Tech_hodowca_koni_321[01].Z4.01

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

SPIS TREŚCI

1. Wprowadzenie

2. Wymagania wstępne

3. Cele kształcenia

4. Materiał nauczania

4.1. Popyt i podaŜ produktów oraz usług w rolnictwie

4.1.1. Materiał nauczania

4.1.2. Pytania sprawdzające

4.1.3. Ćwiczenia

4.1.4. Sprawdzian postępów

4.2. Analiza potencjału produkcyjnego w rolnictwie

4.2.1. Materiał nauczania

4.2.2. Pytania sprawdzające

4.2.3. Ćwiczenia

4.2.4. Sprawdzian postępów

4.3. Struktura organizacyjna gospodarstwa rolnego

4.3.1. Materiał nauczania

4.3.2. Pytania sprawdzające

4.3.3. Ćwiczenia

4.3.4. Sprawdzian postępów

4.4. Polityka strukturalna, dochodowa i ubezpieczeniowa w rolnictwie

4.4.1. Materiał nauczania

4.4.2. Pytania sprawdzające

4.4.3. Ćwiczenia

4.4.4. Sprawdzian postępów

4.5. Polityka podatkowa i kredytowa w rolnictwie

4.5.1. Materiał nauczania

4.5.2. Pytania sprawdzające

4.5.3. Ćwiczenia

4.5.4. Sprawdzian postępów

5. Sprawdzian osiągnięć
6. Literatura

40
45

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1. WPROWADZENIE

Poradnik będzie Ci pomocny w poznaniu podstawowych zasad organizacji produkcji

w rolnictwie. Ponadto wzbogacisz swoją wiedzę o analizę potencjału produkcyjnego
w rolnictwie.

W poradniku zamieszczono:

−

wymagania wstępne, czyli wykaz umiejętności jakie powinieneś się mieć juŜ
ukształtowane, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika,

−

cele kształcenia, czyli wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz pracując z poradnikiem,

−

materiał nauczania, zawiera wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści
jednostki modułowej. Podzielono go na pięć rozdziałów, ściśle ze sobą powiązanych
i realizowanych w logicznej kolejności,

−

zestawy pytań, które pomogą Ci sprawdzić poziom opanowania zagadnień dotyczących
organizacji produkcji w rolnictwie,

−

wiczenia, które mają na celu ukształtowanie umiejętności praktycznych,

−

sprawdzian postępów, czyli przykładowy zestaw zadań pytań, dzięki któremu sprawdzisz
poziom opanowania wiedzy i umiejętności z zakresu tej jednostki modułowej,

−

wykaz literatury, z jakiej moŜesz korzystać podczas nauki.
W materiale nauczania zostały przedstawione równieŜ treści dotyczące zwolnień i ulg

podatkowych  w  rolnictwie.  Ćwiczenia  zamieszczone  w  rozdziale:  polityka  podatkowa
i kredytowa  moŜesz  wykonać  korzystając  z  programów  finansowo-księgowych,  wykorzystując
umiejętności ukształtowane na zajęciach z technologii informacyjnej.

JeŜeli masz trudności ze zrozumieniem tematu lub ćwiczenia, to poproś nauczyciela

o wyjaśnienie i ewentualne sprawdzenie, czy dobrze wykonujesz daną czynność

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

321[01].Z4.01

Organizowanie produkcji

w rolnictwie

321[01].Z4.04

Zarządzanie gospodarstwem rolnym

Schemat układu jednostek modułowych

321[01].Z4.03

Zastosowanie marketingu

w zarządzaniu

gospodarstwem rolnym

321[01].Z4.02

Prowadzenie Wspólnej Polityki Rolnej

Unii Europejskiej

321[01].Z4

Ekonomika i zarządzanie

gospodarstwem rolnym

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3. CELE KSZTAŁCENIA

W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć:

−

posłuŜyć się podstawowymi pojęciami i kategoriami ekonomicznymi,

−

określić związek rolnictwa z gospodarką narodową,

−

scharakteryzować podmioty funkcjonujące na rynku rolnym i określić ich funkcje,

−

określić cechy rynku rolnego i rynku usług oferowanych przez gospodarstwa hodujące
i uŜytkujące konie,

−

rozróŜnić czynniki kształtujące popyt i podaŜ produktów rolnych i usług,

−

obliczyć i zinterpretować wskaźniki elastyczności popytu i elastyczności podaŜy,

−

wyjaśnić mechanizm kształtowania się cen na produkty rolne i usługi,

−

dokonać analizy rynku hurtowego i giełdy towarowej,

−

określić procesy integracyjne w agrobiznesie,

−

scharakteryzować podstawowe czynniki produkcji w rolnictwie i uzasadnić moŜliwość
ich substytucji,

−

obliczyć i zinterpretować podstawowe wskaźniki substytucji czynników produkcji,

−

określić właściwości technik wytwórczych w rolnictwie,

−

określić efekty i obliczyć wskaźniki efektywności inwestycji,

−

obliczyć koszty i opłacalność produkcji rolniczej,

−

określić cele, zadania i narzędzia polityki rolnej,

−

zinterpretować przepisy prawa regulujące działalność rolniczą,

−

obliczyć dochód z produkcji rolnej,

−

obliczyć podatek rolny i wypełnić dokumenty podatkowe,

−

scharakteryzować rodzaje ubezpieczeń w rolnictwie oraz dokonać analizy ofert róŜnych
firm ubezpieczeniowych,

−

skorzystać z usług instytucji i organizacji działających na rzecz wsi i rolnictwa,

−

wyjaśnić rolę infrastruktury w rozwoju obszarów wiejskich,

−

zinterpretować podstawowe przepisy prawa dotyczące ochrony środowiska,

−

określić korzyści z handlu zagranicznego produktami rolnymi i Ŝywnościowymi.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. MATERIAŁ NAUCZANIA

4.1. Popyt i podaŜ produktów oraz usług w rolnictwie

4.1.1. Materiał nauczania

Opracowanie i realizacja skutecznego programu wymaga zrozumienia postępowania

konsumenta na rynku. Postępowanie konsumenta na rynku jest zachowaniem celowym,
zmierzającym do nabycia dóbr, które dają maksymalne zaspokojenie potrzeb przy określonym
dochodzie.

Potrzeba jest stanem istotnego niezaspokojenia, tzn. odczucia braku „czegoś”, której

uświadomienie  motywuje  do  likwidacji  takiego  stanu.  Dokonując  zakupu  produktu
konsument  kieruje  się  pragnieniami,  tj.  „Ŝyczeniami”  odnośnie  specyficznych  dóbr,  które
zaspakajają określoną potrzebę. Konsument wybiera te produkty, które lepiej zaspakajają jego
potrzeby  i  rozwiązują  określone  problemy.  Potrzeby  uruchamiają  cały  proces  zakupu,
a motywy  określają  konkretne  zachowania.  Nabywając  produkty  konsument  kupuje
satysfakcję,  co  oznacza,  Ŝe  dokonuje  wyboru  spośród  produktów  konkurujących  ze  sobą
rodzajem,  zakresem,  stopniem  i  ceną  uzyskiwanej  satysfakcji.  KaŜdy  konsument  ma  własną
skalę preferencji i kieruje się indywidualnymi kryteriami wyboru produktu. Na ich podstawie
dokonuje  oceny  uŜyteczności  róŜnych  produktów,  w  stosunku,  do  której  ma  pewne
oczekiwania. DąŜąc do zaspokojenia swoich potrzeb nabywca kupując produkt, kieruje się nie
tylko  jego  uŜytecznością,  ale  równieŜ  bierze  pod  uwagę  koszt  jego  zdobycia.  Najczęściej
wybiera  ten  produkt,  który  posiada  największą  postrzeganą  wartość  w  stosunku  do  ceny.
Całkowity  koszt  pozyskania  produktu  obejmuje  nie  tylko  cenę,  lecz  równieŜ  pozafinansowe
koszty, na które składają się trud i czas z jego zdobyciem.

Rynek produktów rolno-Ŝywnościowych ma wiele specyficznych cech związanych

z samymi produktami, kształtowaniem się podaŜy, charakterem popytu, liczbą i strukturą
uczestników rynku, a takŜe ich wzajemnymi powiązaniami. Znaczna część produktów
Ŝ

ywnościowych kupowana jest codziennie. MoŜna przewidywać, Ŝe wraz ze zmianą struktury

punktów sprzedaŜy detalicznej (rozbudowa supermarketów) będzie się upowszechniał inny
model zakupów – jednorazowo duŜa ilość produktów na cały tydzień.

Pojęcie popytu związane jest z zachowaniem się kupujących na rynku, ze sposobami, za

pomocą, których określają one rodzaje dóbr i usług, jakie chcą kupić, a takŜe z ilościami, na
które zgłaszają zapotrzebowanie.
Popyt to ilość towaru, jaki nabywcy gotowi są zakupić przy róŜnych poziomach ceny,
w określonym czasie i na określonym rynku, przy załoŜeniu, Ŝe inne czynniki (inne niŜ cena)
pozostają stałe.

Oprócz ceny, na popyt na dane dobro, czy usługę mają wpływ takŜe czynniki poza

cenowe:

−

liczba nabywców,

−

dochody nabywców,

−

reklama,

−

zmiany cen dóbr i usług konsumpcyjnych,

−

zmiany cen dóbr i usług substytucyjnych,

−

czynniki niewymierne, takie jak: gusty, tradycja, moda, religia, itp.
Na podaŜ produktów rolno-Ŝywnościowych składają się :

−

produkty wytwarzane w kraju przez gospodarstwa rolnicze,

−

produkty spoŜywcze przetworzone w zakładach przetwórczych,

−

produkty importowane.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

PodaŜ to ilość dóbr i usług zaoferowanych do sprzedaŜy na danym rynku, przy danej cenie
i w określonym czasie, przy załoŜeniu, Ŝe inne czynniki (inne niŜ cena) pozostają stałe.

Oprócz ceny, na podaŜ danego dobra czy usługi mają wpływ czynniki pozacenowe:

−

ceny czynników do produkcji,

−

technologia produkcji,

−

liczba producentów,

−

warunki finansowe, np. wysokość podatków,

−

oczekiwania producentów i sprzedawców dotyczące kształtowania się ceny rynkowej
towaru w przyszłości.

Cena danego towaru lub usługi to ilość pieniędzy, jaką nabywca klient jest gotów

zapłacić za produkt, by zaspokoić swoje róŜnorodne potrzeby. Cena jest pienięŜnym wyrazem
wartości. W wymianie barterowej („towar za towar”) ceną, którą musimy zapłacić za
jednostkę towaru, jest określona (tyle samo warta) ilość innego towaru. Cena, przy której
wielkość popytu zrównuje się z wielkością podaŜy, nazywamy ceną równowagi rynkowej.

Równowaga rynkowa jest to stan rynku, przy którym występuje zgodność między

wielkością  i  strukturą  popytu  i  podaŜy.  Jest  to  pewien  ideał,  do  którego  rynek  ciągle  zdąŜa,
ale  i  tego  idealnego  stanu  nigdy  nie  osiąga.  W  gospodarce  dynamicznej  idealny  stan
równowagi  jest  niemoŜliwy  do  osiągnięcia.  Równowagę  rynkową  moŜna  przedstawić  za
pomocą  formuły  D  =  S.  W  krótkich  okresach  podaŜ  moŜe  się  odchylać  od  popytu  i  jest  to
zjawisko  normalne.  W  dłuŜszym  okresie  natomiast  rynek  osiąga  stan  równowagi,  poniewaŜ
następują  stopniowe,  wzajemne  dostosowania  poszczególnych  elementów  rynku.  Rynek
łatwiej  i  szybciej  osiąga  stan  równowagi,  gdy  mechanizm  rynkowy  działa  w  miarę
swobodnie.  W  utrzymaniu  równowagi  rynkowej,  oprócz  innych  czynników,  najwaŜniejszą
rolę odgrywają ceny.

Poziom i struktura popytu zmieniają się takŜe pod wpływem zmian ceny poszczególnych

produktów.

Elastyczność cenowa popytu (Ec) jest to zmiana popytu pod wpływem zmiany cen

poszczególnych  produktów.  Tak  więc  jest  to  zmiana  popytu  na  zmianę  cen.  Siłę  reakcji
popytu  na  zmianę  ceny  rynkowej  mierzy  się  przy  pomocy  współczynnika  prostej  cenowej
elastyczności  popytu.  Informuje  ona  o  wpływie  ceny  danego  dobra  na  gotowość  i  zdolność
klientów do zakupów tego dobra.
Ec= procentowa zmiana ceny /procentowa zmiana popytu
Popyt  zmienia  się  w  sposób  istotny  pod  wpływem  zmiany  dochodów  nabywców.  Wraz  ze
wzrostem dochodów ludności rośnie popyt, gdy rosną ceny dóbr to popyt na te dobra na ogół
spada,  rośnie  natomiast  na  ogół  ich  podaŜ.  Dochody  oddziałują  selektywnie  na  poziom
i strukturę popytu.

Elastyczność dochodowa popytu (Ed) jest to zmienna popytu pod wpływem zmiany

wielkości dochodów nabywców. Elastycznością dochodową popytu nazywamy teŜ reakcję
popytu na zmianę dochodów.
Ed = procentowa zmiana popytu/ procentowa zmiana dochodów.

