególnych  gleb  i  obec-
ność mikroorganizmów.

Mechanizm korozji gruntowej zależy od rodzaju ma-

teriału,  na  który  oddziaływają  niszczące  czynniki  gruntowe.
Niszczenie  materiałów  budowlanych  jest  związane  przede
wszystkim  z  działaniem  wody i  zawartych  w  niej agresywnych
składników.

Ze względu na charakterystyczny dla gleby i podłoży

geologicznych  brak  mieszania,  intensywność  naturalnych
procesów  niszczących  i  korozyjnych  w  każdym  przypadku
jest  związana  z  trwałymi  warunkami  lokalnymi.  Decydującą
rolę odgrywają przy tym właściwości i stosunki panujące w
przylegającej do obiektu archeologicznego warstwie gruntu.
Między składnikami gruntu a obiektem zabytkowym ustala się
równowaga  termodynamiczna.  Tak  więc  rozpoznanie
gruntowych  czynników  korozyjnych  oraz  identyfikacja
materiału  reliktu  i  analiza  ich  wzajemnego  oddziaływania,
powinny  dać  odpowiedź  na  pytanie  o  mechanizm  destrukcji
obiektu,  a  na  tej  podstawie  pozwolić  obrać  optymalne  fprmy
zabezpieczenia  lub  postępowania  konserwatorskiego.  Jedynie
pełne  rozpoznanie  mechanizmów  destrukcji  właściwych  dla
danego  reliktu  murowanego  umożliwia  więc  wybranie
świadomej  drogi  zabezpieczenia  go  przed  skutkami  tych
procesów.

Należy zauważyć, iż nie ma prostej zależności między

fizykochemicznymi  właściwościami  gleby,  a  jej  korozyjną
agresywnością.  Nadto  nie  ma  również  dwóch  takich  samych
obiektów.  Te  fakty  znacznie  utrudniają  badania  oraz  prostą
ocenę  stopnia  agresywności  poszczególnych  czynników
gruntowych  w  stosunku  do  różnych  materiałów,  a  tym  bar-
dziej  ocenę  oddziaływania  na  układy,  jakimi  są  budowle
murowane,  w których występują różne materiały, często  o
odmiennych właściwościach fizyko-mechanicznych i che-

130

131

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

micznych. Jest to powodem, iż badania konserwatorskie są
często pomijane w procesie prac zabezpieczających relikty

archeologiczne,  lub  rozpoczynane  zbyt  późno,  wówczas  gdy
zabytek  uległ  znacznej  degradacji,  a  zastosowane  proste
metody  zabezpieczenia  (por.  niżej  rozdział  10.6.1)  nie  są
skuteczne.  Jednakże  systematyczne  monitorowanie,  syste-
matyczne  badania  oddziaływania  czynników  agresywnych
działających  w  glebach  na  tego  rodzaju  obiekty,  badania
materiałoznawcze  i  konserwatorskie  owocować  mogą  w  przy-
szłości  opracowaniem  optymalnych  sposobów  zabezpieczenia
reliktów architektonicznych i doskonaleniem tych metod.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Kt/»

RYĆ. 10.1. BUDOWA FUNDAMENTÓW I MURU KOŚCIOŁA ŚW. PROKOPA W STRZELNIE WG. J.
CHUDZIAKOWEJ (ZOB. S. SK1B1ŃSKI, A. WYRWA 1998)

10.3- Odporność tworzyw murowych na

ziemne czynniki niszczące

10.3-1. Kamień naturalny

Ukształtowany we Francji styl romański w architekturze

dociera  przez  kraje  środkowej  Europy  na  przełomie  IX  i  X
wieku  do  Polski.  Wówczas  to,  szczególnie  w  obiektach  sakral-
nych, podstawowym materiałem staje się kamień. Używa się go
w  średniowieczu  w  różnych  formach:  naturalnych
otoczaków,  ciosanych  głazów  oraz  dokładnie  obrobionych
kostek  ciosowych.  Tworzy  się  z  niego  masywne  mury  łączone
prawdopodobnie  pierwotnie  zaprawami  gipsowymi,  wolno
wiążącymi,  następnie  wapiennymi.  Mury  te  oparte  są  na
fundamentach  wykonanych  najczęściej  z  kamienia  natural-
nego  nie  obrobionego  i  ciosanego,  spajanego  najczęściej
gliną,  w  późniejszym  okresie  modyfikowaną,  wzmacniane
przyporami.

Kamień naturalny służy również do wykonywania detali i

elementów architektonicznych, takich jak filary i kolumny,
zworniki, gzymsy, fryzy, profile żebrowe i inne.

Dobór surowców kamiennych do budowy w okresie

średniowiecza nie jest przypadkowy. Decydują tu nie tylko

względy techniczne, jak wytrzymałość na ściskanie, niska
nasiąkliwość wodą, wysoka mrozoodporność, oddzielność,
ale również względy estetyczne, poprzez dobór surowców o
jednolitej barwie i uziarnieniu.

Pierwotnie do budowy wykorzystywane były kamienie

narzutowe,  ale  z  czasem  również  i  złoża  powierzchniowe.
Niektóre  kamienie  naturalne  wykorzystywano  nie  tylko  jako
materiał  budowlany,  ale  jako  surowce  do  produkcji  spoiw
mineralnych,  szkła,  ceramiki,  itp.  (np.  martwicę  wapienną,
wapienie).

RYĆ. 10.2. B I D O U A l UNDAMENTÓW I MURU BAZYLIKI ŚW. TRÓJCY W STRZELNIE WG. J.
CHUD/.1AKOWEJ ( /OB. S. SK1B1ŃSK1, A. WYRWA 1998)

132

133

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

W procesach destrukcji kamieni bierze udział jeden

lub  kilka  najmniej  odpornych  minerałów  skałotwórczych
wchodzących  w  ich  skład.  Dlatego  też  skład  mineralny  jest
podstawową  informacją,  ponieważ  z  jednej  strony  określa
rodzaj  kamienia,  a  z  drugiej  strony-  umożliwia  rozpatrzenie
mechanizmu  procesów  destrukcyjnych.  Ogólnie,  przez
minerał naturalny rozumie się pierwiastek, związek chemiczny
lub  mieszaninę  związków  chemicznych  powstałych
samorzutnie, w przyrodzie bez współudziału człowieka, czyli w
sposób  naturalny.  Stąd  też  kamienie  dzielimy  na  naturalne,
powstałe  w  przyrodzie,  w  skład  których  wchodzą  minerały
naturalne  i  kamienie  sztuczne,  wytworzone  w  procesach
technologicznych (np. ceramika palona, zaprawy budowlane), w
skład  których  wchodzą  -  obok  naturalnych  -  również
minerały sztuczne.

Kamienie naturalne dzielą się na skały magmowe, osadowe

i przeobrażone.

Skały magmowe (tab. 10.1)

Warunki wytworzenia się skał magmowych decydują o

ich właściwościach technicznych i typie procesów destrukcji.
Skały  magmowe  są  produktem  zastygania  magmy.  Magma
zawiera znaczne ilości pary wodnej i innych składników lotnych.
Te  składniki  ułatwiają  krystalizację.  Jeżeli  proces  krystalizacji
następuje  na  wielkich  głębokościach,  gruba  pokrywa  skał,
działając  izolacyjnie,  nie  dopuszcza  do  gwałtownego
stygnięcia  i  nie  pozwala  uciec  gazom.  W  takich  warunkach
magma  spokojnie  i  powoli  krystalizuje,  tworzy  skały
głębinowe  ziarniste,  np.  granit  czy  gabro.  Niekiedy  magma

może  szczelinami  wydostać  się  w  płytsze  partie  skorupy
ziemskiej,  a  także  na  powierzchnię  ziemi  w  postaci  lawy
wulkanicznej. Składniki lotne wówczas szybko uciekają, a stop -
raptownie  oziębiony  -  gęstnieje  i  krzepnie,  zanim  zdąży
wykrystalizować.  W  wyniku  tego  wulkaniczne  skały  są  źle
skrystalizowane,  bardzo  drobnokrystaliczne,  a  w  skrajnych
wypadkach  mogą  skrzepnąć  jako  szkliwa.  Te  czynniki
geologiczne kształtują właściwości techniczne kamieni.

RYĆ. 10.3. ORIENTACYJNE ROZMIESZCZENIE SKAŁ BUDOWLANYCH NA TERENIE POLSKI

Obok dwóch podstawowych grup skał magmowych

istnieje grupa skał pośrednich - subwulkanicznych.

Podział skał magmowych jest oparty na ich składzie

mineralnym (tab. 10.1).

Wyróżnia się następujące grupy:

• skały kwaśne, zawierających dużą ilość krzemionki, o

czym świadczy obecność wolnej krzemionki w postaci
kwarcu;

• skał obojętnych, nasyconych, ale nie przesyconych krze-

mionką - brak też skaleniowców;

• skał zasadowych, w których nie ma kwarcu, a obok

skaleni występują skaleniowce;

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

i*j Ktiti

134

135

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

• skał ultrazasadowych, w których krzemionki jest tak

mało, że nie wystarcza jej do powstania skaleni -
występują w nich tylko skaleniowce.

Osobno wyróżnia się grupę skał ultrafemicznych, zbudowa-
nych z samych minerałów ciemnych.

Najczęściej spotykaną skałą głębinową jest granit i sjenit,
wulkaniczną - andezyt i bazalt.

Tabela 10.1. Podział skal magmowych

łp.

Grupa skal

Sklatl mineralny

Skały

głębinowe

Skaty
wulkaniczne

kwaśne

kwarc, skalenie alkaliczne,
łyszczyki;

granit

riolit

kwarc, skalenie alkaliczne,
plagioklazy, łyszczyki;

granodioryt

dellenit

kwarc, plagioklazy, ryszczyki,
amfibole;

tonalit

dacyt

obojętne

skalenie alkaliczne, tyszczyki;

sjenit

trachit

skalenie alkaliczne,
plagioklazy, tyszczyki;

monzonit

latyt

plagioklazy, amfibole,
łyszczyki;

dioryt

andezyt

plagioklazy wapniowe,
pirokseny;

gabro

bazalt

zasadowe

skalenie alkaliczne,
skaleniowce, pirokseny,
amfibole;

fojait

fonolit

Skaty osadowe (tab. 10.2)

Skały osadowe powstają poprzez nagromadzenie

okruchów  starszych  minerałów  lub  skał,  które  uległy
destrukcji,  a  następnie  zostały  przetransportowane  przez
wody,  wiatr,  lodowce  i  osadzone  w  nowym  miejscu  (okru-
chowe). Mogą one się tworzyć w wyniku nagromadzenia

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

się  szczątków  roślin  lub  zwierząt  (skały  osadowe  organiczne).
Mogą  też  powstawać  przez  wytrącanie  się  substancji  mine-
ralnych  z  przesyconych  wodnych  roztworów,  zwykle  mor-
skich  (skały  osadowe  chemiczne,  sedymentacyjne).  Skały
osadowe tworzą się zarówno na powierzchni lądów, jak  i na
dnie  jezior,  rzek  i  mórz,  zawsze  jednak  na  powierzchni
skorupy ziemskiej.

Tabela 10.2. Podział skal osadowych

Grupa

Typy skał

osady klastyczne

piaskowce

okruchowe

zlepieńce

piaski

żwiry

ity i gliny

organiczne

wapienie

diatomit

dolomit

chemiczne

trawertyn

gips

anhydryt

alabaster

Do najczęściej spotykanych kamieni osadowych spoty-

kanych w budowlach należą piaskowce i wapienie.

Piaskowce stanowią dużą, ale zróżnicowaną grupę kamienia.

Właściwości ich zależą w dużej mierze od pochodzenia i
rodzaju spoiwa. Najodporniejsze na czynniki destrukcyjne

136

137

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

są piaskowce o spoiwie krzemionkowym. Do mało odpornych

należą natomiast te o spoiwie ilastym i wapiennym.

Pod względem technicznym wapienie dzieli się na twarde i

miękkie.  Wapienie  charakteryzują  się  zróżnicowaną
wytrzymałością,  nasiąkliwością  oraz  są  stosunkowo  odporne
na  większość  czynników  destrukcyjnych.  Nie  są  natomiast
odporne na działanie czynników kwaśnych.

Skały przeobrażone - metamorficzne (tab. 10.3)

Są to skały powstałe w wyniku przeobrażenia się skał

osadowych lub magmowych na głębokościach, gdzie panują
podwyższone temperatury i ciśnienia. Skały te można podzielić
na łupkowate (gnejsy, łupki, fility) oraz na nieuwarstwio-ne
(amfibolity, marmury, kwarcyty, serpentynity).

Tabela 10.3- Podział skal przeobrażonych

Rodzaj skaty

Skład mineralny

gnejsy

kwarc, skalenie, ortoklaz, plagioklaz kwaśny, miki,
horblenda, chloryt;

2 .

łupki

kwarc, mika, horblenda;

fility

kwarc, serycyt, chloryt;

amfibole

plagioklaz kwaśny, horblenda, granat;

serpentynie

serpentyn;

kwarcyt

kwarc, muskowit;

marmury

kalcyt, krzemiany wapniowe;

Podsumowując, należy zwrócić uwagę, że w skład skał,

służących  jako  surowiec  do  wytworzenia  elementów  i  detali
architektonicznych  oraz  rzeźb,  wchodzi  szereg  minerałów,
które  mają  zróżnicowaną  odporność  na  czynniki  korozyjne.
Również skały tego samego gatunku, pochodzące z różnych

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

kamieniołomów, a nawet z tego samego kamieniołomu, ale z
innego pokładu, wykazują różnice tej cechy. Na podstawie
poznania tych cech możliwe jest często określenie gatunku
kamienia oraz złoża.

Minerały skałotwórcze, w zależności od stopnia odpor-

ności  na  czynniki  korozyjne,  można  uszeregować  od  nieod-
pornych  do  odpornych:  kalcyt  <  dolomit  <  skalenie,
oliwin  <  pirokseny,  amfibole  <  serpentyn,  epidot  <
plagioklazy  bogate  w  anortyt,  plagioklazy  ubogie  w
anortyt < ortoklaz < biotyt < kwarc, muskowit, serycyt <
apatyt,  magnetyt,  andaluzyt  <  granaty,  cyjanit,
staurolit, cyrkon, rutyl, korund, ilmenit.

W wyniku zachodzących procesów wietrzeniowych

(naturalnych)  oraz  korozyjnych  (w  obrębie  oddziaływania
czynników  korozyjnych  miejskich,  wiejskich,  przemysłowych
lub  chemiczych),  w  kamiennych  obiektach  powstają  minerały
wtórne,  jak  np.  kwarc,  muskowit,  skalenie,  biotyt,  augit,
horblenda,  oliwin,  magnetyt,  ilmenit,  piryt,  gips  i  sole
rozpuszczalne  w  wodzie.  Identyfikacja  produktów  korozji
dostarcza  wielu  informacji  o  mechanizmie  procesów  des-
trukcji murów kamiennych.

Właściwości fizyczne i chemiczne tych minerałów odbiegają

znacznie  od  minerałów  pierwotnych.  Jak  wykazały  badania
rentgenostrukturalne,  spektrofotometrii  IR,  mikroskopowe  i
obserwacje  obiektów  m  situ,  szczególnie  niebezpieczne  dla
porowatych materiałów są sole rozpuszczalne w wodzie, gips
oraz pęczniejące minerały ilaste.

Obok składu chemicznego kamieni, z punktu widzenia

procesów  wietrzeniowych  jak  i  korozyjnych,  istotny  jest
sposób  wykształcenia  i  wielkość  poszczególnych  minerałów.
Wśród  minerałów  możemy  wyróżnić  minerały  w  stanie
krystalicznym  (najlepiej  uporządkowana  struktura),  nematycz-
nym,  smektycznym  i  amorficznym  (najmniej  uporządkowana
struktura).  Podział  ten  jest  umowny  i  zależny  od  użytego  na-
rzędzia badawczego. Różnica między wymienionymi stanami

138

139

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

minerałów  polega  na  stopniu  uporządkowania  atomów,  czą-
steczek  czy  większych  elementów  struktury.  Z  kolei  stopień
uporządkowania  w  sposób  istotny  wpływa  na  właściwości
minerałów, m.in. na rozwinięcie powierzchni, adsorpcję par i
gazów,  procesy  destrukcji,  a  co  najistotniejsze  z  punktu
widzenia  konserwatorskiego,  na  budowę  porowato-kapilarną
kamieni.

10.3-2. Ceramika

Ceramiką nazywamy wyroby z gliny lub mas zawierają-

cych glinę, poddaną uprzednio przeróbce. Ceramikę podzielić
można na niewypalaną i wypaloną.

Sztuka ceramiczna powstała w starożytności i obejmo-

wała  początkowo  elementy  budowlane  wykonane  z  cegły
niewypalonej.  Wprowadzenie  procesu  wypalania  uformowa-
nych wyrobów glinianych zapewniło im odpowiednio wysoką
wytrzymałość,  odporność  na  wodę,  ponadto  możliwość
barwienia  i  uzyskiwania  szkliw,  umożliwiło  szybsze  wzno-
szenie  znacznie  wyższych  konstrukcji  oraz  zmniejszenie  ko-
niecznych  do  ich  wznoszenia  ilości  materiałów.  Uzyskanie
trwałych  i  przydatnych  w  procesie  budowlanym  materiałów
ceramicznych,  zarówno  niewypalonych  jak  i  wypalonych,
wymagało  jednak  znacznej  wiedzy  o  właściwościach  glin  oraz
doświadczenia przy produkcji ceramicznej.

Ceramika palona jako materiał budowlany na szeroką

skalę w Europie wykorzystywana była w budownictwie go-
tyckim.

Podstawowym surowcem do wyrobu większości materiałów

ceramicznych  jest  glina.  Glina  (zob.  łab.  10.2)  występująca  w
naturze  zawiera  różne  domieszki,  z  których  najważniejsze  to
piaski  i  pyły.  Obok  rodzaju  lub  rodzajów  występowania  w  tej
skale  osadowej  minerałów  ilastych,  ilość  domieszek  nadaje
glinie większą lub mniejszą plastyczność. Gliny z dużą

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

domieszką  piasku  są  mało  plastyczne  -  chude,  z  niewielką
ilością  są  plastyczne  i  nazywa  się  je  tłustymi.  Pożądana  plas-
tyczność  gliny  zależna  była  od  przeznaczenia  surowca.  Do
wyrobu  cegły  suszonej  na  słońcu  oraz  pełnej  palonej  wyma-
gana jest glina średnioplastyczna. Do uformowania elementów
cienkościennych konieczna jest glina plastyczna.

Właściwości ceramiki oraz jej odporność na czynniki

destrukcyjne  zależne  są  od  wielu  czynników,  a  mianowicie
od  rodzaju  pozyskiwanej  gliny  w  trakcie  jej  wydobycia  ze
złoża,  staranności  przygotowania  i  dołowania,  sposobu
formowania  i  suszenia  surówki  oraz  warunków  prowadzenia
wypalania i chłodzenia.

Podstawowym składnikami glin są minerały ilaste,

produkty  wietrzenia  skał  magmowych.  Minerały  ilaste,  o  specy-
ficznych właściwościach fizykochemicznych odróżniających je
od  innych  minerałów,  tworzą  kilka  grup  o  zbliżonym  składzie
chemicznym  i  właściwościach.  Najważniejszą  jest  grupa
kaolinitu.  -Minerał  ten  stanowi  produkt  wietrzenia  glino-
krzemianów  w  obecności  wody  i  dwutlenku  węgla.  Innymi
ważnymi  minerałami  ilastymi,  występujących  w  glinach  cera-
micznych,  są  illit  i  montmorylonit,  które  powstają  w  innych
niż  kaolinit  warunkach  geologicznych.  W  glinach  występują-
cych  na  północy  Polski  w  złożach  glin  obecny  jest  w  prze-
wadze  illit,  w  środkowej  -  kaolinit,  a  na  południu  -  mont-
morylonit.  W  lokalnych  złożach  mogą  występować  odstępstwa
od powyższej reguły.

Glina ma zdolność silnego wchłaniania wody, ze względu

na specyficzną budowę minerałów ilastych, składających się z
ziarn o wymiarach koloidalnych. Charakterystyczną cechą glin
wilgotnych  jest  zdolność  do  odkształceń  plastycznych  pod
wpływem  ciśnienia  oraz  zachowania  przyjętego  kształtu.
Cecha ta umożliwia formowanie z glin dowolnych kształtów,
które  zachowują  trwałość  w  warunkach  po-wietrzno-
suchych.  Wskutek  suszenia  glina  traci  zdolność  do
odkształceń plastycznych, ale przejściowo, gdyż przy po-

141

140

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

nownym nawilżeniu odzyskuje ją ponownie. Glina wskutek

nawilżania  zwiększa  swoją  objętość  o  kilka  do  kilkunastu
procent,  co  wywołane  jest  odsunięciem  od  siebie  poszcze-
gólnych  ziarenek.  Ten  fakt  wykorzystano  w  budowlach  do
ochrony  fundamentów  przed  działaniem  wody.  Pęczniejące
minerały  ilaste  powodują  jego  uszczelnienie  i  nie  pozwalają
wodzie  gruntowej,  drogą  podciągania  kapilarnego,  zawil-
gacać  wyższych  partii  murów.  Również  gliną  obkładano  po-
wierzchnię fundamentów, co stanowiło dobrą izolację poziomą.
Utrata  jej  powoduje  zawsze  wnikanie  wody  gruntowej  do
wnętrza murów.