Do rynków zorganizowanych zalicza się giełdy, aukcje i rynki hurtowe.
Giełdy są instytucjami non profit (nie pracującymi dla zysku). Ze względu na zakres

operacji  giełdy  towarowe  dzielą  się  na  wielobranŜowe  oraz  wyspecjalizowane  (cukrowe,
zboŜowe).  Giełdy  towarowe  handlujące  artykułami  rolnymi  są  szczególnym  rodzajem  rynku
zorganizowanego,  na  którym  odbywają  się  transakcje  kupna  –  sprzedaŜy  w  określonym
stałym  czasie  i  miejscu,  zgodnie  z  określonymi  zasadami,  zwyczajami  i  obowiązującymi
regulaminami.  Transakcje  na  giełdach  dokonywane  są  przez  pośredników  (maklerów,
brokerów), działających w interesie klienta, na zasadach uczciwości kupieckiej bez obecności
samego towaru w swojej fizycznej postaci.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Towary dopuszczone do obrotu giełdowego muszą spełniać kilka warunków:

−

obowiązują standardy jakości i cięŜaru,

−

popyt i podaŜ muszą być duŜe, aby duŜa liczba firm występujących w obrocie umoŜliwiła
przejęcie kontroli nad handlem jednej lub kilku najsilniejszym firmom,

−

rynek musi być wolny od nacisku lobby branŜowych lub/i agencji rządowych,

−

towar musi być względnie trwały lub nadający się do przechowywania.
Uczestnikami giełdy są:

−

członkowie – są to osoby fizyczne lub osoby wyznaczone przez firmę,

−

brokerzy (maklerzy),

−

uczestnicy zwani członkami stowarzyszonymi,

−

goście – to osoby, które mogą dokonywać transakcji za pośrednictwem członków giełdy
i maklerów.

Rys. 1. Organizacja obrotu na rynku terminowym przyszłościowym „FUTURES” [2, s. 64]

Obrót zwierzętami na aukcjach dotyczy koni, bydła, owiec i trzody chlewnej. W Polsce

przykładem instytucji organizującej ofertowe przetargi zwierząt rzeźnych jest PEK-POL.

Sesje przetargowe odbywają się co dwa tygodnie i charakteryzują się następującymi

cechami:

−

uczestnikami po stronie podaŜy są przedstawiciele duŜych gospodarstw rolnych oraz
pośrednicy. Kupującymi są natomiast reprezentanci rzeźni lokalnych i przemysłowych
głównie z duŜych aglomeracji miejskich,

−

warunkiem przystąpienia do sesji jest wpłacenie stosownego wadium zabezpieczającego
transakcję,

−

po zawarciu transakcji oraz dopełnieniu niezbędnych formalności zwierzęta obierane są
od sprzedającego.

Kupujący

Sprzedający

Firma maklerska

Członek giełdy

Członek Izby

Rozliczeniowej

Członek Izby

Rozliczeniowej

Giełda

ZłoŜenie oferty sprzedaŜy

i zlecenia zakupu oraz

licytacja ceny

Izba rozliczeniowa

Rejestracja transakcji

i rozliczanie

(nie znają się wzajemnie)

Dla kupujących Izba

Rozliczeniowa jest

sprzedawcą kontraktu

Dla sprzedających Izba

Rozliczeniowa jest

kupującym kontrakt

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Występujące w Polsce aukcje zwierząt hodowlanych, np. aukcja koni w Janowie Podlaskim,
mają charakter okazjonalny i niezinstytucjonalizowany. Przeprowadzane są w sposób
tradycyjny w specjalnie dostosowanym na te okazje pomieszczeniu.

Aukcje elektroniczne są przetargiem ofert, czyli sprzedaŜą zwierząt na podstawie opisu,

zawierającego  określenie  rasy,  płci,  wagi  Ŝywej  i  niezaleŜną  ocenę  zakwalifikowanego
zwierzęcia  jako  tuszy  z  wykorzystaniem  stawki  EUROP.  Jest  tam  równieŜ  ujęte  nazwisko
i adres  sprzedającego.  Nadesłane  oferty  sprzedaŜy  z  charakterystyką  zwierząt  umieszcza  się
w katalogach  dostępnych  dla  wszystkich  potencjalnych  kupców  za  pomocą  łączy
elektronicznych  na  dwie  godziny  przed  rozpoczęciem  aukcji.  Przed  rozpoczęciem  licytacji
obsługa  aukcji  sprawdza  upewnia  się,  czy  wszyscy  potencjalni  kupcy  zaznaczyli  swoją
obecność  w  systemie.  Prowadzący  aukcję  licytator  podaje  cenę  wywoławczą  i  zachęca  do
licytowania  pierwszej  partii  towaru.  Cena  ta  pojawia  się  równocześnie  na  monitorach
wszystkich  kupujących  uczestników  aukcji.  Dodatkowo  dostępny  jest  konkretny  opis
aktualnie licytowanych sztuk zwierząt. Od momentu rozpoczęcia aukcji do czasu otrzymania
pierwszej  oferty  zakupu  cena  wywoławcza  obniŜa  się.  JeŜeli  minie  15  sekund  od zgłoszenia
pierwszej  oferty  i  nie  pojawi  się  cena  konkurencyjna,  wówczas  uwaŜa  się  transakcję  za
zawartą.  Podczas  licytacji  zachowana  jest  pełna  anonimowość  poszczególnych  kupujących.
Jedynie  obsługa  aukcji  zna  dane  personalne  nabywcy  zwierząt.  Oferent,  który  zakupił  towar
jest  automatycznie  powiadamiany  o  tym  fakcie,  a  pozostali  uczestnicy  są  informowani,  Ŝe
partia  została  sprzedana.  Na  zakończenie  sprzedaŜy  wszyscy  uczestnicy  otrzymują  raport  ze
sprzedaŜy, który uwzględnia ceny dla kaŜdej kategorii zwierząt.
Rynki  hurtowe  to  zorganizowane  miejsca  spotkań  kupujących  ze  sprzedającymi,
wyposaŜone w miejsce prezentacji próbek, lub całych partii towarów. Cechą tych ryków jest
duŜa  skala  transakcji,  obecność  towaru,  sprzedaŜ  w  określonych  porach  dnia,  obecność  na
wspólnej  przestrzeni  wielu  instytucji  wspomagających  i  towarzyszących  (oddziały  banku,
urzędów  celnych,  instytucji  kontroli  jakości,  magazyny  i  przechowalnie  o  odpowiedniej
infrastrukturze  technicznej).  Na  rynkach  tych  występują  róŜne  formy  sprzedaŜy,  sprzedaŜ
aukcyjna, komisowa, spółdzielcza. Właścicielami rynków hurtowych są najczęściej branŜowe
organizacje wytwórców lub/i handlowców. Rynki hurtowe przez obecność towaru w jednym
miejscu,  wpływają  na  podnoszenie  poziomu  jakości.  W  aglomeracjach  miejskich  występują
rynki  wtórne  –  dystrybucyjne.  Do  funkcji  rynków  hurtowych  naleŜy  zaliczyć  stabilizowanie
cen,  które  dokonuje  się  przez  koncentrację,  standaryzację,  zmianę  asortymentu
produkcyjnego  na  handlowy,  w  tym  kompletowanie  dostaw,  zaspokajanie  potrzeb
konsumentów.

Rynki hurtowe

Kondycjonowanie

−

Sortowanie

−

Pakowanie

−

Konsolidacja

Kontrola

−

Jakość

−

Fitosanitarna

−

Sanitarna

Usługi

−

Bankowe

−

Celne

−

Transportowe

Informacja

−

Celna

−

PodaŜowa

−

Popytowa

Rys. 2. Funkcje hurtowych rynków towarowych [2, s. 47]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.1.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co to są potrzeby?
2.  Jaki jest związek działalności gospodarczej z potrzebami człowieka?
3.  Co rozumiesz pod pojęciem popytu i podaŜy?
4.  Jakie czynniki mają wpływ na wielkość i strukturę popytu oraz podaŜy?
5.  W jakich warunkach występuje równowaga rynkowa i cena równowagi rynkowej?
6.  Co to jest elastyczność dochodowa i cenowa popytu?
7.  Jakie znasz rodzaje rynków zorganizowanych?
8.  Jakie funkcje spełniają hurtowe rynki towarowe?
9.  Jak jest zorganizowany obrót towarami na rynku terminowym?
10.  Jakie  róŜnice  występują  w  obrocie  towarów  na  poszczególnych  formach  rynku

zorganizowanego?

4.1.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz i przedstaw graficznie cenową elastyczność popytu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obliczyć cenową elastyczność popytu,
2)  zaznaczyć na wykresie spadek ceny,
3)  zaznaczyć na wykresie wzrost popytu,
4)  narysować krzywą popytu (D),
5)  zapisać wnioski.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

załoŜenia do zadania,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Przeprowadź analizę działalności określonego rynku hurtowego lub giełdy towarowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć film „Giełda” i „Giełdowe transakcje terminowe”,
2) zaobserwować zawierane transakcje handlowe na giełdzie towarowej lub określonym

rynku hurtowym,

3) zapisać notatkę z działalności obserwowanego rynku.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film „Giełda”,

−

film „Giełdowe transakcje terminowe”,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Zaplanuj aukcję koni arabskich w Janowie Podlaskim lub koni innej rasy w dowolnym

miejscu.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  sporządzić kosztorys wyjazdu,
2)  określić cel wyjazdu,
3)  zaobserwować transakcje handlowe zawierane podczas aukcji,
4)  nagrać film z aukcji koni,
5)  zapisać notatkę z przeprowadzanych transakcji handlowych.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

kamera z kasetą video,

−

program wycieczki.

Ćwiczenie 4

Sporządź zestawienie cech wspólnych i odróŜniających aukcje od innych rynków

zorganizowanych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) obejrzeć film z aukcji koni,
2) sporządzić w tabeli zestawienie cech wspólnych i róŜnicujących aukcje od innych

rynków zorganizowanych,

3) wyniki zaprezentować na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

film z aukcji koni,

−

telewizor z odtwarzaczem,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

4.1.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

1)  określić rodzaje potrzeb?
2)  zdefiniować popyt i podaŜ?
3)  wymienić czynniki wpływające na popyt i podaŜ?
4)  określić równowagę rynkową i cenę równowagi?
5)  obliczyć elastyczność cenową?
6)  scharakteryzować rynki zorganizowane?
7)  wymienić funkcje rynków zorganizowanych?
8)  scharakteryzować  zasady  organizacji  obrotu  towarami  na

rynkach terminowych?

9) przeprowadzić aukcję koni?

Tak



Nie



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2. Analiza potencjału produkcyjnego w rolnictwie

4.2.1. Materiał nauczania

Produkcja rolna jest rezultatem połączenia w procesie wytwórczym pracy Ŝywej, ziemi

i pracy uprzedmiotowionej (kapitału). Praca Ŝywa, ziemia i kapitał są czynnikami produkcji.
Praca  Ŝywa  to  celowe  wydatkowanie  fizycznej  i  umysłowej  energii  ludzi  w  procesie
wytwarzania produktów. W rolnictwie praca Ŝywa obejmuje rozmaite czynności, jak np. siew,
orka,  przyrządzanie  pasz,  przewóz  produktów  itp.  Zdolność  i  umiejętność  wykonywania
określonych  rodzajów  pracy  nazywamy  siłą  roboczą.  Stosowanie  siły  roboczej
w gospodarstwach  hodujących  konie  wymaga  istnienia  ludzi  zdolnych  do  pracy,
o odpowiednich umiejętnościach i kwalifikacjach.

Czynnikami utrudniającymi proces dostosowywania siły roboczej do zasobów ziemi są:

−

brak dostatecznego kapitału w rolnictwie,

−

mała podzielność siły roboczej, spowodowana określonym trybem funkcjonowania
rodziny,

−

ograniczone moŜliwości uzyskania stałej lub sezonowej pracy poza rolnictwem,

−

niechęć ludności do zmiany środowiska.

Siła robocza jest nierównomiernie wykorzystywana w rolnictwie w ciągu roku, w okresie od
maja do końca października przypada w produkcji roślinnej ok. ¾ ogółu nakładów pracy, a na
drugie  półrocze  zaledwie  ¼.  Sezonowość  pracy  w  rolnictwie  jest  bardzo  trudna  do
przezwycięŜenia. Niedobór jak i nadmiar rąk do pracy jest zjawiskiem niekorzystnym.
Ziemia  pełni  w  rolnictwie  funkcję  środowiska  glebowo-klimatycznego.  W  którym  dzięki
rozmaitym  procesom  biochemicznym  i  agrotechnicznym  dokonuje  się  rozwój  roślin
uprawnych.  W  procesie  produkcji  rolnej  wykorzystuje  się  właściwości  ziemi  takie  jak:
Ŝ

yzność, przestrzenność, połoŜenie klimatyczne, połoŜenie ekonomiczne. Dla rolnika waŜna

jest  ilość  i  jakość  ziemi,  którą  uŜytkuje  rolniczo,  poniewaŜ  warunki  glebowe  wywierają
bezpośredni wpływ na organizację gospodarstwa, jego efekty produkcyjne i ekonomiczne.
Kapitał  obejmuje  rozmaite  rodzaje  obrotowych  środków  produkcji  oraz  róŜne  rodzaje
trwałych  środków  produkcji.  W  rolnictwie  istotne  znaczenie  ma  rozpatrywanie  środków
produkcji ze względu na źródło ich pochodzenia.
Środki produkcji dzielimy na:

−

nabywane  przez  rolnictwo  w  innych  działach  gospodarki.  Są  to  środki  o  charakterze
towarowym.  Tworzą  one  tzw.  zewnętrzne  przepływy  środków  produkcji.  Do  grupy  tej
zaliczamy  prawie  wszystkie  dobra  i  usługi  inwestycyjne,  jak  np.  maszyny,  materiały
budowlane, usługi budowlano-montaŜowe, itp., a takŜe pokaźną część materiałów i usług
uŜywanych  w  bieŜącej  działalności  produkcyjnej,  jak  np.  nawozy  mineralne,  pasze
przemysłowe, energia elektryczna, części zamienne, itp.,

−

wytwarzane na własny uŜytek przez róŜne gałęzie rolnictwa.
Proporcje między tymi dwiema grupami środków produkcji są wskaźnikiem

uprzemysłowienia rolnictwa – miarą powiązania z ogólnokrajową sferą produkcji materialnej.