Wysychając, glina kurczy się i to tym bardziej, im mniej

zawiera ziarn frakcji pyłowej i piaskowej. Dlatego też budowle
z gliny suszonej są nieodporne na działanie wody.

Wypalanie wyrobów z gliny powoduje nieodwracalną

utratę zdolności do odkształceń plastycznych. W wysokich
temperaturach (około 1000°C; dla różnych dla minerałów

temperatury  wypalania  są  różne)  powstaje  szereg  nowych
związków,  głównie  składających  się  z  połączenia  tlenków
glinu  i  krzemu.  Związki  te  sprawiają,  że  wyroby  ceramiczne
wypalone są odporne mechanicznie i chemicznie, chociaż ta
odporność dla ceramiki jest zróżnicowana i zależna nie tylko
doboru  składników  plastycznych  i  nie  plastycznych,  ale  od
całego  procesu  technologicznego.  Naturalnie, poważny  wpływ
zarówno  na  właściwości  glin,  jak  i  wyrobów  ceramicznych,
mają  różnego  rodzaju  domieszki  i  związki  obce,  które  są
zawarte  w  glinie.  Zawartość  tlenków  żelaza  powoduje
zabarwienie wyrobów na kolor czerwony. Związki węglanowe
wskutek wypalania przechodzą w tlenek wapniowy, który pod

wpływem wody przekształca się w wodorotlenek wapniowy, a
następnie  na  powietrzu  w  sole  wapniowe,  czemu  towarzyszy
znaczne  zwiększenie  objętości,  powodujące  rozsadzanie
wyrobów. Szczególnie ujemnie wpływają sole  rozpuszczalne
w wodzie, a zwłaszcza siarczany, które tworzą wykwity i łączą
się  w  związki  zwiększające  swoją  objętość,  wywołując
mechaniczne uszkodzenia ceramiki.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Spotykaną w Polsce ceramikę murowanych reliktów

architektonicznych, z punktu widzenia odporności na czyn-
niki korozyjne, podzielić można na trzy grupy:

1. ceramika wykonana z mas ceglarskich o nie dobranym

składzie, źle wypalona, w dużym przedziale temperatur i
stąd  o  dużym  zróżnicowaniu  właściwości  fizycznych,
takich  jak  nasiąkliwość,  porowatość  otwarta  i  wytrzyma-
łość  mechaniczna.  Wykazuje  duże  zróżnicowanie  składu
fazowego i struktury, a co za tym idzie różnie się zacho-
wuje  w  wyniku  działania  czynników  niszczących  (do
tej grupy zalicza, się najczęściej cegłę średniowieczną);

2. ceramika o dobrze dobranym składzie masy ceglarskiej,

wypalona w optymalnym zakresie temperatur wypału, o
podobnej  porowatości  i  dobranych  parametrach
mechanicznych,  podobnie  zachowująca  się  na  działanie
naturalnych  niszczących  czynników  ziemnych  i  koro-
zyjnych,  a  więc  o  zbliżonym  składzie  fazowym  i  struk-
turze  (do  tej  grupy  zalicza  się  głównie  ceramikę  nowo-
żytną);

3. ceramika wykorzystywana wtórnie, do przebudów, uzu-

pełnień  o  zmienionych  właściwościach,  w  stosunku  do
pierwotnie  wypalonej,  wskutek  wcześniejszego  użytko-
wania.  Charakteryzować  ją  będą  zróżnicowane  właści-
wości fizykochemiczne, zależne od źródeł pozyskiwania.

10.3-3- Lepiszcza i zaprawy mineralne

Materiały wiążące wchodzące w skład lepiszczy i zapraw

mineralnych  to  substancje,  z  których  po  zarobieniu  wodą
powstaje  plastyczna  masa,  dająca  się  łatwo  układać  i  formo-
wać,  a  posiadająca  właściwości  stopniowej  utraty  plastycz-
ności,  aż  do  całkowitego  skamienienia.  Jeżeli  masa  ta  po  od-
powiednim  nawilżeniu  odzyskuje  swoje  pierwotne  właści-
wości  plastyczne,  zaliczamy  ją  do  lepiszczy  (np.  polepy  gli-
niane), natomiast te, które nie odzyskują swojej plastycz-

142

143

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

RYĆ. 10.4. ORIENTACYJNE ROZMIESZCZENIE ZŁÓŻ GIPSU I ANHYDRYTU NA TERENIE POLSKI

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

ności,  nazywamy  spoiwami  budowlanymi.  Ze  względu  na
zachowanie  się  podczas  procesu  wiązania,  te  ostatnie  dzielą
się  na  powietrzne  i  hydrauliczne.  Spoiwa  powietrzne,  co
prawda  w  pierwszej  fazie  zarabiane  są  wodą,  ale  w  zastoso-
waniach  mogą  tylko  funkcjonować  w  atmosferze  powietrznej
(tzw.  środowisku  powietrzno-suchym).  Natomiast  umieszczone
w  środowisku  wodnym  lub  silnie  wilgotnym  tracą  swą
pierwotną  wytrzymałość  i  właściwości  wiążące.  Materiały  wią-
żące  hydrauliczne  mogą  wiązać  i  twardnieć  na  powietrzu,
jak i pod wodą, przy czym stworzenie atmosfery wilgoci w
pierwszej  fazie  wiązania  i  twardnienia  jest  dla  nich  ko-
rzystne.

Z punktu widzenia jakości składu chemicznego spoiwa

mineralne dzieli się następująco: Ą) spoiwa powietrzne,

• wapienne,

• gipsowe,

B) spoiwa hydrauliczne,

• wapno hydrauliczne,

• cement romański,

• spoiwa cementowe portlandzkie,

• cementy glinowe i inne.

W reliktach architektonicznych najczęściej spotykamy

materiały wiążące w postaci skamieniałej, chociaż zdarza
się, że w wypełnieniach fundamentów występuje grubo
zmielone wapno, częściowo wewnątrz nie związane.

W obiektach tego typu obserwuje się dużą zmienność

składu, zależną od czasokresu ich zastosowania, ale również
od miejsca ich zastosowania.

W zasadzie tylko spoiwa gipsowe wykorzystywano do

murowania bez kruszywa, po zmieszaniu z wodą (zaczyn),
natomiast wapienne dopiero po zmieszaniu z kruszywem
w postaci zapraw budowlanych.

RYĆ. 10.5. ARCHITEKTURA PRZEDROMAŃSKA l ROMAŃSKA NA TLE ZŁÓŻ GIPSÓW I WAPIENI (ZOB. S.
SKIBIŃSKI, A. WYRWA, 1995)

145

144

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Tabela 10.4. Historia stosowania spoiw budowlanych w Polsce.

Datowanie

Rodzaj spoiwa

Skład

okres przedromański

lepiszcza i zaprawy gliniane

glina, piasek

od IX wieku naszej
ery

zaprawy oraz tynki gipsowe i
wapienne zwykłe oraz z
dodatkami pucolanowymi i
hydraulicznymi

gips lub anhydryt, wapnopalone
lub gaszone oraz piasek, również
dodatki pucolanowe (mielona
ceramika, tuf) oraz
hydraulicznymi (pyl wulkaniczny)

od połowy XII wieku

zastosowanie zapraw
wewnętrznych i zewnętrznych
tynków

spoiwa wapienne i gipsowe,
stosowanie dodatków do zapraw
(włosie)

od XIV wieku

tynki szlachetne

spoiwa wapienne i gipsowe,
stosowanie dodatków do zapraw

od ok. 1650 r.

nowe próby ze spoiwami
wapiennymi i dodatkami
pucolanowymi

od ok. 1750 r.

wykorzystanie substancji olejnych i
żywic do tynków zewnętrznych

od II polowy XVIII
wieku

próby zastosowania wapna
hydraulicznego

od ok. połowy XIX
wieku

zaprawy i tynki cementowe
lub cementowo-wapienne

otrzymanie cementu
portlandzkiego przez Aspdina

1851/1852

betony

wysokowytrzymałościowy cement
portlandzki wypalany w wysokich
temperaturach

od ok. połowy XIX
wieku

zaprawy glinowe

cement glinowy

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Tabela 10.5- Grupy typologiczne zapraw z Ostrowa

Lednickiego, Łekna, Mogilna i Strzelna (S. Skibiński, A.
Wyrwa) oraz z Kaldusa

Grupa
typologiczna

Średni sklad fazowy [%]

Obiekt

Datowanie

Gips

Spoiwo
wapienne

Kruszywo

0,00

75,86

18,67

Mogilno M-l, M-2

od ok. I pół.
XI w.

CH-SR/96 CH-

SR/97

0,00

44,35

51,15

Mogilno M-3, M-
4, M-5

XII w.

0,00

61,54

38,46

Kałdus, gm.
Chełmno

nie później jak
w XII w.

0,00

61,96

38,04

1,59

13,12

83,47

Mogilno M-6,
Łekno 1-4,
Strzelno S-l, S-2,
S-3

koniec XII w. -
I pół. XIII

95,50

2,26

4,07

Ostrów Lednicki
L-l, 1-2, L-3

od ok. III ćw. X
w. ok.I poi. XI
w.

Zaprawą budowlaną nazywamy materiał wiążący otrzy-

many  z  mieszaniny  spoiwa  i  wody  (zaczynu)  i  drobnego
kruszywa.  Spoiwo  jest  podstawowym  składnikiem  zaprawy.
Spaja  ze  sobą  materiał  wypełniający,  jakim  jest  kruszywo,
oraz  łączone  przy  użyciu  zaprawy  materiały.  Spoiwa  muszą
posiadać  dostateczną  przyczepność  do  materiałów,  które  są
ze  sobą  łączone,  a  mianowicie  dostateczną  wytrzymałość  na
rozciąganie i ścinanie na powierzchni zetknięcia się spoiw  z
innymi  materiałami,  określoną  porowatość  otwartą  i  nasiąkli-
wość i inne cechy podobne do spajanych materiałów.

Ponadto spoiwa powinny mieć takie właściwości, aby z

kruszywem  i  spajanym  materiałem  pozostawać  w  stałym
związku  przyczepności,  niezależnie  od  zmian  temperatury  i
wilgotności  i  posiadać  odporność  na  oddziaływania  na
czynniki atmosferyczne.

146

147

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Drugim, obok spoiwa budowlanego, składnikiem za-

praw  jest  kruszywo.  Spełnia  ono  podwójną  rolę.  Jest  zazwy-
czaj materiałem o wiele tańszym od spoiw i jako wypełniacz
obniża  cenę  zaprawy.  Ponadto  kruszywo  stanowi  jej  szkielet
konstrukcyjny,  ponieważ  jest  na  ogół  materiałem  o  większej
wytrzymałości  niż  spoiwo,  a  więc  wzmacnia  zaprawę,  oraz
ogranicza  zmiany  objętości,  wywołane  zmianą  objętości
spoiwa. Prawie wszystkie spoiwa w trakcie twardnienia ulegają
skurczowi.  Użycie  jak  najmniejszej  ilości  spoiwa,  niez-
będnego  dla  zachowania  urabialności,  przyczepności  i  wytrzy-
małości  zaprawy,  zapobiega  jego  pękaniu  i  naruszaniu  struk-
tury.  Kruszywa  stosowane  do  zapraw  stanowią  najczęściej
okruchowe  materiały  kamienne  (zob.  tab.  10.2).  Najpow-
szechniej  stosowano  piasek  -  przy  czym  tam,  gdzie  wiedza
budowlana była wysoka- piasek był specjalnie przygotowywany,
np. przesiewany, myty, suszony, a nawet prażony.

Do wykonania zapraw stosowanych w przeszłości obok

spoiw i kruszyw wykorzystywano dodatki modyfikujące, w
zależności  od  pożądanych  właściwości  zapraw,  np.  dodatki
pucolanowe (nisko palona, mielona ceramika, tuf wulkaniczny)
nadają zaprawom właściwości hydrauliczne, a dodatek gliny
lub  oleju  powoduje  zwiększenie  ich  wodoszczelności.
Natomiast  zaprawy  typowo  hydrauliczne,  oparte  na  cemen-
tach,  stosowali  Rzymianie  wykorzystując  naturalny  pył  wulka-
niczny.  Cement  portlandzki,  otrzymywany  w  procesie  pro-
dukcyjnym,  zastosowano  w  budownictwie  dopiero  około  po-
łowy XIX wieku.

Pod względem oporności na działanie czynników nisz-

czących (jak woda, sole) zaprawy możemy uszeregować ogólnie
następująco:

lepiszcza gliniane < zaprawy wapienne, zaprawy

gipsowe < zaprawy hydrauliczne

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Tabela 10.6. Skład mineralny sztucznych materiałów
kamiennych

Materiał

Główne sztuczne

minerały

Minerały
skalotwórcze
naturalne

Domieszki mineralne
sztuczne i naturalne

zaprawy i
wyprawy
mineralne

kalcyt, gips, anhydryt,
belit, alit, glinian
jednowapniowy

kwarc, kalcyt,
gips, anhydryt

skalenie, pirokseny,
kaolinit, opal, granaty,
wollastomit, anortyt,
gelenit, turmalin, trydymit,
sefen (tytanit)

ceramika

mullit, krydtobalit,
hematyt, mikroklin

kwarc

enstatyt, anortyt,
wollastomit, diopsyd

Szkło,
szkliwa

faza szklista

kwarc, krzemiany
pierwiastków
jedno i dwu-

wartościowych

anortyt, spinele

10.3.4. Funkcje poszczególnych materiałów w
obiekcie murowanym

Spajanie zaprawą różnego typu materiałów ma na celu

nie  tylko  łączenie  tych  materiałów  w  całość,  ale  również
przenoszenie  obciążeń.  Układane  bez  zaprawy  materiały  prze-
noszą  obciążenia  tylko  w  miejscach  zetknięcia  (punktowo).

Stąd też następuje rozwój technik obróbki kamienia, aby jak
najlepiej  dopasowywać  do  siebie  elementy  kamienne.  Taki
mur  musiał  posiadać  odpowiednią  grubość,  aby  przenosić
obciążenia  wyższych  partii.  Również  tego  rodzaju  budowle
były  niezbyt  wysokie,  chyba  że  elementy  kamienne  były
odpowiednio  dopasowane  do  siebie  i  określonej  masy  (np.
budowle  starożytnego  Egiptu).  Lepiszcza  i  słabe  zaprawy
używane  były  pierwotnie  do  uszczelniania  szczelin  pomiędzy
kamieniami.  Statyka  budowli  w  tym  przypadku  zapewniona
była  grubością  muru.  Tego  rodzaju  budownictwo  wymagało
dużej  ilości  materiału  kamiennego.  Powoli,  w  miarę  wykształ-
cania  się  technik  budowlanych,  obserwuje  się  rozwój  jakości
produkcji  spoiw.  Spoiwa  budowlane  o  coraz  lepszych  para-
metrach  technicznych  umożliwiły  znaczne  obniżenie  grubości
murów,  stosowanie  coraz  mniejszych  elementów  budowla-
nych oraz wznoszenie coraz wyższych budowli.

148

149

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Zachowane fragmenty murów reliktów architektonicz-

nych  charakteryzują  się  większymi  lub  mniejszymi  odkształce-
niami  wynikającym  z  obciążenia  lub  wskutek  braku  wyższych
partii  murów.  Prowadzi  to  różnego  rodzaju  procesów  nisz-
czenia  mechanicznego,  polegających  na  pęknięciach  i  roz-
warstwieniach  materiałów  mało  plastycznych  ł  o  niskiej  wy-
trzymałości.  Zmiany  te  widoczne  są  zazwyczaj  w  spoinach  wy-
pełnionych zaprawami budowlanymi.

. Najczęściej zaprawy stanowić będą w reliktach architekto-

nicznych najmniej trwały materiał, szczególnie po odsłonięciu
podczas prac archeologicznych, ze względu na ich skurcz w
procesie wysychania, oraz wymycie spoiwa. Obserwuje się ich

dezintegrację, pęknięcia i odspojenia od kamieni.

Obok wpływu składu mineralnego na trwałość kamieni

naturalnych  i  sztucznych,  na  odporność  na  czynniki  destruk-
cyjne  ma  wpływ  również  porowatość  otwarta  oraz  włosko-
watość  (kapilarność)  i  szczelinowość  tych  materiałów.  Roz-
mieszczenie  i  wielkość  oraz  sposób  krystalizacji  minerałów
wyznacza  najważniejszą  cechę  kamienia,  jaką  są  jego  właści-
wości  porowato-kapilarne.  Obok  wpływu  tego  parametru  na
ogólną  odporność  korozyjną  kamieni,  również  wszystkie
technologiczne  zabiegi  zabezpieczające  lub  konserwatorskie
przeciwdziałające  czynnikom  korozyjnym,  w  większym  lub
mniejszym  stopniu  wykorzystują  tą  właściwość  kamieni.  Pory
możemy podzielić na otwarte i zamknięte. Pory zamknięte, w
trakcie procesów wietrzeniowych i korozyjnych, mogą ulegać
otwarciu  i  powiększać  ogólną  ilość  porów  otwartych.  Przez
pory  otwarte  wydostaje  się  z  wnętrza  reliktu  odparowująca
woda, przedostają się pary i gazy, woda opadowa, roztwory,
itp.

Obecność porów otwartych wykorzystywana jest w za-

biegach konserwatorskich. Przez te pory wprowadza się środki,
które mają na celu poprawienie ogólnych właściwości
mechanicznych kamieni oraz zwiększenie ich odporności na
czynniki korozyjne. Pory otwarte mogą ulegać zamknięciu

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

w  wyniku  procesów  krystalizacji  i  rekrystalizacji,  koloidyzacji
minerałów lub podczas zabiegów  konserwatorskich,  np.  w
wyniku  impregnacji  różnymi  środkami  wzmacniającymi  i
hydrofobowymi.

Przemieszczanie się mas (ciecze, gazy) w porach kamieni

urzeczywistnia  się  pod  wpływem  działającej  siły  lub  grupy
sił. Podstawową  siłą działającą w  porach jest siła przyciągania
ziemskiego.  Ponadto  stwierdzono  występowanie  innych  sił
w  porach:  sił  oddziaływań  międzycząsteczkowych  (sorpcji,
kapilarne,  osmotyczne);  sił  pól  elektromagnetycznych  (prądy
błądzące, elektroosmoza) oraz siły napędowej dyfuzji.

Pory pod względem wymiarów można podzielić na

makro-, mezo- (duże, drobne, bardzo drobne) i mikropory.

Mikropory o średnicy poniżej l Lim tworzą tzw. objętość

sorpcyjną.  W  tych  porach  niektóre  ciecze,  np.  woda,
wykazują  znaczne  obniżenie  prężności  pary,  od  10  do  80
większe niż to przewiduje równanie Kelvina. Woda w mikro-
porach  nie  zamarza  nawet  przy  temperaturze  ok.  185  K,
posiada stałą dielektryczną rzędu ok. 2,2 (dla wody swobodnej
81,6),  jej  gęstość  (1,3  -  2,4  kg/dcm

) jest większa niż

gęstość wody swobodnej (1,0 kg/dcm

), tzn. taka jakby się

znajdowała  pod  ciśnieniem  kilkudziesięciu  atmosfer.  Ciepło
właściwe  tej  wody  jest  mniejsze  od  ciepła  właściwego  wody
swobodnej.  Woda  ta  nie  rozpuszcza  związków  łatwo  rozpusz-
czalnych  w  wodzie  swobodnej.  Podobne  właściwości  posiada
woda  w  monowarstwach  na  powierzchni  większych  porów
otwartych.  Woda  w  tych  porach  unieruchomiona  jest  całko-
wicie  działaniem  sił  cząsteczkowych.  Mikropory  poniżej  l
Lim są do rozpoznania jedynie drogą analizy rentgenowskiej.

Mezopory bardzo drobne, o wymiarach 1-10 |J.m, zwane

również porami przejściowymi, mogą być zapełnione tylko
drogą kondensacji kapilarnej. Przez pory te możliwy jest już,
drogą dyfuzji, transport szkodliwych par i gazów, a panujące
tam ciśnienia wywołują gwałtowne reakcje chemiczne.
Identyfikuje się te pory przy pomocy metod porome-

151

150

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

trycznych, np. porometrem rtęciowym, lub przy użyciu mikro-
skopu elektronowego.