Biorąc pod uwagę funkcję w procesie produkcji, nakłady kapitału moŜemy podzielić na

trzy rodzaje:

−

zwiększające (bezpośrednio) wielkość produkcji,

−

zastępujące pracę Ŝywą,

−

chroniące procesy wytwórcze.
Do pierwszej grupy zaliczamy: stado podstawowe, trwałe plantacje i urządzenia

melioracyjne, a spośród środków obrotowych – nawozy mineralne, obornik, pasze, środki
ochrony roślin, materiał siewny i zarodowy, usługi weterynaryjne, itp.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Do drugiej grupy naleŜą środki trwale, takie jak: maszyny i narzędzia, środki

transportowe, siłę pociągową i róŜnego rodzaju urządzenia techniczne oraz środki obrotowe,
takie jak: materiały pędne, energię elektryczną, części zamienne, herbicydy, usługi
maszynowe, pasze dla koni itp.

Do trzeciej grupy zaliczamy róŜnego rodzaju budynki i budowle (szopy, garaŜe, silosy)

oraz wydatki związane z uŜytkowaniem tych środków.

Do prowadzenia procesów produkcyjnych w rolnictwie niezbędne są wszystkie rodzaje

rodków produkcji. Największy wpływ na wzrost produkcji rolnej wywierają środki produkcji

z pierwszej i drugiej grupy.

SprzęŜenie kapitału z innymi czynnikami produkcji

Kapitał moŜe zastępować lub uzupełniać inne czynniki produkcji tj. pracę Ŝywą lub

ziemię. Tego rodzaju sprzęŜenia mogą występować takŜe między poszczególnymi rodzajami
kapitału.

Zastępowanie jednego czynnika drugim nosi nazwę substytucji, natomiast uzupełnianie

nazywamy  komplementarnością  czynników  produkcji.  Na  przykład  uŜytkowanie  ciągnika
wymaga  zatrudnienia  kierowcy  i  uŜycia  środków  obrotowych  w  postaci  paliwa,  części
zamiennych,  usług  remontowych  i  maszyn  towarzyszących.  Wzrost  stada  podstawowego
powoduje  wzrost  zapotrzebowania  na  pracę  Ŝywą,  paszę,  usługi  weterynaryjne  oraz  budynki
i urządzenia.  Tego  rodzaju  zaleŜności  jest  bardzo  wiele.  W  rolnictwie  nie  ma  nakładów
prostych, a większość ma charakter sprzęŜony. Ma to duŜe znaczenie w procesie reprodukcji
czynnika  kapitału  w  rolnictwie.  Pełne  wykorzystanie  obiektu inwestycyjnego warunkującego
efektywność  wymaga  prawie  zawsze  poniesienia  dodatkowych  nakładów  na  inwestycje
towarzyszące  oraz  na  rozszerzenie  bieŜącej  działalności  produkcyjnej.  Na  efektywność
inwestycji  melioracyjnych  wpływa  np.  nawoŜenie  mineralne  i  dodatkowe  nakłady  związane
z utrzymaniem odpowiedniego stanu eksploatacyjnego tych urządzeń. Efektywność nakładów
na  stado  podstawowe  zaleŜy  od  Ŝywienia  zwierząt.  Wzajemne  wspomaganie  występuje
równieŜ  w  obrębie  środków  obrotowych.  Pasze  wysokobiałkowe  podnoszą  efektywność
spasania  pozostałych  pasz,  nawoŜenie  obornikiem  zwiększa  efekt  nawoŜenia  mineralnego.
Struktura stosowanego w rolnictwie kapitału ma podobnie jak jego poziom istotne znaczenie
w  procesie  produkcji.  Czynnikiem  takim  moŜe  być  ziemia,  praca  Ŝywa  lub  kapitał.  Poziom
zuŜycia  kapitału  wyznacza  zazwyczaj  pułap  moŜliwości  produkcyjnych  w  większości
gospodarstw.  Rolnicy  stosują  mniej  kapitału  w  porównaniu  z  innymi  czynnikami  produkcji.
ZuŜywają  na  jednostkę  produkcji  nieproporcjonalnie  duŜo  więcej  pozostałych  czynników
produkcji.  Czynnikiem  pozostającym  w  „minimum”  moŜe  być  jakość  czynników  produkcji,
w  tym  równieŜ  czynnika  kapitału.  Niski  poziom  techniczny  i  wadliwe  materiały  uŜyte  do
produkcji maszyn i narzędzi rolniczych powodują przerwy w pracy i większe zuŜycie paliwa
oraz  części  zamiennych,  zaś  niska  jakość  stosowanych  środków  chemicznych  w  rolnictwie
obniŜa skuteczność ich działania oraz powoduje skaŜenie gleby.

Określenie i ograniczenie czynnika limitującego produkcję prowadzi do polepszenia

procesów reprodukcji w rolnictwie. W naszym rolnictwie indywidualnym czynnikami
limitującymi są niektóre rodzaje czynnika kapitałowego oraz poziom wiedzy rolniczej.

Kapitał w procesie substytucji czynników produkcji

Kapitał odgrywa podwójną rolę w procesie substytucji czynników produkcji

w rolnictwie.  MoŜe  zastępować  pracę  Ŝywą,  wraz  z  pracą  Ŝywą  moŜe  substytuować  ziemię
w procesie  intensyfikacji  rolnictwa.  Zastępowanie  pracy  kapitałem  wyraŜa  się  wzrostem
technicznego  uzbrojenia  pracy.  Określa  się  to  mianem  procesu  mechanizacji.  Natomiast
zastępowanie ziemi kapitałem lub pracą Ŝywą wpływa na wzrost intensywności uŜytkowania
ziemi. Proces ten określa się mianem intensyfikacji rolnictwa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Substytucja prowadzi do zmiany technik wytwarzania np. mechanizacja oznacza

przechodzenie z technik ekstensywnych pod względem wykorzystania czynnika pracy na
techniki

intensywne,

pracochłonnych

pracooszczędne,

często

takŜe

z kapitałooszczędnych  na  kapitałochłonne.  Poza  wymienionymi  głównymi  rodzajami
substytucji  w  relacjach  kapitał  –  inne  czynniki  produkcji,  istotną  rolę  w  rolnictwie  odgrywa
substytucja  samych  nakładów  kapitałowych,  np.  zastępowania  obornika  nawozami
mineralnymi,  jednych  pasz  innymi  paszami,  ziarna  siewnego  własnego  ziarnem
kwalifikowanym.  W  praktyce  występuje  zjawisko  malejącej  stopy  substytucji.  Stanowi  ona
stosunek  oszczędności  (ubytku)  nakładów  czynnika  zastępowanego  do  przyrostu  nakładów
czynnika  zastępującego.  Zjawisko  to  stwarza  barierę  ekonomiczną  dla  przedłuŜenia  procesu
zamieniania  czynników  produkcji.  Dochodzą  do  tego  trudności  o  charakterze  ogólnym,
a mianowicie  róŜnego  rodzaju  ograniczenia  mające  swe  źródło  w  polityce  społecznej
i ekonomicznej. Niedostateczna podaŜ kapitału lub ich wysoka cena mogą hamować przebieg
procesów  mechanizacji  lub  intensyfikacji  produkcji  rolnej.  MoŜliwe  są  równieŜ  zjawiska
rosnącej lub stałej stopy substytucji.

Czynnik

zastępowany

Czynnik zastępujący

Rys. 3. Malejąca stopa substytucji [6, s. 33]

Krzywa na rysunku pokazuje róŜne kombinacje nakładów. Przesunięcie krzywej od

strony lewej do prawej oznacza zmianę techniki produkcji.

Opłacalność substytucji kapitału

Malejąca stopa substytucji nie oznacza malejącej efektywności technik wytwarzania. Aby

substytucja  była  opłacalna,  konieczne  jest  uwzględnienie  cen  uczestniczących  w  procesie
wytwórczym  czynników  produkcji,  tj.  wyraŜenie  zarówno  oszczędności  nakładów,  jak
i przyrostów nakładów w jednostkach pienięŜnych. Granicę efektywnej substytucji wyznacza
punkt,  w  którym  wartość  przyrostu  oszczędności  czynnika  zastępowanego  zrówna  się
z kosztem przyrostu czynnika zastępującego:

x DX

= C

x DX

–

cena czynnika zastępowanego,

–

cena czynnika zastępującego,

–

wielkość oszczędności (ubytków) czynnika zastępowanego (mierzona

w jednostkach naturalnych),

– wielkość dodatkowych nakładów czynnika zastępującego (mierzona w jednostkach

naturalnych).

Granicę opłacalności substytucji obliczamy:

x DX

1 =

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

MoŜna równieŜ wyliczyć kaŜdy element równania przy załoŜeniu, Ŝe inne jego elementy

są nam znane, np.: przy jakich minimalnych cenach czynnika zastępowanego, substytucja jest
opłacalna:

x DX

albo przy jakich cenach minimalnych czynnika zastępującego substytucja jest opłacalna.

x DX

Efektywność inwestycji

Efektem inwestycyjnym jest uzyskanie korzyści ekonomicznej lub społecznej. JeŜeli

nakład inwestycji i uzyskany dzięki niemu efekt wyraŜony jest wartościowo, to moŜna
obliczyć wskaźnik efektywności inwestycji.

∆

i =

∆

P – przyrost wartości produkcji,

I – nakłady inwestycyjne.

Wskaźnik ten określa, ile jednostek (jaka wartość) przyrostu produktu przypada na

jednostkę poniesionych nakładów inwestycyjnych.
Efektywność inwestycji moŜna równieŜ ocenić stosując następujące metody:

−

okres zwrotu nakładów inwestycyjnych,

−

stopa zysku (tzw. prosta stopa zwrotu),

−

dyskontowe: aktualnej wartości netto, wewnętrznej stopy zwrotu.

Okres  zwrotu  nakładów  inwestycyjnych  określa  czas,  jaki  upływa  od  poniesienia  nakładów
inwestycyjnych do chwili ich odzyskania w postaci dochodu z inwestycji.
Efektywność  procesów  produkcyjnych  wiąŜe  się  ze  sposobem  wykorzystania  czynników
produkcji  oraz  wzajemnymi  proporcjami  między  nimi.  Biorąc  pod  uwagę  te  relacje,
rozróŜniamy następujące techniki wytwarzania:

−

pracochłonne lub pracooszczędne,

−

kapitałochłonne i kapitałooszczędne,

−

ziemiochłonne lub ziemiooszczędne.
Współczynniki dotyczące relacji między poszczególnymi czynnikami produkcji moŜna

podzielić na:
1. współczynniki wyposaŜenia ziemi w siłę roboczą i środki trwałe:

−

liczba zatrudnionych na 100 ha UR (L/Z),

−

wartość trwałych środków produkcji na 1 ha UR (M/Z),

2. współczynniki technicznego uzbrojenia siły roboczej w ziemię:

−

powierzchnia UR na 1 zatrudnionego (Z/L),

−

wartość środków trwałych na 1 zatrudnionego (M/L).

3. wskaźniki dotyczące relacji między poszczególnymi rodzajami nakładów dzieli się na:

−

nakłady pracy Ŝywej na 1 ha UR (L/Z),

−

nakłady rzeczowe na 1 ha UR (C/Z).

4. wskaźniki określające efektywność technik wytwarzania:

−

wskaźnik wydajności pracy (P/Z),

−

wskaźnik wydajności ziemi (P/Z),

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

wskaźnik wydajności środków trwałych (P/M),

−

wskaźnik opłacalności produkcji (P/K),

−

wskaźnik pracochłonności produkcji (L/P),

−

wskaźnik ziemiochłonności (Z/P),

−

wskaźnik kapitałochłonności produkcji (C/K).

P – produkcja czysta lub końcowa,
L – nakłady pracy Ŝywej (dni, osób lub wartościowo),
Z – areał uŜytków rolnych,
M – wartość majątku produkcyjnego,
C – wartość nakładów materiałowych, usług i amortyzacji,
K – pełne koszty produkcji (pracy, kapitału i ziemi).

4.2.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jakie podstawowe czynniki produkcji występują w rolnictwie?
2.   Na czym polega zjawisko komplementarności czynników produkcji?
3.  Na czym polega zjawisko substytucji czynników produkcji?
4.  W jaki sposób obliczysz stopę substytucji?
5.  W jaki sposób wyznaczysz granicę efektywnej substytucji?
6.  W jaki sposób określisz opłacalność substytucji?
7.  Co jest efektem inwestycji?

4.2.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz stopę substytucji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obliczyć ubytek spasania ziemniaków – ∆Z,
2)  obliczyć przyrost spasania pasz treściwych – ∆T,
3)  obliczyć stopę substytucji – ∆Z / ∆T,
4)  obliczenia wpisać do tabeli,

Spasanie

Ziemniaków

Pasz treściwych

∆

Stopa substytucji

∆

Z / ∆T

526
488
348
401
372
209
205

343
357
362
355
382
383
371

5) zapisać wnioski z ćwiczenia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

załoŜenia do zadania,

−

wzór tabeli,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Oblicz wskaźniki efektywności inwestycji.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obliczyć czas zwrotu nakładów inwestycyjnych,
2)  obliczyć stopę zysku,
3)  ocenić czy inwestycja jest uzasadniona.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

załoŜenia zadania:

−

nakłady inwestycyjne – 50 000 zł,

−

planowane dochody z inwestycji w wysokości:

−

pierwszy rok – 10 000 zł,

−

drugi rok – 15 000 zł,

−

trzeci rok – 20 000 zł,

−

czwarty rok – 20 000 zł,

−

wzory efektywności ekonomicznej,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Oblicz wskaźniki określające efektywność technik wytwarzania.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  porównać techniki wytwarzania w gospodarstwie A i B,
2)  obliczyć wskaźniki wydajności pracy i pracochłonności,
3)  obliczyć wskaźniki wydajności środków trwałych,
4)  obliczyć wskaźniki wydajności ziemi i ziemiochłonności,
5)  zapisać wnioski z przeprowadzonych obliczeń.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wzory wskaźników,

−

załoŜenia do ćwiczenia:

gospodarstwo A

gospodarstwo B

produkcja końcowa brutto w zł

70 000

140 000

powierzchnia UR w ha

wartość środków trwałych produkcji w tys. zł

100

150

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.2.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

1) scharakteryzować

podstawowe

czynniki

produkcji

w rolnictwie?