Mezopory drobne tworzą obszar powolnej, laminarnej

filtracji cieczy. Identyfikowane są metodami porometrycznymi
oraz przy użyciu mikroskopu elektronowego.

W mezoporach rozpoznawanych metodami petrogra-

ficznymi, ciecze poruszają się drogą intensywnej, laminarnej
filtracji dzięki wpływowi sił wznoszenia kapilarnego.

W mezoporach dużych i makroporach ciecze poruszają

się  drogą  filtracji  mieszanej  (laminarnej  i  turbulentnej),  a
więc  pod  działaniem  sił  wznoszenia  kapilarnego  oraz  pod
działaniem  siły  przyciągania  ziemskiego  i  ciśnienia  hydro-
statycznego.

Tabela 10.7. Przykładowa porowatość otwarta próbek

kamieni z obiektów zabytkowych określona metodą

porometrii rtęciowej

If.

Rodzaj
kamienia

Objętość
porów
otwartych
cm

MOsropary

poniżej 1

Mezopory:
bardzo
drobne od
1 do 10

Mezopory
drobne od
1O do
lOOftm

Afezopory
dożę od 100
do 1000(1 m

f%J

porfir riolitowy

0,0682

andezyt

0,0818

piaskowiec

0,124

wapień
silifikowany

0,124

Powyżej w tabeli 10.7 podano przykłady pomiarów

porowatości otwartej próbek kamieni pochodzących z różnych
obiektów.  Wyniki  zawarte  w  tej  tabeli  udowadniają  fakt
znacznego  zróżnicowania  właściwości  porowo-kapilarnych
materiałów  kamiennych,  a  w  świetle  powyżej  przedstawionych
podstaw teoretycznych, w wyniku obecności wody w porach i
kapilarach procesy destrukcji będą zróżnicowane.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

10.4. Podstawowe przyczyny destrukcji
gruntowej

10.4.1. Charakterystyka gruntów

Na relikty architektoniczne składniki gruntu działają

niszcząco w sposób dwojaki, a mianowicie bezpośrednio  na
całą  strukturę  budowlaną  oraz  na  poszczególne  materiały
budowlane.  To  oddziaływanie  składników  gruntów  jest
zróżnicowane  i  zależy  od  wielu  czynników.  Struktura  i  skład
gruntów  z  czasem  się  zmieniały  wskutek  naturalnych  pro-
cesów  wietrzeniowych  oraz  działalności  człowieka.  W  przy-
padku  rozpatrywania  procesów  niszczących  konieczne  jest
określenie,  z  jakiego  typu  czynnikami  destrukcyjnymi  mamy
do  czynienia  -  czy  są  to  czynniki  niszczące  naturalne,  na
które  nie  mamy  wpływu,  czy  też  są  to  czynniki  korozyjne
powstałe  wskutek  oddziaływania  cywilizacji,  na  które  naj-
częściej w dużym stopniu mamy wpływ.

Jednym z podstawowych kryteriów, jakimi kierowali

się  budowniczowie  w  decyzji  o  lokalizacji  budowli,  obok
dostępności  materiałów  budowlanych,  była  nośność  gruntów.
Pod  tym  względem  grunty  (podłoża  geologiczne)  można
podzielić  na  skały  lite,  grunty  mineralne  sypkie,  grunty
mineralne  spoiste,  grunty  organiczne  rodzime,  grunty  nasy-
powe (warstwy powierzchniowe).

Skały lite stanowiły najlepsze podłoże do posadowienia

fundamentów,  jeżeli  nie  były  spękane  i  nie  ulegały  łatwo
działaniu  wody.  Skały  uwarstwione  pochyło  stwarzały
niebezpieczeństwo  przesuwania  przy  obciążeniu  budowlą.
Spękania  tworzą  szczeliny  i  sprzyjał)'  niszczeniu  skał  przez
wodę. Osiadanie w tych gruntach praktycznie nie istniało.

Grunty mineralne sypkie stanowiły dobre podłoże pod

fundament  budowli.  Grunty  kamieniste  i  żwirowe  cechuje
dobra  przepuszczalność  wody  i  prawie  nie  występuje  w  nich
włoskowate  podciąganie  wody.  Grunty  te  są  mało  ściśliwe.
Gruntu piaszczyste są przepuszczalne dla wody, ale włos-

152

153

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

kowate podciąganie wody jest duże i wzrasta w miarę zmniej-

szania  się  ziarn.  Ziarna  drobne  w  granicach  0,25-0,05  mm
wykazują  zdolność  płynięcia  przy  nasyceniu  wodą.  Osiadanie
gruntów  sypkich  jest  szybkie,  gdyż  następuje  bezpośrednio
po  pełnym  obciążeniu  fundamentów.  Praktycznie  osiadanie
ustaje po zakończeniu budowy.

Grunty mineralne spoiste charakteryzują się plastycz-

nością  zależnie  od  zawartości  w  nich  wody.  Przy  zawilgoceniu
przechodzą ze stanu zwartego w stan plastyczny, a nawet w
stan płynny. Grunty te odznaczają się zdolnością zatrzymywania
wody oraz pęcznienia pod wpływem wilgoci. Frakcja pyłowa
przechodzi łatwo w stan płynny i nieznacznie zwiększa swoją
objętość.  Natomiast  frakcja  iłowa  zapobiega  rozmywaniu
gruntu  w  wodzie,  ale  ma  dużą  wartość  pęcznienia.
Niebezpieczeństwem,  które  występuje  w  gruntach  spoistych,
jest  nagłe  ich  zawilgocenie,  wywołane  np.  topniejącym  śnie-
giem na wiosnę lub w trakcie prac archeologicznych wywołane
gwałtownym  deszczem,  wskutek  czego  występuje  znaczne
pęcznienie  gruntu  i  podnoszenie  się  budowli  w  górę.
Natomiast przy nasłonecznieniu następuje gwałtowny skurcz i
gwałtowne osiadanie budowli.

Osiadanie gruntów spoistych wywołane jest w pierw-

szym  rzędzie  wypieraniem  zawartej  w  nich  wody,  co  odbywa
się  zazwyczaj  stosunkowo  powoli,  jest  trudno  zauważalne  i
częstokroć  wywołuje  nierównomierne  ich  osiadanie.  Te
fakty  powodują,  że  na  odkryte  relikty  działają  ogromne  siły,
zdolne  do  naruszenia  zwięzłości  i  spoistości,  w  pierwszym
rzędzie  zapraw  budowlanych  i  tynków.  W  materiałach  tych
pojawią  się  rozwarstwienia,  w  pierwszej  kolejności  włosko-
wate,  a  następnie  pęknięcia  widoczne  gołym  okiem.  Możliwe
jest  również  powstawanie  pęknięć  w  tych  kamieniach,  które
pierwotnie  lub  pod  wpływem  czynników  niszczących  utraciły
swoją pierwotną dostateczną wytrzymałość na zginanie.

Grunty organiczne rodzime nadawały się w zasadzie do

posadowienia jedynie bardzo lekkich budowli, z zachowa-

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

niem  szczególnej  ostrożności,  ze  względu  na  nierówne  i
silne  osiadanie.  Woda  obecna  w  tych  gruntach  zawiera  na
ogół  kwaśne  związki  humusowe,  szkodliwe  dla  kamieni,
szczególnie  tych,  które  zawierają  węglany,  zapraw  wapien-
nych i innych materiałów nie odpornych na kwasy.

Grunty nasypowe mogą mieć zróżnicowane właściwości.

Dla  przykładu,  nasypy  piaszczyste  zależnie  od  stopnia  zagę-
szczenia  traktować  można  jak  odpowiadające  im  piaski.  Obec-
ność  gruzu  budowlanego,  w  zależności  od  jego  rodzaju,
powodować  będzie  przesiąkliwość  lub  uszczelnienie  gruntu.
Różnego  typu  wysypiska  wprowadzać  będą  do  gruntu  różno-
rakie  substancje  chemiczne  organiczne  i  nieorganiczne  oraz
biologicznie  czynne,  które  zmieniają  pierwotne  właściwości
gruntu,  powodując  lokalnie  specyficzne,  trudne  do  przewi-
dzenia oddziaływania na relikty. Również grunty orne, z uwagi
na  nawożenie  substancjami  organicznymi,  działać  będą
negatywnie na relikty architektoniczne.

10.4.2. Działanie wody

Od najdawniejszych czasów unikano stawiania budowli w

rejonach  podmokłych  oraz  stosowano  różne  systemy
ochrony  budowli  przed  wodą.  W  średniowieczu  fundamenty
romańskich  kościołów,  np.  w  Wielkopolsce,  zalewano  rozczy-
nem  gliny  (Mogilno),  często  modyfikowanym  przy  pomocy
wapna  palonego  lub  bardzo  drobnym  piaskiem  (Strzelno  -
kościół).  Zastosowanie  gliny  do  fundamentowania  stwarzało
barierę  dla  wody.  Obecna  jako  lepiszcze  w  fundamentach
glina  pęczniała,  gdy  woda  się  pojawiała  i  tym  samym  uszczel-
niała  fundament.  Obecność  jonów  wapniowych  z  wapna  palo-
nego,  czy  innych  dodatków,  powodowała  odpowiednią  re-
gulację  wysychania  i  nawilżania  lepiszcza  i  jednocześnie
ograniczała  do  koniecznego  wielkość  skurczu  lub  pęcznienia.
Ponadto  często  glina  stanowiła  wykończenie  korony
fundamentu w postaci kilkumilimetrowej warstewki, stano-

154

155

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

wiącej  doskonałą  izolację  poziomą  (Ostrów  Lednicki).  Od
tej  warstwy  rozpoczynano  murowanie  przy  pomocy  poro-
watych zapraw: gipsowej (w Lednicy czy Łeknie) lub wapienną
(w  Mogilnie  i  Strzelnic).  Również  gliną  obkładano  funda-
ment  od  strony  gruntu  (izolacja  pionowa).  Można  więc  stwier-
dzić,  że  przede  wszystkim  budowle  w  przeszłości  posada-
wiano  na  wyniesieniach,  w  gruntach  suchych.  Fundamenty
miały  specyficzną  konstrukcję,  uzależnioną  od  sytuacji  grun-
towo-wodnej. Były zabezpieczone przy pomocy różnych technik
przed  podciąganiem  kapilarnym  i  wodą  opadową  i  kon-
densacyjną.

Nasyp budowlany, ze względu na jego porowatość,

doskonale  kumuluje  wodę  opadową,  która  przenika  na
różnej  drodze,  m.in.  drogą  kapilarną  lub  osmotyczną,  do
wnętrza  muru  powodując  zwiększenie  jego  zawilgocenia.
Częstokroć  zostają  naruszone  pierwotne  systemy  odpro-
wadzania wody opadowej, która przenika i gromadzi się w
nasypie  budowlanym,  powodując  stały  dopływ  wody  w
kierunku  muru.  Jednocześnie  późniejsza  działalność  bu-
dowlana,  szczególnie  związana  z  głębokim  fundamentowa-
niem, przyczynia się do zmian w stosunkach wodnych wokół
budowli  powstałych  wcześniej.  Uszkodzenie  systemów  od-
prowadzania  wód  opadowych  i  zmiany  w  stosunkach  wodno-
gruntowych  powodują  zwiększony  napływ  wody,  co  objawia
się zwiększeniem zawilgocenia murów.

Źródłem wody mogą być również uszkodzone i często-

kroć nie remontowane zewnętrzne i wewnętrzne sieci wodo-
ciągowe i kanalizacyjne.

Istnieje wiele przyczyn korozji materiałów budowlanych

w  gruntach.  Do  najbardziej  powszechnych  oraz  szkodliwych
zaliczyć  należy  oddziaływanie  wody  i  rozpuszczonych  w  niej
związków  oraz  procesy  wywołane  przez  glebowe  mikro-
organizmy.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Stopień zagrożenia architektonicznego stanowiska

archeologicznego  zależy  w  związku  z  tym  od  stosunków
wilgotnościowych,  panujących  w  otaczającej  warstwie  gleby
oraz  stężenia  agresywnych  składników  wody  środowiskowej.
Zalicza się do nich: jony magnezu, kationy wodorowe, żrące
ługi,  tzw.  agresywny  dwutlenek  węgla.  Równie  niebez-
pieczne są siarczany i chlorki, jeżeli występują w znacznych
ilościach.  Intensywność  oddziaływania  środowiska  glebowego
na  materiały  budowlane  pozostaje  również  w  związku  z
właściwościami samego materiału, a mianowicie:

• zwilżalnością przez wodę,

• porowatością,

• składem chemicznym.

Przebieg destrukcyjnych procesów chemicznych,

podobnie jak rozwój grzybów i pleśni, jest zawsze procesem
wtórnym, uwarunkowany zawilgoceniem materiału.

Oddziaływanie wody na materiały budowlane, zarówno

naturalne i sztuczne może mieć bardzo różnorodny charakter
oddziaływania, a mianowicie:

• mechaniczny - towarzyszy zmianom skupienia wody i

procesom hydratacji niektórych soli,

• fizykochemiczny - polegający na działaniu wody jako

rozpuszczalnika (korozja ługująca),

• chemiczny - związany z udziałem wody w reakcjach

chemicznych  np.  przeprowadzanie  węglanu  wapnia,
głównego  składnika  zapraw  wapiennych  lub  wapieni
(minerał  skałotwórczy  kalcyt)  w  kwaśny  węglan  wapnia,
łatwiej  rozpuszczający  się w  wodzie,  niż  węglan,  co
prowadzi wymycia spoiwa i dezintegracji zaprawy, a tym
samym do utraty jej spoistości,

• biochemiczny- polegający na wytworzeniu korzystnych

warunków dla rozwoju bakterii, pleśni i grzybów i in-
nych form.

156

157

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

10.4.4. Działanie soli rozpuszczalnych w wodzie i
nawozów sztucznych

Na podstawie obserwacji oraz analizy stanu zachowania

kamiennych  obiektów  zabytkowych  stwierdzono  znaczny
wpływ  soli  rozpuszczalnych  w  wodzie  na  przebieg  i  inten-
sywność  procesów  korozji  porowatych  materiałów  budo-
wlanych.  Ten  wpływ  ujawnia  się  szczególnie  wówczas,  gdy
odsłonięty kamienny relikt pozostawiamy do wyschnięcia  i
umożliwiamy  krystalizację  soli.  Skład  chemiczny  tych  soli
oraz  forma  ich  występowania,  uzależniona  od  rodzaju  i  za-
awansowania  procesów  destrukcyjnych,  jest  jednym  z  naj-
ważniejszych  czynników  określających  stan  zagrożenia
obiektu.

Sole rozpuszczalne w wodzie powstają w wyniku

naturalnego  rozkładu  minerałów  skałotwórczych,  w  wyniku
korozji chemicznej i biologicznej kamienia, transportowane są
z  gleby  i  atmosfery  drogą  podciągania  kapilarnego,  a  także
wprowadza  się  je  bardzo  często  do  obiektów  podczas  prac
konserwatorskich.  Badania  chemiczne  wskazują,  że  do  na-
jczęściej  spotykanych  w  kamiennych  obiektach  zabytkowych
soli  rozpuszczalnych  w  wodzie  należą  przede  wszystkim  siar-
czany, chlorki, azotany i węglany sodu, potasu, wapnia, amonu
oraz  żelaza.  Natomiast  dzięki  badaniom  petrograficznym  i
fizykochemicznym  stwierdzono,  że  obok  gipsu  najczęściej
występującymi  w  kamiennych  obiektach  zabytkowych  mono-
minerałami  solnymi  były:  natryt,  termonatryt,  thenardyt,  mira-
bilit,  kizeryt,  epsomit,  halit,  nitrokalit,  nitrokalcyt,  astrachanit,
syngenit, glaseryt, polihalit.

Ostatnio coraz częściej w murach mających kontakt z

naturalnymi  substancjami  organicznymi  (ekskrementy,
ścieki  gospodarcze,  itp.)  identyfikuje  się  obok  nitroammanitu
również  azotyn  amonu.  Ponadto,  tam  gdzie  materiał  porowaty

miał kontakt z ulegającą procesom destrukcji zaprawą gli-
nową, obserwuje się również rozpuszczalne sole glinu oraz
ałuny.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Tabela 10.8. Najbardziej rozpowszechnione sole łatwo
rozpuszczalne tv wodzie

1. Chlorki

Halit

Sylwin (również składnik nawozów)
Bischofu

2. Azotany

Nitronatryt

Nitrokalit (również składnik nawozów)

Nitrammit (również składnik nawozów)

Nitromagnezyt (również składnik nawozów)
Nitrokalcyt

3. Węglany

Termonatryt
Natron

4. Siarczany

Thenardyt

Mirabilit

Arkanit

Kizeryt

Epsomit

Melanteryt

5. Sole złożone

Karnalit
Leonit
Schonit
Polihalit
Syngenit

Astrachanit (Blodyt)
Kainit

Mechanizm korozyjnego działania soli rozpuszczalnych

w  wodzie  na  kamień  opiera  się  na  procesach  fizycznych  i
chemicznych,  w  których  podstawową  rolę  odgrywa  woda.
Powoduje  ona  rozpuszczanie  soli,  umożliwia  ich  przemiesz-
czanie  się  drogą  migracji,  jak  również,  w  niektórych  wypad-
kach, wywołuje ich hydrolizę.

W określonych warunkach temperaturowo-wilgotno-

ściowych roztwory wodne soli zawarte w porach i kapilarach
przemieszczają się z głębszych partii kamienia ku jego po-

158

159

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

wierzchni,  tj.  przemieszczają  się  z  partii  kamienia  o  tempera-
turze niższej do partii kamienia o temperaturze wyższej (np.
porze letniej nagrzanie gruntu powoduje odparowanie wody i
krystalizację  soli).  W  warunkach  ustalonych,  tj.  gdy
temperatura,  wilgotność,  prędkość  ruchu  powietrza  oraz
temperatura wysychającego materiału pozostają niezmienne, a
początkowa ilość wody w materiale jest znacznie wyższa od
maksymalnej  ilości  sorpcyjnej  i  jest  bliska  nasycenia
materiału,  obserwowana  jest  stała  szybkość  wysychania.
Wówczas  powierzchnia  materiału  pozostaje  wilgotna,  a  pręż-
ność  pary  wodnej  nad  nią  jest  taka  sama  jak  nad  powierz-
chnią  czystej  wody.  Drugi  okres  suszenia,  tj.  zmniejszanie
się  prędkości  suszenia,  wywołany  jest  albo  spadkiem
wilgotności  materiału  na  powierzchni  do  wartości  odpowia-
dającej  <100%,  albo  występowaniem  miejsc  suchych  na
powierzchni  suszonej.  Prędkość  suszenia  w  drugim  etapie
może  ulec  zahamowaniu  na  skutek  wyschnięcia  materiału,
ponieważ  dochodzi  opór  dyfuzji  pary  wodnej  przez  warstwę
materiału,  co  zmniejsza  szybkość  wysychania.  Zjawisko  po-
wyższe  może  wystąpić przy intensywnej insolacji.  W wyniku
odparowywania  wody  z  powierzchni  kamienia  następuje  w
pierwszej  kolejności  zatężenie  roztworu,  następnie  jego
przesycenie  i  w  końcu  krystalizacja  soli  w  strefie  parowania.
Wówczas,  gdy  roztwór  soli  jest  doprowadzany  -  z  głębi
gruntu  lub  w  wypadku  odkrytych  podczas  prac  reliktów
murowych,  z  głębszych  warstw  muru  -  w  sposób  ciągły,  na
powierzchni,  w  strefie  parowania  wody,  pojawiają  się  wykwity
soli. Natomiast, gdy szybkość transportu w kierunku powierzchni
jest zbyt mała i gdy woda odparowuje z wnętrza struktury, sole
krystalizują  w  powierzchniowych  warstwach  gruntu,  albo
muru.  Z  uwagi  na  to,  że  grunty,  czy  materiały  takie  jak
kamień, cegła, zaprawa budowlana, zawierają pory i kapilary o
zróżnicowanych  średnicach,  a  woda  najszybciej  odparowuje  z
kapilar  o  dużych  średnicach,  obserwujemy  bardzo  często,
szczególnie  na  powierzchniach  kamienia  zdezintegrowanego,
wykrystalizowane  sole  w  formie  nalotów  i  wykwitów.  Nato-
miast woda z kapilar o małych średnicach odparowuje powoli, a
sole krystalizują w ich wnętrzu.

Każda zmiana składu chemicznego i temperatury pociąga

za  sobą  zmianę  toku  krystalizacji  minerałów.  Wykrystali-
zowane  minerały  posiadają  zróżnicowaną  rozpuszczalność  i
dlatego przechodzą do roztworu w kolejności zmniejszającej
się  rozpuszczalności.  Natomiast  w  wyniku  rekrystalizacji

tworzyć się mogą zupełnie inne układy soli.

Rozpuszczalność soli wzrasta zazwyczaj wraz z tempera-

turą. Niektóre sole zachowują się jednak odmiennie, np.
rozpuszczalność siarczanu sodowego do temperatury 396 K
wzrasta, a następnie maleje.

Z procesami krystalizacji soli wiąże się ciśnienie krystali-

zacyjne. Ciśnienie krystalizacyjne występuje podczas wzrostu
kryształu w roztworze, przy czym minerały o większym ciś-
nieniu krystalizacyjnym rosną szybciej, kosztem minerałów o

ciśnieniu niższym i powodują stopniowy ich zanik, aż do
powstania utworów monomineralnych.

Sole krystalizujące w porach i kapilarach wywoływać

mogą  znaczny  mechaniczny  nacisk  na  ich  ścianki.  Ponadto,
ciśnienie  krystalizacyjne  wzrasta  wraz  ze  wzrostem  tempera-
tury,  ze  zwiększeniem  się  stopnia  przesycenia  roztworu  oraz
zależne  jest  od  molowej  objętości  soli.  W  związku  z  tym  ko-
lejność  krystalizacji  i  rekrystalizacji  poszczególnych  soli  ma
istotny  wpływ  na  ciśnienie  wywierane  na  ścianki  porów  ka-
mienia,  przy  czym  warunkiem  koniecznym  objawienia  się
niszczącego działania tych soli jest zawsze odpowiednio wysoki

stopień wypełnienia przez nie porów. Nacisk ten uwielo-krotnia
się w wypadku hydratacji soli.

Hydraty na powietrzu zachowują się niejednakowo.

Jedne  tracą  wodę  krystalizacyjną  samorzutnie,  inne  natomiast
przyciągają  wodę  z  atmosfery  i  przechodzą  w  hydraty  wyżej
uwodnione,  jeszcze  inne  chłoną  tyle  pary  wodnej,  że  się
rozpływają. Właściwości te zależą od stopnia nasycenia powietrza
parą wodną.

Hydratacja, podobnie jak krystalizacja, wywołuje ciśnienie

zwane ciśnieniem hydratacyjnym, które może osiągać

161

160

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

wysokie  wartości,  np.  przy  uwodnieniu  thenardytu  do  mira-
bilitu  występuje  ciśnienie  hydratacyjne  rzędu  240  atm  i  jedno-
cześnie  obserwuje  się  ponad  4-krotny  wzrost  objętości
molowej.

Zjawisko wzrostu objętości molowej soli bezwodnej w

wyniku hydratacji powoduje wypełnienie kapilar przez
uwadniającą się sól, a następnie jej znaczny nacisk mechaniczny
na ścianki kapilar, prowadzi do zniszczenia pierwotnej
struktury porowatego materiału budowlanego.

Obecność w materiałach budowlanych minerałów

ilastych  (polepy  i  zaprawy  gliniane)  wywiera  istotny  wpływ
na  ich  fizyczne  i  mechaniczne  właściwości.  Minerały  te  po-
siadają  zdolność  do  wymiany  jonowej.  W  procesach  tej
wymiany biorą udział głównie jony wapnia, magnezu, wodoru
sodu,  potasu,  oraz  siarczany,  węglany,  chlorki,  azotany  i
wodorotlenowe.  Przyczyną  zachodzenia  reakcji  jono-
wymiennych  w  minerałach  ilastych  jest  istnienie  nierówno-
ważnych  ujemnych  i  dodatnich  ładunków  elektrycznych  na
powierzchni  tych  minerałów.  Naładowana  cząstka  znajdująca
się  w  środowisku  wodnym dąży  więc  do przyciągania  takiej
ilości  przeciwjonów,  które  mogą  zrównoważyć  ładunek
powierzchniowy  cząstki.  Pojemność  sorpcyjna  kationów  u
minerałów  ilastych  wynosi  3-15  mval/100g.  Pojemność  ta,
wyznaczona  przez  autora  metodą  błękitu  metylenowego  dla
piaskowców  „Nietulisko"  i  „Zerkowice"  wynosi  odpowiednio
0,6 i 0,3 mval/100 g. Natomiast zdolność wymiany anionów w
porównaniu  ze  zdolnością  wymiany  kationów  przez  minerały
ilaste  jest  znacznie  mniejsza,  a  proces  ten  jest  w  małym
stopniu poznany.

Sorpcja określonych jonów z roztworów jest przyczyną

znacznej  ich  koncentracji  na  powierzchni  minerałów  ilastych,
co  zmienia  warunki  krystalizacji  określonych  minerałów
solnych.  Kationy  i  aniony  wymienialne  można  ponadto
usunąć z kompleksu sorpcyjnego drogą elektrodializy.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Sole rozpuszczalne ulegające hydrolizie wykazują w za-

leżności od rodzaju odczyn alkaliczny lub kwaśny, a więc są
zdolne  do  chemicznego  reagowania  z  minerałami  skało-
twórczymi.  Oddziaływanie  to  będzie  tym  silniejsze,  im  niższe
będzie pH roztworu i im mniejsza jest odporność minerału na
działanie  roztworów  soli.  Z  kolei  odporność  ta  zależy  od
energii  sieciowej  minerału,  a  więc  od  jego  składu  che-
micznego  i  struktury.  Pospolite  minerały  uszeregowane
zostały  od  najmniej  do  najbardziej  odpornych  na  działanie
kwasu  węglowego,  co  jest  pewnym  miernikiem  ich  odpor-
ności  na  działanie  roztworów  soli  powstałych  z  silnych  kwa-
sów i słabych zasad (zob. rozdz. 10.3-1).

Działanie chemiczne roztworów o pH < 7 na kamienie

prowadzi najczęściej do rozkładu niektórych minerałów (np.
kalcytu)  lub  ich  rozpadu  (np.  krzemianów,  glinokrze-
mianów)  z  utworzeniem  nowych  minerałów,  w  tym  również
solnych, co powoduje zwiększenie stopnia zasolenia kamienia.
Na  przykład  krzemiany  ulegają  rozkładowi  pod  wpływem
działania  roztworów  kwaśnych  znacznie  szybciej  niż  w  obec-
ności  tylko  wody,  a  więc  do  roztworu  w  postaci  jonowej
przechodzą  metale  alkaliczne  (K  i  Na)  oraz  metale  ziem
alkalicznych  (Ca,  Mg).  Ponadto  w  roztworze  znajdą  się  uwod-
nione  krzemiany  alkaliczne  oraz  uwodniona  krzemionka,  a
jako  reszta  nierozpuszczona  pozostaną  uwodnione  krze-
miany  glinu,  wodorotlenki  żelaza  i  manganu,  uwodnione
krzemiany magnezu i większa część krzemionki.

Podsumowując stwierdzić należy, że sole rozpuszczalne

są  odpowiedzialne  za  szereg  procesów  powodujących  nisz-
czenie  kamiennych  obiektów  zabytkowych,  co  nie  jest  uświa-
damiane przez archeologów. Procesy te nie są jeszcze w pełni
poznane,  wiadomo  wszakże,  że  uzależnione  są  od  geo-
graficznego występowania obiektów zabytkowych, rodzaju i
właściwości  materiału,  z  którego  zostały  wykonane,  a  des-
trukcyjny  wpływ  tych  soli  objawia  się  często  łącznie  z  dzia-
łaniem innych czynników niszczących.

162

163

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

10.4.5. Działanie biologicznych czynników
niszczących

Oddziaływanie biologicznych czynników niszczących

jest różnorakie i skomplikowane. Zależy ono w dużym stopniu
od  rodzaju  materiałów,  których  dotyczy,  wilgotności,  a
także od naświetlenia, temperatury i pH. W tych procesach, w
mniejszym  lub  większym  stopniu,  biorą  udział  bakterie,
glony,  sinice,  porosty,  grzyby  i  wyższa  roślinność  zielona.
Najczęściej  czynniki  biologiczne  oddziaływają  na  mury  po-
przez  wytworzenie  w  swoim  środowisku  substancji  orga-
nicznych,  które  powodują  rozkład  materiałów  budowlanych
lub  na  drodze  mechanicznej  -  powodując  rozsadzanie
murów, kamieni, zapraw.

10.4.6. Niszcząca działalność człowieka

W wyniku prowadzenia prac ziemnych oraz upraw

następują  trudne do opisania i często niespodziewane zmiany
właściwości fizykochemicznych  w podłożach geologicznych
i glebach. Ponadto, na powierzchniowe warstwy odziaływują
różne substancje szkodliwe, które przedostają się z atmosfery.
Są  to  pyły  i  gazy  przenoszone  nawet  z  odległych  źródeł
zanieczyszczenia.

10.5- Wstępne badania konserwatorskie 10.5-

1. Dokumentacja konserwatorska

Dokumentacja konserwatorska jest ważnym elementem

późniejszej oceny poczynionych założeń konserwatorskich i
prawidłowości przeprowadzenia procesu zabezpieczającego
obiekt przed działaniem czynników niszczących.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Dokumentacja powinna zawierać następujące dane:

1. Identyfikacja murowanego reliktu architektonicznego

2. Dane inwentaryzacyjne (opis, dokumentacja fotogra-
ficzna i rysunkowa)

A. Przed pracami archeologicznymi
B. Przed pracami zabezpieczającymi
C. Po zabezpieczeniu obiektu

3- Historia reliktu

A Na podstawie materiałów źródłowych i bibliografii

B. Na podstawie bieżących badań archeologiczno-

architektonicznych

C. Źródła i bibliografia obiektu

4. Opis reliktu architektonicznego A.

Stratygrafia obiektu B. Technika
wykonania C. Identyfikacja
materiałów

5- Warunki ekspozycji

A. Opis warunków gruntowych

B. Opis warunków w trakcie prac archeologicznych

C. Opis warunków po pracach zabezpieczających

6. Stan zachowania i przyczyny zniszczeń

7. Program prac konserwatorskich

A. Wnioski i założenia konserwatorskie

B. Proponowane postępowanie konserwatorskie

8. Przebieg prac zabezpieczających 9-

Zalecenia konserwatorskie

10. Załączniki pisemne

A. Dokumentacja merytoryczna

B. Dokumentacja badań specjalistycznych

11. Spis zawartości dokumentacji A.

Załączniki pisemne B. Dokumentacja
fotograficzna i video C. Załączniki
rzeczowe D. Dokumentacja w obiekcie E.
Dziennik konserwatorski

164

165

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

10.5.2. Ocena stanu zachowania reliktu

Badania oceny stanu zachowania reliktu przeprowadza

się  po  odkryciu,  sukcesywnie,  obserwując  jego  zmiany
podczas  prac  archeologicznych,  na  drodze  oceny  wizualnej,
opisując  wszelkie  zaobserwowane  przemiany  reliktu  mu-
rowanego.  Oddzielnie  prowadzimy  obserwacje  stanu  zacho-
wania  reliktów  należących  do  różnych  faz  jego  budowy,
dokonując  opisu  techniki  budowlanej,  rodzaju  użytych
materiałów,  określając  ich  stan  zachowania.  Zwracać  należy
uwagę  na  wszelkiego  rodzaju  odstępstwa  od  techniki  budo-
wlanej.  Należy  opisać  objawy,  rozmiary  oraz  rodzaje  zmian,
takie  jak:  dezintegracja  muru,  wymycie  zapraw,  złuszczenia,
odspojenia,  rozwarstwienia,  pęknięcia,  nawarstwienia,  wy-
kwity  soli,  zawilgocenie,  obecność  mikroorganizmów,  itp.
Poszczególne  rodzaje  tych  zmian  należy  dokumentować  na
drodze  fotograficznej  lub  schematycznie  oznaczać  na
rysunkach sytuacyjnych i rzutach.

10.5.3- Podstawowe badania materialoznawcze

10.5-3-1• Ocena agresywności środowiska ziemnego

Ocena korozyjnej agresywności gruntu dla potrzeb

konserwacji reliktów architektonicznych dotyczyć powinna
mechanizmu korozji konkretnego obiektu oraz doboru metod
ochrony przed niszczeniem.

Dla polowej oceny spodziewanej agresywności gleb nie-

zbędne są:

• zbadanie profilu glebowego, zwracając uwagę na sytuację

hydrogeologiczną otoczenia obiektu,

• pomiar oporności właściwej gleby (ryć. 10.6),

zbadanie wartości pH,

• określenie obecności węglanu wapniowego i siarczków.

RYĆ. 10.6. POMIAR OPORNOŚCI WŁAŚCIWEJ GLEBY

Powyższe badania przeprowadza się zgodnie z meto-

dyką badań opisaną w Polskich Normach lub specjalistycznych
podręcznikach.

Jakościowe pomiary polowe powinny być uzupełnione

dodatkowymi specjalistycznymi badaniami laboratoryjnymi
obejmującymi następujące oznaczenia:

• udokładniony pomiar wartości pH,

• ocenę kwasowości hydrolitycznej,

• utlenialność,

• całkowitą zawartość soli łatwo rozpuszczalnych w wodzie

oraz wybranych anionów,

• zawartość substancji organicznej,

• obecność mikroorganizmów.

Znając powyższe czynniki oraz rodzaj materiału archeo-

logicznego można z dużym prawdopodobieństwem prze-
widzieć mechanizm destrukcji obiektu.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

166

167

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

10.5-3-2. Identyfikacja materiałów murowych

Przeprowadzenie identyfikacji materiałów budowlanych

pochodzących  z  reliktów  architektonicznych  jest  problemem
niełatwym,  nawet  dla  specjalisty.  Bez  znajomości  zakresu  wys-
tępowania  surowców  w  okolicy  badanego  obiektu,  historii
obiektu  i  historii  technik  budowlanych  nie  jest  możliwa

prawidłowa identyfikacja materiałów murowych.

Wstępne, niezmiernie istotne dla późniejszej diagnozy,

badania  makroskopowe  materiałów  budowlanych  przepro-
wadza  się  od  razu  po  jego  odsłonięciu.  Obserwacji  ich
dokonuje  się  okiem  nieuzbrojonym  i  lupą  o  powiększeniu
25x.  Badania  te  mają  na  celu  scharakteryzowanie  podsta-
wowych  cech  fizycznych  poszczególnych  materiałów,  w  celu
wydzielenia  w  grupy  o  podobnych  cechach,  dla  precyzyj-
nego  pobrania  reprezentatywnych  próbek  i  wytypowania  za-
kresu szczegółowych badań instrumentalnych i technicznych.

Wstępne badania dla poszczególnych materiałów wyko-

nuje się wedhag poniższego schematu prowadząc ich doku-
mentację.

Badania kamienia naturalnego dokumentuje się

następująco:

L Metryka badania kamienia

//. Opis makroskopowy

A. Barwy- Barwę kamienia określa się ogólnie przy-

jętymi nazwami

B. Rysa - Barwę sproszkowanego kamienia określa

się  jako  rysę.  Rysę  uzyskuje  się  po  przez  potarcie
kamienia  o  szorstką  powierzchnię  nieszkliwionej
porcelany  lub  podobnego  materiału.  Kamienie
twarde  i  bardzo  twarde  nie  dają  rysy.  Barwę  rysy
określa się ogólnie przyjętymi nazwami

C. Twardość oznacza się wegług pięciostopniowej

skali:

1) bardzo twarda

2) twarda

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

3) dość twarda

4) niezbyt twarda

5) krucha

- lub podaje w skali Mohsa D. Dla określenia rodzaju
powierzchni przyjęto określenia:

1) bardzo szorstka

2) szorstka

3) dość szorstka

4) niezbyt szorstka

5) gładka

6) łuszcząca się

7) pyląca się

8) inna

E. Charakter powiązania minerałów według nastę-

pujących określeń:

/^kontaktowe (wiążące) - udział ilościowy

minerałów wiążących jest niewielki i powią-
zanie jest ledwie widoczne między ziarnami,

2) porowe - w kamieniu wyróżnia się wolne

przestrzenie - pory, kanaliki,

3) bazalne - ziarna otoczone są ze wszystkich

stron spoiwem i nie stykają się, F.

Inne cechy makroskopowe

1) połysk

2)łupliwość i przełam

3) skupienie

4) właściwości magnetyczne

5) inne nie wymienione

6) struktura

• krystaliczna (najlepiej uporządkowana

struktura)

• nematyczna

• smektyczna

• amorficzna (najmniej uporządkowana

struktura ///.

Wizualny opis stanu zachowania

168

169

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

IV. Informacja o badaniach specjalistycznych

(wykonywane w miarę potrzeb w laboratoriach specja-
listycznych)

A. Identyfikacja i skład fazowy

• badania składu chemicznego

• badania mikroskopowe i petrograficzne

• badania instrumentalne (IR, TAR, RTG i inne)

B. Badania konserwatorskie

• oznaczenie nasiąkliwości oraz porowatości

otwartej

• oznaczenie szybkości podciągania kapilar-

nego

• oznaczenie zawartości i rodzaju soli rozpusz-

czalnych w wodzie

• badania mikrobiologiczne

V. Wnioski

• identyfikacja kamienia

• ocena zniszczeń

Badania ceramiki dla potrzeb konserwatorskich

opisuje się następująco:

I. Metryka badania ceramiki //.

Opis makroskopowy

A. Wymiary i kształt (ewentualnie rysunek lub zdjęcie

nietypowej)

B. Barwę określa się według następującej skali:

1) biała

2) szara

3) żółta

4) brązowa

5) ceglasta, czerwona

6) inna (podać jaka)

C. Twardość oznacza się makroskopowo według

pięciostopniowej skali:

1) bardzo twarda

2) twarda

3) dość twarda

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

4) niezbyt twarda

5) krucha

- lub w skali Mohsa

C. Charakter homogenizacji masy ceramicznej określa

się według następującej skali:

1) kontaktowe (wiążące) - którego udział

ilościowy masy jest niewielki; jest ono zaled-
wie widoczne między ziarnami dodatków,

2) porowe - w spoiwie wyróżnia się wolne

przestrzenie - pory, kanaliki, J^bazalne - duża
jednorodność i niewidoczne pory, kanaliki

D. Dla określenia rodzaju powierzchni przyjęto okre-

ślenia:

1) bardzo szorstka

2) szorstka

3) dość szorstka

4) niezbyt szorstka

5) gładka

6) łuszcząca się

7) pyląca się

8) inna

H. Dodatki do masy ceramicznej sklasyfikowano nastę-

pująco:

1) kwarc,

2) skalenie,

3) ceramika

4) inne /. Inne cechy

makroskopowe:

1) białe wtrącenia - prawdopodobnie węglan

wapnia lub wodorotlenek wapnia, margiel

2) pęknięcia, szczeliny

3) pory, kawerny

4) szkliwo

5) stopień zniszczenia krawędzi

6) inne (podać) ///. Wizualny

opis stanu zachowania

171

170

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

IV. Informacja o badaniach specjalistycznych (wykonywa-ne w

miarę potrzeb w laboratoriach specjalistycznych) A
Identyfikacja i skład fazowy

• badania składu chemicznego

• badania mikroskopowe i petrograficzne

• badania instrumentalne (IR, TAR, RTG i inne)

B. Badania konserwatorskie

• oznaczenie nasiąkliwości oraz porowatości

otwartej

• oznaczenie szybkości podciągania kapilar-

nego

• oznaczenie zawartości i rodzaju soli roz-

puszczalnych w wodzie

• badania mikrobiologiczne

V. Wnioski:

• rodzaj i typ ceramiki

• stopień wypalenia ceramiki

• stan zachowania

Badania lepiszczy i zapraw budowlanych opisuje

się następująco:

I. Metryka zaprawy //. Opis

makroskopowy

A. Barwę określa się według następującej skali:

1) biała

2) szara

3) żółta

4) brązowa

5) ceglasta, czerwona

6) inna

B. Twardość oznacza się makroskopowo według

pięciostopniowej skali:

1) bardzo twarda

2) twarda

3) dość twarda

4) niezbyt twarda

5) krucha

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

C. Charakter spoiwa określa się według następującej

skali:

1) kontaktowe (wiążące) - którego udział ilo-

ściowy spoiwa w zaprawie jest niewielki;
jest ono zaledwie widoczne między ziarnami
kruszywa,

2) porowe - w spoiwie wyróżnia się wolne

przestrzenie - pory, kanaliki, J^bazalne - ziarna
kruszywa otoczone są ze wszystkich stron spoiwem i
nie stykają się, D. Dla określenia rodzaju
powierzchni przyjęto określenia:

1) bardzo szorstka

2) szorstka

3) dość szorstka

4) niezbyt szorstka

5) gładka

6) łuszcząca się

7) pyląca się

8) inna

E. Dla określenia rodzaju kruszywa naturalnego przyjęto

następującą klasyfikację:

1) piasek drobny - kruszywo kwarcowe o wiel-

kości ziarna do 0.5 mm,

2) piasek - kruszywo kwarcowe o wielkości

ziarna od 0.5 mm do 3 mm,

3) żwirek - kruszywo kwarcowe - od około 2-4

mm,

4) żwir - kruszywo kwarcowe - powyżej 10

mm,

5) inne

F. Dla określenia rodzaju kruszywa sztucznego

przyjęto następującą klasyfikację:

1) miał drobny - kruszywo sztuczne z kamieni

naturalnych, o ziarnie wielkości do 0.5 mm,

2) miał - kruszywo sztuczne z kamieni natu-

ralnych, o ziarnie od 0.5 do 3 mm,

173

172

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

3) grysik - kruszywo sztuczne z kamieni natu-

ralnych, o ziarnie od około 2 mm do 4 mm,

4) grys drobny - kruszywo sztuczne z kamieni

naturalnych, o ziarnie od około 4 do 10 mm,

5) grys - kruszywo sztuczne z kamieni natural-

nych, o ziarnie powyżej 10 mm,

6) inne G. Charakter kruszywa sklasyfikowano

następująco:

1) kruszywo czyste,

2) kruszywo z substancjami ilastymi lub innymi,

3) kruszywo ostroziarniste,

4) kruszywo okrągoziarniste H. Dodatki do

zapraw sklasyfikowano następująco:

1) mielona ceramika

2) węgiel drzewny,

3) inne, /. Inne cechy

makroskopowe:

1) białe wtrącenia - prawdopodobnie węglan

wapnia lub wodorotlenek wapnia o wielkości
do l mm,

2)białe wtrącenia - jak wyżej, o wielkości

powyżej l mm,

3) inne składniki.