2)  wyjaśnić zjawisko komplementarności czynników produkcji?
3)  wyjaśnić zjawisko substytucji czynników produkcji?
4)  obliczyć stopę substytucji?
5)  wyznaczyć granicę efektywnej substytucji?
6)  określić opłacalność substytucji?
7)  uzasadnić potrzebę inwestowania?
8)  określić efekty inwestycji?
9)  scharakteryzować techniki wytwarzania?

Tak



Nie



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3. Struktura organizacyjna gospodarstwa rolnego

4.3.1. Materiał nauczania

Struktura organizacyjna to układ stanowisk pracy, komórek organizacyjnych, pionów

organizacyjnych i ewentualnie większych elementów wraz z ustalonymi między nimi róŜnego
typu powiązaniami.

Struktura organizacyjna określa:

−

stopień rozkładu zadań, obowiązków i uprawnień poszczególnych pracowników,

−

zasady rozmieszczania osób posiadających umiejętności specjalistyczne, tak by mogły
być najlepiej wykorzystane,

−

kanały niezbędnej łączności z dołu do góry, z góry na dół i w kierunkach poziomych,

−

zadania i przedmiot kooperacji pomiędzy poszczególnymi stanowiskami pracy
i komórkami organizacyjnymi,

−

sposób przystosowania się poszczególnych składników organizacyjnych przedsiębiorstwa
do zmian zachodzących w otoczeniu.
Wzajemne powiązania stanowisk pracy i komórek organizacyjnych mają róŜny charakter.
Najczęściej spotykanymi rodzajami więzi organizacyjnych są:

−

więź słuŜbowa, której istotą są zaleŜności zachodzące między podwładnym,
a przełoŜonym,

−

więź funkcjonalna łączy pracowników, którzy z racji zróŜnicowanej wiedzy
i umiejętności są zobowiązani pomagać lub doradzać innym bez prawa do podejmowania
decyzji,

−

więź techniczna wynika z tego, Ŝe działania pracowników wzajemnie zazębiają się,

−

więź informacyjna, polegająca na przekazywaniu sobie informacji niezbędnych do
realizacji zadań i podejmowania decyzji.
Struktura organizacyjna określa podział pracy i pokazuje powiązania między róŜnymi

funkcjami. Opisuje równieŜ strukturę hierarchii i władzy w przedsiębiorstwie oraz
przedstawia układ odpowiedzialności. Zapewnia trwałość i ciągłość, umoŜliwiającą
przedsiębiorstwu przetrwanie, mimo przychodzenia i odchodzenia poszczególnych osób, oraz
skoordynowanie jej stosunków z otoczeniem.

KaŜda struktura organizacyjna powinna spełniać trzy podstawowe wymogi:

−

być wystarczająco trwała, aby zapewnić nieprzerwane funkcjonowanie przedsiębiorstwa,

−

umoŜliwiać przeprowadzanie zmian i przystosowanie do zmieniających się warunków,

−

zapewnić realizację celów, które stawia sobie grupa ludzi tworzących przedsiębiorstwo.
Struktura funkcjonowania przedsiębiorstwa to ustalenie długofalowych celów i sposobów

ich realizacji.

Struktura organizacyjna jest wynikiem oddziaływania wielu czynników:

−

strategii działania i rozwoju przedsiębiorstwa,

−

charakteru otoczenia przedsiębiorstwa,

−

stosowanych technologii,

−

zasobów ludzkich,

−

wielkości przedsiębiorstwa i jego terytorialnego rozmieszczenia.
Cele przedsiębiorstwa określają typ komórek organizacyjnych, wymaganą liczbę

i intensywność więzi organizacyjnych oraz wymogi dotyczące koordynacji i integracji celów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Typy struktur organizacyjnych

Do podstawowych cech struktury organizacyjnej zaliczamy:

−

rozpiętość kierowania,

−

spiętrzenie kierownictwa,

−

podział uprawnień do podejmowania decyzji,

−

podział pracy,

−

system informacyjny.
Rozpiętość kierowania jest to liczba podwładnych, którzy są podporządkowani

bezpośrednio  jednemu  przełoŜonemu.  Nie  moŜe  ona  być  zbyt  duŜa,  bo  wówczas  kierownik
nie  jest  w  stanie  wykonywać  skutecznych  funkcji  w  stosunku  do  wszystkich  podwładnych  –
ma  trudności  z  wygospodarowaniem  dostatecznej  ilości  czasu  na  pracę  własną,  z  efektywną
kontrolą pracowników.
Spiętrzenie kierownictwa to liczba szczebli hierarchicznych w strukturze organizacyjnej.
Zasięg  kierowania  oznacza  liczbę  osób  bezpośrednio  i  pośrednio  podległych  jednemu
kierownikowi.
Podział  uprawnień  do  podejmowania  decyzji  obejmuje  stosunki  słuŜbowe  nadrzędności
i  podporządkowania  między  poszczególnymi  komórkami  organizacyjnymi.  Określa  relacje
między  kierownikami  i  pracownikami  wykonawczymi  oraz  kierownikami  wyŜszych
i niŜszych szczebli.
Podział pracy dotyczy współdziałania, których wyrazem są więzi między komórkami.
System  informacyjny  obejmuje  ogół  metod  i  środków  zbierania,  przetwarzania,
przechowywania i udostępniania informacji przy wykorzystaniu środków technicznych.
WyróŜniamy struktury płaskie i smukłe.

Struktury płaskie charakteryzują się małym spiętrzeniem kierowania, czyli małą liczbą

szczebli hierarchicznych i duŜą rozpiętością kierowania na poszczególnych szczeblach.

Struktury smukłe cechują się duŜą liczbą szczebli hierarchicznych i małą rozpiętością

kierowania. Komórki organizacyjne są niewielkich rozmiarów.

Zaletami struktur smukłych są:

−

stworzenie moŜliwości bieŜącej i wnikliwej kontroli podwładnych przez ich kierownika,

−

bezpośrednie oddziaływanie kierownika na pracowników przez wydawanie poleceń,
instruowanie, konsultowanie,

−

stworzenie drogi awansu pionowego.
Do wad struktur smukłych zalicza się:

−

długi przepływ informacji,

−

moŜliwość pojawienia się błędów w procesach decyzyjnych, wynikających ze
zniekształcenia i opóźnienia informacji,

−

biurokratyzację i wzrost kosztów zarządzania.
W praktyce, właściwy typ struktury zakłada ograniczenie liczby szczebli zarządzania do

minimum. Zasada jedności rozkazodawstwa stwierdza, Ŝe kaŜda osoba w przedsiębiorstwie
powinna podlegać bezpośrednio jednemu tylko przełoŜonemu.

Ze względu na podział uprawnień do podejmowania decyzji rozróŜniamy struktury

liniowe, funkcjonalne i liniowo – sztabowe.
Struktura liniowa jest historycznie najstarszą formą struktury organizacyjnej. Podstawą tej
struktury jest zasada jedności rozkazodawstwa. KaŜdy z wykonawców podporządkowany jest
poleceniom jednego i tylko jednego kierownika, kierownik ten zaś poleceniom tylko jednego
bezpośredniego przełoŜonego.

Zaletami struktur liniowych są:

−

prostota i zrozumiałość zaleŜności organizacyjnych,

−

moŜliwość jasnego wyznaczenia kompetencji i odpowiedzialności,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

łatwość utrzymania dyscypliny,

−

moŜliwość udzielania jasnych wskazówek, instrukcji i poleceń.
Do wad struktur liniowych zalicza się:

−

małą elastyczność (przedsiębiorstwo o takiej strukturze powoli reaguje na zmienne
warunki otoczenia),

−

konieczność orientowania się kierownika we wszystkich zakresach działalności
przedsiębiorstwa,

−

zwiększenie prawdopodobieństwa podejmowania decyzji nietrafnych,

−

skłonność do biurokratyzacji.
W praktyce struktury liniowe występują w małych przedsiębiorstwach oraz

w przedsiębiorstwach z mało zróŜnicowanym programem produkcji.
Struktura funkcjonalna oparta jest na zasadzie podporządkowania kaŜdego z wykonawców
poleceniom  wielu  bezpośrednich  przełoŜonych.  KaŜdy  kierownik  wyspecjalizowany  jest
w określonych  czynnościach  i  tylko  w  tym  zakresie  wydaje  polecenia  wykonawcom,  którzy
są  zarazem  podwładnymi  pozostałych  kierowników  na  danym  szczeblu.  Zgodnie  z  zasadą
specjalizacji  pracy  kierowniczej  podwładny  moŜe  mieć  kilku  przełoŜonych,  z  których  kaŜdy
jest odpowiedzialny za jeden, wąsko ograniczony obszar działania przedsiębiorstwa.

Efektywne zarządzanie w ramach tej struktury wymaga ścisłej współpracy

wyspecjalizowanych kierowników, wzajemnego zaufania i zrozumienia, umiejętności
rozwiązywania nieuniknionych konfliktów.

Zalety struktury funkcjonalnej to przede wszystkim:

−

fachowość podejmowanych decyzji,

−

skrócenie dróg przesyłania informacji,

−

zwiększenie umiejętności przystosowawczych do zmian otoczenia.
Do wad struktury funkcjonalnej moŜna zaliczyć:

−

nakładanie się i krzyŜowanie uprawnień decyzyjnych, co przejawia się w sprzeczności
poleceń,

−

częste sytuacje konfliktowe i preferowanie przez wyspecjalizowanych kierowników
własnego zakresu działania,

−

trudności w koordynacji i kontroli,

−

poczucie niepewności i niestabilności u przełoŜonych i podwładnych,

−

manipulowanie pleceniami przez podwładnych,

−

struktura ta stosowana jest przez mniejsze przedsiębiorstwa o ograniczonym
asortymencie wyrobów.

Struktura liniowo-sztabowa łączy elementy struktury liniowej i funkcjonalnej. Opiera się na
idei  połączenia  zalet  struktury  liniowej  i  funkcjonalnej  z  jednoczesnym  wyeliminowaniem
wad  tych  struktur.  Pomocnicze  czynności  kierownicze  grupowane  są  w  specjalnych
komórkach,  noszących  nazwę  sztabów,  których  zadaniem  jest  pomaganie  kierownikom  przy
wykonywaniu

podstawowych

czynności.

Komórki

sztabowe

grupują

wysoko

wykwalifikowanych  fachowców.  Typowe  zadania  sztabu  to  przygotowanie  wariantów
decyzyjnych,  zdobywanie,  porządkowanie i ocena informacji, koordynowanie działań innych
komórek  czy  nadzór  nad  realizacją  przekazanej  do  wykonania  decyzji.  Komórki  sztabowe
mogą  występować  na  wszystkich  szczeblach  hierarchicznych,  lecz  zazwyczaj  grupowane  są
przy stanowisku kierownika naczelnego.

Zalety struktury liniowo-sztabowej to przede wszystkim:

−

jasne określenie związków uprawnień i odpowiedzialności dla kaŜdego stanowiska
organizacyjnego,

−

fachowe przygotowanie procesu decyzyjnego dzięki wykorzystaniu wiedzy specjalistów,

−

odciąŜenie komórek liniowych,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

prostota i przejrzystość konstrukcji,

−

względna łatwość w koordynowaniu działań poszczególnych stanowisk i komórek
organizacyjnych.
Do najwaŜniejszych wad naleŜy:

−

niebezpieczeństwo pojawienia się konfliktów pomiędzy linią i sztabem,

−

niebezpieczeństwo funkcjonowania sztabu w roli „szarej eminencji”,

−

niebezpieczeństwo przerzucania lub niedoceniania przez komórki liniowe rad i opinii
formułowanych przez komórki sztabowe.

Projektowanie  struktury  organizacyjnej  polega  na  ustaleniu  liczby  i  rodzaju  komórek
organizacyjnych,  dokonaniu  podziału  zadań  między  nimi,  określeniu  szczebli  zarządzania
i rozmieszczeniu  uprawnień  do  podejmowania  decyzji.  Między  wyodrębnionymi  komórkami
organizacyjnymi  określić  naleŜy  więzi  organizacyjne  wynikające z podziału pracy i podziału
uprawnień do decydowania, a więc więzi techniczne i słuŜbowe.

Do prawidłowego zaprojektowania struktury organizacyjnej niezbędne jest dokonanie

klasyfikacji celów przedsiębiorstwa. Powinien on być sformułowany w sposób elastyczny, ale
wyraźnie  wskazujący  na  rzeczywisty  charakter  dąŜeń  kierownictwa.  Celem  ogólnym  moŜe
być maksymalizacja zysku poprzez produkcję konkretnych dóbr lub świadczenie określonych
usług.  Po  sformułowaniu  celu  ogólnego  naleŜy  go  podzielić  na  cele  cząstkowe.  Podział  ten
powinien uwzględniać zasadę adekwatności i rozłączności.

Zgodnie z zasadą adekwatności zakres celów cząstkowych powinien zapewnić pełną

realizację celu ogólnego.