///.Wizualny opis stanu zachowania LV. Informacja o
badaniach specjalistycznych (wykonywane w miarę potrzeb w
laboratoriach specjalistycznych) A. Identyfikacja i skład
fazowy

• badania składu chemicznego

• badania mikroskopowe i petrograficzne

• badania instrumentalne (IR, TAR, RTG i inne)

B. Badania konserwatorskie

• oznaczenie nasiąkliwości oraz porowatości

otwartej

• oznaczenie szybkości podciągania kapilar-

nego

• oznaczenie zawartości i rodzaju soli roz-

puszczalnych w wodzie

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

badania mikrobiologiczne

V. Wnioski

10.533. Badania techniczne

Najważniejszym właściwościami fizycznymi kamieni

naturalnych  i  sztucznych,  które  konieczne  są  dla  ustalenia
optymalnego  postępowania,  są:  szybkość  podciągania  kapilar-
nego  wody  i  cieczy  organicznych,  nasiąkliwość  wagowa,

porowatość otwarta oraz - w miarę posiadania materiału
badawczego - wytrzymałość na ściskanie lub złamanie.

Kapilamość jest to zjawisko polegające na tym, że

zawilgocenie  materiału  budowlanego  następuje  wskutek  włos-
kowatego  podciągania  wody  oraz  roztworów  soli  rozpusz-
czalnych  w  wodzie  przez  kapilary  (naczynia  włoskowate)
przy  zetknięciu  się  materiału  z  wodą  lub  inną  cieczą.  Kapi-
larność  występuje  w  materiałach  o  strukturze  mezo-  i  makro-
porowatej  i  z  porami  otwartymi.  Oznaczenie  szybkości  pod-
ciągania  cieczy  lub  roztworów  nie  wymaga  praktycznie
specjalistycznego  sprzętu  i  możliwe  jest  do  wykonania  w  wa-
runkach  polowych.  Parametr  ten  jest  istotny  w  szczególności
wówczas,  gdy  konieczne  jest  odsalanie  obiektu,  impregnacja
lub  hydrofobizacja  dla  określania  czasu  penetracji  cieczy  na
żądaną głębokość.

RYĆ. 10.7. PRZYKłAD BADANIA PODCIĄGANIA KAPILARNEGO WODY W KAMIENIU

175

174

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Oznaczenie tej wielkości fizycznej wykonuje się w sposób

uproszczony następująco:

Na  powierzchnię  próbek  o  długości  5-8  cm,  najlepiej
sezonowanych w warunkach laboratoryjnych, nanosi się
podziałkę  co  l  cm.  Natomiast  materiały  sypkie  (np.
piasek)  umieszcza  się  w  rurce  szklanej,  na  którą  nanie-
siono podziałkę i lekko ubija. Następnie zanurza się tak
przygotowane  próbki  w  wodzie  (lub  innej  wytypowanej
cieczy,  np.  w  benzynie  łąkowej,  środku  do  hy-
drofobizacji,  wzmacniania)  na  głębokość  l  cm.  Mierzy
się  czas  podciągania  kapilarnego  co  l  cm,  aż  do
podciągnięcia  cieczy  na  pełną  wysokość  próbki.  Należy
pamiętać,  iż  szybkość  podciągania  kapilarnego  zależy
od uwarstwienia próbek.

Podstawową cechą strukturalną tworzyw architekto-

nicznych jest ich porowatość. Pod tym pojęciem rozumie się
występowanie  w  materiale  kamiennym  małych  pustych
przestrzeni,  nie  wypełnionych  materiałem,  stanowiących  jego
pory.  Pory  mogą  przyjmować  różne  kształty,  często  charak-
terystyczne dla danego materiału.

Porowatość otwartą standardowo wylicza się z oznaczenia

nasiąkliwości wagowej i gęstości pozornej materiału (opisy w
Polskich Normach właściwych dla budownictwa).

Nasiąkliwość jest to zdolność pochłaniania wody w postaci

cieczy przez materiał przy danym ciśnieniu atmosferycznym. W
praktyce konserwatorskiej określa się często również
nasiąkliwość różnymi roztworami służącymi do impregnacji, w
zależności od potrzeb, najczęściej benzyną łąkową. Nasiąkliwość
zależy od wielu czynników, m. in. od szczelności materiału,
rodzaju porów (otwarte lub zamknięte) oraz ich wielkości. Im
większa szczelność i więcej zamkniętych porów, tym bardziej
materiał

odporny

jest

działanie

czynników

atmosferycznych. Rozróżnia się nasiąkliwość wagową,
objętościową i względną. Szczegóły oznaczeń można znaleźć w
Polskich Normach.

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Określenie całkowitej zawartość soli rozpuszczalnych w

wodzie

Ponieważ brak w Polskich Normach opisu oznaczenia

zawartości soli rozpuszczalnych w wodzie obecnych w gle-
bach i materiałach porowatych metodykę tę opisano szcze-
gółowo:

Do precyzyjnego wykonania oznaczenia całkowitej zawartości
soli rozpuszczalnych w wodzie konieczne jest ok. l cm

próbki  kamienia.  Oznaczenie  wykonuje  się  na  naważce  z
dokładnością  1,000  g  w  próbkach  kamienia  lub  gruntu
wysuszonego  w  temp.  333  K.  Próbkę  rozdrabnia  się  poniżej
0,1  mm,  i  ekstrahuje,  stosując  dwukrotną ekstrakcję dwoma
porcjami po 10 cm

wody destylowanej. Ekstrakt wykorzystuje

się  do  oznaczenia  ilościowego  soli  wagowo  lub
konduktometrycznie.  Wynik  oznaczenia  podaje  się  w
procentach  wagowych  w  stosunku  do  masy  próbki
wyjściowej.  W  roztworze  tym  mierzy  się  pH  metodą
pHmetryczną.  Jeżeli  zawartość  soli  w  porowatym  kamieniu,
ceramice lub zaprawie jest wyższa niż 0,8%, należy dla danego
obiektu  opracować  sposób  ograniczenia  jej  niszczącego
działania.

Ponadto w celu oceny szkodliwości soli wykonuje się

oznaczenie  składu  jakościowego  w  ekstrakcie  wodnym
standardowymi  metodami  analitycznymi.  W  pierwszej  kolej-
ności  w  ekstrakcie  wodnym  oznacza  się  pH  roztworu,  a  nas-
tępnie następujące kationy: sód, potas, amon, wapń i żelazo II
i  III,  glin  oraz  aniony:  siarczany,  chlorki,  azotany,  azotyny,
węglany  i  fosforany.  Wyniki  analizy  składu  jakościowego
soli  rozpuszczalnych  w  wodzie  obecnych  w  kamieniu  lub
wykwitach  solnych  na  jego  powierzchni  dostarczają  wielu
cennych  informacji  o  przyczynach  destrukcji  kamienia.  Dla
przykładu,  stwierdzenie  w  ekstraktach  znacznej  ilości  jonów
amonowych i azotanowych i azotynowych świadczyć może o
działaniu  biologicznych  czynników  niszczących.  Obecność
dużej  ilości  chlorków  wskazuje  na  obecność  kapilarnego
podciągania wody przez porowate materiały budowlane.

176

177

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Znajomość powyższych parametrów, takich jak poro-

watość otwarta oraz szybkość podciągania kapilarnego, jest
konieczna do ustalenia granulacji piasku lub żwiru dla doboru
odpowiedniej granulacji tych materiałów koniecznych do

zasypania wykopów. Granulacja żwiru i piasku, ze względu na
zróżnicowanie gleb, musi być ustalana indywidualnie dla
danego stanowiska, przy czym ta warstwa nie może zawierać
substancji szkodliwych, takich jak sole rozpuszczalne w wodzie,
siarczki i inne. Parametry takie, jak nasiąkliwość wagowa
wodą, porowatość otwarta i kapilarność powinny być dobrane
według zasad podanych niżej.

10.6. Zasady zabezpieczania reliktów
architektonicznych

10.6.1. Kryteria konserwatorskie

Problem zabezpieczania i konserwacji reliktów architek-

tury podczas prac archeologicznym jest zagadnieniem złożo-
nym, które nie spotykało się dotąd z właściwym zaintereso-
waniem ze strony archeologów.

Rozpoznanie wstępnego zakresu zabezpieczenia przed

działaniem  destrukcyjnym  środowisk  korozyjnych  na  relikty
archeologiczne  oraz  analiza  dostępnych  danych  o  stanowisku
archeologicznym  powinny  rozpocząć  się  jeszcze  przed
rozpoczęciem  prac  archeologicznych.  Należy  pamiętać,  że
obiekt  po  odkryciu  narażony  jest  na  działanie  już  nie  tylko
niszczących  czynników  gruntu,  ale  również  atmosferycznych.
Następuje  radykalna  zmiana  warunków  temperaturowo-
wilgotnościowych,  nasłonecznienia  i  oddziaływanie  wody
opadowej.  Tak  radykalne  zmiany  środowiska  ekspozycji
reliktu  przynoszą  zawsze  szkodliwe  skutki  dla  stanu  zacho-
wania obiektu.

Wszystkie prace archeologiczne i zabezpieczające

powinny spełniać następujące wymagania konserwa-
torskie:

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

• zastosowany sposób prac archeologicznych i później-

szego  zabezpieczenia  reliktów  powinien  chronić  układy
murowe  przed  działaniem  rozpoznanych  wcześniej  czyn
ników  destrukcyjnych,  ale  bez  naruszenia  autentyczności
obiektu,

• zastosowany sposób zabezpieczenia nie powinien osła-

biać mechanicznie muru, ani naruszać jego powierz-
chni czy warstw głębszych,

• mur w wyniku przeprowadzonych zabiegów powinien

zachowywać pierwotną porowatość i paroprzechod-
ność,

• użyte substancje i środki nie powinny wytwarzać w pro-

cesach starzenia produktów ubocznych, szkodliwych
dla materiałów oryginalnych, ani z nimi reagować che-
micznie,

• zastosowane zabiegi powinny być odwracalne, a co

najmniej umożliwiać ich powtórzenie.

Powyżej wymienionych kryteriów nie spełniają nas-

tępujące, często w przeszłości stosowane czasowe zabezpie-
czenia:

• zabezpieczenie wykopu deskowaniem i zasypanie ich

piaskiem - tego rodzaju zabezpieczenia są szczególnie w
wilgotnych glebach nieskuteczne i powodują pogłębienie
destrukcji zabytku. Jest to wynikiem przedostawania się
wody z opadów i roztopów, działania niszczącego mrozu
na porowate materiały, czy rozwoju różnego typu mchów
i porostów i innych form biologicznych, itp.,

• zabezpieczenie poprzez zasypanie wykopów ziemią,

zgodnie  z  pierwotnymi  warstwami  nasypów  lub  gleb
jest  sposobem,  który  powoduje,  w  zależności  od  ich
agresywności,  różne  zmiany  destrukcyjnych  zabytku.
Nawet  przy  bardzo  starannej  dokumentacji  prac  nigdy
nie  udaje  się  dokładnie  odtworzyć  układu  warstw,  ich
stopnia ubicia, wilgotności, a więc zabytek znajdzie

179

178

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

się  w  sytuacji  wodno-gruntowej  i  wilgotnościowej
zmienionej.  Ponadto  składowanie  ziemi  z  wykopów,
nawet  najbardziej  ostrożne,  prowadzi  do  wymycia
niektórych  składników  przez  deszcze,  natlenienia,  za-
nieczyszczenia składnikami agresywnymi pochodzącymi z
powietrza, oraz skażenia biologicznego, właściwego dla
powierzchni,  na  której  materiał  ten  jest  składowany.
Materiał  ten  wprowadzony  do  wykopu  każdorazowo
diametralnie  zmienia  środowisko  przechowywania  tego
reliktu,

• często stosowane zabezpieczanie korony przy pomocy

zapraw  z  wysokoalkalicznym  cementem  portlandzkim,
lub  innych  uszczelniających  materiałów,  np.  impregnacja
szkłem  wodnym,  a  następnie  pozostawienie  tylko  pod
zadaszeniem,  w  naszych  warunkach  klimatycznych  jest
wysoce  szkodliwe  dla  trwałości  reliktów  murowanych.
Materiały  te  w  wyniku  procesów  starzeniowych  wytwa-
rzają  duże  ilości  substancji  szkodliwych,  powodują  od-
spajanie  się,  rozwarstwienie  się  materiałów  i  inne  oraz
są  zabiegami  nieodwracalnym,  a  powtórzenie  ich  jest
nie możliwe,

• zabezpieczenie murów przez zasypanie wykopu „czys-

tym"  piaskiem  i  żwirem  kwarcowym,  bez  dobrania  para-
metrów  odpowiednio  do  właściwości  muru  i  otacza-
jącej  gleby  i  bez  odpowiedniego  ukształtowania  odpro-
wadzania  wody  opadowej  i  gruntowej,  nie  wprowadza
co  prawda  szkodliwych  domieszek,  ale  powoduje  nie-
kontrolowane  zmiany  wilgotnościowe  przez  okresowe
nawilżanie  i  suszenie  materiałów  muru  i  wywołuje
jego  destrukcję  zgodnie  z  mechanizmami  opisywanymi
poprzednio.

10.6.2. Wstępne prace przygotowawcze

Określenie sposobu przeprowadzenia prac archeo-

logicznych powinno uwzględniać również sposób zabez-

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

pieczenia odkrywanego obiektu architektonicznego w trakcie
badań i po ich zakończeniu. Należy więc:

• rozpoznać gruntowe i atmosferyczne środowiska koro-

zyjne przed przystąpieniem do prac, z uwzględnieniem
sytuacji

hydrogeologicznej

najbliższego

otoczenia

zabytku,

• opracować wstępne założenia i projekt zabezpieczenia

stanowiska  uwzględniający  nie  tylko  określoną  i  znaną
na  wstępie  prac  sytuację  archeologiczną  stanowiska,
ale  również  oddziaływanie  destrukcyjnych  czynników
zarówno  gruntowych,  jak  i  atmosferycznych  oraz  innych
zagrożeń  przed  przystąpieniem  do  terenowych  badań
archeologicznych.  Oczywiste  jest,  że  sposób  realizacji
zabezpieczenia  powinien  być  modyfikowany  w  miarę
postępu  badań  archeologicznych  oraz  prowadzonej
systematycznie  obserwacji  stanu  zachowania  i  badań
specjalistycznych,  tak  aby  przeciwdziałać  ewentualnej
destrukcji.

RYĆ. 10.8. POMIAR TEMPERATURY l WILGOTNOŚCI POWIETRZA W WYKOP1K l GRUNCIE

181

180

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

10.6.3. Sposoby zabezpieczania reliktów architektury

Zabezpieczenie odkrywanego zabytku architektonicz-

nego  podczas  prac  archeologicznych  ma  podstawowe  zna-
czenie  dla  jego  przyszłości.  Powinno  się  ono  odbywać  w  wa-
runkach  zapewniających  uniknięcie  wpływu  niszczącego  dzia-
łania środowiska atmosferycznego.

Po przeprowadzeniu prac archeologicznych zachodzi

konieczność zabezpieczenia obiektu murowanego, albo czaso-
wego - do następnego sezonu, albo stałego, bez planowania
prac konserwatorskich.

10.6.3.1. Zabezpieczenie reliktów podczas prac archeologicznych

Obserwacje stanu zachowania odkrywanych reliktów

archeologicznych podczas prac archeologicznych dowodzą, że
poważna  destrukcja  obiektów  budownictwa  murowanego
następuje  w  wyniku  szybkiego  wysychania  wskutek  ich
nasłonecznienia  oraz  zawilgocenia  w  wyniku  oddziaływania

opadów atmosferycznych. Również dobowe zmiany temperatury
i wilgotności względnej, oddziaływanie wody kondensacyjnej
oraz działanie erozyjne wiatru mogą powodować znaczną
destrukcję obiektów murowanych.

W związku z powyższym należy w taki sposób prowadzić

prace  archeologiczne,  aby  ograniczyć  zmiany  temperatury  i
wilgotności  względnej  murów  w  czasie  doby,  prowadząc
powolne,  kontrolowane  pomiarem  osuszanie  murów.  Efekt
powolnego  suszenia  można  osiągnąć  poprzez  czasowe  osło-
nięcie  muru  i  kontrolowane  termohydrografem,  ostrożne  na-
wilżanie  powierzchni  wykopu,  takie  aby  nie  powodować
osiągania punktu rosy (temperatury rosy).

W warunkach normalnych powietrze nie jest całkowicie

nasycone  parą  wodną  i  dlatego  dla  określonego  jego  stopnia
zawilgocenia  wprowadzono  pojęcie  wilgotności  względnej.
Im  wyższa  jest  wilgotność  względna,  tym  powietrze  jest  bar-
dziej  wilgotne,  a  przy  wilgotności  100%  jest  całkowicie  na-
sycone parą wodną. Ilość pary wodnej zależy nie tylko od

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

wilgotności  względnej,  lecz  również  od  temperatury  po-
wietrza.  W  wyniku  podgrzewania  powietrza  na  skutek  nasło-
necznienia  jego  wilgotność  względna  zmniejsza  się,  a  przy
ochładzaniu  zwiększa  się,  aż  przy  pewnej  temperaturze
osiąga 100%, czyli staje się nasycone parą wodną. Temperatura ta
nazywa się punktem rosy. Jeżeli temperatura powietrza będzie
się  dalej  obniżała,  to  nadmiar  pary  będzie  się  wykra-plał,
prowadząc do zawilgocenia powierzchni murów (ryć. 10.9 i
10.10).  Natomiast,  jeżeli  temperatura  np.  w  dzień  będzie
rosła,  a  wilgotność  malała,  to  obiekt  będzie  suszony.  Te
procesy  zachodzące  w  cyklu  dobowym  prowadzą  do
szybkiej destrukcji powierzchni budowli.

Czasowa ochrona przed działaniem wody w pewnych

przypadkach może być uzyskana poprzez zraszanie wodą z
niewielkim  (1-1,5%  czynnej  substancji)  dodatkiem  preparatu
IMLAR CPC 1175T (firmy Du Pont). Jest to dyspersja wodna
żywicy akrylowej i policzterowęglanu. Jest ona wysoce światło-
trwała,  w  dużym  rozcieńczeniu  daje  powłoki  przepuszczalne
dla  pary  wodnej  oraz  ogranicza  penetrację  wody  konden-
sacyjnej  w  głąb  muru.  Ponadto  powoduje  koagulację  mine-
rałów ilastych i na powierzchni ogranicza ich pęcznienie i
skurcz.  Nanosi  się  ją  przez  natrysk  z  atomizera  w  postaci
mgły.  Wyższe  stężenia  preparatu  są  szkodliwe  dla  obiektu.
Zabieg  ten,  po  przeprowadzeniu  próby  skuteczności,
wykonuje się w niezbyt upalny i słoneczny dzień.

10.6.3-2. Zabezpieczenie czasowe

Właściwe czasowe zabezpieczenie murów dobrze zacho-

wanych  winno  być  przeprowadzone  na  podstawie  wyników
badań  i  obserwacji  opisanych  powyżej,  uwzględniających
agresywność gruntów i  właściwości  materiałów budowlanych  i
konstrukcji budowli.