Zasada rozłączności stwierdza, Ŝe wyodrębnione cele powinny być wyraźnie

rozgraniczone. Dalszy podział w ramach kaŜdego celu szczegółowego wyodrębnia zadania
cząstkowe, a te wyodrębniają czynności.

Zgodnie z zasadą specjalizacji poszczególnym pracownikom naleŜy przydzielić moŜliwie

jednorodne zadania, poniewaŜ prowadzi to do wzrostu ekonomiczności działania.

KaŜdemu stanowisku naleŜy przyporządkować:

−

zadania, dla których dane stanowisko jest tworzone, oraz wynikające z tych zadań
obowiązki pracownika,

−

uprawnienia oraz potrzebne wyposaŜenie,

−

zakres odpowiedzialności.
W wyniku prac projektowych powstają podstawowe dokumenty organizacyjne:

−

schemat struktury organizacyjnej,

−

regulamin organizacyjny.

Regulamin organizacyjny zawiera podział zadań, uprawnień i odpowiedzialności w przekroju
całego przedsiębiorstwa.
Następnym etapem jest opracowanie systemu informacyjnego. System ten powinien
obejmować:

−

opracowanie zasad gromadzenia, rejestrowania i przechowywania informacji,

−

opracowanie kanałów informacyjnych i wyznaczenie nośników informacji oraz terminów
ich przekazywania,

−

opracowanie instrukcji obiegu dokumentów.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.3.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Co określa struktura organizacyjna w przedsiębiorstwie?
2.  Jakie podstawowe rodzaje więzi organizacyjnych występują w przedsiębiorstwie?
3.  Jakie są podstawowe cechy struktury organizacyjnej?
4.  Jakie podstawowe czynniki naleŜy uwzględnić przy ustalaniu rozpiętości kierowania?
5.  Jakie  typy  struktur  organizacyjnych  moŜna  wyróŜnić  ze  względu  na  rozpiętość

i spiętrzenie kierowania?

6.  Jaka jest róŜnica pomiędzy strukturą liniową, funkcjonalną i liniowo-sztabową?
7.  Jakie są wady i zalety struktury liniowej, funkcjonalnej i liniowo-sztabowej?
8.  Jakie wyróŜniamy fazy projektowania struktury organizacyjnej?

4.3.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Opracuj strukturę organizacyjną dla gospodarstwa hodującego i uŜytkującego konie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  scharakteryzować działalność gospodarstwa,
2)  dokonać klasyfikacji celów przedsiębiorstwa,
3)  określić cel ogólny,
4)  podzielić cel ogólny na cele cząstkowe,
5)  określić zadania główne i cząstkowe w obrębie kaŜdego celu,
6)  określić liczbę i rodzaj komórek organizacyjnych,
7)  określić liczbę szczebli zarządzania,
8)  przydzielić komórkom organizacyjnym lub poszczególnym pracownikom zadania,
9)  przyporządkować  kaŜdemu  stanowiskowi  pracy  zadania,  wyposaŜenie,  zakres

odpowiedzialności,

10) określić rodzaj struktury,
11) napisać notatkę z przeprowadzonego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis gospodarstwa,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Narysuj schemat struktury organizacyjnej gospodarstwa hodującego i uŜytkującego konie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  narysować na podstawie ćwiczenia 1 schemat struktury organizacyjnej gospodarstwa,
2)  określić zalety i wady tej struktury,
3)  zaprezentować wyniki ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis gospodarstwa,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ćwiczenie 3

Oceń strukturę organizacyjną gospodarstwa hodującego i uŜytkującego konie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  ocenić strukturę pod kątem stopnia autonomizacji celów i zadań,
2)  ocenić strukturę pod kątem występowania sporów kompetencyjnych,
3)  ocenić strukturę pod kątem rozpiętości kierowania,
4)  ocenić strukturę pod kątem rozmieszczenia uprawnień decyzyjnych,
5)  napisać notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

opis gospodarstwa,

−

schemat struktury organizacyjnej gospodarstwa,

−

literatura z rozdziału 7 poradnika.

4.3.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

1) uzasadnić

waŜność

struktury

organizacyjnej

w organizowaniu produkcji w rolnictwie?

2) scharakteryzować

podstawowe

rodzaje

więzi

organizacyjnych?

3)  określić podstawowe cechy struktury organizacyjnej?
4)  scharakteryzować typy struktur organizacyjnych?
5)  scharakteryzować strukturę liniową, funkcjonalną i mieszaną

oraz wskazać ich wady i zalety?

6)  opracować strukturę organizacyjną?
7)  narysować schemat struktury organizacyjnej?
8)  ocenić strukturę organizacyjną?

Tak



Nie



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4. Polityka

strukturalna,

dochodowa

i ubezpieczeniowa

w rolnictwie

4.4.1. Materiał nauczania

Polityka strukturalna w odniesieniu do wsi i rolnictwa jest skierowana na zmiany

struktury rolnictwa (struktury agrarnej, proporcji i cech stosowania czynników produkcji,
systemu gospodarowania) oraz jego otoczenia (handlu i przemysłu rolno-spoŜywczego),
a takŜe regionu.

Struktura agrarna określana jest jako:

−

procentowy udział ziemi znajdującej się w uŜytkowaniu poszczególnych grup własności,

−

procentowy udział poszczególnych grup obszarowych w całej liczbie gospodarstw lub
w ogólnej ich powierzchni,

−

procentowy udział gospodarstw pogrupowanych według określonej cechy produkcyjnej.

Cele polityki strukturalnej:

−

uzyskanie racjonalnego poziomu i struktury produkcji Ŝywności, zgodnie z wymogami
tzw. bezpieczeństwa Ŝywnościowego,

−

osiągnięcie odpowiedniej stopy efektywności produkcji,

−

osiągnięcie moŜliwie korzystnego parytetu dochodowego w rolnictwie,

−

zachowanie i utrzymanie wysokiej jakości środowiska naturalnego,

−

rozwój społeczności wiejskich poprzez wzbogacenie wiejskiego rynku pracy
i infrastruktury wiejskiej oraz zachowanie tradycji kulturowych.

NajwaŜniejszym  celem  polityki  strukturalnej  Unii  Europejskiej  jest  zmniejszenie  róŜnic
w poziomie  rozwoju  między  róŜnymi  regionami.  Ma  ona  zapewnić  harmonijny  ich  rozwój,
sprzyjać  tworzeniu  miejsc  pracy  na  wsi  poza  rolnictwem,  a  więc  dawać  moŜliwości
dodatkowego źródła utrzymania dla rodziny wiejskiej.
Polityka strukturalna Unii Europejskiej opiera się na czterech zasadach:

−

koncentracji – gdy środki finansowe są przeznaczone dla regionów o najtrudniejszej
sytuacji ekonomicznej,

−

partnerstwa – polegająca na współpracy pomiędzy Komisją Europejską, a władzami
krajowymi, regionalnymi i lokalnymi,

−

programowania – gdy pomoc przeznaczona jest na taki program, który ma na celu trwałe
rozwiązanie problemu danej gałęzi gospodarki lub regionu,

−

dodatkowości – gdy pomoc udzielana przez Unię Europejską jest tylko uzupełnieniem
wkładu danego kraju w jego rozwój.
Najbardziej dostrzegalne zmiany w rolnictwie polskim w okresie ostatniego półwiecza

nastąpiły w zasobach siły roboczej. Uprzemysłowienie i postępująca urbanizacja wpłynęły na
emigrację  znacznej  liczby  osób  ze  wsi  do  miast.  W  pierwszym  rzędzie  dotyczy  to  grup
najbardziej  mobilnych,  a  więc  młodzieŜy  i  osób  lepiej  wykształconych.  Porównania
międzynarodowe  wskazują,  Ŝe  struktura  wieku  zatrudnionych  w  rolnictwie  jest  między
innymi funkcją zaawansowania procesów koncentracji ziemi.

W latach dziewięćdziesiątych wśród przemian strukturalnych najwaŜniejsze zmiany

miały  miejsce  w  przemianach  własnościowych.  Zmiany  w  strukturze  własnościowej
dokonywały  się  za  pośrednictwem  Agencji  Własności  Rolnej  Skarbu  Państwa.  Proces
przejmowania państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej do Zasobu Agencji Własności
Skarbu  Państwa  praktycznie  został  zakończony  w  1995  roku.  Ostatecznie  Agencja  przejęła

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

mienie 1 666 państwowych przedsiębiorstw gospodarstw rolnych w skład, którego wchodziły
grunty o powierzchni 3 750 tys. ha. Jednocześnie z przejmowaniem ziemi trwał proces
restrukturyzacji i zagospodarowywania.

Rozwój ekonomiczny prowadzi do zmian takŜe w strukturze wyposaŜenia technicznego

gospodarstw rolnych. Wzrost udziału maszyn i narzędzi w strukturze kapitału oznacza wyŜszą
produktywność  pracy  Ŝywej  oraz  większe  dostosowanie  do  potrzeb  i  wymogów
nowoczesnego  procesu  produkcyjnego.  Zmiany  strukturalne  w  zasobach  kapitału  są
dodatkowo  intensyfikowane  strukturą  nakładów  inwestycyjnych.  Główne  tendencje  tych
zmian to:

−

spadek udziału wydatków na budynki i budowle,

−

wzrost udziału wydatków na mechanizację, w tym zwłaszcza na maszyny i narzędzia
rolnicze.

Obecnie polityka strukturalna ma trzy cele priorytetowe:

−

wspierać regiony opóźnione w rozwoju (PKB na 1 mieszkańca mniejszy niŜ 75%
przeciętnego PKB w UE) oraz regiony słabo zaludnione (poniŜej ośmiu mieszkańców na
jeden km²),

−

słuŜyć  regionom  stojącym  przed  potrzebą  restrukturyzacji  gospodarczej  i  społecznej.
Dotyczy  to  obszarów  przechodzących  przemiany  w  przemyśle  oraz  biednych  obszarów
wiejskich  i  obszarów  zurbanizowanych,  na  których  występuje  upadek  działalności
gospodarczej,

−

przeciwdziałać bezrobociu.

Polityka dochodowa

Dochód stanowi róŜnicę między wartością produkcji, a kosztami jej pozyskania. Ocena

sytuacji  dochodowej  ludności  naleŜącej  do  róŜnych  grup  społeczno-zawodowych  jest
utrudniona,  gdyŜ  dochody  od  dawna  stanowią  jedną  z  poufnych  stron  Ŝycia  kaŜdego
człowieka.  W  gospodarstwach  domowych  rolników,  występuje  swoiste  powiązanie
gospodarstwa rolnego jako warsztatu pracy z gospodarstwem domowym.

W okresie transformacji w Polsce nastąpił głęboki spadek dochodów ludności związanej

z rolnictwem. W latach 1995-2002 spadek realnego dochodu do dyspozycji brutto rolniczych
w gospodarstwach domowych wyniósł ponad 50%. Dochody ludności rolniczej kształtowane
są przez wiele róŜnych czynników, które moŜna podzielić na dwie grupy. Grupa pierwsza
obejmuje czynniki wewnętrzne związane z gospodarstwem rolnym, a druga grupa to czynniki
zewnętrzne, niezaleŜne od rolnika.

CZYNNIKI KSZTAŁTUJĄCE DOCHODY ROLNIKÓW

WEWNĘTRZNE

ZEWNĘTRZNE

−

wielkość zasobów produkcyjnych gospodarstwa,

−

relacje pomiędzy czynnikami produkcji,

−

efektywność wykorzystania zasobów,

−

cechy kierownika gospodarstwa i jego rodziny

−

relacje cen na produkty rolne i środki do
produkcji,

−

wielkość transferów z rolnictwa i do rolnictwa,

−

zakres działania systemu świadczeń społecznych,

−

warunki do rozwoju działalności pozarolniczej,

−

dostępność miejsc pracy poza rolnictwem,

−

oddziaływanie

instrumentów

WPR

Unii

Europejskiej

Rys. 4. Podział czynników kształtujących dochody rolników. [6, s. 161]

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Spośród czynników wewnętrznych stosunkowo najistotniejszy wpływ na dochody

rolnicze  ma  obszar  gospodarstwa.  Jest  to  czynnik  przesądzający  o  potencjale  produkcyjno-
ekonomicznym  gospodarstwa  rolnego.  Wraz  ze  wzrostem  obszaru  gospodarstwa  wzrasta
dochód rolniczy i dochód osobisty oraz spoŜycie na jedną osobę fizyczną w rodzinie rolnika.
Z  wielkością  obszaru  gospodarstwa  ściśle  związana  jest  wartość  środków trwałych. Czynnik
ten substytuuje oraz wspomaga pozostałe czynniki wytwórcze.

Związek wielkości obszaru gospodarstwa i sposobu gospodarowania z poziomem

dochodów rolniczych jest coraz częściej korygowany przez wzrost znaczenia czynnika
ludzkiego.

W gospodarce rynkowej przystosowywanie się rolników do nowych, trudnych i mało

znanych  warunków  wymaga,  aby  rolnicy  wykazywali  się  przedsiębiorczością,  elastycznością
działania oraz umiejętnością podejmowania szybkich i trafnych decyzji. Cechy te, powiązane
z  ilością  (skład  osobowy  rodziny  rolniczej)  i  jakością  (wiek,  płeć,  wykształcenie)  zasobów
ludzkich  w  istotny  sposób,  róŜnicują  efektywność  gospodarowania,  wpływając w ten sposób
na dochody rolnicze.