Polega ono na:

1) wykonaniu sztucznych odpływów wody z poziomu

wykopu i wypełnieniu ich żwirem grubym zgodnie ze

spadkiem, zaprojektowanych na podstawie znajomości

183

182

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

Wykuci ij7.sluvL:i imiy wtidnw) w^u*i«t'ju Gil Wyktua
g

ęstości kondensatu w [tummsiuiumu t w inlfłjnnśri nd

temperatufy pnwitalrzn T dla warunków pncj^tkowych
Wp-30% i T-l 0'C

RYĆ. 10.9. POWSTAWANIE PUNKTU ROSY. LINIA GÓRNA OKREŚLA WILGOTNOŚĆ WZGLĘDNĄ
POWIETRZA, DOLNA • ILOŚĆ PARY WODNEJ, A ŚRODKOWA - ILOŚĆ WODY CIEKŁEJ (KONDENSATU) W
POWIETRZU

l————————————————————————————————————

RYĆ. 10.11. PRZYKŁAD ZABEZPIECZENIA CZASOWEGO RELIKTÓW ARCHEOLOGICZNYCH (KAŁDUS,

STANOWISKO 3, PROHL WG. W. CHUDZIAKA, 1998 IA1E UMK)

profilu glebowego, uwzględniając sytuację hydrogeolo-
giczną,

2) ostrożnym pokryciu powierzchni murów odpowiednio

grubą warstwą czystego drobnego piasku, o tak dobranej
porowatości otwartej i kapilarności tego nasypu, aby
powodował odprowadzanie wody z murów, a jeżeli gleby

otaczające  obiekt  są  kwaśne,  z  dodatkiem  średnio  2  %
wapna  hydratyzowanego,  w  celu  ograniczenia  roz-
puszczania  składników  zapraw  oraz  innych  materiałów
nieodpornych na te czynniki,

Temperatura i wilgotno

ść w dn, 6,11,97 -14.11 97

RYĆ. 10.10. ZALEŻNOŚĆ TEMPERATURY l WILGOTNOŚCI WZGLĘDNEJ W FUNKCJI CZASU NA
R Y S U N K U

K O L O R E M

S Z A R Y M

ZAZNACZONO O K R E S Y

P R Z E K R O C Z E N I A

P U N K T U

(TEMPERATURY) ROSY l WYSTĘPOWANIE KONDENSACJI PARY WODNEJ

RYĆ. 10.12. SEZONOWANIE MURU PO IMPREGNACJI ŚRODKIEM HYDROFILOWYM (KAŁDUS,

1998)

LEGENDA

piasek

średni K grunt
próchniczy Pr piasek
gruby A,B typ
zabezpieczenia
dora

źnego

\U T%1

T['C]

uj tp »-

>; ui

•"••

185

184

RYĆ. 10.13- PODKLEJANIE PĘCHERZY I ODSPOJEŃ ZAPRAWY OD KAMIKNIA (KAŁDUS, 1998)

3) przykryciu powierzchni nasypu z drobnego piasku war-

stwą  geowłókniny  -  specjalnego  materiału  stosowa-
nego  do  izolacji  budynków,  ułożoną  tak,  aby  przepusz-
czała nadmiar wody tylko w kierunku powierzchni gleby,
a nie przepuszczała wody ze szkodliwymi substancjami
(np.  sole  rozpuszczalne  w  wodzie,  nawozy  i  inne)  w
kierunku reliktu,

4) przykryciu geowłókniny warstwą żwiru, tak aby miał

drożność z systemem odprowadzania wody, przy po-
mocy której jej nadmiar był odprowadzany,

5) ewentualnym zasianiu roślinności z wykorzystaniem

tych gatunków, które nie wymagają intensywnego na-

wożenia oraz gleb kwaśnych, ale obojętne lub lekko
za-sadowe i nie mają rozbudowanego systemu korzenio-
wego.

10.6.3-3- Zabezpieczenia stałe i zabezpieczenia źle
zachowanych reliktów

W celu wykonania stałego lub czasowego zabezpieczenia

obiektów słabo zachowanych konieczne jest przed jego za-

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

sypaniem przeprowadzenie dodatkowych czynności w sposób
następujący:

1) po ostrożnym oczyszczeniu powierzchni murów z py-

łów,  wzmocnić  koronę  muru  i  jego  strukturę,  w  miarę
potrzeby  przy  pomocy  środków  chemicznych  (20-30-
krotne ostrożne nasycanie zapraw roztworami nasyconymi:
dla  zapraw  wapiennych  wodorotlenkiem  wapnia,  dla
gipsowych  -  siarczanem  wapnia.  W  przypadku  znacznej
destrukcji  muru-  preparatem  silikonowymi  hydro-
filowym  (prace  te  można  przeprowadzić  po  przepro-
wadzeniu  badań  skuteczności  tego  zabiegu  w  podda-
wanym temu zabiegowi obiekcie),

2) wykonać sklejenia rozwarstwień w sposób zapewnia-

jący  przepuszczanie  wody  (np.  odpowiednim  stężeniem
Primalu  AC-33  lub  preparatami  przeznaczonymi  do  prac
konserwatorskich,  opartymi  na  niskoalkalicznych  mikro-
cementach  bez  zawartości  szkodliwych  soli  rozpusz-
czalnych w wodzie),

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

RYĆ. 10.14. ZAKŁADANIE KITÓW ZABEZPIECZAJĄCYCH Z ZAPRAWY TRASOWO-WAPIENNEJ Z
KRUSZYWEM O OKREŚLONEJ GRANULACJI (KAŁDUS, 1998)

187

186

3,)podkleić pęcherze, odspojenia i rozwarstwienia przy

pomocy dedykowanych preparatów lub materiałów kon-
serwatorskich (np. wymienionych wyżej),

•^założyć zaprawy zabezpieczające w miejscach odspo-

jeń lub opaski oparte na spoiwie czysto wapiennym lub
wapnie  trasowym,  o  właściwie  dobranej  granulacji
kruszywa,  o  jednakowej,  ale  odmiennej  od  oryginalnej
granulacji.  Ta  odmienna  granulacja  konieczna  jest  dla
zapewnienia  odróżnienia  obecnego  uzupełnienia  od
oryginalnej  substancji  (np.  na  podstawie  badania  gra-
nulacji  piasku  metodą  petrograficzną).  Zaprawy  stoso-
wane  do  zabezpieczania  powinny  mieć  wytrzymałość
niższą,  niż  uprzednio  wzmocniony  przy  pomocy  środ-
ków  chemicznych  mur  oraz  posiadać  większą  porowa-
tość otwartą i szybkość podciągania kapilarnego,  jak  i
nie zawierać soli rozpuszczalnych w wodzie oraz innych
składników  agresywnych  w  stosunku  do  zabez-
pieczanych murów,

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

5) obiekty zasolone oraz zagrożone mikrobiologicznie

należy  potraktować  w  specjalny  sposób,  opracowując
indywidualny  tok  postępowania  (badania  nad  efektyw-
nym  zabezpieczeniem  archeologicznych  reliktów  archi-
tektonicznych  prowadzone  są  np.  w  Pracowni  Badań  i
Konserwacji Zabytków w Toruniu),

6) następnie tak przygotowany mur należy zasypać w sposób

podany  w  rozdziale  10.6.3.2.  Przed  przystąpieniem  do
wyżej  wymienionych  prac  przy  pomocy  materiałów  i
środków  chemicznych  konieczne  jest  przebadanie  ich
pod  kątem  przydatności  w  specjalistycznych  ośrodkach
badawczych  prowadzących  badania  nad  konserwacją
archeologicznych reliktów architektonicznych.

10.6.3-4. Opracowanie wniosków konserwatorskich dla
reliktu architektonicznego

Opracowanie wniosków i postulatów konserwatorskich, w

tym program sposobu i zakresu funkcjonowania stanowiska w
przyszłości, powinno spełniać następujące warunki:

1) postulaty konserwatorskie powinny określać typ prac,

które pozostały do wykonania:

a) prace zabezpieczające czasowe, czy trwałe z ele-

mentami prac konserwatorskich bez ekspozycji
stanowiska,

b) prace zabezpieczające trwałe wraz z odrębną, eks-

ponowaną w innym miejscu rekonstrukcją murów,

c) prace konserwatorskie zmierzające do utrwalenia

murów oryginalnych z przeznaczeniem do ekspo-
zycji okresowej lub stałej,

d) prace konserwatorskie połączone z niezbędnymi

elementami rekonstrukcji murów przeznaczonych
do ekspozycji statycznej czy plenerowej, z elemen-
tami widowisk,

2) opracowanie końcowego projektu zabezpieczenia po-

winno być następstwem szczegółowego i dogłębnego
poznania materiałów budowlanych reliktu, jego kon-

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

RYĆ. 10.15. STAN PO ZAŁOŻENIU KITÓW ZABEZPIECZAJĄCYCH Z ZAPRAWY TRASOWO-
WAPIENNEJ Z KRUSZYWEM O OKREŚLONEJ GRANULACJI (KAŁDUS, 1998)

189

188

10. ZABEZPIECZANIE RELIKTÓW ARCHITEKTURY MUROWANEJ

strukcji  i  stanu  zachowania  poszczególnych  elementów,
rozwarstwienia  chronologicznego  stanowiska,  ze  szcze-
gólnym  uwzględnieniem  stratygrafii  obiektu,  wartościo-
wania reliktów, itd.,

3) projekt końcowy powinien zawierać szczegółowe okre-

ślenie sposobu zabezpieczenia, rodzaj proponowanych
metod i środków oraz materiałów zabezpieczających.

11. Postępowanie z kamiennymi

zabytkami rzeźbiarskimi

i elementami architektonicznymi

wydobytymi w wyniku prac

wykopaliskowych

Eryk Bunsch

Biorąc pod uwagę różnorodność gatunków kamienia

używanych do prac rzeźbiarskich, ilość czynników oddziały-

wających na zabytek kamienny w trakcie jego przebywania

pod powierzchnią ziemi, jak i zaraz po wydobyciu oraz

trudność oceny tych zależności, bez wykonania podsta-

wowych badań sformułowanie jakichkolwiek gotowych

receptur i sztywnych zasad postępowania jest niemożliwe.

Jakakolwiek próba takiego działania, prowadzona w oder-

waniu od konkretnego zabytku, bez oceny charakterys-

tycznego dla danego przypadku systemu powiązań między

stanem zachowania znaleziska, a oddziaływającymi na niego

czynnikami jest niedopuszczalna z punktu widzenia sztuki

konserwacji. Zastosowanie nawet właściwych metod na pod-

stawie takich wytycznych, ale bez odpowiedniego roz-

poznania, mogłoby w konkretnych przypadkach doprowadzić

do uszkodzenia lub nawet zniszczenia zabytku.

Celem niniejszego opracowania jest zatem uświado-

mienie  archeologom  niebezpieczeństw  grożących  zabytkom
kamiennym  w  przypadku  podjęcia  wobec  nich  błędnych  z
konserwatorskiego punktu widzenia działań oraz wskazanie
tych  czynności,  które  można  i  należy  wykonać  udzielając
znaleziskom  kamiennym  „pierwszej  pomocy".  Bardziej
zaawansowane  metody  opisane  są  dla  zapoznania  archeo-
logów  z  możliwościami,  nie  zaś  dla  zachęcania  do  ich  samo-
dzielnego podejmowania.

191

190

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

11.1. Czynniki powodujące niszczenie
zabytków kamiennych

Głównym czynnikiem powodującym niszczenie kamienia

jest  woda.  Działa  ona  na  zabytek  jako  woda  opadowa,
przedostaje  się  z  powietrza  na  skutek  własności  sorpcyjnych
niektórych  skał,  może  być  podciągana  kapilarnie  z  gruntu,
jak  również  może  przenikać  wskutek  kondensacji  pary
wodnej,  zachodzącej  przy  zmianie  temperatury  i  wilgotności.
Zanieczyszczenia  gazowe  powietrza,  takie  jak  dwutlenek
siarki  i dwutlenek węgla, rozpuszczają się w wodzie, tworząc
kwasy.  Obok  kwasów  razem  z  wodą  do  wnętrza  kamienia
przenikają sole. Sole te  w trakcie odparowywania  wody  dążą
do powierzchni kamienia i koncentrują się wokół obszarów o
największym  parowaniu.  Sole,  krystalizując  częściowo  na
powierzchni  kamienia,  tworzą  naloty  i  wykwity  lub  tuż  pod
nią, rozsadzają wewnętrzną strukturę kamienia. Intensywność
działania  soli  jest  uzależniona  od  częstotliwości  zachodzenia
procesu nawilżania i wysychania oraz od temperatury w jakiej
ten  proces  zachodzi.  Przykładowo,  siarczan  sodu  (Na

) w

przypadku

przejścia

siarczanu

bezwodnego

dziesięciowodnego zwiększa swoją objętość o około 400%.

Woda znajdująca się w zabytku jest pośrednim czynnikiem
jego niszczenia w wyniku zamarzania. Ciśnienie, które wy-

wiera  zamarzająca  woda  na  ścianki  kapilar  wzrasta  wraz  ze
spadkiem  temperatury  i  uzyskuje  wartość  krytyczną  w  tem-
peraturze  -22°C.  Niszczące  działanie  zamarzającej  wody
uzależnione  jest  od  stopnia  w  jakim  wypełnia  ona  pory  ka-
mienia,  od  ich  wielkości  i  wzajemnego  powiązania  oraz
częstotliwości  procesu.  Do  najbardziej  odpornych  na  zjawisko
zamrozu  skał  należą  te  o  niskiej  nasiąkliwości  lub  te,  które
przy  dużej  nasiąkliwości  posiadają  pory  o  dużej  średnicy,
połączone  ze  sobą,  co  umożliwia  przemieszczanie  się  zamar-
zającego lodu.

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

Woda zbierająca się w szczelinach i pęknięciach,

pochodząca z opadów atmosferycznych, powoduje zamar-
zając rozsadzanie skał wykazujących dużą odporność na
wiele innych czynników niszczących.

Temperatura może być przyczyną niszczenia skał także

bez udziału wody. Działanie to potęguje fakt, że powierzchnia
kamienia wstawiona na operację słoneczną może nagrzewać się
do  temperatury  dwu  lub  nawet  dwu  i  półkrotnie  wyższej niż
otaczające  ją  powietrze.  W  przypadku  skał  o  strukturze
krystalicznej, różnice w rozszerzalności cieplnej kryształów w
różnych  kierunkach,  powodują  zanikanie  spoisto-ści
powierzchniowej  warstwy  kamienia-  proces  ten  nazywamy
dezintegracją granularną.

Gwałtowne skoki temperatur, powodujące miejscowe

ogrzanie, w przypadku skał o wyraźnym uwarstwicowaniu
wywołują naprężenia na granicy warstw, prowadzące do ich
rozdzielenia.

Kolejnym typem zniszczeń pośrednio powodowanym

przez wodę są zniszczenia wywoływane przez zwiększające
swoją objętość, w wyniku korozji, żelazne elementy kon-
strukcyjne.

Mikroflora rozwijająca się na powierzchniach kamien-

nych  powoduje  ich  degradację  w  wyniku  niszczenia  po-
wierzchni  zabytku,  jak  i  warstwy  przypowierzchniowej  w  wy-
niku  działania  wytwarzanych  przez  nie  kwasów  organicznych.
Innym skutkiem zasiedlenia zabytku przez mikroorganizmy są
miejscowe  wybarwienia  widoczne  na  jego  powierzchni.
Odpowiedzialne  za  te  zmiany  są  różnego  typu  glony,  porosty,
bakterie  i  grzyby.  W  panujących  na  obszarze  Polski  warunkach
klimatycznych  degradacja  biologiczna  tylko  w  wyjątkowych
warunkach  może  być  przyczyną  poważniejszych  zniszczeń
powierzchni kamienia.

193

192

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

11.2. Gdzie zaczyna się ingerencja
archeologa w stan zachowania
odnalezionego przedmiotu kamiennego?

Rzeźba kamienna lub kamienny element architekto-

niczny,  które  spoczywały  kilkaset  czy  kilka  tysięcy  lat  pod
warstwą  ziemi,  znajdowały  się  w  ustabilizowanym  pod
wieloma  względami  środowisku.  Archeolog,  odkopując  za-
bytek,  narusza  dotychczasową  równowagę  i  wystawia  go  na
działanie  nowych,  niszczących  czynników.  Z  tego  względu
pozostawienie  niezabezpieczonego  znaleziska  w  warunkach
ekspozycji  zewnętrznej  jest  niedopuszczalne.  W  przypadku
wstępnej  identyfikacji  znaleziska  jako  szczególnie  cennego
należałoby  w  ogóle  wstrzymać  dalsze  place  eksploracyjne
do  czasu  przybycia  konserwatora,  a  po  wydobyciu  zabytku
poddać go możliwie szybko kompleksowej konserwacji.

Podchodząc do zabytku kamiennego, który ma zostać

poddany zabiegom konserwatorskim, trzeba rozpatrzyć trzy
podstawowe zagadnienia:

a. Przeprowadzić analizę środowiska, w którym zabytek

znajdował  się  do  czasu  odnalezienia.  Najważniejszymi
czynnikami  jest  wilgotność  gleby,  jej  zasolenie,  relacja
głębokości,  na  jakiej  przedmiot  został  odnaleziony  do
poziomu

przemarzania

gruntu

oraz

amplitud

dobowych  i  rocznych.  Należy  wziąć  także  pod uwagę
rodzaj  warstwy,  w  której  znalezisko  zostało  dokonane.
Na przykład: odnalezienie rzeźby kamiennej w warstwie
pogorzeliska  dostarczy  wielu  poszlak  do  oceny  stanu
zachowania materiału kamiennego.

b. Określić obecny stan zachowania zabytku, pobierając

próby  do  badań  identyfikacyjnych  i  wykonując  odpo-
wiednią dokumentację.
Związane jest to z wstępną oceną rodzaju materiału,  z
jakiego  został  wykonany  zabytek  i  stopnia  jego  znisz-
czenia, w którym powinno nastąpić rozróżnienie stop-

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

nią zniszczenia powierzchni kamienia, od stanu zacho-
wania materiału w jego masie.

c. Ustalić w jakich warunkach zewnętrznych zabytek

znajdzie się po konserwacji. Uzależnione jest to od wiel-
kości znaleziska, jego wartości naukowej i artystycznej
oraz środków, jakimi rozporządza prowadzący prace.

Przeprowadzając powyższą analizę należy mieć świadomość

faktu,  że  zabiegiem  konserwatorskim  jest  nie  tylko  za-
bezpieczenie  zabytku,  wykonanie  rekonstrukcji  czy  wzmoc-
nienie  strukturalne  rzeźby,  ale  zabiegi  tak  pozornie  proste,
jak wstępne oczyszczenie powierzchni czy podjęcie decyzji o
przeniesieniu  znaleziska.  Ich  lekkomyślne  przeprowadzenie
może  spowodować  nieodwracalne  szkody-  dokładne
wyszorowanie  wodą  powierzchni  kamienia  może  usunąć
wraz  z  warstwą  ziemi  rozpulchnione  warstwy  barwne,
podobnie  jak  próba  transportu  rzeźby  o  osłabionej  strukturze
wewnętrznej,  przed  jej  wzmocnieniem,  może  doprowadzić
do jej rozpadnięcia.

Podstawową troską w odniesieniu do świeżo odnalezio-

nego  zabytku  kamiennego  powinno  być  uchronienie  go  od
gwałtownych  zmian  oddziaływających  na  niego  czynników.
Szczególnie  groźne  działanie  mają  czynniki  działające
cyklicznie.  Proces  wielokrotnych  nagłych  zmian  temperatury
wahającej  się  od  +5°C  do  -5°C,  spowoduje  o  wiele  większe
zniszczenia niż pojedyncza stopniowa zmiana temperatury z
+20°C do -20°C.

Samo odkopanie zabytku uruchamia szereg procesów

fizycznych w masie materiału skalnego. Wydobywając rzeźbę z
wilgotnej  gleby,  trzeba  zabezpieczyć  jej  powierzchnię  przed
nagłym  wyschnięciem,  działanie  takie  zabezpieczy  ją  na
przykład  przed  konsolidacją  zalegających  powierzchnię  roz-
pulchnionych nawarstwień.

195

194

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

11.3- Znaczenie badań identyfikacyjnych przy

ustalaniu programu prac konserwatorskich

Różnorodność gatunków skał, jakich używano od tysięcy lat

do prac rzeźbiarskich i architektonicznych oraz złożoność

procesów destrukcji materiału skalnego stwarza sytuację, w

której każdy odnaleziony kamienny zabytek wymaga

indywidualnego dostosowania metod konserwacji. Nawet

ogólną identyfikację materiału, z jakim mamy do czynienia

utrudnia fakt, że skały w wyniku zachodzących w nich

zmian wietrzeniowych, mogą diametralnie zmieniać zarówno

swój wygląd, jak i właściwości fizyczne. Pozornie łatwa do

identyfikacji grupa skał, jakimi są marmury, poddana działaniu

czynników niszczących, traci poler i charakterystyczną dla

danego gatunku barwę, pokrywając się na przykład matową,

chropowatą warstwą szarawej patyny, a sieć mikro-spękań

sprawia, że struktura tej skały krystalicznej nabiera cech skały

porowatej. Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że dwa

optycznie bardzo podobne gatunki kamienia - na przykład,

piaskowce różniące się rodzajem spoiwa, mogą wykazywać

krańcowo inną odporność na działanie warunków zewnętrznych

i wymagają w związku z tym całkowicie odmiennego

zabezpieczenia po wydobyciu.