Grupa czynników zewnętrznych kształtujących dochody rolnicze jest związana z:

−

polityką rolną,

−

polityką makroekonomiczną,

−

ogólnym rozwojem kraju.
Główną przyczyną pogarszania się sytuacji dochodowej polskiego rolnictwa w okresie

transformacji były niekorzystne relacje cen. W strukturze przedmiotowej cen rolnych
wyróŜnia się:

−

ceny środków do produkcji rolnej,

−

ceny usług produkcyjnych dla rolnictwa,

−

ceny produktów rolnych.
Stosunek zmian cen produktów sprzedawanych przez rolników do zmian cen środków

produkcji  nabywanych  przez  rolników  określany  jest  wskaźnikiem  noŜyc  cen.  Informuje  on,
w  jakim  kierunku  i  w  jakim  tempie  zmieniają  się  relacje  korzyści  (dochodów)  z  wymiany
między  rolnictwem  a  gałęziami  zaopatrującymi  rolnictwo  w  środki  produkcji  i  usługi. JeŜeli
ceny  produktów  rolnych  sprzedawanych  przez  rolników  rosną  szybciej  niŜ  ceny  towarów
i usług  zakupywanych,  to  wskaźnik  noŜyc  cen  jest  większy  niŜ  100.  W  tej  sytuacji  rolnicy
zyskują na wymianie handlowej z otoczeniem rolnictwa.
Istotnym  czynnikiem  wpływającym  na  dochody  rolnicze  są  transfery  –  do  i  z  rolnictwa.
W skład ich wchodzą obciąŜenia finansowe, dotacje, kredyty preferencyjne.
BudŜetowy system zasilania zewnętrznego rolnictwa odbywa się dwoma drogami:

−

wydatki przeznaczone na KRUS,

−

rodki przeznaczone na tzw. cele rozwojowe (modernizacja i restrukturyzacja rolnictwa,

doradztwo, tworzenie nowych miejsc pracy na obszarach wiejskich).

Polityka ubezpieczeń. Podstawowe pojęcia dotyczące ubezpieczeń
Ubezpieczenie  z  punktu  widzenia  ekonomicznego  jest  narzędziem  gospodarczym
zapewniającym  zainteresowanym  jednostkom  wyrównanie  –  za  umówioną  opłatą  –
przyszłych  potrzeb  majątkowych  spowodowanych  przez  określone  zdarzenia  losowe,  punktu
widzenia prawnego – jest to umowa zainteresowanych stron.
Stosunek  ubezpieczenia  powstaje  z  mocy  prawa  (ubezpieczenie  obowiązkowe)  lub  na
podstawie umowy (ubezpieczenie dobrowolne).
Ubezpieczycielem  jest  osoba  prawna  lub  fizyczna  zajmująca  się  ubezpieczeniem
i dystrybucją funduszu ubezpieczeniowego.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ubezpieczającym  jest  osoba  prawna  lub  fizyczna  zawierająca  umowę  ubezpieczenia
i zobowiązana do płacenia składki ubezpieczenia oraz w niektórych wypadkach, upowaŜniona
do otrzymania odszkodowania.
Ubezpieczonym jest zwykle osoba zawierająca umowę ubezpieczenia.
Suma  ubezpieczenia  jest  to  kwota  pienięŜna,  którą  określa  ubezpieczający  przy  zawarciu
umowy  ubezpieczenia.  Jest  ona  zwykle  podstawą  do  wyliczenia  składki  i  określa  górną
granicę odpowiedzialności ubezpieczyciela.

Całokształt prawnych stosunków ubezpieczeń w Polsce regulowany jest przez:

−

ustawę o działalności ubezpieczeniowej,

−

przepisami kodeksu cywilnego.
W praktyce rozróŜnia się dwa rodzaje ubezpieczeń: obowiązkowe i dobrowolne.
W ubezpieczeniach obowiązkowych ogólne warunki ubezpieczenia ustalane są przez

Ministra  Finansów  w  stosownym  rozporządzeniu.  Ubezpieczyciel  prowadzący  działalność
ubezpieczeniową  w  zakresie  tego  ubezpieczenia  nie  moŜe  odmówić  ubezpieczającemu
zawarcia umowy tego ubezpieczenia.

Aktualnie ubezpieczeniami obowiązującymi są:

−

ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej (OC) posiadaczy pojazdów mechanicznych
(samochody osobowe, ciągniki rolnicze) za szkody powstałe w związku z ruchem tych
pojazdów,

−

ubezpieczenia budynków wchodzących w skład gospodarstwa rolnego od ognia i innych
zdarzeń losowych,

−

ubezpieczenia OC rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego,

−

inne ubezpieczenia.

Ubezpieczenia dobrowolne (na wniosek) – jednym z rodzajów jest tzw. kompleksowe
ubezpieczenie majątku ruchomego gospodarstw rolnych prowadzone przez PZU S.A., w tym
wypadku rolnik zawierając tylko jedną umowę (polisę) ubezpieczenia kompleksowego, moŜe
ubezpieczyć cały swój majątek:

−

mienie ruchome,

−

uprawy,

−

zwierzęta,

−

dodatkowo ruchomości domowe – od kradzieŜy z włamaniem i rabunkiem.

Ubezpieczenia społeczne dzielą się na:

−

ubezpieczenia obowiązkowe (z mocy ustawy),

−

ubezpieczenia dobrowolne (na wniosek).
W systemie ubezpieczeń społecznych, ubezpieczeniu obowiązkowemu podlegają

następujące rodzaje ubezpieczenia: wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz
ubezpieczenie emerytalno-rentowe.

W systemie ubezpieczeń społecznych w rolnictwie obok ubezpieczeń obowiązkowych

istnieją  ubezpieczenia  dobrowolne.  Ubezpieczenie  na  wniosek  jest  dobrowolną  umową
dwustronną  zawartą  między  osobą  zainteresowaną  a  Kasą  Rolniczego  Ubezpieczenia
Społecznego  (KRUS).  Ustawa  przewiduje  moŜliwość  wystąpienia  z  wnioskiem  o  objęcie
ubezpieczeniem dobrowolnym w kaŜdym czasie.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.4.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1)  Jakie są cele polityki strukturalnej?
2)  Na jakich zasadach oparta jest polityka strukturalna?
3)  Co charakteryzuje strukturę agrarną?
4)  Na czym polegają i od czego zaleŜą zmiany struktury obszarowej?
5)  Jakie czynniki kształtują poziom dochodów ludności rolniczej?
6)  Jakie znasz instrumenty polityki podtrzymywania dochodów ludności wiejskiej?
7)  Co to są tzw. „noŜyce cen”?
8)  Jaka jest róŜnica pomiędzy ubezpieczającym a ubezpieczonym?
9)  Jakie są najwaŜniejsze rodzaje obowiązkowych ubezpieczeń w gospodarstwie rolnym?
10)  Co to są tzw. ubezpieczenia kompleksowe?

4.4.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Scharakteryzuj główne tendencje zmian strukturalnych w Polsce i na świecie.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) przedstawić w tabeli na podstawie rocznika statystycznego zmiany, które zaszły od 1990

roku w powierzchni uŜytków rolnych oraz udział gospodarstw indywidualnych w jej
zagospodarowaniu,

2) przedstawić strukturę indywidualnych gospodarstw rolnych według grup obszarowych

uŜytków rolnych od 1990 roku,

3) przedstawić na wykresie słupkowym przeciętną powierzchnię gospodarstwa w Polsce od

1990 roku,

4) przedstawić w tabeli strukturę uŜytkowania gospodarstw rolnych w UE i w Polsce,
5) porównać przeciętną powierzchnię gospodarstwa w Polsce z powierzchnią w wybranych

krajach Unii Europejskiej,

6) przedstawić areał uŜytków rolnych przypadających na jednego mieszkańca w Polsce

i wybranych krajach Unii Europejskiej,

7) napisać wnioski z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

roczniki statystyczne,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Scharakteryzuj dynamikę dochodów realnych w gospodarstwach rolnych.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) zapisać w tabeli dane dotyczące struktury ludności w gospodarstwach rolnych według

ródeł utrzymania w 1980, 2000 i 2005 roku (w %),

2) zapisać w tabeli dane dotyczące dynamiki dochodów realnych w gospodarstwach rolnych

w1980, 2000 i 2005 roku,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) przedstawić strukturę dochodów rodzin rolniczych na 1 osobę w 1980, 2000 i 2005 roku.
4) porównać strukturę dochodów rolniczych z dochodami wybranych krajów Unii

Europejskiej,

5) napisać wnioski z wykonanego ćwiczenia i przedstawić na forum grupy.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

roczniki statystyczne,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Zaplanuj i przeprowadź wywiad z pracownikiem KRUS.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przygotować listę pytań dotyczącą ubezpieczeń rolniczych, zabezpieczenia na starość,
2)  zapoznać się z materiałem przygotowanym przez pracownika KRUS,
3)  wypełnić polisę ubezpieczeniową,
4)  przeprowadzić wywiad z pracownikiem KRUS,
5)  zapisać wnioski z wywiadu.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wzory kwestionariusza wywiadu,

−

wzory polis ubezpieczeniowych,

−

literatura z rozdziału 7 poradnika.

4.4.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

1)  określić cele polityki strukturalnej?
2)  określić zasady polityki strukturalnej?
3)  zdefiniować strukturę agrarną?
4)  wypełnić polisę ubezpieczeniową?
5)  scharakteryzować

zmiany

jakie

zaszły

polityce

strukturalnej, dochodowej?

6) wymienić

scharakteryzować

rodzaje

ubezpieczeń

w rolnictwie?

7) wyjaśnić pojęcie „noŜyce cen”?

Tak



Nie



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5. Polityka podatkowa i kredytowa w rolnictwie

4.5.1. Materiał nauczania

Na wielkość dochodów gospodarstw rolnych wpływają obciąŜenia finansowe

Pomniejszają one dochody globalne. Na obciąŜenia finansowe gospodarstw w Polsce składają
się: podatek rolny, opłaty, obowiązkowa składka ubezpieczenia społecznego oraz róŜnego
rodzaju ubezpieczenia majątkowe zarówno obowiązkowe jak i dobrowolne.

Cele polityki podatkowej:

−

korygowanie alokacji zasobów,

−

redystrybucja dochodów,

−

stabilizacja aktywności gospodarczej.
Wymiar podatku wpływa na poziom dochodu, tym samym oddziałuje na rozwój

produkcji

Podatek zbyt niski nie spełnia Ŝadnej roli i przestaje być jakimkolwiek

instrumentem  realizacji  celów  fiskalnych  i  wykorzystywania  go  jako  instrumentu  polityki
rolnej.  DuŜe  obciąŜenia  podatkowe  zwłaszcza  w  długim  okresie  zmuszają  do  wzrostu
przedsiębiorczości.  Efektem  powinna  być  poprawa  efektywności  wykorzystywania  środków
produkcji, modernizacja oraz aktywizacja całych regionów. Zbyt duŜe obciąŜenia podatkowe
zwłaszcza w okresach kryzysu wpływając na wielkość akumulacji w gospodarstwach rolnych
moŜe w znacznym stopniu wpływać negatywnie na ich rozwój.
Podatkiem  nazywamy  świadczenie  pienięŜne  o  charakterze  przymusowym,  bezzwrotnym,
nieodpłatnym,  pobierane  przez  państwo  lub  inny  podmiot  publiczno-prawny  (np.  samorząd
terytorialny) z chwilą powstania stanu faktycznego przewidzianego ustawą.

Rodzaje podatków

W ogólnym zarysie podatki dzieli się na bezpośrednie i pośrednie.
Podatki bezpośrednie są pobierane od konkretnych osób bądź obciąŜają składniki

majątku. Natomiast podatki pośrednie płacone są w cenie nabywanych dóbr i usług i dla
finalnego odbiorcy są niewidoczne. Odprowadza je producent lub usługodawca, wliczając je
do kosztów prowadzonej działalności.

Rodzaje podarków według sposobu ich poboru

Bezpośrednie

Pośrednie

−

dochodowy (od przedsiębiorstw i osób
fizycznych)

−

podatek rolny,

−

podatek od nieruchomości,

−

podatek od spadków i darowizn,

−

podatek od posiadania psów.

−

podatek od towarów i usług (VAT),

−

podatek akcyzowy,

−

podatek od gier.

Rys. 5. Rodzaje podatków według sposobu ich poboru [6, s, 170]

Płatnikami podatku rolnego są osoby fizyczne lub prawne, a takŜe jednostki organizacyjne
nie mające osobowości prawnej będące właścicielami lub posiadaczami uŜytków rolnych,
lasów i gruntów pod zabudowaniami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego
o powierzchni przekraczającej 1 ha przeliczeniowy.
Przedmiotem opodatkowania w podatki rolnym jest gospodarstwo rolne uŜytkujące rolniczo
grunty o powierzchni większej niŜ 1 ha fizyczny lub, gdy obszar uŜytków rolnych przekracza

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

1 ha przeliczeniowy. O przeznaczeniu gruntów dla celu podatku rolnego rozstrzygają dane
wpisane do ewidencji gruntów i budynków.

Wyłączeniu spod opodatkowania podatkiem rolnym podlegają następujące rodzaje gruntów:

−

niektóre grunty związane z gospodarką wodną,

−

nieuŜytki,

−

grunty pod lasami i zarejestrowanymi parkami,

−

działki przyzagrodowe członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, będącymi
emerytami lub inwalidami I i II grupy,

−

grunty zajęte na prowadzenie działalności gospodarczej innej niŜ działalność rolnicza,

−

wpisane do rejestru zabytków,

−

wyłączone na cele nierolnicze na podstawie ostatecznych decyzji administracyjnych.
Podstawą opodatkowania jest liczba hektarów przeliczeniowych gruntów wchodzących

w skład gospodarstwa.