Z analizy pobranych prób powinno wynikać, które z

czynników zewnętrznych są dla danego kamienia szcze-
gólnie szkodliwe.

Metodą, która może mieć duże znaczenie w ustalaniu

przyczyn  zniszczeń  zabytku,  jest  wykonanie  badań  prób  ziemi
pobranych  w  miejscu  odnalezienia  zabytku.  Ta  często
ignorowana metoda zdobywania informacji o środowisku, w
jakim znajdowało się znalezisko, wymaga dużej świadomości
osób  dokonujących  odsłonięcia  znaleziska,  ze  względu  na
konieczność natychmiastowego pobrania i zabezpieczenia prób,
często jeszcze przed całkowitym odsłonięciem zabytku.

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

11 A. Pobieranie prób do badań
identyfikacyjnych

Pobrania prób do badań identyfikacyjnych kamienia,

nawarstwień oraz innych warstw uszczelniających powierzchnię
kamienia  i  ograniczających  jej  zdolność  do  swobodnej
wymiany  gazowej,  powinna  przeprowadzać  osoba  mająca
praktyczne  doświadczenie  w  przeprowadzaniu  danego  typu
badań  i  interpretacji  ich  wyników.  Każde  wykonane  ozna-
czenie musi dać odpowiedź na jasno sformułowane pytanie.

W przypadku, gdy próby pobiera sam archeolog, próba

do  badań  musi  zostać  dostarczona  z  wyczerpującą  doku-
mentacją,  zawierającą  opis  miejsca  znalezienia  i  jego  oto-
czenia,  fotografie  całości  zabytku  z  zaznaczonym  miejscem
pobrania  próby  oraz  -  w  przypadku  wykonania  jakichkolwiek
zabiegów  przy  zabytku  -  ich  dokładny  opis  wraz  z  wykazem
użytych środków.

Z uwagi na fakt, że pobieranie prób wiąże się z ingerencją

w  substancję  zabytkową,  ich  wielkość  powinna  być  jak
najmniejsza,  pozwalająca  jednak  na  wykonanie  prawidłowego
oznaczenia.  W  miarę  możliwości  należy  wybierać  partie  naj-
mniej eksponowane, jednak reprezentatywne dla charakteru
badań.

Identyfikacji gatunku skały dokonuje się na podstawie

analizy petrograficznej szlifu cienkiego, która to metoda polega
na  opisie  szlifu  oglądanego  pod  mikroskopem  w  świetle
przechodzącym, spolaryzowanym. Badanie to pozwala określić
skład  mineralogiczny  skały,  jej  strukturę,  jak  również
stopień  zniszczenia.  Próbę  do  wykonania  szlifu  najlepiej
pobierać  za  pomocą  wiertła  rurowego  o  średnicy  10-12
mm.  Ma  ono  kształt  tulejki  z  brzegiem  pokrytym  nasypem
diamentowym.  Wyciętą  próbkę  o  długości  około  8  mm  za-
winąć  należy  w  kawałek  folii  i  umieścić  w  szczelnie
zamykanym  pojemniku.  Na  fiolce  umieszczamy  dokładny
opis próby wraz z miejscem jej pobrania.

196

197

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

Próby nawarstwień pobierać można przy pomocy

skalpeli,  zawijając  łuski  lub  ścięte  z  powierzchni  kamienia
nawarstwienie  w  papierek  i  umieszczając  w  dobrze  opisanej
fiolce.  Do  wykonania  podstawowych  oznaczeń  mikro-
chemicznych  wystarczające  jest  pobranie  niewielkiej  ilości
materiału,  z  reprezentatywnego  dla  danego  rodzaju  zniszczeń
fragmentu. Badania określają chemiczny skład nawarstwienia i
umożliwiają dobranie optymalnej metody jego usunięcia.

Trzecim rodzajem często wykonywanych badań prze-

prowadzanych  w  oparciu  o  próby  pobrane  z  zabytku,  są
badania  stanu  jego  zasolenia,  których  celem  jest  ustalenie
rodzaju  i  ilości  soli  w  nim  występujących.  Znane  są  różne
metody ustalania zasolenia, których wybór uzależniony jest od
specyfiki  zabytku.  Do  najbardziej  znanych  należą:  metoda
wagowego  określania  zawartości  soli  oraz  metoda  kondukto-
metryczna oznaczenia całkowitej zawartości soli.

11.5- Metody zabezpieczania zabytków
kamiennych

Zabezpieczanie zabytków podanymi niżej metodami

powinno odbywać się pod nadzorem konserwatorskim, a w
przypadku stosowania metod takich, jak impregnacja

hydrofobowa, nie może być przeprowadzona bez takiej
kontroli.

a. Najefektywniejszą metodą zabezpieczenia zabytku ka-

miennego  byłoby  składowanie  go  w  zamkniętym  po-
mieszczeniu,  o  kontrolowanej  wilgotności  i  tempera-
turze  powietrza.  Trzeba  bowiem  mieć  świadomość  faktu,
że  w  wypadku  konserwacji  rzeźb  kamiennych  i  ele-
mentów  architektury,  pozostających  w  warunkach
ekspozycji  zewnętrznej,  nawet  po  przeprowadzeniu
kompleksowej  konserwacji  z  wykorzystaniem  najnow-
szych metod, nie możemy mówić o całkowitym zatrzy-

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

maniu procesów destrukcji materiału skalnego, a tylko o
ich spowolnieniu.

b. W przypadku braku takich możliwości, zabytek można

zabezpieczyć  przykrywając  dachem,  co  ograniczy  dostęp
wody  opadowej  i  przenoszonych  tą  drogą  szkodliwych
dla  zabytku  związków.  Konstruując  wszelkiego  typu
osłony  trzeba  pamiętać  o  tym,  by  całemu  zabytkowi
zapewnić  takie  same  warunki.  Jeżeli  dach  nie  będzie
osłaniał  części  zabytku  przed  operacją  słoneczną,  to
fragment  ten  będzie  wysychał  szybciej  niż  pozostałe
partie  i  tu  najszybciej  ujawni  się  niszczące  działanie
soli.  Trzeba  również  pamiętać  o  tym,  by  umieszczając
zabytek  pod  dachem,  złożyć  go  nie  bezpośrednio  na
ziemi, ale odciąć go od dostępu wody gruntowej.

c. Trzecią metodą jest zabezpieczenie powierzchni zabytku

pozostającego  w  ekspozycji  zewnętrznej  preparatem
hydrofobowym.  Jest  to  związek  chemiczny,  wytwarzający
na  powierzchni  kamienia,  w  wypadku  hydrofobizacji
powierzchniowej,  błonę  redukującą  pobieranie  przez
kamień wody, nie uszczelniającą jednak porów kamienia i
zapewniającą  wymianę  gazów  i  pary  wodnej,  czyli
oddychanie  kamienia  lub  polegający  na  przesyceniu
całej  struktury  kamienia  w  wypadku  impregnacji  struk-
turalnej.  Zabieg  hydrofobizacji  nie  może  jednak  zostać
przeprowadzony  przed  oczyszczeniem  powierzchni
rzeźby  i  usunięciem z zabytku  soli rozpuszczalnych  w
wodzie.  W  przeciwnym  razie  wzmocni  on  nawar-
stwienia  i  zabrudzenia,  spajając  je  z  powierzchnią  kamienia
oraz  uniemożliwi  zamkniętym  we  wnętrzu  kamienia
solom  wykrystalizowanie  na  jego  powierzchni.  Sole  te
wykrystalizują w warstwie przypowierzchniowej kamienia,
co  może  prowadzić  do  odspojenia  i  zniszczenia  jego
powierzchni.

d. Zabytek, którego nie można inaczej zabezpieczyć i dla

którego alternatywą jest pozostawienie na powierzch-ni
wystawionego na działanie wszystkich warunków zew-
nętrznych, należy przenieść do skrzyni z ziemią pochodzą-

199

198

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

cą  z  miejsca, z  którego  został  wydobyty.  W  ostateczności
zabytek  można  ponownie  zakopać  w  odpowiednio  przy-
gotowanym  miejscu  o  warunkach  maksymalnie  zbliżo-
nych do tych, w których został on znaleziony.

11.6. Przenoszenie i transport kamiennych
obiektów zabytkowych

Przystępując do przenoszenia zabytków kamiennych

należy  pamiętać,  że  o  ile kamień  jest  stosunkowo  wytrzymały
na  nacisk,  to  nawet  słabe  uderzenia  i  naprężenia  dynamiczne
mogą  spowodować  jego  rozłupanie.  Każdy  ruch  bloku  należy
wcześniej  przemyśleć,  zdając  sobie  sprawę  z  tego,  że  stosun-
kowo  trudno  jest  zatrzymać  raz  wprawioną  w  ruch  bryłę
kamienia.  Z  tego  powodu  nie  wolno  przystępować  do  tego
typu  prac,  nie  dysponując  planem  działania  i  dostateczną
liczbą  pracowników,  jak  również  koniecznym  sprzętem.
Przesuwając  bloki  kamienia  szczególną  uwagę  zwracać  należy
na  elementy  wystające,  jak  również  na  krawędzie.  Jednym  z
prawidłowych sposobów obracania bloku jest obracanie go na
podłożonej  pod  środek  podstawy  drewnianej  podkładce,  a
nigdy na którejś z krawędzi, co grozi jej odpryśnięciem.

W czasie transportu zabytki trzeba zabezpieczyć przed

drganiami i wstrząsami. W przypadku szczególnie cennych
znalezisk, o bogatej formie rzeźbiarskiej, konieczne może się
okazać skonstruowanie specjalnej lawety transportowej,
najczęściej wykonywanej z drewna. Bardzo dobrą metodą jest
transportowanie

zabytków

kamiennych

skrzyniach

wypełnionych piaskiem.

11.7. Specyfika zabytków kamiennych
pozyskiwanych w trakcie wykopalisk

Przedmioty kamienne pozyskiwane w wyniku prac

wykopaliskowych były izolowane od niekorzystnego działania

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

schemizowanego  środowiska.  Dzięki  temu,  że  warstwa  ziemi
często  działa  jak  kompres  odsalający,  zabytki  te,  zaraz  po
wydobyciu,  znajdują  się  jakby  po  wstępnych  procesach  kon-
serwatorskich.  Odpowiednie  ich  traktowanie  może  znacznie
skrócić  późniejsze  prace  konserwatorskie.  Pozostawienie  nie-
zabezpieczonych  w  ekspozycji  zewnętrznej  lub  niewłaściwe
traktowanie,  może  spowodować,  że  rzeźba  która  w  dobrym
stanie  przetrwała  kilkaset  lat,  ulegnie  zniszczeniu  w  przeciągu
jednej zimy.

11.8. Wstępne zabiegi przy zabytku
kamiennym

Z punktu widzenia archeologa najważniejszą rzeczą jest

szybkie  oczyszczenie  powierzchni  odnalezionego  zabytku  ze
śladów  zabrudzeń  i  ewentualnego  wtórnego  użycia  oraz
ujednolicenie  walorowe  powierzchni,  umożliwiające  wyko-
nanie  czytelnej  dokumentacji  fotograficznej.  Z  punktu  wi-
dzenia  konserwatora  najważniejsza  jest  ocena  stanu  zacho-
wania  zabytku  i  zabezpieczenie  go  przed  procesami  mogą-
cymi  wywołać  jego  zniszczenie.  Wykonanie  wstępnych  badań
gwarantuje  wybór  optymalnej  metody  oraz  odpowiada  na
pytanie  czy  dany  zabytek  może  być  oczyszczony  zaraz  po
wydobyciu czy też wymaga on wcześniejszego wzmocnienia.

W zasadzie do wstępnych zabiegów oczyszczania po-

wierzchni nadaje się  tylko  czysta  woda, choć  i ona  ma  lekko
chemiczne działanie  rozpulchniające i  może  doprowadzić  do
uszkodzenia  szczególnie  wrażliwych  zabytków.  Wykonując
jakiekolwiek  prace  przed  pobraniem  prób  do  badań  identy-
fikacyjnych  trzeba  mieć  świadomość,  że  każdy  użyty  środek
zakłóci późniejszą identyfikację stanu w jakim znajduje się zabytek.

Oczyszczanie

Przy czyszczeniu należy stosować środki nie wnikające

głęboko w strukturę kamienia, powinno ono być wyrazem
oceny rodzaju kamienia, stanu jego zachowania, jak również

201

200

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

stopnia zabrudzenia. Czyszczenie zabytku powinno sprowadzać
się do usunięcia z jego powierzchni substancji szkodliwych i
poprawienia odbioru estetycznego, a nie nadania powierzchni
kamienia sterylnego, świeżego wyglądu.

Każdą metodę poprzedzamy próbą - niedopuszczalne

jest nakładanie specyfiku od razu na całą czyszczoną po-

wierzchnię.

Przy czyszczeniu panuje generalna zasada zaczynania

od środków słabych i w miarę konieczności przechodzenia
do coraz mocniejszych.

Mechaniczne metody czyszczenia przy pomocy skalpeli,

noży szewskich czy narzędzi rzeźbiarskich wymagają

sprawności manualnej, jak również wiedzy o technologii
obróbki kamienia.

Szczotki druciane nie nadają się w zasadzie w ogóle do

pracy w kamieniu, ze względu na ograniczoną kontrolę i
zacieranie ocalałych na powierzchni kamienia śladów.

Odsalanie

Odsalanie prowadzi się najczęściej metodą migracji soli

do rozszerzonego środowiska, gdzie środowiskiem tym jest
woda lub kompres z gazy lub glinki.

Zakładając kompres zwrócić należy uwagę, by miał

odpowiednią  grubość  i  przylegał  szczelnie  do  powierzchni
kamienia  na  całej  jego  powierzchni.  Kompresy  w  niesprzyja-
jących  warunkach  klimatycznych  należy  chronić  przed  zbyt
szybkim wyschnięciem, okrywając założony kompres folią.

Metodę tą można intensyfikować, dobierając odpo-

wiednie jonity*, wymaga to jednak poprzedzenia badaniami

*  Jonity  posiadają  zdolność  wymiany  atomów  lub  grup  atomów  z  usu-
wanymi  solami.  Powoduje  to  związanie  soli  z  jonitem  i  przeciwdziała
wtórnej  migracji  soli  do  kamienia.  Najczęściej  stosowane  są  jonity
organiczne,  którymi  są  substancje  wielkocząsteczkowe  otrzymywane  na
drodze polikondensacji lub polimeryzacji monomerów.

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

chemicznymi,  które  pozwoliłyby  dobrać  odpowiednie  jonity
do  typu  soli  z  jakim  mamy  do  czynienia.  Poza  tym  badania
powinny  określić  czy  sole  znajdujące  się  w  kamieniu  wobec
degradacji  spoiwa  naturalnego  nie  są  jedynym  czynnikiem
spajającym.  W  takim  przypadku  przeprowadzenie  pozornie
prawidłowego  zabiegu  odsalania  doprowadzi  do  zniszczenia
zabytku.

Procedura klejenia zabytków znalezionych w wielu
częściach

Przystępując do klejenia elementów kamiennych trzeba

pamiętać  o  tym,  że  pierwszym  zabiegiem  jest  dopasowanie
przełamów  i  zaimpregnowanie  powierzchni  klejonych
środkiem,  który  zapobiegnie  migracji  kleju  w  głąb  materiału
skalnego.

W miarę możliwości należy stosować kleje, które można

rozpulchniać w celu ich przynajmniej częściowego odwrócenia,
takich jak żywice poliestrowe lub kopolimery akrylowe.
Ogranicza to problemy związane z późniejszym rozklejeniem
nieprecyzyjnie sklejonych elementów.

Ze względu na fakt, że spoina powinna mieć porowatość

dostosowaną do konkretnego klejonego materiału i
odpowiednio mniejszą od niego wytrzymałość, do używanych
mas klejących dodaje się różnego rodzaju wypełniaczy. Rodzaj
i ilość wypełniacza, jak również typ zastosowanego spoiwa
uzależnione są od czynników takich jak funkcji spoiny czy
również temperatura, w której prowadzone są prace.

Niszczenie mikroorganizmów

Zabiegi mające na celu powstrzymanie rozwoju mikro-

organizmów  na  powierzchni  kamienia,  można  łączyć  z  za-
biegami  odsalania,  dodając  do  wody  destylowanej  używanej
do  zakładania  kompresu  środka  dezynfekującego,  który
nasączając kompres będzie miał dłuższy kontakt z powierzchnią
kamienia.

203

202

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

Hydrofobizacja

Do uzyskania efektu hydrofobowego na skałach nisko-

oporowatych  można  używać  roztworu  kopolimerów  akrylo-
wych  w  toluenie  lub  wosków  syntetycznych.  W  przypadku
kamieni  porowatych  stosuje  się  preparaty  krzemoorganiczne.
Zabieg  ten  może  być  przeprowadzony  tylko  przez  konserwa-
tora,  jako  element  programowo  prowadzonej  konserwacji
danego zabytku.

11.9' Informacje, jakich dostarcza
powierzchnia kamienia - ślady obróbki

rzeźbiarskiej

Identyfikowane na powierzchni odnalezionych kamien-

nych  elementów  ślady  pisma,  wzbudzają  zrozumiałe  zain-
teresowanie  archeologów.  Dostarczają  one  niezwykle  cen-
nych informacji o epoce, w której stworzony został zabytek, a
ich  rozszyfrowywaniem  i  interpretacją  zajmuje  się  oddzielna
gałąź nauki - epigrafika. Poza literami powierzchnia kamienia
nosi jednak często także ślady innego przekazu -ślady obróbki
rzeźbiarskiej.

Odpowiednio

zadokumentowane

zinterpretowane  mogą  one  dostarczyć  informacji  o  rodzaju
użytych  w  pracy  narzędzi  czy  poziomie  umiejętności  rze-
mieślnika.  Pozostawione  na  powierzchni  kamienia  ślady  na-
rzędzi  mogą  być  także  celowym  zabiegiem  artystycznym  roz-

wiązania  faktury  rzeźby.  Przez  niewprawne  oko  często  kwali-
fikowane  jako  zadrapania  lub  ślady  zniszczeń  są  szczególnie
narażone  na  zniszczenie  przy  stosowaniu  agresywnych  metod
czyszczących.

11.10. Przykłady szkodliwego postępowania

Szczególnie niebezpieczne dla zabytków kamiennych

jest  czyszczenie  ich  roztworami  kwasów  i  mocnych  zasad.
Metody  te  jako  bardzo  widowiskowe  i  przynoszące  natych-
miastowy  efekt  przeczyszczonej  powierzchni,  mają  wielu
zwolenników. Używanie kwasu solnego HC1 do usuwania

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

zachlapań  cementowych  na  zwietrzałych  rzeźbach  marmu-
rowych,  powoduje  rozpuszczenie  cementów,  wraz  z  przy-
powierzchniową  warstwą  kamienia,  która  ulega  zniszczeniu.
Otrzymana  połyskująca  powierzchnia  jest  powierzchnią  prze-
czyszczoną,  a  zastosowany  kwas  uruchamia  cały  szereg  pro-
cesów  chemicznych  w  skale,  prowadzących  na  przykład  do
uaktywnienia  zawartych  w  marmurze  związków  żelaza,  w
wyniku  czego  powstają  trudne  do  usunięcia  rdzawe
zaplamienia.

Niedopuszczalne jest stosowanie uzupełnień betono-

wych  na  rzeźbach  wapiennych.  Uzupełnienia  te  poza  odmien-
nymi  właściwościami  fizycznymi,  wprowadzają  do  zabytku
duże  ilości  szkodliwych  soli.  Powszechnie  stosowane  kiedyś
do  łączenia  zarówno  elementów  wapiennych,  jak  i  piaskow-
cowych  zaprawy  wapienne,  spełniały  także  funkcję  drenażowe
odwadniającą.  Z  tego  powodu  stosowanie  uszczelniających
spoin  cementowych,  mających  większą  wytrzymałość
mechaniczną  i  mniejszą  porowatość,  niż  łączone  kamienie
porowate - nie jest wskazane.

Oczyszczanie powierzchni kamiennych, między innymi

wtórnie  użytych  płyt  inskrypcyjnych  z  resztek  zapraw  wapien-
nych  czy  cementowych  przy  użyciu  kwasów  bądź  mecha-
nicznie,  przez  osoby  nie  obeznane  z  technologią  obróbki
kamienia  mogą  doprowadzić  do  zatarcia  zarówno  części  prze-
kazu  epigraficznego  jak  i  wiadomości  o  sposobie  wykonania
napisu.  Dlatego  do  czyszczenia  miejsc  o  skomplikowanej,
silnie  rozwiniętej  powierzchni  należy  wykorzystywać  mieszane
metody  chemiczno-fizyczne,  na  przykład  z  wykorzystaniem
okładów ze środkiem powierzchniowo czynnym.

Umieszczanie w klejonych elementach kamiennych

elementów  konstrukcyjnych  z  jakichkolwiek  materiałów
korodujących,  nawet  przy  najlepszym  zabezpieczeniu  hydro-
fobowym  doprowadzi  z  czasem  do  poważnego  uszkodzenia
zabytku.

205

204

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

Należy wystrzegać się wykonywania nieodwracalnych

połączeń  elementów  znaleziska  nie  poddanych  jeszcze
zabiegom  konserwatorskim.  Stąd  zalecane  jest  używanie
kopolimerów  akrylowych  bądź  poliestrów,  których  spoiny
przy  wytrzymałości  wystarczającej  na  potrzeby  zapobie-
gawczego,  doraźnego  łączenia,  są  odwracalne  przy  zastoso-
waniu kompresów z toluenu i acetonu.

Odsolenie zabytku, nie poprzedzone badaniami stanu

zachowania - w sytuacji gdy w wyniku degradacji spoiwa
sole są jedynym lepiszczem spajającym masę kamienia, może
prowadzić do całkowitego zniszczenia zabytku.

Stosowanie niesprawdzonych środków biobójczych

może prowadzić do powstania w warstwie przypowierz-

chniowej barwnych kompleksów, przeważnie prawie nie-
usuwalnych.

Niewskazane jest używanie materiałów nieznanych,

nowych lub adoptowanych z innych dziedzin, a nie spraw-
dzonych w konserwacji zabytków kamiennych.

11.11. Podsumowanie

Prowadzone w warunkach polowych, doraźne prace

konsolidacyjne i wzmacniające, wymagają użycia jak największej
ilości  materiałów  odwracalnych,  tak  żeby  odwrócenie  tych
zabiegów  nie  stało  się  głównym  problemem  późniejszej
konserwacji.  Wskazana  obecność  konserwatora  już  przy
pierwszych  zabiegach  dokonywanych  przy  zabytku  nie  jest
spowodowana faktem, że archeolodzy nie są w stanie wykonać
podstawowych  prac  oczyszczających  i  zabezpieczających  lecz
tym,  że  bez  zaplecza  konserwatorsko-badawczego  i  praktyki
konserwatorskiej  nie  są  w  stanie  takich  działań  właściwie
zaplanować.  Z  drugiej  strony  nie  można  oczekiwać,  by  pro-
wadzący  prace  wykopaliskowe,  po  dokonaniu  znaleziska

zadowolił się zdjęciami ubrudzonej ziemią i zabezpieczonej

H. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

kompresami  bryły  i  uzbroił  się  w  cierpliwość  na  kilka  mie-
sięcy,  czekając,  aż  zabytek  powróci  z  pracowni  konserwa-
torskiej.  Biorąc  zaś  pod  uwagę  fakt,  że  niemożliwe  jest  prze-
kazanie archeologom w formie broszury wielostronnej wiedzy,
która wpajana jest studentom konserwacji w czasie sześciu lat
studiów  i  która  pozbawiona  podbudowy  praktycznej  też
często okazuje się niewystarczająca - jedynym rozwiązaniem
jest zabiegać o to, by obecność konserwatora - konsultanta na
wykopaliskach, jak najszybciej przestała być fikcją, a rosnąca
świadomość  środowiska  archeologicznego  w  dziedzinie
konserwacji  zabytków  uświadomi  mu  korzyści  płynące  z
takiej współpracy.

11.12. Zestawienie podstawowych materiałów

używanych w konserwacji obiektów kamiennych

Materialy do klejenia, dobierane w zależności od
rodzaju kamienia, planowanej wytrzymałości spoiny i
warunków pracy, modyfikowane stosownie do potrzeb
różnego rodzaju wypelniaczami:

Epidian 5 (Zakłady Chemiczne „Oświęcim") - ciekła żywica
epoksydowa typu dianowego

Epidian 51 (Zakłady Chemiczne „Oświęcim") - ciekła żywica
epoksydowa o podwyższonej plastyczności Eurostac
Consolidate EP 2101 (STAĆ Włochy) - cyklo-alifatyczna
żywica epoksydowa

Paraloid B-72 (Rohm and Haas USA) - kopolimer akrylami
metylu z metakrylanem etylu - stosowany w toluenie lub
mieszaninie toluenu z acetonem - odwracalna żywica stoso-
wana zależnie od stężenia do impregnacji powierzchni
klejonych, jak również do czasowego scalania obiektów
Primal AC-338 (Rohm and Haas USA) - kopolimer metakry-
lanu butylu z akrylanem metylu Marmorkitt 1000 Transparent
wasserhell (Akemi Niemcy) -

207

206

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

płynny, bezbarwny klej na bazie żywic poliestrowych - stoso-
wana do klejenia elementów kamiennych oraz wykonywania

kitów uzupełniających

Marmorkitt 1000 Transparent L-Special wasserhell (Akemi
Niemcy) - gęsty, bezbarwny klej na bazie żywic poliestrowych

Marmorkitt Super (Akemi Niemcy ) - płynny, szybkoschnący
klej na bazie żywic akrylowych

Akepox - Transparent (Akemi Niemcy) - płynny klej w kolorze
żółtym na bazie żywicy epoksydowej

Materiały do wzmacniania powierzchniowego i struk-
turalnego niewykazujące własności hydrofobowych:

Steinfestiger OH (Coverax-Chemie Prochemko Niemcy) -

hydrofilny preparat wzmacniający na bazie estrów etylowych
kwasu krzemowego, zawierający rozpuszczalnik [licencja
firmy Wacker]

Funcosil Steinfestiger OH (Remmers Niemcy) - hydrofilny
preparat wzmacniający na bazie estrów kwasu krzemowego,
zawierający rozpuszczalnik

Funcosil Steinfestiger 510 (Remmers Niemcy) - hydrofilny

bezrozpuszczalnikowy preparat wzmacniający na bazie estrów
kwasu krzemowego

Materiały hydrofobizujące:

Ahydrosil Z (Instytut Chemii Przemysłowej Warszawa) -
roztwór żywicy metylosilikonowej w rozpuszczalnikach orga-
nicznych

Siloxan  W  290  (Coverax-Chemie  Prochemko  Niemcy)  -
rozpuszczalnikowy  impregnat  zawierający  oligomerowe  siol-
ksany  w  mieszaninie  węglowodorów  aromatycznych  [licencja
firmy Wacker]

Asolin-WS (Schomburg Niemcy) - hydrofobowy preparat
rozpuszczalnikowy na bazie siloksanów

Funkosil SNL Silan Impregnierung (Remmers Niemcy ) -
impregnat hydrofobowy, będący roztworem niskocząsteczko-
wych oligomerów alkiloalkoksysiloksanowych w rozpuszczal-

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

nikach organicznych

Cosmoloid 80 H (Boissellier and Lawrence Anglia) - mikro-
wosk, służący do zabezpieczania powierzchni niektórych skał

Materiały dezynfekujące do niszczenia mikroflory:

Sterinol (POLFA Pabianice) - roztwór wodny bromku dwu-
metylolaurylobenzyloamoniowego

Renogal (Schomburg Niemcy) - preparat do niszczenia pleśni,
mchów, glonów i porostów

Alkutex Algenentferner  [BFA-entferner] (Remmers Niemcy)  -
wodny  roztwór  środków  do  usuwania  mikroorganizmów
takich, jak mchy, grzyby, porostyoraz bakterie. Bazą produktu są
związki  tetrocykliczne,  bezfenolowei  bezformaldehydowe.
Pozbawiony  jakichkolwiek  substancji  zwilżających,  nie  zawiera
metali ciężkich

Noe-Desogen (Ciba-Geigy Szwajcaria) - roztwór wodny zasady
aminowej o działaniu biostatycznym

Algen- und Moosentferner (Akemi Niemcy) - środek do usuwania
glonów i mchu, nie zawiera rozpuszczalnika

Materiały czyszczące:

HF kwas fluorowodorowy - stosowany w niskich stężeniach
do rozpulchniania trudnousuwalnych nawarstwień [UWAGA!]
Zastosowanie preparatu wymaga ścisłej kontroli.

Monumentiąue C (Bau-Chemie Niemcy) - pasta czyszcząca, w
której środkiem powierzchniowo czynnym jest sól EDTA,
pastę stosuje się przeważnie w różnych modyfikowanych
postaciach osłabiających jej działanie

Monumentiąue Si (Bau-Chemie Niemcy) - pasta czyszcząca,
w której środkiem powierzchniowo czynnym jest kwas
fluorowodorowy

Inne:

Adhesil K (Instytut Chemi Przemysłowej Warszawa) - kompo-
zycja silikonowa w rozpuszczalnikach organicznych do
sporządzania kitów o spoiwie syntetycznym na niektórych

208

209

11. POSTĘPOWANIE Z ZABYTKAMI KAMIENNYMI

rodzajach kamieni

Sepiolit (Hiszpania) - glinka o wysokim stopniu czystości,

stosowana do zakładania okładów i jako składnik past czysz-

czących

12. Wskazówki bibliograficzne

Periodyki:

„Biuletyn Informacyjny Konserwatorów Dziel Sztuki"
„Conseruation News"
„Studies in Conservation"
„The Conseruator"
„Ochrona i Konserwacja Zabytków"
„Ochrona Zabytków"

Publikacje książkowe i artykuły.

A celebration ofwood. Proceedings ofa conference held by York

Archaeological Wood Centre in York, June 1993. WARP
Occasional Paper 8, 1994.

Amoroso G.G., Fassina V.,Stone decay and conseruation. Elsevier,

Materials Science Monographs, 11, 1983, s. 53-127.

Archaeological wood: properties, chemistry and preseruation.

Washington 1990.

Barker P., Techniki wykopalisk archeologicznych. Biblioteka

Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, seria B, t. 40, Warszawa
1994.

Bergeron A., Remillard F.,L'archeologue et la conservation: vade

mecum ąuebecois. Quebec 1991. Boutelje J.B., Kiessling H.,

On water-stored oak timber and its

decay by fungi and bacteria. „Archiy rur Mikrobiologie" 49

(3), 1964, s. 305-314.

Centerwall B., Moren R., The use of polyglycols in the stabilizing

and preservation of wood. „Memoires du Musee Historiąue de
l'Universite de Lund", 1960, s. 176-196.

Clydesdale A., Chemicals in conseruation, a guide to possible

hazards and safe use. SSCR 1990. Conseruation des cites et

du mobilier arcbeologiąues. Principes

et methodes. Paris 1987.

Conseruation of waterlogged wood. Proceedings ofthe symposium

on the conservation of large objects of waterlogged wood.
Hague 1979.

Corfield M., The conservation in field archaeology, [w:] Archaeo-

logical conservation, 1996.

210

211

Cronyn J., The elements of archaeological conservation. London

and New York 1990.

Czajnik M., Lehnert Z., Lerczyński S., Ważny ]., Impregnacja i od-

grzybianie w budownictwie. Warszawa 1958.

Dominik J., Starzyk J.R., Ochrona drewna. Owady niszczące drewno.

Warszawa 1989.

Dowman E., Conservation in field archaeology. London 1970.

Drążkowska A., Grupa M., Uwagi o konserwacji przedmiotów znale-

zionych w grobach oficerów polskich w Katyniu i Charkowie
[w:] Zbrodnia nie ukarana. Katyń-Twer-Charków, s.78-91,
Warszawa 1996.

Dzbeński W., Kraińska H., Untersuchungen der Struktur und der

physkalischen  und  chemischen  Eigenschaften  von  Aus-
grabungsholz  verschiedener  Herkunft.  „Annals  of  Warsaw
Agricultural  University  (SGGW-AR)",  Forestry  and  Wood
Technology 39, 1990, s. 119-129.

Dzbeński W., Techniczne własności drewna dębu wykopaliskowego.

„Sylwan" 114, 1970, z. 5, s. 1-17.

Gilberg M., The storage of archaological tron in deoxygenated

aąueous solutions, J.IIC-CG., vol. 12, 1987, s. 20-25.

Gruntoznawstwo, red. B. Grabowska-Olszewska. Warszawa 1977.

Hobler M., Badania fizykochemiczne skał. Warszawa 1977.

Knight B., Wby do some iron objects break up in storę?, [w:] Conser-

vation of iron. National Maritime Museum, Greenwich 1982.

Konservierung von archaologischem Nassholz mit Zucker, Stade

1991. Freiburg 1992.

Krause J., Badania nad usuwaniem produktów korozji z powierzchni

zabytkowych obiektów żelaznych. Biblioteka Muzealnictwa i
Ochrony Zabytków ser. B, nr 57, Warszawa 1979.

Krzysik F., Nauka o drewnie. Warszawa 1978.

La conservation en archeologie. Paris 1990.

Lehmann J., Badania korozji i doświadczenia w konserwacji

archeologicznych zabytków żelaznych. Prace i Materiały
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria
Numizmatyczna i Konserwatorska, nr 7, 1987.

Metody badań gruntów spoistych, red. B. Grabowska-Olszewska.

Warszawa 1980.

Muhlethaler B., Consenation of waterlogged wood and wet lea-

ther. Paris 1973.

Naukowe podstawy ochrony i konserwacji dzi?ł sztuki oraz za-

bytków kultury materialnej, red. S. Strzelczyk, S. Skibiński.
Toruń 1993.

North N.A., Pearson C., Alcaline sulphite reduction treatment of
marinę iron artifacts. ICOM Committee for Conservation 4th
Triennal Meeting. Yenice 1975. Pearson C., The conservation of
marinę archaeological objects.

1987.

Pianowski Z., O sposobach zabezpieczania oraz ekspozycji reliktów
architektury średniowiecznej odsłoniętych w trakcie wykopalisk.
„Ochrona Zabytków", 1995, nr l, s. 24-30. Price N.S., Consenation
on archaeological consenation. ICCROM

1995.

Problems of the consenation of waterlogged wood. Proceedings

of the symposium, National Maritime Museum, Greenwich

1973- Maritime Monographs and Reports 16, London 1975.

Proceedings ofthe 4th ICOM Group on Wet Organie Archaeological

Materials Conference Bremerhaven 1990. Bremerhaven 1991.

Proceedings ofthe 5th ICOM Group on Wet Organie Archaeological

Materials Conference Portland/Maine 1993- Bremerhaven

1994.

Proceedings of the ICOM Waterlogged Wood Working Group

Conference Ottawa 1981. Ottawa 1982. Profilaktyczna

konserwacja kamiennych obiektów zabytkowych,

red. W. Domasłowski. Toruń 1993. Prosiński S., Chemia

drewna. Warszawa 1984. Retrieval of objects from archaeological

sites, red. R. Payton. 1992. Robinson W.S., First aid for marinę

finds. London 1981. Sease C., A consenation manual for the field

archaeologist. Los

Angeles 1987.

Skibiński S, Ciabach J., Analiza soli rozpuszczalnych w wodzie

występujących w kamiennych obiektach zabytkowych. Ośrodek
Informacji PP PKZ 1981.

Skibiński S., Badania materialoznawcze kamiennych tworzyw ar-

chitektonicznych. „Ochrona Zabytków", 1988, nr 2, s. 94-110.

BIBLIOGRAFIA

213

212

Skibiński S., Jagodziński L., Metoda badań i monitorowania stanu

zawilgocenia muru. „Ochrona i Konserwacja Zabytków",
1996, nr 6, s. 33-44.

Skibiński S., K.Wieczorkowski, Zastosowanie wielkowymiarowych

metod  statystyki  do  interpretacji  wyników  badań  składu
fazowego  zapraw  budowlanych  dla  potrzeb  archeologii
architektury.  AUNC,  Archeologia  z.  XX,  s.  49-48,  UMK,  Toruń
1992

Skibiński S., Kęsy-Lewandowska M., Domagalski W., Wyniki badań

składu fazowego zapraw budowlanych pochodzących z re-
liktów architektonicznych rotundy oraz pierwszej fazy

budowy kościoła cysterskiego w Łeknie, [w:] Studia i materiały

do dziejów Pałuk, t. l, s. 195-213, UAM, Poznań 1989.

Skibiński S., Kęsy-Lewandowska M., Wyniki badań zapraw

budowlanych z fundamentów św. Prokopa ze Strzelna, [w: ]

Studia z architektury. UMK, Toruń 1989, s. 5-24.

Skibiński S., Kęsy-Lewandowska M., Zastosowanie termicznej

analizy różnicowej do badań zapraw budowlanych dla
potrzeb archeologii i architektury. AUNC, Archeologia
Architektury l, z. 184, s. 120-150, UMK, Toruń 1990.

Skibiński S., Konserwacja murów z cegły suszonej na słońcu.

„Ochrona Zabytków", 1990, nr 3, s. 123-124.

Skibiński S., Konserwatorskie metody diagnostyki zabytkowych

obiektów kamiennych. „Biuletyn Informacyjny Konserwatorów
Dzieł Sztuki", t. 9, 1998, nr 2 (33), s. 32-43.

Skibiński S., Koziej P., O potrzebie rewaloryzacji wczesno-

średniowiecznej rotundy i palatium na Ostrowie Lednickim.

„Ochrona Zabytków", 1993, z. l, str. 20-76.

Skibiński S., Odsalanie kamiennych obiektów zabytkowych (metoda

elektrodializy membranowej). Warszawa, 1989.

Skibiński S., Udział soli rozpuszczalnych w wodzie w procesach

niszczenia kamiennych obiektów zabytkowych oraz konser-

watorskie sposoby ograniczania ich działania. „Ochrona
Zabytków", 1985, nr 3-4, s. 244-257.

Skibiński S., Wyniki badań nad zaprawami z pierwszej przebu-

dowy kościoła i najwcześniejszych obwarowań klasztornych,

[w:] Materiały sprawozdawcze z badań zespołu pobenedyktyń-
skiego w Mogilnie, z. 2. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony
Zabytków, ser. B, t. XL, Warszawa 1980.

Skibiński S., Wyniki badań próbek zapraw budowlanych, [w:]

Materiały sprawozdawcze z badań zespołu pobenedyktyń-

skiego w Mogilnie, z. 3. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony
Zabytków, ser. B, t. LXXII, Warszawa 1983.

Skibiński S., Wyrwa A., Wybrane problemy zapraw budowlanych

architektury wczesnopiastowskiej w Wielkopolsce i na Kuja-
wach, [w:] Studia i materiały do dziejów Pałuk, s.201-226,
UAM, Poznań 1996.

Skibiński S., Wyrwa A., Złoża surowców skalnych do produkcji

spoiw mineralnych na terenach Wielkopolski i Kujaw w
średniowieczu, AUNC, Archeologia z. XXIII, s. 165-175,
UMK, Toruń 1995.

Strzelczyk A., Badania nad wpływem fungicydów na grzyby

niszczące zabytkowy papier. Toruń 1973.

Ślesiński W., Konserwacja zabytków sztuki, T. 3- Rzemiosło arty-

styczne, Warszawa 1995.

Ślesiński W.,Konserwacja zabytków sztuki, T.2. Rzeźba, Warszawa 1990.

Yeprek S., Patscheider J., Elmer J., Restoration and conservation of

ancient artifacts: a new area of application of plasma
cbemistry. „Plasma Chemistry and Plasma Processing", Vol. 5,
No. 2, 1985.

Waterlogged wood. London 1990.

Waterlogged wood. Study and consemation. Proceedings of the

2nd KOM Waterlogged Wood Working Group Conference
Grenoble 1984. Grenoble 1985.

Watkinson D.E., Neal V., First aid for finds. London 1998.

Ważny J., Stan i perspektywy konserwacji drewna zabytkowego.

"Ochrona Zabytków", 1991, nr 2, s.79-83.

Wieczorkowski K., Skibiński S., Opracowanie wyników badań

składu  zapraw  budowlanych  z  obiektów  zabytkowych
metodą  analizy  skupień  dla  potrzeb  konserwacji  architek-
tury,  [w:]  Inżynieryjne  problemy  odnowy  staromiejskich

zespołów zabytkowych, t. l, s. 259-265, Kraków 1990.

Wójcik C., Skibiński S., Próba rozpoznania surowców skalnych

zastosowanych  w  sklepieniach  krypt  romańskich  w  Mogilnie,
[w:]  Materiały  sprawozdawcze  z  badań  zespołu  pobenedyktyń-
skiego  w  Mogilnie.  Biblioteka  Muzealnictwa  i  Ochrony  Zabyt-
ków, ser. B, t. 2, Warszawa 1980.

Zalewski W., Stec M., Problemy konserwacji wczesnośrednio

wiecznych reliktów gipsowych. „Ochrona Zabytków", 1995,
nr l, s. 54-69.

/~*7>;r^

' ""

BIBLIOGRAFIA

214

215