„Hektar przeliczeniowy” jest umowną jednostką, odzwierciedlającą moŜliwość osiągania

dochodu  z  gospodarstwa.  Przeliczenie  powierzchni  gruntów  na  hektary  przeliczeniowe
uwzględnia  takie  czynniki  jak:  połoŜenie  gospodarstwa  w  jednym  z  czterech  okręgów
podatkowych  oraz  rodzaj  uŜytków  rolnych  i  ich  klasę.  Zaliczanie  gminy  i  miasta  do  okręgu
podatkowego  następuje  na  drodze  rozporządzenia  Ministra  Finansów  w  porozumieniu
z Ministerstwem  Rolnictwa  i  Rozwoju  Wsi.  Wojewoda  na  wniosek  rady  gminy  moŜe
w uzasadnionych  wypadkach  zaliczyć  gminy  do  innego  okręgu  podatkowego.  Stawkę
podatku  rolnego  określa  się  w stosunku do obowiązującej ceny Ŝyta. Kwota płacona za 1 ha
przeliczeniowy  jest  pienięŜną  równowartością  2,5  q  Ŝyta  obliczoną  według  średniej  ceny
skupu, ustalonej na podstawie danych GUS. Obowiązuje przy tym zasada, Ŝe równowartość tę
ustala  się  dwa  razy  w  roku,  odrębnie  za  I  i  II  półrocze,  jako  równowartość  1,25  dt  Ŝyta
obliczoną według ceny Ŝyta odpowiednio za IV kwartał roku poprzedzającego rok podatkowy
i za II kwartał roku podatkowego. Rozmiar podatku rolnego nie zaleŜy od tego, czy podatnik
osiąga dochody z innych źródeł. Podatek ten jest podatkiem liniowym, gdyŜ jest naliczany od
jednego hektara przeliczeniowego bez progresji.

Ulgi i zwolnienia w podatku rolnym

Cechą charakterystyczną podatku gruntowego jest system zwolnień i ulg podatkowych,

które moŜna zaliczyć do trzech grup.
Zwolnienia i ulgi określające ramy obowiązku podatkowego:

−

zwolnienia od podatku najsłabszych gruntów klas: V, VI i VI

co oznacza, Ŝe podatek

uwzględnia rentę róŜniczkową oraz gruntów połoŜonych w pasie drogi granicznej,

−

zmniejszenie podatku (ulga) w przypadku gruntów połoŜonych na terenach górskich
i podgórskich.

Zwolnienia i ulgi o charakterze ekonomiczno-produkcyjnym:

−

zwolnienia  przez  5  lat  i  ulgi  przez  następne  2  lata  w  razie  kupna  gruntów  w  celu
utworzenia  nowego  lub  powiększenia  istniejącego  gospodarstwa  rolnego,  wzięcie
w dzierŜawę  gruntów  państwowych  co  najmniej  na  10  lat  albo  zagospodarowanie
nieuŜytków,

−

zwolnienia przez pierwszy rok gruntów objętych melioracją lub akcją scalania
(w następnych dwóch latach przysługują ulgi),

−

ulgi  inwestycyjne  z  tytułu  wydatków  poniesionych  na  budowę  lub  modernizację
budynków  inwentarskich  oraz  obiektów  słuŜących  ochronie  środowiska  oraz  zakup
i zainstalowanie  deszczowni,  urządzeń  melioracyjnych,  urządzeń  do  wykorzystywania
energii z alternatywnych źródeł (wiatru, wody, słońca, biogazu), z tego tytułu odlicza się
od podatku rolnego 25% wydatków przez okres nie przekraczający 15 lat.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Ulgi natury socjalnej z tytułu:

−

odbywania słuŜby wojskowej przez właściciela gospodarstwa rolnego (60%) lub członka
rodziny, który pracował w gospodarstwie (40%),

−

klęsk Ŝywiołowych.
Obowiązują cztery terminy płatności podatku rolnego, które przypadają na dzień

15 marca, 15 maja, 15 września i 15 listopada roku podatkowego. Pierwszym etapem
obliczenia podatku rolnego jest określenie liczby hektarów przeliczeniowych według
odpowiednich dla danego terenu przeliczników. Następnie otrzymaną liczbę mnoŜy się przez
wartość 1 dt Ŝyta ogłoszoną przez Główny Urząd Statystyczny. Otrzymaną wartość dzieli się
następnie przez liczbę kwartałów, otrzymując wartość naleŜnej raty podatku.

Tabela 1. Współczynniki do ustalania hektarów przeliczeniowych w okręgach podatkowych [6, s. 173]

Okręgi podatkowe

III

Klasy

gleb

Grunty orne

Trwałe uŜytki zielone

1,90

1,75

1,60

1,40

170

1,55

1,40

1,30

1,75

1,60

1,45

1,30

1,40

1,30

1,20

1,05

III a

1,60

1,45

1,35

1,20

1,10

1,00

0,90

III b

1,35

1,25

1,15

1,00

1,20

–

IV a

1,10

1,00

0,90

0,80

0,75

0,70

0,60

0,55

IV b

0,80

0,75

0,65

0,60

0,75

–

0,50

0,45

0,40

0,35

0,30

0,25

0,20

0,15

0,10

0,05

0,15

0,10

0,05

Polityka  kredytowa  jest  integralną  częścią  polityki  fiskalnej  wobec  wsi  i  rolnictwa,  która
oznacza sterowanie środkami pienięŜnymi zaangaŜowanymi w gospodarce rolnej, jak równieŜ
regulowanie  przepływu  tych  środków  między  rolnictwem  a  innymi  działami  gospodarki
narodowej  Podstawowym  celem  rolniczej  polityki  finansowej  jest  regulowanie  rozmiarów
ś

rodków pienięŜnych zaangaŜowanych na wsi i w rolnictwie na poszczególne cele.

W realizacji polityki kredytowej waŜną rolę pełni system bankowy.
Kredyt  bankowy  polega  na  postawieniu  przez  bank  do  dyspozycji  kredytobiorcy  środków
finansowych,  które  ten  zobowiązuje  się  zwrócić  w  umówionym  terminie  wraz  z  odsetkami.
Odsetki  są  ceną,  jaką  kredytobiorca  płaci  kredytodawcy  za  korzystanie  z  kredytu.  Cenę
kredytu  stanowi  takŜe  prowizja,  pobierana  przed  lub  w  chwili  uruchomienia  kredytu
bankowego

O = (K : 100) x dx t

O – kwota odsetek,
K – kapitał,
d – stopa procentowa,
t – czas wykorzystania kredytu

Tryb  przyznawania  kredytów  –  ogólne  zasady  udzielania  kredytu  są  zawarte  w  prawie
bankowym,  a  szczegółowe  zasady  precyzują  regulaminy  wewnętrzne  poszczególnych
banków.

Na ogół tryb przyznawania kredytu składa się z trzech faz:

−

złoŜenie przez wnioskodawcę w banku wniosku o kredyt,

−

analiza wniosku kredytowego przez bank,

−

podjęcie przez bank decyzji.
Umowa kredytu oparta jest na prawie bankowym, a takŜe, w zaleŜności od formy

prawnej instytucji kredytującej, na przepisach prawa handlowego bądź spółdzielczego, Jest
zawierana w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, zawsze w formie pisemnej.

Treść umowy zawiera:

−

oznaczenie stron i ich reprezentantów,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

−

kwotę i walutę kredytu,

−

cel, na który kredyt zostaje udzielony,

−

zasady i termin spłaty kredytu,

−

wysokość oprocentowania i warunki jego zmiany,

−

zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu,

−

terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pienięŜnych,

−

wysokość prowizji, jeŜeli umowa ją przewiduje,

−

warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.

Formy zabezpieczenia zwrotności kredytu
Zabezpieczenia rzeczowe:

−

hipoteka  jest  najstarszą  formą  zabezpieczenia  rzeczowego  kredytu  bankowego.
Zabezpieczenie  to  polega  na  obciąŜeniu  nieruchomości  prawem  na  mocy,  którego  bank
moŜe dochodzić z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami zaspokojenia naleŜności
z  nieruchomości,  bez  względu  na  to,  czyją  stała  się  ona  własnością.  Realizacja  hipoteki
następuje  przez  dokonanie  wpisu  hipotecznego  na  rzecz  banku  w  księdze  wieczystej
prowadzonej przez sąd rejonowy dla nieruchomości, która jest własnością kredytobiorcy,

−

zastaw – przedmiotem są rzeczy ruchome lub prawa zbywalne (wkłady oszczędnościowe,
papiery wartościowem itp.).W zastawie ogólnym przedmiot zastawu zostaje wydany
bankowi, a kredyt w ten sposób zabezpieczony nazywamy kredytem lombardowym.
Większe znaczenie ma rejestrowy zastaw bankowy, który oznacza ustanowienie zastawu
na rzeczy pozostającej we władaniu kredytobiorcy,

−

przewłaszczenie polega na przeniesienie przez kredytobiorcę na czas spłaty kredytu
prawa własności rzeczy będącej przedmiotem przewłaszczenia bez potrzeby zawierania
nowej umowy z bankiem,

−

blokada środków na rachunku bieŜącym oznacza nieodwołalne zablokowanie środków
pienięŜnych zgromadzonych na rachunkach bankowych kredytobiorcy lub innej osoby
wyraŜającej na to zgodę,

−

kaucja gotówkowa polega na tym, Ŝe dłuŜnik składa w banku gotówkę lub walutę
wymienialną na nieoprocentowanym rachunku bankowym. W razie niewypłacalności
dłuŜnika przechodzi ona na własność banku.

Zabezpieczenie osobiste:

−

poręczenie według prawa cywilnego polega na spłaceniu przez poręczyciela całości lub
części kredytu niespłaconego w terminie przez dłuŜnika,

−

weksel własny in blanko,

−

gwarancja innego banku,

−

przelew (cesja) wierzytelności polega na przeniesieniu przez kredytobiorcę na bank
swego prawa do otrzymania konkretnej sumy pieniędzy przysługującej mu od osób
trzecich,

−

przystąpienie do długu kredytowego po stronie kredytobiorcy pojawia się nowy dłuŜnik,
który odpowiada za spłatę długu jak dłuŜnik – kredytobiorca,

−

polisa ubezpieczeniowa – ubezpieczenie moŜe dotyczyć całej kwoty kredytu wraz
z odsetkami lub jego części.

Rolnicze kredyty preferencyjne – obrotowe (rolę ich przejęły dopłaty bezpośrednie)
i inwestycyjne. Obecnie w ramach kredytów inwestycyjnych dostępne są między innymi
następujące linie kredytowe:

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

Kredyty inwestycyjne podstawowe (oznaczone symbolem IP) przeznaczone na:

−

zakup, modernizację, adaptację gospodarstw rolnych, zakładów przetwórstwa rolno-
spoŜywczego oraz zakładów świadczących usługi dla rolnictwa,

−

zakup stada podstawowego,

−

zakup, budowę, adaptację i modernizację myjni, obiektów do czyszczenia, sortowni,
przechowalni, zamraŜalni i chłodni warzyw i owoców, pakowalni dla potrzeb
gospodarstw rolnych i zakładów przetwórstwa,

−

rekultywację gruntów rolnych, budowę, renowację i modernizację stawów rybnych,

−

dostosowanie do wymogów unijnych utrzymania kur niosek w klatkach bateryjnych.

Kredyty branŜowe (oznaczone symbolem BR) przeznaczone między innymi na:

−

program wspólnego uŜytkowania maszyn i narzędzi rolniczych (BR/10),

−

program mleczarski (BR/16),

Kredyty na zakup gruntów ornych przeznaczone między innymi na:

−

zakup gruntów rolnych (KZ),

−

zakup nieruchomości rolnych przeznaczonych na utworzenia lub urządzenie
gospodarstwa rodzinnego (GR).

Kredyty dla młodych rolników (oznaczone symbolem MR) przeznaczone między innymi na:

−

realizację przedsięwzięć inwestycyjnych, polegających na utworzeniu lub urządzeniu
gospodarstwa rolnego dającego kredytobiorcy i jego rodzinie podstawowe źródło
utrzymania,

−

utworzenie lub urządzenie działu specjalnego produkcji rolnej.
Kredyty dla grup producentów rolnych powstałych na mocy ustawy z dnia 15 września

2000 r. o grupach producentów rolnych i ich związkach (GP).

Kredyty na utworzenie lub urządzenie gospodarstwa rolnego w ramach realizacji

zaakceptowanych przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Ministra Finansów
programu osadnictwa (OR) przeznaczone na:

−

modernizację gospodarstw juŜ istniejących, własnych lub dzierŜawionych w okresie
wieloletnim,

−

utworzenie gospodarstw rolnych na gruntach Skarbu Państwa lub działów specjalnych
produkcji rolnej.

Kredyty  na  realizację  przedsięwzięć  inwestycyjnych  w  rolnictwie  w  zakresie  nowych
technologii  produkcji,  w  tym  wytwarzania  surowców  do  produkcji  biokomponentów
zapewniających  wysoką  jakość produktu, lub w zakresie dostosowania technologii produkcji
(NT)  przeznaczone  na  inwestycje  w  gospodarstwach  w  zakresie  produkcji  zwierzęcej  do
wymogów sanitarnych, ochrony środowiska i utrzymywania zwierząt.

Procedura ubiegania się o kredyty preferencyjne w banku poprzedzona jest

zaopiniowaniem przez Ośrodek Doradztwa Rolniczego planu przedsięwzięcia (biznesplanu).
Musi on spełniać wymogi formalnoprawne wymagane przez Agencję Restrukturyzacji
i Modernizacji Rolnictwa.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.2. Pytania sprawdzające

Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń.

1.  Jaka jest rola i jakie są cechy podatku?
2.  Jakie znasz rodzaje podatków?
3.  Kto jest płatnikiem podatku rolnego?
4.  Jakie są zasady konstrukcji podatku rolnego w Polsce?
5.  Jakim celom słuŜą zwolnienia i ulgi podatkowe?
6.  Jakie znasz rodzaje kredytów?
7.  Co stanowi cenę kredytu?
8.  Dlaczego banki Ŝądają zabezpieczenia kredytów?
9.  Jakie znasz rodzaje zabezpieczeń kredytów?
10.  Jakie obowiązują procedury związane z ubieganiem się o kredyt?

4.5.3. Ćwiczenia

Ćwiczenie 1

Oblicz wysokość podatku i określ wysokość ulgi podatkowej.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  obliczyć ilość ha przeliczeniowych w gospodarstwie,
2)  określić przysługujące zwolnienia i ulgi podatkowe,
3)  przeczytać ogłoszenie Prezesa GUS o cenie 1 dt Ŝyta w poprzedzającym kwartale okresu

obliczeniowego,

4) obliczyć wysokość jednej raty,
5) napisać notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

załoŜenia  do  zadania:  gospodarstwo  posiada  grunty  orne  w  następujących  klasach
bonitacyjnych – II 5,0 ha; III a – 8,0 ha; IIIb – 15,o ha; IVa – 25, 0 ha; IV b – 10, 0 ha;
V  5,0  ha,  VI  –  3,0.  Syn  rolnika  pracujący  tylko  w  gospodarstwie  rolnym  odbywa
zasadniczą słuŜbę wojskową. Rolnik w ostatnim roku powiększył gospodarstwo o grunty
znajdujące się w klasie IVb bonitacyjne,

−

tabela – Współczynniki do ustalania hektarów przeliczeniowych w okręgach
podatkowych,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 2

Sporządź harmonogram spłat kredytu w wysokości 240 000 zł, okres spłaty – 8 lat, stopa

procentowa – 5%.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1) sporządzić harmonogram rat kapitałowych co kwartał, w którym odsetki są spłacane co

kwartał bez karencji w odstępach miesięcznych,

2) sporządzić harmonogram, w którym spłata kwoty kredytu następuje na koniec okresu

kredytowania, spłata odsetek w wysokości równej kwotowo z trzymiesięczną karencją,

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

3) sporządzić harmonogram, w którym spłata odsetek i kapitału następuje jednorazowo,

w końcu okresu kredytowania,

4) napisać notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

załoŜenia do zadania: kredyt w wysokości 240 000 zł, okres spłaty – 8 lat, stopa
procentowa – 5%,

−

komputer z oprogramowaniem FK,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 3

Zbierz informacje z co najmniej dwóch banków na temat kredytu na zakup środka

trwałego.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  uzyskać informacje z banków na temat interesującego Cię kredytu,
2)  porównać oferty składane przez banki,
3)  dokonać wyboru banku,
4)  napisać notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

Ćwiczenie 4

Wypełnij wniosek kredytowy i przeanalizuj umowę kredytową.

Sposób wykonania ćwiczenia

Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś:

1)  przeanalizować dokładnie umowę kredytową.
2)  wypełnić wniosek kredytowy zgodnie z zasadami wypełniania dokumentów,
3)  zapisać notatkę z wykonanego ćwiczenia.

WyposaŜenie stanowiska pracy:

−

wypełnione wzory wniosków kredytowych,

−

wniosek kredytowy do wypełnienia,

−

umowa kredytowa,

−

literatura z rozdziału 6 poradnika dla ucznia.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4.5.4. Sprawdzian postępów

Czy potrafisz:

1)  określić rolę i znaczenie podatków?
2)  wymienić rodzaje podatków?
3)  określić konstrukcję podatku rolnego w Polsce?
4)  obliczyć wysokość podatku rolnego?
5)  sklasyfikować kredyty?
6)  scharakteryzować sposoby zabezpieczenia kredytów?
7)  scharakteryzować  procedury  związane  z  ubieganiem  się

o kredyt?

8)  dokonać wyboru banku?
9)  wypełnić wniosek kredytowy?
10)  opracować harmonogram spłaty kredytów?

Tak



Nie



„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ

Instrukcja dla ucznia

1.  Przed rozpoczęciem rozwiązywania testu przeczytaj uwaŜnie instrukcję.
2.  Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi.
3.  Zapoznaj się z zestawem zadań testowych.
4.  Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są cztery odpowiedzi, tylko jedna

jest prawidłowa.

5. Za prawidłową odpowiedź otrzymasz 1 punkt.
6. Udzielaj odpowiedzi tylko na załączonej karcie odpowiedzi stawiając znak X

w odpowiedniej rubryce. W przypadku pomyłki błędną odpowiedź zaznacz kółkiem,
a następnie zakreśl prawidłową odpowiedź.

7. Pracuj samodzielnie.
8. JeŜeli będziesz miał problem z odpowiedzią na któreś zadanie, to odłóŜ jego rozwiązanie

na później i wróć do niego jeszcze raz.

9. Na rozwiązanie testu masz 35 minut.
10. Jeśli czas Ci pozwoli, przed oddaniem swojej pracy sprawdź odpowiedzi jeszcze raz.

Powodzenia!

ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH

1. Popytem nazywamy

a) ilość towaru, jaki nabywcy gotowi są zakupić przy róŜnych poziomach ceny,

w określonym czasie i na określonym rynku, przy załoŜeniu, Ŝe inne czynniki (inne
niŜ cena) pozostają stałe.

b) ilość towaru, jaką producenci są gotowi są sprzedać przy róŜnych poziomach ceny,

w określonym czasie i na określonym rynku, przy załoŜeniu, Ŝe inne czynniki (inne
niŜ cena) pozostają stałe.

c) ilość towaru, jaką pośrednicy są gotowi sprzedać przy róŜnych poziomach ceny,

w określonym czasie i na określonym rynku, przy załoŜeniu, Ŝe inne czynniki (inne
niŜ cena) pozostają stałe.

d) ilość towaru, jaką nabywcy gotowi są zakupić, a producenci sprzedać przy róŜnych

poziomach ceny, w określonym czasie i na określonym rynku, przy załoŜeniu, Ŝe
inne czynniki (inne niŜ cena) pozostają stałe.

2. Elastyczność cenowa popytu (Ec) jest to

a) procentowa zmiana popytu pod wpływem procentowej zmiany dochodu.
b) procentowa zmiana popytu jednego dobra pod wpływem procentowej zmiany popytu

innego dobra.

c) względna zmiana popytu wywołana zmianą ceny.
d) wpływ procentowej zmiany ceny na procentową zmianę podaŜy.

3. Równowaga rynkowa jest to stan rynku, na którym

a)  na którym popyt jest większy od podaŜy.
b)  na którym podaŜ jest większa od popytu.
c)  na którym popyt i podaŜ są równowaŜne.
d)  liczba osób kupujących i sprzedających jest taka sama.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

4. Giełdy towarowe są

a) szczególnym rodzajem rynku zorganizowanego, na którym spotykają się maklerzy,

by sprzedawać obligacje i akcje.

b) szczególnym rodzajem rynku sformalizowanego, na którym w określonym miejscu

i czasie na zasadzie postępowania ofertowego (bez udziału towaru) dochodzi do
przeciwstawiania popytu i podaŜy oraz zawarcia transakcji kupna sprzedaŜy towarów
masowych standaryzowanych pod względem ilości i jakości.

c) szczególnym rodzajem rynku zorganizowanego, na którym w określonym miejscu

i czasie na zasadzie przedstawienia towaru dochodzi do przeciwstawiania popytu
i podaŜy oraz zawarcia transakcji kupna sprzedaŜy towarów masowych
standaryzowanych pod względem ilości i jakości

d) rodzajem rynku, na którym występuje całokształt transakcji kupna sprzedaŜy

towarów.

5. Zastępowanie jednego czynnika produkcji drugim nosi nazwę

a)  komplementarności.
b)  siły nabywczej czynnika produkcji.
c)  kliringu.
d)  substytucji.

6. Wskaźnik efektywności inwestycji określa

a) ile jednostek (jaka wartość) przyrostu produktu przypada na jednostkę poniesionych

nakładów inwestycyjnych.

b)  ile jednostek wartościowych kosztów przypada na jednostkę produktu.
c)  wpływ nakładów inwestycyjnych na rozwój gospodarstwa.
d)  ilość poniesionych kosztów na powstanie nowej inwestycji.

7. Wskaźnik wydajności pracy (P/Z) określa

a)  wartość majątku trwałego na jednego zatrudnionego.
b)  wartość produkcji czystej lub końcowej na jednego zatrudnionego.
c)  wartość produkcji czystej lub końcowe na jeden 1 ha na uŜytków rolnych.
d)  wartość nakładów inwestycyjnych na jeden ha uŜytków rolnych.

8. Techniki pracochłonne charakteryzują się

a) wysokim współczynnikiem nakładów pracy Ŝywej na 1 ha ziemi uŜytkowanej

rolniczo.

b) niskim współczynnikiem nakładów pracy Ŝywej na 1 ha ziemi uŜytkowanej rolniczo.
c) niskim współczynnikiem nakładów materiałowych na 1 ha ziemi uŜytkowanej

rolniczo.

d) wysokim współczynnikiem wartości majątku produkcyjnego na 1 ha ziemi

uŜytkowanej rolniczo.

9. Rozpiętość kierowania jest to liczba

a)  podwładnych, którzy są podporządkowani bezpośrednio jednemu przełoŜonemu.
b)  kierowników w zakładzie pracy.
c)  szczebli hierarchicznych w strukturze organizacyjnej.
d)  stanowisk pracy.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

10. Struktura liniowa charakteryzuje się tym, Ŝe

a) kaŜdy pracownik ma wielu przełoŜonych.
b) kaŜdy z wykonawców podporządkowany poleceniom jednego i tylko jednego

kierownika, ten zaś poleceniom tylko jednego przełoŜonego.

c) kaŜdy z wykonawców podporządkowany poleceniom wielu specjalistów i sztabowi

doradczemu.

d) kaŜdy z wykonawców podporządkowany poleceniom jednego kierownika, a ten

wszystkim specjalistom i sztabowi doradczemu.

11. Niebezpieczeństwo pojawienia się konfliktów pomiędzy linią i sztabem to wada struktury

a)  liniowej.
b)  funkcjonalnej.
c)  sztabowo-liniowej.
d)  macierzowej.

12. Podatkiem nazywamy świadczenie pienięŜne o charakterze

a) przymusowym, zwrotnym, odpłatnym o ogólnym, pobierane przez państwo lub inny

podmiot publiczno-prawny (np. samorząd terytorialny) z chwilą powstania stanu
faktycznego przewidzianego ustawą.

b) dobrowolnym i zwrotnym, pobierane przez państwo lub inny podmiot publiczno-

prawny (np. samorząd terytorialny) z chwilą powstania stanu faktycznego
przewidzianego ustaw.

c) przymusowym i odpłatnym o ogólnym, pobierane przez państwo lub inny podmiot

publiczno-prawny (np. samorząd terytorialny) z chwilą powstania stanu faktycznego
przewidzianego ustawą.

d) przymusowym, bezzwrotnym, nieodpłatnym o ogólnym, pobierane przez państwo

lub inny podmiot publiczno-prawny (np. samorząd terytorialny) z chwilą powstania
stanu faktycznego przewidzianego ustawą.

13. Strukturą agrarną nazywamy

a) procentowy udział poszczególnych grup obszarowych w całej liczbie gospodarstw

lub w ogólnej ich powierzchni.

b)  procentowy udział poszczególnych uŜytków roli w powierzchni kraju.
c)  procentowy udział poszczególnych zasiewów w powierzchni zasiewów kraju.
d)  procentowy udział poszczególnych własności w rolnictwie.

14. Ubezpieczenia OC rolników z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego naleŜą do

ubezpieczeń
a)  dobrowolnych.
b)  majątkowych.
c)  obowiązkowych.
d)  na wniosek.

15. Podatek rolny naleŜy do podatków

a)  pośrednich.
b)  dochodowych.
c)  przychodowych.
d)  bezpośrednich.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

16. Kredyty preferencyjne to kredyty

a) dla których stworzono korzystniejsze warunki kredytowania od powszechnie

obowiązujących.

b)  których rolnicy nie muszą zwracać.
c)  kupieckie.
d)  w rachunku bankowym.

17. Cesja wierzytelności polega na

a)  przystąpieniu do długu kredytowego.
b)  poręczeniu według prawa cywilnego.
c)  gwarancji innego banku.
d)  przeniesieniu  przez  kredytobiorcę  na  bank  swego  prawa  do  otrzymania  konkretnej

sumy pienięŜnej przysługującej od osób trzecich.

18. Dochód stanowi róŜnicę między

a)  wartością produkcji, a poniesionymi podatkami.
b)  wartością produkcji, a kosztami jej pozyskania.
c)  wartością produkcji, a stratami nadzwyczajnymi.
d)  wartością produkcji, a kosztami bezpośrednimi.

19. Wskaźnik „noŜyce cen” określa

a) stosunek zmian cen produktów sprzedawanych przez rolników do zmian cen

rodków produkcji i usług produkcyjnych nabywanych przez rolników.

b) stosunek zmian cen produktów Ŝywnościowych przez rolników do zmian cen

rodków produkcji i usług produkcyjnych nabywanych przez rolników.

c) stosunek zmian cen produktów sprzedawanych przez rolników do zmian cen

rodków obrotowych.

d) stosunek zmian cen produktów sprzedawanych przez rolników do zmian cen

rodków transportowych.

20. Ubezpieczeniem społecznym rolników i członków ich rodziny zajmuje się

a)  ZUS.
b)  PZU.
c)  KRUS.
d)  Samopomoc Chłopska.

„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego”

KARTA ODPOWIEDZI

Imię i nazwisko ................................................................................................

Organizowanie produkcji w rolnictwie

Zakreśl poprawną odpowiedź.

zadania

Odpowiedź

Punkty

Razem: