background image

Słownik biblijny.txt

Tytuł: "Słownik Biblijny"
Autor: *.*

Aaron [hebr. aharon, znaczenie niezna-
ne], brat -- MojŜesza, pierwszy arcyka-
płan Hebrajczyków. Zezwolił im czcić po-
sąg złotego cielca ( Wj 4,14; 28,1; 32,1).
Lit. P. Emmanuel Tu (1978, Ty).
Muz. A. Sch"nberg Moses und Aran (MojŜesz
i Aaron), opera (premiera światowa 1957).
Abel [hebr. hewel = tchnienie, dech], dru-
gi syn Adama i Ewy, zabity przez swego
starszego brata  Kaina. Abel jako pasterz
złoŜył Bogu ofiarę z baranka (Rdz 4,1-9),
Kain zaś, będąc rolnikiem, złoŜył w ofie-
rze płody ziemne. Bóg przyjął jedynie ofia-
rę Abla, co wzbudziło w Kainie uczucie
zazdrości, które doprowadziło go do bra-
tobójstwa. Tradycja widzi w Ablu spra-
wiedliwego, prześladowanego przez złych.
Jest on prototypem niewinnej ofiary.
Lit. Zabójstwo Abla jest motywem często
występującym w literaturze, chociaŜ uwagę pi-
sarzy bardziej przyciąga osobowość Kaina.
S. Gessner Śmierć Abla (1758, wyd. pol.
1774).
Ikon. Ofiara Kaina i Abla: mozaika z VI w.,
San Vitale w Rawennie; fresk z kościoła
w Saint-Savin-sur-Gartempe (XII w.). Kain
zabija Abla (XII w., katedra w Geronie).
W. Blake Adam i Ewa odnajdujący ciało Abla
(1826, Londyn). J. Schnorr von Carolsfeld Bi-
blia w obrazkach (1852). W.A. Bouguereau
Pierwsza Ŝałoba (1888, Buenos Aires).
Muz. L. Leo La morte di Abele (1732, Śmierć
Abla), oratorium.
Abner [hebr. awner = ojciec jest świa-
tłem], imię dowódcy wojsk - Saula
  (1 Sm 14,50-51; 20,25; 2 Snt 2,8-17).

Został on podstępnie zabity w czasie walk,
które wybuchły po śmierci Saula (2 Sn: 3,
22-27).
Lit. J.B. Racine Atalia (1691, wyd. pol. 1803).
ZapoŜyczając imię Abner z historii biblijnej,
Racine nadał je oficerowi, który odrzucił kult
Baala i wspierał arcykapłana Jojadę przy detro-
nizacji AtalŹŹ. Jest to postać fikcyjna. Abner wy-
powiada pierwsze słowa sztuki: "Tak, przycho-
dzę wielbić Wiecznego Boga w Jego Świątyni"
[tłum. M.ś.].
Abraham [hebr. awrahanz], pierwotnie
Abram (Rdz 12-25), Ŝył na początku
II tysiącl. p.n.e. Abraham, wywodzący się
z półkoczowniczego plemienia osiedlone-
go w chaldejskim Ur, otrzymał od Boga
polecenie opuszczenia ojczyzny i wyrusze-
nia do nieznanego kraju, który miał stać
się  Ziemią Obiecaną. Abraham wraz
z Ŝoną Sarą i bratankiem Lotem osiedlił
się w krainie  Kanaan. Tu Bóg zawarł
z nim przymierze i obiecał tę ziemię jemu
i jego potomstwu. Jednak jego Ŝona Sara
była bezpłodna. ToteŜ zgodnie z ówcze-
snym zwyczajem dała Abrahamowi swą
niewolnicę Hagar, aby z nią współŜył. Ha-
gar urodziła syna  Izmaela, który jednak

Strona 1

background image

Słownik biblijny.txt

nie był zapowiedzianym dziedzicem. Bóg
zawarł z Abrahamem wieczyste przymie-
rze, którego zewnętrznym znakiem jest
 obrzezanie. Raz jeszcze Bóg ukazał się
Abrahamowi (Rdz 18) pod postacią trzech
męŜów, którzy obiecali mu, Ŝe jego bardzo
podeszła w latach Ŝona urodzi syna. Na-
stępnie, chcąc wiarę Abrahama poddać
próbie, Bóg rozkazał mu złoŜyć w ofierze
tego syna,  Izaaka, ale przekonawszy się
o posłuszeństwie Abrahama powstrzymał
go przed zabiciem syna i na zawsze zaka-
zał składania ofiar z ludzi. Abraham, zw.
ojcem wierzących (Rdz 4), jest uwaŜany
za przodka trzech religŹŹ monoteistycz-
nych: judaizmu, chrześcijaństwa i islamu.
dzieci Abrahama. Abraham wraz
z Izaakiem i Jakubem są uwaŜani za
przodków narodu wybranego. Abraham to
ojciec narodu, który otrzymał Ziemię
Obiecaną. Określenie "dzieci Abrahama"
(Mt 3,9; Łk 13,16; 19,9) nie wskazuje tyl-
ko na pochodzenie cielesne. Ci, którzy
mają wiarę Abrahama, takŜe są "synami
Abrahama" (Mt 1,1; Rz 4).
łono Abrahama, miejsce spoczynku
sprawiedliwych po śmierci, w którym nie
istnieje Ŝadne cierpienie; miejsce oczeki-
wania, poprzedzające pełnię szczęścia. Jest
o nim mowa w przypowieści Jezusa O bo-
gaczu i Łazarzu (Łk 16,19-23).
Lit. Historia ofiary Izaaka inspirowała wielu
pisarzy, a w wyobraźni pisarzy krajów Europy
Zachodniej nałoŜyła się na temat ofiary Ifige-
nŹŹ. W średniowieczu wiele misteriów opowiada
historię Abrahama, uwypuklając róŜne aspek-
ty jego dramatu. Równie bogatych materia-
łów na ten temat dostarcza epoka odrodzenia.
Th. Beza Abraham saerifiartt (1550, Abraham
składający ofiarę), sztuka teatralna. W Raju
utraconym J. Miltona (1667, wyd. pol. 1791)
archanioł Michał przepowiada Adamowi misję
Abrahama, człowieka pełnego wiary, który na
słowo Boga opuści pogańską ojczyznę, chaldej-
skie Ur, aby zdobyć dla swego potomstwa Zie-
mię Obiecaną i stać się ojcem wierzących.
B. Pascal w M‚moriał (1654, Pamiętnik) prze-
ciwstawia "Boga Abrahama, Izaaka, Jakuba
Bogu filozofów i uczonych", czyli Boga, któ-
ry nawiązał więź osobistą z ludźmi, Bogu abs-
trakcyjnemu. S.A. Kierkegaard Bojaźń i drŜenie
(1843, wyd. pol. 1969), esej o lęku, jaki ro-
dzi pozycja człowieka wybranego wobec Bo-
ga. Dla Kierkegaarda próba, której został pod-
dany Abraham, to najbardziej newralgiczny
punkt, gdyŜ stawką w grze jest wiara człowie-
ka.  Z. Kossak-Szczucka Przymierze (1952).
W. Chrostowski Bohaterowie wiary Starego Te-
stamentu (1992).
Ikon. San Vitale (VI w., Rawenna). Abraham
i Trzej Aniołowie, czyli gościnność Abrahama,
San Zeno (XII w., Werona). Abraham niosą-
cy wybranych (XIV w., katedra w Bourges).
A. Rublow (1427, Moskwa). F. Cozza Hagar
na pustyni (XV w., Amsterdam). A. Berruguete
Ofiara Abrahama: rzeźba w drewnie (XVI w.,
Valladolid); Andrea del Sarto (1529, Prado,
Madryt); P.P. Rubens (1620, ParyŜ). C. Corot

Strona 2

background image

Słownik biblijny.txt

(1835, Nowy Jork). M. Chagall (1954, Nicea).
 M. Altomonte (ok. 1705, Muzeum Diece-
zjalne, Tarnów).
Muz. Abraham i Izaak: G. Carissimi, orato-
rium (XVII w.); I. Strawiński, ballada biblijna
(1964). Rock my soul, "Kołyszcie mą duszę na
łonie Abrahama", negro spiritual.
Absalom [hebr. awszalom = ojciec jest
pokojem], trzeci syn - Dawida; kazał za-
bić swego przyrodniego brata Amnona,
aby pomścić zgwałconą przez niego siostrę
Tamar. Absalom spiskował przeciw ojcu
podejmując próbę przyśpieszenia swojej
koronacji, toteŜ musiał uciekać z Jerozoli-
my. W bitwie między Dawidem a Absalo-
mem wojska Absaloma zostały pokonane.
W czasie ucieczki włosy Absaloma wpląta-
ły się w konary drzewa i zawisł on między
niebem a ziemią. Joab, jego kuzyn, do-
wódca w wojsku Dawida, zabił go wbrew
rozkazom Dawida (2 Sm 13-18).
Lit. J. Dryden Absalom and Achitophel (1681),
poemat satyryczny, adaptacja opowiadania bi-
blijnego do opisu sytuacji politycznej epoki.
W. Faulkner Absalomie, Absalomie! (1936, wyd.
pol. 1959); główna postać to człowiek o gwał-
townym charakterze, który załoŜył rodzinę.
Nienawiść rasowa, kazirodztwo, zabójstwo (syn

głównego bohatera zostaje zabity przez przy-
rodniego brata) czynią Ŝycie tej rodziny praw-
dziwym piekłem.
Ikon. Śmierć Absaloma, marmurowa posadzka
w katedrze w Sienie (XV w.). G. Dor‚ Biblia
Święta (1866).
Achab [hebr. achaw = brat ojca], siódmy
król Izraela (873-853 p.n.e.), syn króla
Omriego (1 Krl 16-22). Namówiony do
bałwochwalstwa przez Ŝonę Izebel, córkę
króla Tyru, został upomniany przez pro-
roka  Eliasza. Kiedy Nabot nie chciał
sprzedać królowi swojej winnicy, Izebel
kazała go oskarŜyć o bluźnierstwo i uka-
mienować. Gdy Achab objął winnicę w
posiadanie, Eliasz przepowiedział mu, Ŝe
w miejscu, gdzie popłynęła krew Nabota,
psy będą lizały równieŜ jego krew. Achab
zginął w bitwie z Aramejczykami. Po jego
śmierci spełniło się proroctwo Eliasza.
Lit. J.B. Racine Atalia (1691, wyd. pol.1803).
H. Melville Moby Dick, czyli Biały Wieloryb
(1851, wyd. pol. 1954); matka kapitana Ahaba
nadała swemu synowi biblijne imię, odpowia-
dające jego krwawemu losowi.
Ekr. Powieść H. Melville'a została zekranizo-
wana w 1956 przez J. Hustona.
Adam [hebr., człowiek; w znaczeniu
ogólnym - rodzaj ludzki]. Księga Rodzaju
(Rdz 1,27) wyjaśnia, Ŝe "Bóg stworzył
męŜczyznę i niewiastę". Rdz 2,7 zawiera
dwa pojęcia: adam i adama, "gleba, zie-
mia", aby w ten sposób podkreślić, Ŝe
człowiek pochodzi z "prochu ziemi". Lecz
nieco dalej, w drugim opisie stworzenia
człowieka, słowo to ma zawęŜony sens:
aby ten pierwszy człowiek nie był sam,
Bóg daje mu towarzyszkę, stworzoną z Ŝe-
bra męŜczyzny; została ona nazwana isz-

Strona 3

background image

Słownik biblijny.txt

sza, "niewiasta", poniewaŜ powstała z isz,
z "męŜczyzny". "Adam" stało się następ-
nie imieniem własnym pierwszego czło-
wieka (Rdz 4,25). Adam umieszczony
przez Boga w ogrodzie - Eden wraz
z niewiastą Ewą, nakłoniony przez nią,
dopuścił się nieposłuszeństwa, oboje naru-
szyli zakaz Boga i spoŜyli owoc z drzewa
wiadomości dobrego i złego, toteŜ Bóg
wypędził ich oboje z Edenu. Pierwsi lu-
dzie poznali cięŜar pracy, cierpienie i
śmierć. W tych opowiadaniach bardzo
obrazowych i czasami pozornie naiwnych,
została zawarta refleksja nad ludzkim lo-
sem. W ST niewiele jest bezpośrednich
odniesień do Adama. Mądrość Syracha
stawia go ponad wszelkimi Ŝyjącymi stwo-
rzeniami (Syr 49,16); Księga Mądrości na-
zywa go "Prarodzicem świata" i stwierdza,
Ŝe opiekowała się nim Mądrość Boga
(Mdr 10, 1 ).
NT. Łukasz wyprowadza rodowód Jezusa
aŜ od Adama ("syna Seta, syna Adama,
syna BoŜego", Łk 3,38). Paweł podkreśla
kontrast między Adamem, człowiekiem
grzesznym, a Jezusem, nowym Adamem.
Pierwszy odłączył się od Boga - i to jest
śmierć; przez drugiego przychodzi zmar-
twychwstanie - Ŝycie (1 Kor 15,45). Zob.:
grzech pierworodny; wyzucie się dawnego
człowieka.
Lit. Adam i Ewa to główne postacie bogatej li-
teratury apokryficznej w języku greckim i syryj-
skim z I i IV w. Istnieją takŜe wersje arabskie
i etiopskie. Adam pojawia się w teatrze śre-
dniowiecznym jako pierwszy grzesznik: Le Jeu
d adam (XII w., Widowisko o Adamie).
W XVI w. M. Sceve w Microcosme (1562, Mi-
krokosmos) rozwija mit Adama, "wielkiego
oracza", "ojca gatunku ludzkiego". G.G. By-
ron w Kainie (1821, wyd. pol. 1842) przedsta-
wia obrazowo Adama, którego przeraŜa cięŜar
własnej odpowiedzialności za losy ludzkości
po zbrodni Kaina. M. Tournier w Le Coq de
BruyŠre (1978, Głuszec), "La Famille Adam"
(Rodzina Adama), tworzy zaskakującą postać
Adama, pierwotnie dwupłciowego. ů K. Woj-
tyła: Przed sklepem jubilera (1960); RozwaŜa-
nia o ojcostwie (1964); Promieniowanie ojcostwa
(1979).
Ikon. Masaccio Wygnanie z raju (1425-28,
Florencja). J. van Eyck Adam, ze skrzydła po-
liptyku Ołtarz Baranka Mistycznego (1432, ka-
tedra św. Bawona w Gandawie). P. Uccello
(1445-50, Florencja). Piero della Francesca
Śmierć Adama (1452-66, Arezzo). A. DŹŹrer
(1507, Madryt). Michał Anioł Stworzenie Ada-
ma (1509-12, Kaplica Sykstyńska, Watykan).
L. Cranach st. Adam i Ewa (XVI w., Warsza-
wa). Tintoretto Grzech pierworodny (1564, We-
necja).
Muz. Widowisko o Adamie (XII w.), dramat li-
turgiczny grany i śpiewany w języku łac., w sty-
lu gregoriańskim. J.F. Lesueur La Mort
d Adam (1809, Śmierć Adama), opera.
Adonaj [hebr., mój Pan, Bóg). Adonaj to
liczba mnoga rzeczownika adon (pan) wy-
raŜająca zintensyfikowanie majestatu. He-

Strona 4

background image

Słownik biblijny.txt

brajczycy uznając najwyŜszą władzę Bo-
ga nad nimi nazywali Go "Adonaj". Ten
zwrot grzecznościowy stał się imieniem
własnym Boga. Później szacunek dla imie-
nia - Jahwe sprawił, Ŝe w głośnym czyta-
niu BiblŹŹ zaczęto zastępować je imieniem
Adonaj. Często Adonaj jest tłumaczone,
tak jak w tekście gr. Kyrios, przez Pan.
adorować, wielbić, czcić, złoŜyć po-
kłon [gr. proskynein = upadać na twarz,
złoŜyć pokłon, adorować). Jezus mówi do
szatana, który go kusi: "Panu, Bogu swe-
mu, będziesz oddawał pokłon i Jemu
samemu słuŜyć będziesz" (Mt 4,10). Sło-
wa te są cytatem ze ST (Pwt 6,13). Tam
"adorować" pochodzi od czasownika zna-
czącego "odczuwać bojaźń" (co nie jest
synonimem strachu). Kiedy człowiek zda-
je sobie sprawę z wielkości Boga, z Jego
tajemnicy, wówczas nie chodzi o strach,
lecz o szacunek, podziw i zachwyt, o
uczucia wyraŜające nieskończony dystans
między człowiekiem a Przenajświętszym
Bogiem. Ezechiel wobec chwały Pań-
skiej (Ez 1,28) i Szaweł wobec Chrystusa
zmartwychwstałego (Dz 9,4) padają na
ziemię w geście uwielbienia - adoracji.
Adorować, wielbić w ścisłym znaczeniu
tego słowa moŜna tylko Boga.
Lit. Dzieła mistyków obfitują w modlitwy ado-
racyjne. Święty Jan od KrzyŜa Pieśń duchowa
(1579, wyd. pol. 1927). F. F‚nelon Po‚sies
(1685, Poezje).

agapa [gr. agape = miłość], uczta miło-
ści. Wierni pierwotnych gmin chrześcijań-
skich schodzili się nie tylko na ucztę
eucharystyczną, będącą przypomnieniem
Ostatniej Wieczerzy, lecz takŜe na wspól-
ny wieczorny posiłek, który przygoto-
wywali zamoŜni członkowie wspólnoty.
Obecnie agapa oznacza ucztę, biesiadę.
agonia Chrystusa [gr. agón = walka,
walka wewnętrzna, wzburzenie, trwoga).
Po Ostatniej Wieczerzy Jezus udał się
wraz z apostołami do ogrodu Getsemani,
połoŜonego u stóp Góry Oliwnej. Odda-
lił się od nich na odległość rzutu kamie-
niem. Wobec zbliŜającej się śmierci, Jezus
poczuł lęk. Błagał Boga, aby oddalił od
Niego kielich boleści; wg św. Łukasza
krwawy pot pokrył ciało Jezusa, a z nieba
przybył anioł i umacniał Go. Apostołowie
zaś zasnęli (Mt 26,36-46; Mk 14,32-42;
Łk 22,40-46). Ta wewnętrzna walka wy-
znacza początek agonŹŹ Jezusa, która do-
konała się na krzyŜu.
Lit. B. Pascal Myśli (1670, wyd. pol. 1921),
"Tajemnica Jezusa", rozwaŜania o samotności
Boga, który cierpi i poszukuje "towarzystwa
i pomocy ze strony ludzi ... lecz nie otrzymuje
jej, gdyŜ Jego uczniowie śpią". V. Hugo La Fin
de Satan (1886, Kres szatana), "Commence-
ment de L'angoisse" (Początek trwogi). A. de
Vigny Le Mont des Oliviers (1844, Góra Oliw-
na), zainspirowany przez poetę niemieckiego
J.P. Richtera (Siebenk"s, 1796) przedstawia
swój własny niepokój religijny poprzez ten, któ-

Strona 5

background image

Słownik biblijny.txt

ry przypisuje Jezusowi; na próŜno Jezus wzywa
Boskiego Ojca, "niemego, ślepego i głuchego"
na krzyk stworzenia i wie, Ŝe Jego posłannic-
two zbawcze będzie zdradzone. G. de Nerval,
sonet Le Christ aux Oliviers (Chrystus na Gó-
rze Oliwnej), zawarty w zbiorze Les Chimeres
(1854, Chimery), ciąg dalszy pięciu sonetów,
zainspirowanych takŜe twórczością Richtera;
w Ogrodzie Oliwnym zrozpaczony Jezus usiłuje
objawić uczniom "nowinę": "zabrakło Boga na
ołtarzu, na którym Ja jestem ofiarą ...! Boga nie
ma! Boga juŜ nie ma! - ale oni wciąŜ spali!...'.
W dziele G. Bernanosa występują liczne sceny
agonŹŹ; bohater Pamiętnika wiejskiego proboszcza
(1936, wyd. pol. 1937) jest "więźniem świętej
agonŹŹ". M. Jacob w utworze Agonie (Agonia),
zawartym w dziele Derniers poeŠes (1945,
Ostatnie poematy) mówi o swojej bliskiej
śmierci w obozie hitlerowskim w Drancy, gdzie
był uwięziony.
Ikon. Agonia w Ogrodzie Oliwnym: A. Mante-
gna (1460, Tours); G. Bellini (XV w., Lon-
dyn); El Greco (XVI w., Budapeszt); E. Dela-
croix (1826, ParyŜ, Saint-Paul-Saint-Louis).
Muz. L. van Beethoven Chrystus na Górze Oliw-
nej (1803), oratorium. F. Poulenc Dialogi kar-
melitanek (1957, opera wg dzieła G. Bernano-
sa). H. Borgstrem Jezus, Getsemane (XX w.).
Ekr. R. Bresson: Dziennik wiejskiego proboszcza
(1951, zainspirowany dziełem G. Bernanosa);
Proces Joanny d arc (1961), proboszcz z Am-
bricoun i Joanna. Obrazy konającego Chry-
stusa.
alfa i omega, pierwsza i ostatnia lite-
ra alfabetu gr., w tradycji Ŝydowskiej i
chrześcijańskiej - symbol Boskiej pełni,
wszechmocy Boga. W Apokalipsie św. Jana
(Ap 1,8) Chrystus mówi: "Jam jest Alfa i
Omega... Który jest, Który był i Który
przychodzi, Wszechmogący". Autor Apoka-
lipsy symbolicznie uŜył alfabetu gr. i okre-
ślił literami Alfa i Omega Boga jako pra-
przyczynę i cel ostateczny wszechrzeczy.
Lit. Interpretacja tych słów przez natchnione-
go paleontologa P. Teilharda de Chardin w Fe-
nomenie człowieka (1955, wyd. pol. 1993, epi-
log): Bóg, cel ostateczny, który Ŝyje i myśli, jest
punktem Omega, "juŜ istniejącym i działają-
cym w głębi myślącej zbiorowości ludzkiej"
[tłum. K. Waloszczyk].
Alleluja [hebr. haleluja = chwalcie Jah-
we], aklamacja liturgiczna, radosne we-
zwanie do sławienia Boga. Zob. Hallel.
Muz. Alleluja z drugiej części oratorium Me-
sjasz G.F. H"ndla (1742) jest często śpiewane
oddzielnie.
Ekr. K. Vidor Halleluyah (1929). Dramat
amerykańskich Murzymów; bohater Zeke staje
się ewangelistą, chrzci w wodach rzeki i naucza
o dwóch pociągach, które wiozą ludzi do piekła
i do raju.
amen [hebr., niech się stanie], wyraz
kończący modlitwę; pochwała Boga. Wy-
powiedzieć "amen", to znaczy uznać za
prawdziwe to, co zostało powiedziane.
Tłumaczenie "niech się stanie", wyraŜają-
ce Ŝyczenie, nie oddaje dokładnego sensu
tego słowa.

Strona 6

background image

Słownik biblijny.txt

Z. i p. Wszystkiemu mówić amen - wszystko po-
pierać, ze wszystkim się zgadzać.
Lit. K. Benisławska Modlitwa Pańska (1776),
Pieśń IX.
Muz. Słowo "amen" było często opracowy-
wane muzycznie przez kompozytorów muzyki
religijnej (G.P. da Palestrina, G.F. H"ndel,
Cafaro).
Amos [hebr., obciąŜony, objuczony], je-
den z dwunastu Proroków Mniejszych.
Pochodził z Judy, gdzie zajmował się pa-
sterstwem. Jako prorok działał w króle-
stwie Izraela w VIII w. p.n.e., za panowa-
nia Jeroboama II. Ostro potępiał naduŜy-
cia (np. przekupstwo sędziów) i bałwo-
chwalstwo.
anatema [gr. anathema = wotum, przed-
miot ofiarowany, poświęcony bóstwu;
hebr. cherem = klątwa, wyklęcie), wyraŜe-
nie to dotyczy zasady, której lud Izraela
miał przestrzegać w wojnach prowadzo-
nych w imieniu Boga; łup, a czasami
i zwycięŜeni wrogowie byli poświęceni
Jahwe, a zatem wszystko to ulegało znisz-
czeniu. Zasada ta dotyczyła równieŜ ka-
rania bałwochwalców. "Jeśli okaŜe się
prawdą, Ŝe taką obrzydliwość popełniono
pośród ciebie, mieszkańców tego miasta
wybijesz ostrzem miecza, a samo miasto
razem ze zwierzętami obłoŜysz klątwą"
(Pwt 13,13-19). W późniejszych tekstach
judaistycznych oraz w NT klątwa dotyka
poszczególnych osób; jest to wykluczenie
ze wspólnoty, która skazuje winnego-
kłamcę lub tego, kto nie dotrzymał przy-
sięgi - na sąd BoŜy. W Dziejach Apostol-
skich (Dz 23,12) Ŝydzi, wrogowie  Paw-
ła, zobowiązują się, Ŝe będą pościć tak
długo, póki nie zabiją Pawła; w razie nie-
dotrzymania tych zobowiązań wzywają
Boga, aby ich jak najsurowiej ukarał.
Sobory formułowały anatemy - klątwy aŜ
do Soboru Watykańskiego I (1869-70).
Sobór Watykański II (1962-65) najpraw-
dopodobniej był pierwszym soborem, któ-
ry nikogo klątwą nie obłoŜył. U muzułma-
nów anatema, pojmowana jako klątwa, za-
chowała całą siłę namiętnego potępienia.
Andrzej [gr. andreios = męŜny, odwaŜ-
ny, silny], imię jednego z dwunastu apo-
stołów. Był bratem św. Piotra i podobnie
jak on, rybakiem z Kafarnaum. Począt-
kowo był uczniem Jana chrzciciela, na-
stępnie poszedł za Jezusem (Mt 4,18-20).
Według jednej z legend, miał po śmierci
Jezusa głosić ewangelię na Rusi. Zachowa-
ła się tradycja, Ŝe poniósł śmierć w Patras
w Grecji, przybity do krzyŜa w kształcie li-
tery "X", później zw. krzyŜem św. An-
drzeja.
Lit. J.B. Bossuet Pan‚gyrique de saint Andr‚,
ap"tre (Pochwała św. Andrzeja Apostoła), kaza-
nie wygłoszone 30 listopada 1668 do karmeli-
tów na przedmieściu św. Jakuba w ParyŜu.
P. Claudel Corona benignitatis anni Dei (1915,
Wieniec łaskawości roku Pańskiego), "Saint
Andr‚" (Święty Andrzej).
anioł [gr. angelos; hebr. malach = wysła-

Strona 7

background image

Słownik biblijny.txt

niec, emisariusz], istota duchowa, oso-
bowa, pośrednicząca między Bogiem a
ludźmi. Według ST aniołowie tworzą wo-
kół jedynego Boga "zastępy niebieskie"
(1 Krl 22,19). Zwani są synami BoŜymi
(Ps 29,1) i świętymi sługami (Hi 5,1).
Najstarsze teksty biblijne znają "BoŜego
posłańca"; w Księdze Rodzaju wielokrotnie
przekazuje on BoŜe rozkazy. Podobny do
samego Boga, mówiący i działający w jego
imieniu i niejako w Jego zastępstwie, zo-
staje posłany, aby ochraniać lud Izraela
w czasie przejścia przez Morze Czerwone
( W 14,19); czuwa nad  Abrahamem
(Rdz 24,7) i nad - Jakubem (synem Iza-
aka; Rdz 48,16). Bóg wysyła teŜ aniołów
nieszczęścia, jak np. anioła zagłady, od-
grywającego decydującą rolę w róŜnych
zdarzeniach (W' 12,29; 2 Krl 19,35).
W księgach ST aniołowie noszą niekiedy
imiona zgodne z charakterem ich misji:
 Rafał - "Bóg uzdrowił", opiekuje się
Tobiaszem (Tb 3,17; 12,15); - Gabriel
- "moją mocą jest Bóg", objawia lub
wyjaśnia tajemnice Boga (Dn 8);  Mi-
chał - "któŜ jest jak Bóg?", "jeden z
pierwszych ksiąŜąt", ochrania lud Izrae-
la (Dn 10,13-21). Teologia ta wywarła
wpływ na islam, to właśnie Gabriel miał
przekazać Mahometowi przesłanie BoŜe;
Michał zajmuje się dobrami tego świata;
Azra‰l to anioł śmierci; tysiące aniołów
ukazuje się prorokowi podczas jego noc-
nego wstępowania do nieba.
NT. Do określeń juŜ znanych Paweł dołą-
cza  archanioła (1 Tes 4,16). Aniołowie
są najściślej związani z Ŝyciem ziemskim
Chrystusa, z Jego wcieleniem (Łk 1,26),
Jego narodzeniem (Łk 2,9-13), z kusze-
niem na pustyni (Mk 1,13), z Jego agonią
w Ogrójcu (Łk 22,43), z Wniebowstąpie-
niem (Dz 1,10). Strzegą ludzi i zapewnia-
ją im ochronę (Mt 18,10; Dz 12,15),
przedstawiają Bogu ludzkie modlitwy i
prowadzą do raju dusze sprawiedliwych
(Łk 16,22). Anioł Michał sprawuje pieczę
nad rodzącym się Kościołem, tak jak nie-
gdyś opiekował się Izraelem. Mówiąc o lo-
sie ostatecznym ludzi, którzy zmartwych-
wstaną, Chrystus stwierdza, Ŝe wybrani
będą niczym aniołowie BoŜy, toteŜ ani
Ŝenić się nie będą, ani za mąŜ wycho-
dzić (Łk 20,36). Zob.: cherubin; serafin;
szatan.
Lit. Dante w Boskiej komedii (1307-21, wyd.
pol. 1947) przedstawia olśniewające wizje anio-
łów niebieskich. W literaturze franc. temat
anioła zbuntowanego, czy upadłego występuje
o wiele częściej, niŜ temat anioła posłanego
przez Boga. Jednak dzielni rycerze z Pieśni

o Rolandzie (XII w.) w chwili śmierci wyciągają
do Boga prawą rękawicę i wtedy zjawia się
anioł, który zabiera ich dusze do raju. W Zadi-
gu Voltaire'a (1747, wyd. pol. 1955) anioł Jes-
rad objawia bohaterowi plany Opatrzności.
W XIX w. poeci tworzą aniołów alegorycz-
nych, np. u V. Hugo w La Fin de Satan (1886,

Strona 8

background image

Słownik biblijny.txt

Kres szatana) występuje anioł - Wolność,
stworzony z pióra, które wypadło ze skrzydła
szatana. Poeci wymyślają aniołów zakochanych
w kobietach śmiertelnych, np. A. de Lamartine
w La Chute d'un ange (1838, Upadek anioła),
a nawet uwiedzenie przez Lucyfera "młodego,
smutnego i uroczego", jak Eloa, zrodzona ze
"łzy Chrystusa" (A. de Vigny Enoa,1824).
W XX w. J. Cocteau w Orfeuszu (1927, wyd.
pol.1933) stwarza obraz fantastycznego anioła,
przebranego za szklarza, gościa ze świata niewi-
dzialnego. P. Claudel w Le Soulier de satin
(1929, Atłasowy pantofelek) wprowadza na
scenę Anioła StróŜa dońy Prouheze. Przez
uproszczenie, anioł staje się niekiedy elemen-
tem duchowym w człowieku, jako przeciwień-
stwo elementu cielesnego - "zwierzęcia".
"Człowiek nie jest ani aniołem, ani zwierzę-
ciem, na nieszczęście ten, kto chce zrobić
z niego anioła, robi zwierzę. B. Pascal w My-
ślach przypomina, Ŝe człowiek nie jest ani sa-
mym ciałem, ani czystym duchem (1670, wyd.
pol. 1921). ů B. Leśmian Aniołowie (cykl z t.
Sad rozstajny, 1912). J. Zawieyski Misterium
adwentowe (1949). Cz. Miłosz O Aniołach
(Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada, 1974).
B. Obertyńska Anioł w knajpie (1977). E. Sta-
chura Piosenka dla robotnika rannej zmiany (Po-
ezja i proza, t. 1 1982).
Ikon. Uśmiechnięty anioł, rzeźba (XIII w., ka-
tedra w Reims). Fra Angelico Muzykujący
aniołowie (1430-35, Florencja). H. Memling
(ok. 1490, Antwerpia). M. Gruenewald Anioł
Zwiastowania (1516, Colmar). G.L. Bemini
Anioł z wieńcem cierniowym, rzeźba (1669,
Rzym). O. Redon Upadły Anioł (1890, Bor-
deaux). M. Chagall Upadek anioła (1947, Ba-
zylea).
Muz. S. Prokofiew Ognisty anioł (1927), opera.
Ekr. W. Wenders Niebo nad Berlinem (1987);
anioły unoszą się nad Ziemią od stworzenia
świata, wolne od zmysłów i uczuć, towarzyszą
zrozpaczonym i umierającym. Jeden z nich pra-
gnie poznać prawdziwe Ŝycie; staje się człowie-
kiem i zachwycony odkrywa smaki, kolory, mi-
łość. Hymn na cześć Ŝycia.
anioł niSzCzyCiel, wysłannik, narzędzie
BoŜej zemsty (łyj 12,23). Anioł ten pora-
ził Egipt powodując śmierć wszystkich
pierworodnych Egipcjan, oszczędzając do-
my synów Izraela, naznaczone krwią ba-
ranka paschalnego.
Lit. A. Camus DŜuma (1947, wyd. pol.1957);
ojciec Paneloux wygłasza kazanie o plagach
zsyłanych przez Boga, które mają zmusić ludzi
do zastanowienia: "Spójrzcie na tego anioła
dŜumy, pięknego jak Lucyfer i olśniewającego
jak samo zło; wznosi się nad naszymi dacha-
mi" [tłum. J. Guze].. Słowacki: Król-Duch
(1866), Rapsod III, pieśń I; Beniowski (1921).
Ekr. L. Buńuel Anioł zagłady (1962).
Anioł Pański [łac. Angelus Domina],
w tradycji katolickiej - modlitwa odma-
wiana rano, w południe i wieczorem,
przypominająca  Zwiastowanie, w któ-
rym anioł Gabriel zapowiedział Maryi, Ŝe
będzie Matką Jezusa.

Strona 9

background image

Słownik biblijny.txt

Lit. ů K. Tetmajer Anioł Pański (Poezje,1898).
W. Gomulicki Anioł Pański (Światła,1919).
Ikon. J.F. Millet Anioł Pański (1858, Luwr,
ParyŜ).
Anna [hebr. chana = obdarzona laską],
imię wielu kobiet występujących w ST i
w NT, m.in. matki proroka Samuela, Ŝony
starego Tobiasza, a takŜe prorokini, która
wg Łukasza Ewangelisty (Łk 2,36-38)
była obecna przy  ofiarowaniu Jezusa
w świątyni. Według tradycji apokryficznej
równieŜ matka Maryi, Ŝona Joachima,
miała na imię Anna. Liczne wizerunki
ukazują Annę, jak udziela wskazówek Ma-
ryi, czasami wizerunki te przedstawiają
trzy pokolenia Świętej Rodziny: Annę,
Maryję i Jezusa. Męskim odpowiednikiem
imienia Anna jest Annasz. Jest to imię Ŝy-
dowskiego arcykapłana, teścia Kajfasza,
do którego przyprowadzono pojmanego
Jezusa ( 18,12-24).
Ikon. Leonardo da Vinci Święta Anna Sa-
motrzecia (1499, Luwr, ParyŜ). Rzeźba w drew-
nie w Semur-en-Auxois (XV w.). Rembrandt
Święta Anna (1631, Amsterdam).
AntioCh imię trzynastu królów syryj-
skich z dynastŹŹ Seleucydów (jedna z
dynastŹŹ, które podzieliły między siebie
imperium Aleksandra III Wielkiego). An-
tioch III Wielki był królem SyrŹŹ w 223-
-187 p.n.e., której podporządkował m.in.
Fenicję i Palestynę. Wkroczenie wojsk
Antiocha III Wielkiego do Grecji do-
prowadziło do wojny z Rzymem; po-
niósł klęskę w 190 p.n.e. pod Magnezją.
Antioch N Epifanes, król SyrŹŹ (175-
-164 p.n.e.), w 169 p.n.e. zaatakował
Egipt, lecz wobec interwencji dyploma-
tycznej Rzymu zrezygnował z podbojów.
DąŜąc do umocnienia jedności państwa,
chciał zmusić śydów do porzucenia prak-
tyk religijnych i wprowadzić kult pogański.
Wielkie prześladowania religijne śydów
w Palestynie doprowadziły do powstania
Machabeuszów (Księgi Machabejskie).
Antychryst [gr. anti = przeciw, zamiast
+ Christos = Chrystus]. Według Listów
św. Pawła i Apokalipsy św. ,Jana - nie-
przyjaciel Boga, czyli Antychryst zdobywa
władzę siłą lub podstępem, przebiegłością,
ale ostatecznie zostanie pokonany przez
Chrystusa. Nie jest to jakaś określona po-
stać historyczna, lecz przedstawia tych
wszystkich, którzy nie chcą dopuścić do
ustanowienia Królestwa Chrystusowego
(1  2,18; Ap 13; Mt 24,24; Tes 2,4). Zob.
szatan.
Lit. KaŜdy ma swojego Antychrysta! Na przy-
kład wg T.A. d'Aubign‚ w Les Tragiques (1616,
Rymy tragiczne) Antychryst to w oczach prote-
stantów papieŜ, "pierworodny syn Szatana".
U F. Dostojewskiego w Braciach Karamazow
(1880, wyd. pol. 1913) wielki inkwizytor pełni
rolę Antychrysta; ucieleśnia on rzym. katoli-
cyzm, papieŜa siepaczy, ale takŜe ateistyczny
socjalizm i współczesny kapitalizm, które obie-
cują tłumom dobra materialne w zamian za ich
wolność. F.W. Nietzsche Antychryst (1902,

Strona 10

background image

Słownik biblijny.txt

wyd. pol. 1907), Antychryst to "Bóg, który się
przerodził w antytezę Ŝycia, zamiast stać się je-
go transformacją, jego wieczystą akceptacją".
Ch. P‚guy w La Note comointe sur M. Descartes
(1914, Przypisek do Kartezjusza) widzi Anty-
chrysta czasów nowoŜytnych w pieniądzu.
Ekr. J. Huston l,e Malin (1979, Zły duch).
apokalipsa [gr. apokalypsis = objawie-
nie], utwór literacki kontynuujący tradycję
proroków, którego treść stanowi objawie-
nie dotyczące losów ludzkości i świata.
Autorzy apokalips, chcąc podtrzymać wia-
rę i nadzieję wyznawców jedynego Boga,
ukazują im kres, do jakiego zmierza hi-
storia. Literatura apokaliptyczna, pesymi-
stycznie patrząca na teraźniejszość p‚łną
grzechów, nieszczęść i cierpień, optymi-
stycznie spogląda w przyszłość, w której
nadejdzie Królestwo BoŜe.
Pewne teksty apokaliptyczne znajdujemy
juŜ w ST (Iz 24-27, Dn 7-12), lecz ten
gatunek literacki rozwinął się przede
wszystkim w okresie tzw. międzytesta-
mentowym, od II w. p.n.e. do I w. n.e.
Apokalipsy te, jak np. Testament dwuna-
stu patriarchów czy Apokalipsa Tygodni, są
uwaŜane za  apokryfy.
Apokalipsa św. ,Jana, ostatnia księga
NT, została prawdopodobnie napisana
w latach 95-100, nie jest pewne, czy przez
św. Jana Apostoła, czy przez kogoś z gro-
na jego uczniów. Chrystus w chwale uka-
zuje się Janowi, zesłanemu na wyspę Pat-
mos, i poleca mu napisać listy do siedmiu
Kościołów Azji. Jan w wizji zostaje prze-
niesiony do nieba. Widzi tam Boga na tro-
nie w otoczeniu Dworu niebieskiego, trzy-
ma On w ręku księgę opatrzoną siedmio-
ma pieczęciami. Daje ją Barankowi, który
stoi, choć jest "zabity na ofiarę". Baranek
otwiera siedem pieczęci, a otwarcie kaŜdej
z nich wprowadza nową wizję. Przy czte-
rech pierwszych ukazują się jeźdźcy: łucz-
nik partyjski - ówczesny postrach Rzy-
mian, Wojna, Głód i Mór na trupio-
bladym koniu pustoszą ziemię (Ap 6).
Później pojawia się Niewiasta, matka
dziecka - męŜczyzny, którego chce poŜreć
Smok - Szatan. Smok pokonany przez
 Michała i zastępy aniołów przekazuje
władzę BestŹŹ, wspierającej Babilon, Wiel-
ką Nierządnicę (Bestia to symbol cesar-
stwa rzym. prześladującego chrześcijan,
Ap 17). Jan przywołuje następnie wizję
Nowego Jeruzalem, zstępującego z nie-
ba świętego miasta, gdzie Bóg zamieszka
z ludźmi (Ap 21). W tej chrześcijań-
skiej apokalipsie Jezus jest  Mesjaszem,
obietnice Boga są spełnione, a objawienie
zakończone. Zob.: Odkupiciel - odkupie-
nie; paruzja; Sąd Ostateczny; zbawienie.
Lit. Literatura apokaliptyczna rozwijała się
w staroŜytności judeochrześcijańskiej. Apoka-
lipsa moŜe być pewnym sposobem odczytywa-
nia historŹŹ świata: po teraźniejszych czy bli-
skich juŜ udrękach i kataklizmach nastąpi era
odnowy wszystkiego. Pisma apokaliptyczne
mają często formę epicką, nadając swoim obra-

Strona 11

background image

Słownik biblijny.txt

zom wymiary kosmiczne. U. Eco w Imieniu Ró-
Ŝy (1981, wyd. pol. 1987) przedstawia zbrod-
nie popełnione w 1372 w klasztorze, wg po-
rządku zapowiedzi klęsk po otwarciu siódmej
pieczęci (w 1986 powieść została sfilmowana
przez J.J. Annauda).
Alegoryczne piękno i potęga wizji Apokalipsy
św. Jana stały się inspiracją dla wielu poetów,
takich jak W. Blake, A. de Lamartine czy
V. Hugo. Akcenty apokaliptyczne odnajduje-
my takŜe u P.B. Shelleya w dramacie Promete-
usz rozpętany (1820, wyd. pol. 1887), którego
IV akt ukazuje eskalację sił zła, a takŜe u
R. Wagnera w jego Zmierzchu bogów (1874),
jakkolwiek obaj ci twórcy zerwali więź z myślą
biblijną, podobnie jak D.H. Lawrence, piszący
Apocalypse (1931, Apokalipsa) z pozycji niena-
wiści do objawienia - nadziei słabych. Rewolu-
cje, gigantyczne wojny zawsze wywołują w lite-
raturze zainteresowania tego typu, inspirują
w sposób całkowicie laicki m.in. literaturę
science fiction. ů A. Mickiewicz Dziady, część
III (1832), Widzenie księdza Piotra. J. Słowac-
ki Genezis z Ducha (1871). T. Konwicki Mała
Apokalipsa (1979).
Ikon. Apokalipsa z Saint-Sever, rękopis ilumi-
nowany miniaturami (1029). Tympanon ko-
ścioła Saint-Pierre w Moissac (XII w.). Tapise-
rie N. Bataille'a (1373-87, Angers). J. Lur‡at
(1950, Assy). Correggio Wizja św. Jana na Pat-
mos (1524). A. DŹŹrer Otwarcie pieczęci według
Apokalipsy, drzeworyt (1498). El Greco Apo-
kalipsa (1614, Nowy Jork). W. Blake Śmierć
na bladym koniu (1805, Londyn). F. Danby
(XIX w., Dublin). A. B"cklin Wojna (1896,
Drezno). E. Goerg Apokalipsa, seria grafik
(1943). ů B. Krasnodębska-Gradowska Apoka-
lipsa, cykl drzeworytów (1925, Warszawa).
Muz. F. Schmidt Das Buch mit sieben Siegeln
(1937, Księga o siedmiu pieczęciach), orato-
rium. O. Messiaen: Quatuor pour la fin des
temps (1940, Czterech jeźdźców na koniec
dziejów); trzecia z Petites liturgies (1944, Małe
liturgie); Couleurs de Ia Cit‚ ceZeste (1963, Kolo-
ry niebiańskiego Miasta); Des Canyons aux ‚toi-
les (1970-74, Gwiezdne kaniony). P. Henry
Apokalipsa św. ,Jana (1968). Twelve gates to the
City (Dwanaście bram wiodących do Miasta),
negro spiritual.
Ekr. I. Bergman w Siódmej pieczęci (1956) ilu-
struje dwa znaczenia terminu apokalipsa: ko-
niec świata z głodem i morem w średniowieczu
i objawienie eschatologiczne, analogiczne do
otwarcia siódmej pieczęci w Apokalipsie św. Ja-
na. F.F. Coppola Czas Apokalipsy (1979); film
ten, opowiadający o wojnie amerykańskiej w
Wietnamie, realizuje tylko jeden, współczesny
sens apokaliptycznej katastrofy.
apokryfy [gr. apókryphos = ukryty, ta-
jemny], teksty, które nie weszły w skład
 kanonu Pisma Świętego. Znane są licz-
ne apokryfy ST, m.in. Księga Henocha,
4. Księga Ezdrasza, Testament dwunastu
patriarchów, często naleŜące w jakiejś mie-
rze do pism apokaliptycznych. Znane są
takŜe ewangelie apokryficzne, m.in. Ewan-
gelia Tomasza, Ewangelia Piotra. Te ostat-
nie, chociaŜ nie zaliczane do Ŝadnego

Strona 12

background image

Słownik biblijny.txt

kanonu, zachowały nieraz dawne trady-
cje, nie pozbawione pewnej wartości. Ce-
chą charakterystyczną tych apokryfów jest
przesadne upodobanie do wszelkiego ro-
dzaju cudowności. Niektóre pisma ST tra-
dycja protestancka nazywa apokryfami,
katolicka zaś - pismami deuterokanonicz-
nymi.
apostołowie [gr. apostolos = posłaniec,
wysłannik BoŜy], słowo to oznacza przede
wszystkim dwunastu uczniów wybra-
nych przez Jezusa na najbliŜszych towa-
rzyszy, Jego świadków wobec świata i gło-
sicieli Jego  ewangelŹŹ. NT nazywa ich
na ogół Dwunastoma; są to:  Piotr,
 Andrzej,  Jakub Starszy,  Jan, pierw-
si powołani; Filip, Bartłomiej,  Mate-
usz, Tomasz, Jakub Młodszy, Tade-
usz (lub Juda), Szymon i Judasz
Iskariota (Mt 3,16-19). Pierwszy wymie-
niany jest zawsze Piotr. Na miejsce Juda-
sza, po jego zdradzie, został wybrany Ma-
ciej (Dz 1,15-26). Natomiast  Paweł,
nawrócony na drodze do Damaszku juŜ
po śmierci Jezusa, nazywany jest później
apostołem pogan, to znaczy nie-Ŝydów.
W szerszym znaczeniu termin "apostoł"
określa tego, kto przekazuje naukę Ewan-
gelŹŹ, dziś zaś najczęściej tego, który broni
idei lub szlachetnej sprawy.
Z. i p. Zaczyn w cieście (Łk 13,20-21): tak jak
wystarczy odrobina zaczynu włoŜona w trzy
miary mąki, aby całe ciasto się zakwasiło, tak
i dwunastu apostołów, głoszących Królestwo
BoŜe, przemieni świat. Potocznie - wyraŜenie
to odnosi się do wszystkich, którzy choć nie-
liczni, głoszą nowe idee, uczucia, namiętności
w świecie, który bez nich pozostałby bierny.
Lit. P. Claudel Corona benignitatas anni Dei
(1915, Wieniec łaskawości roku Pańskiego),
"Le groupe des Ap"tres" (Grupa Apostołów).
Ikon. Rozesłanie apostołów, rzeźba (XII w.,
V‚zelay). H. van der Goes Zaśnięcie najświęt-
szej Maryi Panny (1480, Brugia). Apostoło-
wie: A. DŹŹrer (1526, Monachium); El Greco
(1608, Toledo). E. Burnand Uczniowie Piotr
i Jan zdąŜający, do Grobu (1898, ParyŜ).
W. Stwosz, Ołtarz Mariacki, scena Zaśnięcia
Maryji (ok. 1487, Kościół Mariacki, Kraków).
Zob. teŜ Ostatnia Wieczerza.

archanioł [gr. archangelos], anioł wyŜ-
szego stopnia, przeznaczony przez Boga
do szczególnych funkcji posłanniczych
wobec ludzi. Tradycja chrześcijańska
do archaniołów zalicza  Michała
(Dn 10,13; Ap 12,7),  Rafała (Tb 3,17)
i  Gabriela (Dra 8,16; Lk 1,26); tradycja
judaistyczna wylicza ich więcej. Zob.
anioł.
Lit. E. Quinet Ahasverus (1833), w prologu ar-
chaniołowie odgrywają przed Bogiem i święty-
mi sztukę przedstawiającą historię minionego
świata.
Ikon. zob.: Gabriel; Michał; Rafał.
arcykapłan [gr. arche = pierwszeń-
stwo, hiereus = kapłan], to "kapłan, któ-
ry jest wyŜszy godnością ponad braci"

Strona 13

background image

Słownik biblijny.txt

(Kpl 21,10), który jako jedyny miał prawo
raz w roku, w Dzień Pojednania (Jom
Kippur) wejść do Miejsca Najświęt-
szego w świątyni. Aaron, brat MojŜe-
sza, był pierwszym arcykapłanem; w Bi-
blŹŹ jest opisana jego uroczysta konsekracja
(W' 28-29). Od czasów króla Dawida do
II w. p.n.e. arcykapłani byli wybierani
spośród potomków Sadoka. Od czasu rzą-
dów Heroda Wielkiego (40 p.n.e.) arcyka-
płani byli mianowani przez władze poli-
tyczne, czyli rzym. namiestnika. W chwili
śmierci Jezusa, w Jerozolimie tę funkcję
sprawował Kajfasz. Instytucja arcykapłana
przestała istnieć w 70 r. n.e., z chwilą zbu-
rzenia Jerozolimy przez cesarza Tytusa.
Autor Listu do Hebrajczyków posługuje się
symbolem proroczej postaci arcykapła-
na w przedstawianiu Jezusa - "Takiego
bowiem potrzeba nam było arcykapłana:
świętego, niewinnego, nieskalanego, od-
dzielonego od grzeszników, wywyŜszonego
ponad niebiosa" (Hbr 7,26).
Ikon. W Zaślubinach Dziewicy przedstawiany
jest arcykapłan Zachariasz, który udziela ślubu
Maryi z Józefem. Zob. teŜ zaślubiny Najświęt-
szej Marvi Panny.
arka [łac. arca = skrzynia], dwa terminy
hebr.: pierwszy (aron) oznacza Arkę Przy-
mierza, drugi (tewa) jest stosowany na
określenie kosza papirusowego, w którym
matka ukryła MojŜesza, oraz arki Noego.
Arka Przymierza, rodzaj drewnianej
skrzyni, w której staroŜytni Izraelici prze-
chowywali tablice Dekalogu ( Wj 25,10-
-22). Przenoszono ją za pomocą drew-
nianych drąŜków, stała pod świętym na-
miotem pokrytym baranimi skórami. Na-
miot ten był uwaŜany za przybytek Boga,
Arka zaś za widzialny znak obecności Bo-
ga wśród Jego ludu, i dlatego Arka była
święta i nikt nie powinien jej dotykać
(I Sm 5). Dawid przeniósł Arkę na górę
Syjon w Jerozolimie, którą podbił, Sa-
lomon zaś umieścił Arkę w wybudowa-
nej przez siebie Świątyni Jerozolimskiej.
Opis Arki podany w Księdze Wyjścia
(W' 37,1-9) odpowiada opisowi Arki ze
świątyni Salomona. Górną część Arki ota-
czał z czterech stron złoty ornament figur
geometrycznych. Zamknięcie Arki stano-
wiła szczerozłota płyta, zw. przebłagalnią.
Na dwóch przeciwległych krańcach prze-
błagalni były umieszczone wykute ze złota
dwa klęczące cherubiny, które okrywały
Arkę swymi skrzydłami. Arka zaginęła w
587 p.n.e. w czasie oblęŜenia Jerozolimy
przez Nabuchodonozora II.
Lit. A. Mickiewicz Konrad Wallenrod (1828),
Pieśń Wajdeloty.
Ikon. Freski z synagogi w Dura Europos
(245-256); płaskorzeźba w synagodze w Kafar-
naum (III w.); mozaika w Germigny-des-Pr‚s
(IX w.); witraŜ w Saint-Denis (XII w.); tympa-
non w katedrze Notre-Dame (XII w., ParyŜ).
Ekr. S. Spielberg Poszukiwacze zaginionej arki
(1980); pewien archeolog, a zarazem awantur-
nik, organizuje wyprawę do Egiptu, aby odna-

Strona 14

background image

Słownik biblijny.txt

leźć Arkę Przymierza, której poszukują takŜe
naziści.
arka Noego, statek zbudowany na po-
lecenie Boga, do którego Noe wprowa-
dził po parze przedstawicieli kaŜdego ga-
tunku zwierząt: samca i samicę. Bóg
chciał w ten sposób uratować stworzenia
od potopu, wywołanego BoŜym gniewem
(Rdz 6,19-22). Arka Noego symbolizuje
opiekę, którą Bóg pośród niebezpie-
czeństw otacza sprawiedliwych; jest ona
kolebką nowego Ŝycia po cięŜkim do-
świadczeniu. ToteŜ interesująca moŜe być
analogia między tym statkiem a skrzynią-
kołyską z papirusu, zostawioną na Nilu,
w której córka faraona znalazła MojŜesza
po tym, jak władca egipski wydał rozkaz
zabicia wszystkich nowo narodzonych
hebr. chłopców (W' 2). Zob. potop.
Lit. J. Supervielle Arka Noego (1938, wyd. pol.
wybór pt. Orfeusz, 1966), zbiór opowiadań,
niektóre o inspiracji religijnej. A. 'MIickiewicz
Pan Tadeusz (1834), księga IV. S. Wyspiański
Wesele (1901), akt I.
Ikon. Arka Noego: mozaika w bazylice św.
Marka w Wenecji (XIV w.); rzeźba w kate-
drze w Bourges (XIII w.). P. Uccello, cykl fre-
sków w klasztorze Santa Maria Novella we Flo-
rencji (1445-50). Michał Anioł (1512, Rzym).
J. Bassano Budowa Arki (XVI w., Marsy-
lia). WitraŜ z kościoła Saint-Etienne-du-Mont
(XVII w., ParyŜ). J. Lur‡at Pi‚śń Świata, gobe-
lin (1957, Angers). ů Budowa Arki Noego, arras
z cyklu Dzieje Noego (poł. XVI w., warsztaty
brukselskie, Państwowe Zbiory Sztuki na Wa-
welu, Kraków).
Muz. B. Britten Noash Ark (1957, Arka No-
ego), opera. E.W. Sternberg Noash Ark (1960),
utwór na orkiestrę.
Aswerus [łac.; gr. Ahasveros; hebr. Acha-
szwerosz] (ok. 517-465 p.n.e.), właściwie
Kserkses I, król perski od 485 p.n.e.,
z dynastŹŹ Achemenidów. Wsławił się w
walkach przeciw Grekom (zwycięstwo pod
Termopilami, klęska pod Salaminą), stłu-
; mił powstanie w Egipcie, a następnie pod-
bił Babilonię. W swojej twierdzy w Suzie
poślubił śydówkę  Esterę, w miejsce
odtrąconej Waszti, która sprzeciwiła się
rozkazowi pijanego męŜa, chcącego wysta-
wić jej piękność na pokaz ludowi i ksiąŜę-
tom. Estera uratowała Ŝydów przed zagła-
dą, zaplanowaną przez wysokiego urzędni-
ka królewskiego Hamana.
Lit. J.B. Racine Esther (1689, Estera).
Atalia [hebr. atalja = jej wielkość po-
świadczył Jahwe], córka króla Achaba
i Izebel, królowa Judy (841-835 p.n.e.).
W IX w. p.n.e. naród izraelski był po-
dzielony na dwa królestwa: Izrael i Judę.
W czasie panowania AtalŹŹ wprowadzono
kult Baala. Achab, ojciec AtalŹŹ, wybudo-
wał w SamarŹŹ świątynię ku czci Baala.
' W tym samym czasie rodziny królewskie
z obu rywalizujących między sobą państw
ścierały się w krwawych walkach. W czasie
jednej z nich Izebel, matka AtalŹŹ, została
wydana na poŜarcie psom. Atalia kazała

Strona 15

background image

Słownik biblijny.txt

zabić wszystkich członków rodziny kró-
lewskiej, aby zabezpieczyć swoje panowa-
nie. Krwawej masakrze uszedł jej wnuk
Joasz, którego ukrył arcykapłan Jojada
w świątyni. Po kilku latach Jojada pozy-
skał poparcie straŜy przybocznej, która
ogłosiła Joasza królem. Atalia została zabi-
ta, a lud zniszczył ołtarze Baala (2 Krl 11;
2 Krn 22-23).
Lit. Ta krwawa historia posłuŜyła J.B. Raci-
ne'owi za temat do tragedŹŹ Atalia (1691, wyd.
pol.1803).
Muz. G.F. H"ndel Athalia (1733), oratorium.
Ave Maria [łac., Zdrowaś Maryjo], mo-
dlitwa zw. Pozdrowieniem Anielskim.
Jej tekst łac. brzmi: "Ave Maria, gratia
plena; Dominus tecum: benedicta tu in
mulieribus, et benedictus fructus ventris
tui, Jesus. Sancta Maria, Mater Dei, ora
pro nobis peccatoribus, nunc et in hora
mortis nostrae". Zob.: Anioł Pański; Zwia-
stowanie.
Lit. "Zdrowaś Maryjo - Bądź pozdrowiona"-
pierwsze słowa tej tradycyjnej modlitwy katoli-
ków występują jako refren w tekście "La
Priere" (Modlitwa) F. Jammesa (L'Eglise ha-
bill‚e de feuilles - Kościół przybrany zielenią),
spopularyzowanej dzięki interpretacji wokal-
nej G. Brassensa (1953). Słowa te moŜna teŜ
odnaleźć w strofach, które L. Aragon w
Mus‚e Gr‚vin (1946) poświęcił więźniarkom
obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.
ů R. Brandstaetter Ave Maria (Pieśń o moim
Chrystusie,1960).
Ikon. P. Christus Dziewica Maryja pod uschnię-
tym drzewem (1452, Lugano); litery "A" sym-
bolizujące Ave Maria zwisają z gałęzi drzewa.
Muz. Ave Maria, dwie msze: czterogłosowa
i sześciogłosowa G.P. da Palestriny (XVI w.).
Pieśni F. Schuberta i Ch. Gounoda (XIX w.).
Ekr. J.L. Godard Je vous salve Marie (1986,
Zdrowaś Maryjo).

Baal [hebr., pan, właściciel], imię nada-
ne przez zachodnich Semitów bogu burzy
Hadadowi. On to sprowadzał uŜyźniający
ziemię deszcz i niszczące pioruny. W BiblŹŹ
mianem Baala określa się wszystkich fał-
szywych boŜków. PoniewaŜ król Izraela
Achab za namową swojej Ŝony Izebel
wprowadził kult Baala, prorok  Eliasz
zapowiedział karę BoŜą w postaci suszy,
która trwała następnie trzy lata. Eliasz za-
wezwał proroków Baala na górę Karmel,
by wykazać Izraelitom, Ŝe Baal nie istnie-
je. Rzeczywiście, ofiara złoŜona przez ka-
płanów Baala nie zapłonęła ogniem, pod-
czas gdy BoŜy ogień strawił ofiarę całopal-
ną, wcześniej skropioną wodą na rozkaz
Eliasza, który, udowodniwszy w ten spo-
sób istnienie swego Boga, zabił następnie
czterystu pięćdziesięciu proroków Baala
(1 Krl 18,18-40).
Ikon. Baal z Ugarit, rzeźba (początek II tysiącl.
p.n.e., Luwr, ParyŜ).
Babilon [akad. Babili; hebr. bawel = bra-
ma Boga], staroŜytne miasto w Mezopo-
tamŹŹ, połoŜone nad Eufratem. ZałoŜo-

Strona 16

background image

Słownik biblijny.txt

ne prawdopodobnie ok. III tysiącl. p.n.e.
przez Sumerów, zaczęło nabierać znacze-
nia za czasów załoŜyciela I dynastŹŹ, Sa-
muabuma (ok. 1830 p.n.e.), a szczególnie
pod rządami Hammurabiego. Następnie
zostało zniszczone i odbudowane przez
Chaldejczyków, a za panowania Nabu-
chodonozora II piękno jego budowli uczy-
niło zeń jeden z cudów świata (ruiny mia-
sta odkrył R. Koldewey w czasie wykopa-
lisk w 1899-1917). Nabuchodonozor II
zdobył Jerozolimę, zburzył ją i wysiedlił jej
mieszkańców. Prorok Izajasz przepowie-
dział królowi Ezechiaszowi, Ŝe pewnego
dnia bogactwa z jego pałacu zostaną za-
brane do Babilonu. Niewola będzie trwać
pięćdziesiąt lat (587-538 p.n.e.). W tym
właśnie okresie prorok Jeremiasz przeko-
nywał wygnańców w Babilonie, aby nie
słuchali fałszywych proroków i przestrze-
gał przed oddawaniem czci babilońskim
boŜkom. Upadek Babilonu, niejednokrot-
nie zapowiadany przez proroków jako kara
Boga, który chciał pomścić swój uciskany
naród (r 50-51), nastąpił w 539 r., kiedy
król perski Cyrus Wielki zajął miasto. Po-
wrót śydów do Judei jest powtórzeniem
wyzwolenia z Egiptu. W BiblŹŹ Babilon to
symbol potęg świata wrogich Bogu; król
Nabuchodonozor II to symbol pychy i
świętokradztwa. Babilon to Wielka Nie-
rządnica, sprzymierzona z Antychrystem.
W Apokalipsie św. Jana (Ap 18,9-24)
Rzym zostaje nazwany "wielkim Babilo-
nem", miastem, które ma być unicestwio-
ne za swe bałwochwalstwo i wzniecane
prześladowania. Zob. niewola babilońska.
Lit. Święty Augustyn Państwo BoŜe (413-
-424, wyd. pol. 1930-34), w księdze XIX au-
tor przeciwstawia dwa miasta: pogański Babi-
lon i świętą Jerozolimę.
W. Broniewski Nad
rzekami Babilonu (Bagnet na broń, 1943).
A. Wat Na melodie hebrajskie (Wiersze 1957).
J. Stryjkowski Na wierzbach... nasze skrzypce
(1974).
Ikon. E. Degas Semiramida zakładająca miasto
Babilon (1861, ParyŜ).
Muz. G. Rossini Ciro in Babylonia (1812, Cy-
rus w Babilonie), opera.
F.kr. W drugiej części Nietolerancji D.W. Grif
fitha (1916), Babilon zostaje podbity przez
oddziały Cyrusa Wielkiego. W Good Morning,
Babilonia (1987, Dzień dobry, Babilonie) bra-
cia Taviani, bohaterowie odkrywają Amerykę,
współczesny Babilon. Akcja przez pewien czas
rozgrywa się w czasie kręcenia Nietolerancji
Griffitha.
Balaam [hebr. bilam = ten, który gubi
lud], prorok pogański, którego król Mo-
abu, Balak, wezwał z MezopotamŹŹ, Ŝeby
ten rzucił przekleństwo na Izraelitów na-
jeŜdŜających jego kraj. Niechętny rozkazo-
wi króla, Balaam udał się w drogę do Mo-
abu, zapowiadając jednak, Ŝe moŜe być
posłuszny tylko Bogu. Autor biblijny po-
daje w sposób niezwykle barwny, Ŝe Bóg,
niezadowolony z wyjazdu Balaama, posta-

Strona 17

background image

Słownik biblijny.txt

wił trzykrotnie na jego drodze anioła wi-
dzialnego tylko dla oślicy, na której Bala-
am jechał i przeraŜona oślica zbaczała
z drogi. Po przybyciu do Balaka prorok
błogosławił Izraelitów, których miał prze-
kląć (Lb 22-24).
Ikon. Balaam i os7ica: Saint-Andoche (XII w.,
Sawien); Rembrandt (1626, ParyŜ).
balsamowanie. Zgodnie z regułą, stwo-
rzoną w zamierzchłych czasach, staroŜytni
Izraelici mieli zwyczaj wykazywania troski
o zwłoki przed złoŜeniem ich do grobu
(obmycia pogrzebowe, palenie wonności
przy ciele). Sztuka balsamowania pocho-
dzi z Egiptu (Rdz 50,2-3 i 26). W póź-
niejszej epoce śydzi przejęli zwyczaj ob-
mywania zwłok, namaszczania ich wonny-
mi olejkami z ekstraktami balsamicznymi
oraz zawijania w białe płótno, przytrzy-
mywane opaskami. To samo uczyniono
z ciałem Łazarza, który - wskrzeszony
przez Jezusa - powstał z grobu i ukazał
się "mając nogi i ręce powiązane opaskami.-
(' 11,44). Gdy przyjaciele Jezusa
zdjęli Jego ciało z krzyŜa, "obwiązali je
w płótna razem z wonnościami, stosow-
nie do Ŝydowskiego sposobu grzebania"
( 19,38-40).
Baltazar, regent BabilonŹŹ, zdetronizo-
wany i zabity w 539 p.n.e. przez Cyrusa
Wielkiego. Baltazar to takŜe, wg tradycji,
imię jednego z Mędrców ze Wschodu
(obok Melchiora i Kacpra), którzy przyby-
li do Betlejem, aby oddać hołd Dzieciątku
Jezus. Zob.: epifania; uczta (uczta Balta-
zara).
Lit. M. Tournier Kacper, Melchior i Baltazar
(1980, wyd. pol.1987).
Barabasz [aram. bar = syn + abba = oj-
ciec], przestępca lub przywódca spisku
przeciw Rzymianom. Według relacji NT,
przed świętem Paschy Rzymianie ułaska-
wiali jednego więźnia. Piłat polecił śy-
dom, aby wskazali kogo uwolnić - Jezusa
czy Barabasza. Tłum, namówiony przez
arcykapłanów Ŝydowskich, wybrał Baraba-
sza (Mt 27,15-21).
Lit. Ch. Marlowe The,ew of Malta (1633, śyd
z Malty); Barabasz, główny bohater, jest pierw-
szym śydem w teatrze angielskim. Mimo umi-
łowania przez niego pieniądza, jego opozycja
wobec chrześcijan czyni zeń początkowo istotę
godną szacunku. Pod koniec sztuki staje się
Ŝądnym zemsty mordercą. M. de Ghelderode
Barabbas (1932, Barabasz), utwór dramatycz-
ny. P. Lagerkvist Barabasz (1950, wyd. pol.
1953); autor snuje w wyobraźni biografię bi-
blijnej postaci; bohater poszukuje wiary i nie
moŜe jej znaleźć. E. Filipczuk Barabasz (Gra,
1977).
Ekr. Barabasz: A. Sj"berg (1952); N. Fleischer
(1961, inspirowany dziełem P. Lagerkvista).
baranek. Hebrajczycy byli początkowo
ludem koczowniczym, zajmującym się ho-
dowlą, m.in. owiec; ludem pasterskim po-
zostali jeszcze długo po osiedleniu się
w Palestynie. ToteŜ baranek jest w BiblŹŹ
symbolem chętnie stosowanym. Baranek

Strona 18

background image

Słownik biblijny.txt

(lub owca) powszechnie symbolizując de-
likatność, niewinność i łagodność, wy-
obraŜa Izraelitę, naleŜącego do BoŜej
owczarni (Iz 40,11): "podobnie jak pa-
sterz pasie On swą trzodę, jagnięta nosi na
swej piersi, owce karmiące prowadzi ła-
godnie". W Ewangeliach Łukasza i Jana,
Jezus jest porównany do pasterza.
baranek paschalny. Jest to przede
wszystkim ofiara. Jego krew na drzwiach
Hebrajczyków ochroniła ich, kiedy Bóg
poraził wszystkich pierworodnych Egiptu
(W 12,21-27). Podczas święta Paschy ba-
ranek paschalny winien być spoŜywany
wspólnie, w gronie rodziny, w jednym do-
mu, a Ŝadna z jego kości nie powinna być
złamana (Wj 12,46).
Baranek BoŜy, określenie nadawane
tylko Jezusowi. Tak właśnie nazywa Jezusa
Jan Chrzciciel: "Oto Baranek BoŜy, który
gładzi grzechy świata" ( 1,29). Jezus,
który wybrał na czas swej śmierci akurat
moment składania w ofierze baranka pas-
chalnego, stał się nowym Barankiem pas-
chalnym, który swoją krwią przypieczę-
tował Nowe Przymierze między Bogiem
a ludźmi; na krzyŜu Ŝadna z Jego kości nie
została złamana ( 19,33-36); "Prowadzą
Go (Jezusa) jak owcę na rzeź i jak bara-
nek, który milczy, gdy go strzygą, tak On
nie otwiera ust swoich" (Dz 8,32 cytując
Iz 53,7). Ten złoŜony w ofierze Baranek
stanie się barankiem chwalebnym, zwy-
cięzcą śmierci i mocy zła, wszechmocnym,
sędzią, którego wizję przywołuje Apokalip-
sa św. Jana. Tak tłumaczy się chrześcijań-
ską ikonografię, która często przedstawia
Jezusa jako niebiańskiego Baranka, trzy-
mającego krzyŜ i orędującego u Boga za
ludźmi. Zob.: Pascha; Wielkanoc.
Lit. ů M. Konopnicka Gniew barankowy (Z mo-
jej BiblŹŹ,1896).
Ikon. J. van Eyck, poliptyk Ołtarz Baranka mi-
stycznego (1432, katedra św. Bawona w Ganda-
wie).
Baruch [hebr., błogosławiony], uczeń
i sekretarz proroka Jeremiasza (VII-VI w.
p.n.e.). Przypisuje mu się autorstwo Księ-
gi Barucha, włączonej do katolickiego ka-
nonu ST, w zbiorze ksiąg deuterokano-
nicznych. Teksty Księgi powstały praw-
dopodobnie w II w. p.n.e.-I w. n.e.;
zawierają m.in. pieśni pokutne, hymny i
lamentacje.
Batszeba [hebr. bat-szewa = córka przy-
sięgi], Betsabe, Betszabe, piękna Izra-
elitka, Ŝona Uriasza Chetyty, najemnego
Ŝołnierza króla Dawida. Pewnego wieczo-
ru Dawid ujrzał ją z tarasu swego pałacu.
Zapragnął jej i spędził z nią noc. Dawid
wysłał jej męŜa w miejsce zaŜartych walk,
aby tam poniósł śmierć. śołnierz rzeczy-
wiście zginął. Dawid poślubił Batszebę,
która później została matką Salomona
(2 Sm 11-12).
Lit. T. Lindgren Bat Seba (1984, Batszeba),
jak być jedną z Ŝon potęŜnego króla i współrzą-
dzić.

Strona 19

background image

Słownik biblijny.txt

Ikon. Batszeba jako sprawczyni upadku Dawida
(1520, Bruksela). Rembrandt Bacszeba (1654,
S. Ricci Batszeba w kąpieli
(1720-30), Sz‚pmŹw‚szeti
Muzeum, Budapeszt
Luwr, ParyŜ). M. Chagall Daquid i Batszeba
(1956, Nicea).
Beniamin [hebr. ben jamin = syn prawi-
cy, syn szczęścia], najmłodszy z dwunastu
synów  Jakuba (syna Izaaka) i - Rache-
li. Matka zmarła przy jego urodzeniu; zdą-
Ŝyła jeszcze nadać mu imię Benoni [hebr.
ben-oni = syn biedy). Ojciec zmienił jego
imię na Beniamin. Józef i Beniamin byli
umiłowanymi synami Jakuba (Rdz 35,16-
-26). Józef został przez swych przyrodnich
braci sprzedany jako niewolnik do Egiptu.
Kiedy w związku z klęską głodu Jakub wy-
słał synów po zboŜe do Egiptu, zatrzymał
Beniamina przy sobie. Józef, będący rząd-
cą faraona, zgodził się wydać Ŝywność
przybyszom z zagranicy, lecz jednego z
braci zatrzymał jako zakładnika, a przy
tym zaŜądał, by przyprowadzono do niego
najmłodsze dziecko Jakuba. ToteŜ Benia-
min towarzyszył braciom w drugiej wypra-
wie po Ŝywność. W końcu rządca wyjawił
synom Jakuba, Ŝe jest ich bratem. Józef
szczodrze obdarował Beniamina i sprowa-
dził do Egiptu całą swoją rodzinę. Benia-
min był protoplastą pokolenia Beniami-
nitów. Pokolenie to, chociaŜ niewielkie,
zajmowało jednak miejsce centralne, albo-
wiem na jego terytorium leŜała Jerozoli-
ma. Było to pokolenie waleczne, które
Dawid ujarzmił siłą. Pierwszy król Izraela,
Saul, był Beniaminitą (z rodu Beniamina).
Z. i p. Beniaminek rodzinny, potocznie - naj-
młodsze dziecko.
Betania [hebr. bet-ani = dom ubogiego],
wieś połoŜona na wschodnim zboczu Gó-
ry Oliwnej, oddalona o 4 km od Jerozo-
limy (obecnie al-Ayzariyyah). Jezus miał
tam przyjaciela, Szymona Trędowatego
(Mk 14,3), w którego domu podeszła do
Jezusa kobieta z alabastrowym naczyniem
zawierającym cenny olejek, i podczas po-
siłku namaściła mu głowę, ku oburzeniu
uczniów, ganiących marnotrawienie cen-
nego olejku. W BetanŹŹ mieszkał Łazarz
i jego siostry Mana i Maria. To właśnie
w BetanŹŹ, wg Jana, Jezus wskrzesił
Łazarza, od trzech dni spoczywającego
w grobie.
Betlejem [hebr. bet-lechem = dom chle-
ba), wioska w Judei, połoŜona niedaleko
od Jerozolimy, miejsce narodzenia Jezu-
sa i jego przodka Dawida. Dawid został
w Betlejem namaszczony na króla nad
Izraelem.
Lit. ů L. Rydel Betlejem polskie (1904).
L. Schiller Pastorałka (1922). E. Bryll - Po gó-
rach, po chmurach (1969). B. Obertyńska Betle-
jemski zajazd (1986).
Ikon. P. Bruegel st. Spis ludności w Betlejem
(1566, Bruksela).

Betsabe, Betszabe  Batszeba.

Strona 20

background image

Słownik biblijny.txt

Biblia zob. s. 13.

Z. i p. Prawo i Prorocy (Mt 7,12; Rz 3,21 )-
istota objawienia i BoŜych nakazów. Obecnie
oznacza wszystko, co jest nie kwestionowanym
autorytetem.
Lit. Pierwsze literackie teksty chrześcijańskie inspi-
rowane przez Biblię są określane mianem patry-
styki, czyli pism Ojców Kościoła. Od II w.
pisarze staroŜytności, greccy i łacińscy, a na-
stępnie od IV w. - syryjscy i ormiańscy, zajmo-
wali się egzegezą i komentowaniem ST i NT.
Między nimi byli Tenulian, Orygenes, Arno-
biusz, Laktancjusz, św. AmbroŜy i św. Augu-
styn, którzy wywierali znaczny wpływ w śre-
dniowieczu, a takŜe w wiekach późniejszych.
Autorzy Ŝydowscy dąŜyli na przestrzeni wie-
ków do wyjaśniania Prawa i Ksiąg prorockich.
Arabska Hiszpania w XI i XII w. była widow-
nią apogeum hebr. literatury średniowiecznej:
M. Majmonides był filozofem, który ortodok-
syjny judaizm wyraził najlepiej.
Narodziny krytyki historycznej i filozoficznej
w XVII w. (R. Simon i B. Spinoza) wyzwoliły
u późniejszych pisarzy zainteresowanie chro-
nologią faktów wymienionych w BiblŹŹ oraz
poszukiwanie autorów ksiąg biblijnych: w Wiel-
kiej EncyklopedŹŹ Francuskiej (1751-72) arty-
kuły "Biblia", "Kanon", "Chronologia histo-
rŹŹ sakralnej"; Voltaire La Bible enfin expli-
qu‚e (1776, Biblia nareszcie wyjaśniona). Kon-
serwatyści zarzucali bezboŜność tym, którzy
podawali w wątpliwość dosłowność stwierdzeń
 Pięcioksięgu, podczas gdy racjonaliści wysu-
wali tezy o nieaktualności przekazu biblijnego
w czasach nowoŜytnych. W XIX w. nastąpiło
odrodzenie inspiracji biblijnej w literaturze. Pi-
sarze w róŜny sposób zaczęli ulegać wpływom
orientalnym, postępowi nauk historycznych,
refleksjom politycznym nad historią ludzkości.

W XX w. P. Claudel podjął patrystyczną i śre-
dniowieczną tradycję komentarzy oraz inter-
pretacji BiblŹŹ. W ostatnich czasach E. Wiesel
przeznaczył dla szerszego kręgu odbiorców niŜ
tylko poboŜni śydzi swoje rozwaŜania bezpo-
średnio inspirowane Biblią i tradycją Ŝydowską:
Cel‚bration hassidique (1973, Celebracja cha-
sydzka), Cel‚bration biblique (1975, Celebracja
biblijna). W zakresie teorŹŹ BiblŹŹ jako "źródła",
jako "kodeksu" literatury, naleŜy sięgnąć do
N. Frye The Great Code (1984, Wielki kodeks).
Wreszcie tłumaczenie BiblŹŹ stało się okazją do
powstania prawdziwych dzieł literackich: w An-
glŹŹ - The King James (Authorizech Version
(1604-11, Autoryzowany przekład BiblŹŹ Świę-
tej); w Niemczech M. Luter swoim tłuma-
czeniem (1534) przyczynił się do ukształtowa-
nia nowoŜytnego języka niemieckiego. TakŜe i
obecnie pociąga poetów to pasjonujące do-
świadczenie, np. J. Grosjean Apocalypse (1962,
Apokalipsa) i H. Meschonnic Les Cinq Rou-
Ieaux (1970, Pięć Zwojów).
ů R. Brandstaetter Krąg biblijny (1975). A. Ka-
mieńska KsiąŜka nad ksiąŜkami (1985).
A. Świderkówna Rozmowy o BiblŹŹ (1994).
Ikon. G. Dor‚ Biblia Święta (1866).
Muz. G. Carissimi, 18 HistorŹŹ biblijnych

Strona 21

background image

Słownik biblijny.txt

(XVII w.). M.A. Charpentier, 24 Historie święte
(XVII w.). J. Kuhnau Sonaty biblijne (1700).
Teksty biblijne naleŜą do repertuaru negro spi-
rituals. M. Yourcenar wyjaśnia, Ŝe czarnoskó-
rzy śpiewacy osiągnęli tak wysoki stopień liry-
zmu dzięki rytmice i, miarowości angielskiego
tłumaczenia. A. Dvorak Biblicke pisn‚ (1894,
Śpiewy biblijne). D. Milhaud Cantate biblique
(1965, Kantata biblijna).
Ekr. J. Huston Biblia (1966), gigantyczny film
ilustrujący ST od stworzenia świata aŜ po ofia-
rę Abrahama. M. Carn‚ La Bible (1977, Bi-
blia), od stworzenia świata aŜ do Zmartwych-
wstania Jezusa; inspirowany mozaikami z Mon-
reale na SycylŹŹ, a przede wszystkim postacią
Pantokratora - Chrystusa Wszechwładcy.
biczowanie. Było karą przewidzianą
przez hebr. prawo (Pwt 25,.1-3); uŜywano
bicza o trzech rzemieniach, wymierzano
nie więcej niŜ czterdzieści uderzeń. Karę
taką stosowali równieŜ Rzymianie wobec
Ŝołnierzy i niewolników, uŜywano bicza ze
sznurów, z dowiązanymi dodatkowo ka-
wałkami kości lub metalowymi kulkami.
Przed ukrzyŜowaniem skazańca zazwyczaj
biczowano, by go osłabić i zmniejszyć jego
opór. Dlatego  Piłat kazał ubiczować Je-
zusa (Mt 27,26).
Ikon. H. Holbein mł. Biczowanie ,Jezusa
(1495, Bazylea). S. del Piombo (1525, Rzym).
D. Velazquez Chrystus po biczowaniu przedsta-
wiony chrześcijańskiej duszy (1628, Londyn).
W.A. Bouguereau Biczowanie (1880, La Ro-
chelle). G. Desvallieres Chrystus przy kolumnie
(1910, Saint-Germain-en-Laye). ů V. Hofman
Chrystus u słupa (1928, Czerna pod Krako-
wem).
bliźni [hebr. rea = przyjaciel, druh, bliź-
ni; gr. ho plesion = bliski czegoś]. Biblia
określa kaŜdego człowieka, którego się
spotyka, jako bliźniego. Prawo MojŜeszo-
we nakazywało szacunek wobec bliźniego,
przywódcy, brata Izraelity: "Będziesz mi-
łował bliźniego swego jak siebie same-
go" (Kpl 19,17-18), lecz takŜe obcego
(Kpl 19,34). Jezus zapytany przez uczone-
go w Piśmie "co mam czynić, aby osią-
gnąć Ŝycie wieczne" odpowiedział, Ŝe zba-
wienie zaleŜy od miłości Boga i bliźniego.
Aby określić kto to jest bliźni, Jezus opo-
wiedział przypowieść o miłosiernym Sa-
marytaninie (Łk 10,30-37). Jezus wykazai
w ten sposób, Ŝe kaŜdy człowiek, który
"okazuje miłosierdzie", staje się bliźnim
drugiego; Jezus posuwał się aŜ do nauki o
miłowaniu nawet nieprzyjaciół (Mt 5,44).
bluźnierstwo [gr. blasphemia = słowa
zniewaŜające, uwłaczające, oszczerstwo].
Bluźnić znaczy wypowiedzieć słowa lub
popełnić czyny obelŜywe wobec Boga.
Bluźni ten, kto przeklina imię Boga, al-
bo ten, który powołuje się na Niego dla
poparcia kłamstwa: "Nie będziesz wzy-
wał imienia Pana Boga twego, do czczych
rzeczy" (Wj 20,7). Prawo MojŜeszowe
przewidywało za ten grzech karę śmierci
przez ukamienowanie (Kpł 24,10-16).
Bluźni takŜe ten, kto uŜywa imienia Bo-

Strona 22

background image

Słownik biblijny.txt

Ŝego nadaremnie; przez szacunek Zydzi
nie wypowiadali imienia BoŜego. Kiedy
Jezus stanął przed najwyŜszym kapła-
nem i powiedział, Ŝe jest Mesjaszem,
arcykapłan oskarŜył Go o bluźnierstwo
(Mk 14,61-64), w oczach śydów Jezus
rzeczywiście zawinił, gdyŜ przyznał sobie
rangę Boską.
Lit. W Don Juanie Moliera (1665, wyd. pol.
1952) Don Juan daje biedakowi złotego luido-
ra pod warunkiem, Ŝe ten zacznie bluźnić,
przeklinając Boga za nędzę, w której go zosta-
wia, mimo jego gorących próśb; biedak nie
zgadza się na popełnienie takiego grzechu.
Lautr‚amont Pieśni Maldorora (1869, wyd. pol.
1976). A. Rimbaud Poezje (1871, wyd. pol.
1921), "Sprawiedliwy".
błogosławieństwa ewangeliczne [łac.
beatitudo = błogostan, błogosławieństwo,
szczęście; termin utworzony przez Cyce-
rona ze słowa beatus = szczęśliwy, błogo-
sławiony], słowa Chrystusa obiecujące
szczególną nagrodę za heroiczną postawę
w Ŝyciu chrześcijańskim, zawarte we wstę-
pie do Kazania na Górze (Mt 5,1-11;
Łk 6,20-22). Jezus błogosławił wszystkich
maluczkich" i cierpiących, pokrzywdzo-
nych i uciśnionych. "Błogosławieni ubo-
dzy... Błogosławieni, którzy się smucą...
Błogosławieni cisi... Błogosławieni, którzy
łakną i pragną sprawiedliwości... Błogosła-
wieni miłosierni... Błogosławieni czystego
serca... Błogosławieni, którzy wprowadza-
ją pokój... Błogosławieni, którzy cierpią
prześladowanie dla sprawiedliwości... Bło-
gosławnieni jesteście, gdy [ludzie] wam
urągają i prześladują was...". Zob. ubó-
stwo.
Lit. Na początku hiszpańskiej powieści łotrzy-
kowskiej śywot łazika z Tormesu (1554, wyd.
pol. 1930) występuje parodystyczna aluzja do
ósmego błogosławieństwa: "Błogosławieni, któ-
rzy cierpią prześladowanie dla sprawiedliwości"
(w powieści chodzi o uwięzionego przestępcę).
A. Gide w Les Nouvelles Nourritures (1935, Po-
karmy nowe) interpretuje trzecie błogosławień-
stwo w sposób następujący: "Pierwsze słowo
Chrystusa jest po to, by smutek przyjąć z rado-
ścią: błogosławieni, którzy płaczą... Źle to sło-
wo rozumie ten, kto widzi w nim tylko zachętę
do piaczu." L. Estang Les B‚atitudes (1945,
Błogosławieństwa). P. Emmanuel Jacob (1970,
Jakub), "Les B‚atitudes". ů C.K. Norwid Psal-
mów psalm (1850). R. Brandstaetter Psalm śpie-
wany u stóp Góry Ośmiu Błogosławieństw (Pieśń
o moim Chrystusie, 1960). J.S. Pasierb Rewolu-
cjaJezusa (1977).
Muz. C. Franck Les B‚atitudes (1869-79), ora-
torium.
błyskawica i grzmot, tradycyjne znaki
towarzyszące ukazaniu się BoŜego Maje-
statu ( teofania). Kiedy lud hebr. po
wyjściu z Egiptu dotarł do stóp Synaju,
wówczas Bóg przemówił do MojŜesza i
na oczach całego ludu dał wyraz swojej
mocy przez odgłos grzmotu i błyskawi-
ce na górze (w 19,16). Lecz błyskawica
nie stanowi nieodłącznego atrybutu Boga,

Strona 23

background image

Słownik biblijny.txt

tak jak piorun, który dzierŜy w dłoni Jo-
wisz, jest tylko widzialnym i symbolicz-
nym wyrazem transcendentalnej mocy
Boga. "Pan odezwał się z nieba grzmo-
tem; to głos swój dał słyszeć NajwyŜszy"
(Ps 18,14). Cały Psalm 29 jest hymnem
do władcy burzy. W h'T, w dniu zesłania
Ducha Świętego gwałtowny szum poprze-
dził ukazanie się języków ognia (Dz 2,2).
śadne naturalne zjawisko nie jest w sta-
nie w sposób adekwatny i zadowalają-
cy oddać obecności tego, co nadnatural-
ne. Świadczy o tym np. spotkanie Elia-
sza z Bogiem: Bóg nie objawił się w
huraganie ani w trzęsieniu ziemi, ani w
ogniu, lecz "w szmerze łagodnego powie-
wu" (1 Krl 19,9-13).
bogactwo. W ST bogactwo, dar BoŜy,
uwaŜane było za rekompensatę za cnotę
lub pracę. Było to dobro upragnione, to-
teŜ człowiek bogaty był przedmiotem po-
dziwu. Ale bogactwo mogło takŜe odda-
lać ludzi od Boga, zwłaszcza gdy zostało
zdobyte w sposób nieprawy. Pisma mędr-
ców podkreślają niebezpieczeństwo bo-
gactwa (Syr 5,1; 27,1; 31,1 ) oraz fakt, Ŝe
bogactwo nie wystarczy do szczęścia
(Prz 15,16-17; 16,8). W NT Jezus wska-
zuje na niebezpieczeństwo bogactwa
"Nie moŜecie słuŜyć Bogu i Mamonie"
(Łk 16,13; Mt 6,24). Ewangelia według św.
Łukasza przedstawia postawę najbardziej
krytyczną wobec bogactwa. W listach no-
wotestamentowych obiecane zostaje inne
bogactwo - bogactwo dóbr duchowych.
Zob.: Mamona; ubóstwo.
Z. i p. Łatwiej jest wielbłądowi przejść przez ucho
igielne, niŜ bogatenu< wejść do Królestwa BoŜego
(Łk 18,25).
Booz [hebr., w nim jest moc, siła]. Księ-
ga Rttt opowiada historię pewnej rodziny
z Betlejem, którą głód zagnał do ziemi
Moabu. MąŜ i jego dwaj synowie tam
zmarli. śona, Noemi, wróciła do swej oj-
czystej ziemi wraz z synową Rut, Moabit-
ką, która nie chciała jej opuścić, a nawet
przyjęła jej religię. Booz, krewny Noemi,
przyjął ją do siebie i otoczył opieką, po-
zwolił jej zbierać kłosy ze swego pola,
a nawet dał jej ich więcej, niŜ Prawo prze-
widywało dla ubogich. Później zachował
się jak goel (zbawca, zbawiciel), czyli bliski
krewny, który miał obowiązek pilnować,
aby dziedzictwo rodzinne nie przeszło do
rąk obcych (spoza rodu) i odkupił pole,
które niegdyś naleŜało do męŜa Noemi.
Wreszcie wypełniając prawo  lewiratu,
poślubił Rut, która urodziła mu syna Obe-
da, ojca Jessego, a dziadka Dawida. Księ-
ga Rut skupia się głównie na tym, aby
ukazać, jak wielkie dobra otrzymuje czło-
wiek, który zaufa Bogu Izraela. Opowieść
ta, przesiąknięta duchem uniwersalizmu,
podkreśla fakt, Ŝe wśród przodków króla
Dawida znalazła się kobieta z obcego na-
rodu. Booz i Rut Moabitka występują tak-
Ŝe w rodowodzie Jezusa (Mt 1,5).
Lit. V. Hugo La Legende des siecles (1859,

Strona 24

background image

Słownik biblijny.txt

Legenda wieków), "Booz endormi" (Śpiący
Booz); "poemat pokoju biblijnego, patriarchal-
nego" - pisze Ch. P‚guy, komentując go z za-
chwytem w Victor Marie, Comte Hugo (1910,
Viktor Maria, hrabia Hugo).
Ikon. Rut i Booz: N. Poussin Lato, z cyklu
Cztery pory roku (1660-64, Luwr, ParyŜ); A. de
Gelder (1685, Budapeszt).
Muz. J.F. Lesueur Rut i Booz (1835).
Fkr. H. Koster Historia Rut (1960).
BoŜe Narodzenie [łac. natalis (dies) =
dzień narodzin], święto chrześcijańskie
upamiętniające narodzenie Jezusa, po-
cząwszy od 336 r. obchodzone 25 grud-
nia. Początkowo święto BoŜego Narodze-
nia jawi się jako schrystianizowane przez
religię imperium rzym. święto słońca, ob-
chodzone w okresie przesilenia zimowego.
Na Wschodzie kaznodzieje i kapłani ak-
centują szczególnie tajemnicę złączenia
w osobie Jezusa boskości i człowieczeń-
stwa, podczas gdy na Zachodzie, zwłasz-
cza od początku XIII w., podkreśla się po-
korę i aspekt człowieczy warunków naro-
dzenia Jezusa. W okresie świąt BoŜego
Narodzenia śpiewane są kolędy.
Lit. J. del Encina Eglogue de No‰l (XVI w.,
Pastorałka). Ch. Dickens Opowieść wigilijna
(1843, wyd. pol. 1879). G. de Maupassant
Opowiadanie wigiliJne (1880, wyd. pol. 1914).
Th. Gautier Emaux et cam‚es (1852, Ema-
lie i kamee), "No‰l" (BoŜe Narodzenie).
M. No‰l Le Rosaire des joies (1930, RóŜaniec
radości). P. Claudel "La Nuit de No‰l" (1914,
Noc wigilijna), pod ogólnym tytułem Poemes de
guerre (1915, Poematy wojenne). L. Scheler
(z laęgu P. Eluarda), La Lampe-Tempłte (1945,
Latarnia sztormowa), "No‰l ... croix gamm‚e"
(BoŜe Narodzenie pod znakiem swastyki).
ů A. Jastrzębski, A. Podsiada BoŜe Narodzenie.
Antologia poezji polskiej (1961).
Bóg [łac. deus; gr. theós]. W BiblŹŹ Bóg
występuje jako osoba. Człowiek zwraca
się doń, nazywając Go jednym z Jego
imion:  Adonaj,  El,  Eloah,  Elo-
him, - NajwyŜszy, Święty Izraela, Wiecz-
ny; lecz dla Izraela prawdziwe Jego imię,
objawione MojŜeszowi, to YHWH. Imię
tak bardzo święte, Ŝe istniał zakaz wyma-
wiania go. W NT Bóg jest nazywany
Panem i Ojcem ( Jahwe). Jakkolwiek
Bóg BiblŹŹ jest Bytem osobowym, to jed-
nak bardzo róŜni się od antropomorficz-
nych bogów religŹŹ politeistycznych. Cała
Biblia podkreśla jedyność Boga: "Boga
utworzonego przede Mną nie było ani po
Mnie nie będzie. Ja, Pan, tylko Ja istnieję
i poza Mną nie ma Ŝadnego zbawcy"
(Iz 43,112). Trzy religie związane z Bi-
blią (judaizm, chrześcijaństwo, islam) są
religiami monoteistycznymi. Księga Ro-
dzaju ukazuje Boga jako Stwórcę wszyst-
kiego, cokolwiek istnieje. Biblia postrzega
Boga jako "PotęŜnego Boga Jakubowego"
(Rdz 49,24), władcę wszechświata i czasu,
który interweniuje w historię ludzi, i ja-
ko "śywego" (1 Krl 17,1), który "nie
zdrzemnie się ani nie zaśnie", i który jest

Strona 25

background image

Słownik biblijny.txt

"źródłem Ŝywej wody" (r 2,13). Teksty
Pisma Świętego mówią jeszcze o Bogu ja-
ko o Świętym, Świętym [Bogu] Izraela,
po trzykroć Świętym, co znaczy całkiem
Innym, Oddzielonym, NiewyraŜalnym,
Tym, którego oblicza człowiek nie moŜe
oglądać, jeśli nie ma umrzeć (Wj 33,20).
W miarę upływu czasu, w ST, a potem
w NT utrwalił się obraz Boga - Ojca. Jego
ojcostwo rozciąga się najpierw w sposób
uprzywilejowany na lud, który On sobie
wybrał, czyli na lud Izraela (wj 4,22), mi-
mo jego przewinień (Iz 64,8). Po wygna-
niu babilońskim (Iz 56,7) i w NT, ojco-
stwo Boga rozszerza się na całą ludzkość,
śydów i nie-Ŝydów. Bóg jawi się jako Bóg
pełen miłości macierzyńskiej, na przykład
w Iz 49,15 i w Oz 11,8: "CzyŜ moŜe nie-
wiasta zapomnieć o swym niemowlęciu,
ta, która kocha syna swego łona?" W koń-
cu, przez proroków i psalmistów, stopnio-
wo objawia się jako Bóg miłości i czułości
(Ps 103,13), a w NT objawia się On przez
Jezusa, który to objawienie traktuje ja-
ko punkt centralny swojego przesłania
("Bóg jest miłością", 1 ' 4,16). Według
interpretacji NT, którą reprezentują Ko-
ścioły chrześcijańskie, ten Bóg miłości jest
Bogiem Trójcy. Bóg jest oczywiście jeden,
ale w trzech osobach: Ojciec, Syn (Słowo
Ojca wcielone w Jezusa) i Duch Święty.
Osoby te łączy miłość tak doskonała, Ŝe
chociaŜ są trzy, to stanowią Jedno.
Z. i p. Ręka Boga, ramię Boga - wyraŜenia od-
dające BoŜą moc. Palec BoŜy oznacza interwen-
cję Boga w wydarzenia tego świata. Siedzieć po
prawiŜcy Boga, to znaczy na miejscu honoro-
wym, po prawicy gospodarza domu.
Lit. P. Ha‹at Dieu et ses poŠtes (1987, Bóg i je-
go piewcy). W literaturze franc. średniowiecze
nadało Bogu obraz Stwórcy i Ojca. Bóg sądzi
ludzi; człowiek pokłada nadzieję w Jego miło-
sierdziu i lęka się Jego sprawiedliwości: Mystere
de la Passion (XV w., Misterium Męki Pań-
skiej) A. Gr‚bana. Literatura XVI w. nabie-
ra niekiedy charakteru literatury wojującej:
T.A. d'Aubign‚ Les Tragiques (1616, Rymy
tragiczne); Les Hymnes (1555-56, Hymny) i
Discours des miseres de ce temps (1562, Rozpra-
wa o niedoli czasu tego) P. de Ronsarda, cza-
sami literatury sceptycznej (M. Montaigne Pró-
by,1580-88, wyd. pol. 1957). Sceptycyzm ten
inspiruje po części nurt libertyński XVII w.:
T. de Viau, C. de Bergerac. B. Pascal w My-
ślach (1670, wyd. pol. 1921) stara się przeko-
nać umysły ścisłe o istnieniu Boga i mówi o
Bogu "wyczuwalnym w głębi serca". J.B. Bos-
suet mocno podkreśla działanie Boga w hi-
storŹŹ.
W XVIá w. sceptycyzm radykalizuje się wo-
bec dosłownego rozumienia tekstów biblijnych:
P. Bayle i Voltaire w Dictionnaire philosophique
(1764, Słownik filozoficzny). Voltaire w Kan-
dydzie (1759, wyd. pol. 1951) odrzuca ideę
Boga "Opatrzności", aby widzieć w nim jedy-
nie najwyŜszego budowniczego wszechświata.
Pojawia się materializm ateistyczny Q.O. de La
Mettrie, D. Diderot). J.J. Rousseau natomiast

Strona 26

background image

Słownik biblijny.txt

chce wierzyć w Boga, który go usprawiedliwi
i pocieszy.
W XIX w., dzięki ponownemu odkryciu śre-
dniowiecza, czasami dokonywano powrotu do
źródeł chrześcijaństwa (F.R. de Chateaubriand
Duch wiary chrześcijańskiej, 1802, wyd. pol.
1816). Lecz równocześnie poeci tworzyli swój
własny obraz Boga, np. A. de Lamartine, A. de
Vigny, V. Hugo, szczególnie w poemacie epic-
kim zatytułowanym Dieu (Bóg), opublikowa-
nym w 1891.
Wiek XX ujawnia ostry kontrast między pisa-
rzami wierzącymi (Ch. P‚guy, P. Claudel,
G. Bernanos, P. Emmanuel), a tymi, dla któ-
rych, jako spadkobierców F.W. Nietzschego,
"śmierć Boga" jest czymś oczywistym (S. Bec-
kett, A. Artaud, G. Bataille); niektórzy nawet
z przekonaniem walczą ze "starym trupem"
(surrealiści, J.P. Sarne, J. Pr‚vert). ů B. Le-
śmian BoŜe, pełen w niebie chwały... (Dziejba
leśna, 1938). K.K. Baczyński Poemat o Bogu
i człowieku (1942).
Ikon. Na Zachodzie wizerunki Boga Ojca za-
częto przedstawiać dopiero od XI w., pod po-
stacią ukoronowanego imperatora, a następnie
od początku XII w. razem z ukrzyŜowanym Sy-
nem i z gołębicą uosabiającą Ducha Świętego.
Wówczas zaczyna się teŜ mówić o tronie łaski:
Trójca Mistrza z Fl‚malle (XV w., Frankfurt
nad Menem). W XV w. spotyka się niekiedy
trzy równorzędne osoby: Ojca jako starca, któ-
rego jednak biel włosów jest kolorem wieczno-
ści, Syna jako człowieka dorosłego i Ducha
Świętego jako młodzieńca. Rafael i Michał
Anioł z pewnością nieświadomie utrwalili obraz
Ojca jako Jowisza, "bardzo Dobrego, bardzo
PotęŜnego", lecz przejmującego lękiem, który
z upływem czasu stał się dobrodusznym ojcem
ze świętych obrazów aŜ po wiek XIX. Bóg, wi-
traŜ w Chartres (XII w.). "Bóg stwarzający
Adama", M. Wohlgemuth Kroniki Norymber-
skie (1498). Rafael Wizja Ezechiela (1518,
Florencja). W. Blake Stare dni (1795, Man-
chester). A. Rodin Ręka Boga (1898). Racjo-
nalistyczny nurt XVII i XVIII w. często przed-
kładał nad postać ludzką trójkąt równoboczny,
symbol doskonałości, z okiem Opatrzności lub
bez. PapieŜ Benedykt XIV wypowiadał się
w sprawie niewłaściwych sposobów przedsta-
wiania Boga, przypominając w tekście z 1745,
Ŝe jest On Duchem czystym.
Muz. O. Messiaen Trois petites liturgies de la
P'r‚sence Divine ( 1944, Trzy małe liturgie BoŜej
Obecności). Niezliczone teksty muzyczne, np.
Te Deum: H. Berlioz, A. Bruckner, M.A. Char-
pentier, L.N. Cl‚rambault, M.R. Delalande,
Ch. Gounod, J. Haydn, J.B. Lully, H. Purcell.
bracia. Pojęcie to, często uŜywane w Bi-
blŹŹ, odnosi się do dzieci tego samego ojca
i matki, lecz takŜe do bliskich krewnych.
W tym sensie ewangelia mówi o "bra-
ciach" Jezusa. Ponadto sam Jezus nazy-
wa "braćmi" tych, którzy wierzą w Jego
Boską misję i decydują się iść za nim
(Łk 8,21). Piotr zwraca się do tych, którzy
dzielą jego wiarę, nazywając ich "braćmi"
(Dz 1,15). Ta braterska więź nie opiera
się na pokrewieństwie krwi, lecz Ducha

Strona 27

background image

Słownik biblijny.txt

(Rz 8). PoniewaŜ wszyscy chrześcijanie
uwaŜają się za braci na mocy chrztu,
J.B. Bossuet i chrześcijańscy kaznodzieje
aŜ do naszych dni rozpoczynają często ka-
zania od słów "Drodzy Bracia".
Lit. Pieśń o Stworzeniu przypisywana św. Fran-
ciszkowi z AsyŜu (XIII w.) rozciąga określenie

"brat" na wszystkie stworzenia BoŜe: "Mój
brat słońce". F. Villon w Balladzie wisielców
(1462, wyd. pol. 1917): "Bracia, z was, coście
ostali na świecie, Niech nienawiści nikt ku nam
nie czuje" [tłum. T. Boy-śeleński]; przestępcy
skazani przez ludzki wymiar sprawiedliwości
odwołują się do faktu, Ŝe wszyscy ludzie po-
chodzą od Adama i Ewy i błagają przechod-
niów o litość. Z tego samego powodu Voltaire
w Kandydzie (1759, wyd. pol. 1951) oburza się
na okropne traktowanie przez białych Murzyna
z Surinamu, ich brata. A. Cohen O vous, freres
humains (1972, O wy, bracia człowieczy);
chrześcijanie na skutek swego zastarzałego an-
tysemityzmu powodują, Ŝe "miłość bliźniego",
braterstwo oparte na uznaniu "Ŝydowskiego Bo-
ga", wspólnego Ojca, jest tylko fikcyjną przynę-
tą. Aby przynajmniej nie nienawidzili tych, któ-
rzy - podobnie jak oni - skazani są na śmierć.
brama. Ufortyfikowane miasta staroŜyt-
ne miały zazwyczaj jedną olbrzymią bra-
mę, której konstrukcja stanowiła skutecz-
ną obronę w wypadku oblęŜenia. Bramy
te, zw. kleszczowymi, składały się z ob-
szernych pomieszczeń - magazynów i sal
zebrań, gdzie omawiano sprawy miasta,
tak jak to się działo na forum rzym. miasta
(Rt 4,1; Ps 69,13). "Wąska brama" - alu-
zja do przypowieści. Jezus, mówiąc o wej-
ściu do prawdziwego Ŝycia stwierdza:
"JakŜe ciasna jest brama i wąska droga,
która prowadzi do Ŝycia, a mało jest ta-
kich, którzy ją znajdują" (Mt 7,13-14).
Ewangelista Mateusz posługuje się obra-
zem bram piekielnych albo bram do mia-
sta umarłych, które nie oprą się mocy
Chrystusa (Mt 16,18).
Z. i p. Przejść przez wąskie drzwi (Mt 7,13-14)
- wybierać raczej drogi trudne niŜ łatwiznę.
Lit. A. Gide Ciasna brama (1909, wyd. pol.
1912), powieść; wybieranie raczej świętości niŜ
szczęścia.
całopalenie - holokaust.
całun, tkanina słuŜąca do owijania twa-
rzy zmarłego; w szerszym znaczeniu - tka-
nina słuŜąca do przykrywania zwłok.
W czasie złoŜenia do grobu twarz Jezusa
była owinięta całunem. Zob. oblicze - ob-
licze Boga (oblicze Chrystusa).
Celnik, poborca podatków. Celnicy prze-
kazywali władzom rzym. regularne docho-
dy, osobiście ściągając naleŜności od płat-
ników, zapewniali teŜ sobie wysokie zyski.
Pogardzano nimi, byli znienawidzeni za
współpracę z władzą najeźdźcy i za chci-
wość. Dlatego teŜ Jezus wywołał zgorsze-
nie, kiedy zasiadł do posiłku wśród grzesz-
ników i celników, i kiedy zaprosił się do
domu zwierzchnika celników Zacheusza
(Łk 19,1-10). W jednej z przypowieści Je-

Strona 28

background image

Słownik biblijny.txt

zus przeciwstawia pokorną modlitwę cel-
nika pełnej samozadowolenia pysze fary-
zeusza, chcąc pokazać przez to, Ŝe wszy-
scy, nawet celnicy, mogą mieć wstęp do
Królestwa BoŜego (Łk 18,9-14).
Cezar, przydomek rodu julijskiego, roz-
sławiony przez Juliusza Cezara (100-44
p.n.e.). Cezar August był oficjalnym tytu-
łem wszystkich rzym. imperatorów. Fary-
zeusze, chcąc Jezusa zbić z tropu, zapytali
Go, czy wolno płacić podatek Cezarowi.
Jezus najpierw obejrzał z obu stron dena-
ra, a następnie odpowiedział: "Oddajcie
więc Cezarowi to, co naleŜy do Cezara,
a Bogu to, co naleŜy do Boga", odmawia-
jąc tym samym przeciwstawiania lub utoŜ-
samiania władzy ziemskiej z władzą du-
chową (Mt 22,15-22). Zob. okupacja
rzymska Palestyny.
Z. i p. Oddawać cesarzowi, co cesarskie.
Cham, drugi syn -- Noego. Po ocaleniu
z potopu, Noe zajmował się uprawianiem
winnej latorośli. Pewnego dnia upił się
i w czasie snu się obnaŜył. Cham widział
nagość swego ojca i wyśmiewał się z nie-
go wobec braci, Sema i Jafeta, ci jednak
przykryli ojca płaszczem. Kiedy po prze-
budzeniu Noe dowiedział się, co się stało,
wówczas przeklął nie Chama, ale jego sy-
na Kanaana: "Niech będzie przeklęty Ka-
naan! Niech będzie najniŜszym sługą
swych braci!" (Rdz 9,25). W XIX w. zna-
leźli się ludzie, którzy uznali Chama za
protoplastę czarnej rasy, i w ten sposób
usprawiedliwiali swój rasizm, podpierając
się argumentami jakoby natury biblijnej.
Lit. V. Hugo w La Fin de Setan (1886, Kres
szatana), "Le Fils au rire infame" (Syn o śmie-
chu hańby) czyni z Chama protoplastę Nem-
roda, legendarnego załoŜyciela dynastŹŹ babi-
lońskiej i "pierwszego władcę, który wprowa-
dził rządy miecza". ů E. Orzeszkowa Cham
(1888).
chaos [gr., nieskończona, niezmierzona
przestrzeń, otchłań, ciemność]. Księga Ro-
dzaju opisuje stworzoną przez Boga zie-
mię, która była "bezładem i pustkowiem"
[hebr. tohu wawohu]. Pustą jeszcze ziemię
otaczały ciemność i chaos (Rdz 1). Słowo
"chaos" naleŜy do słownictwa gr., które
przeciwstawia go kosmosowi, jako świat
bezładu - światu zorganizowanemu, który
zeń powstał. Zob. stworzenie.
Z. i p. Tohu-bohu, potocznie - wielki nieład.
Lit. F. Rabelais Quart Livre (Czwarta Księga,
1552, wyd. pol. pt. Gargantua i Pantagruel,
1916). Jedną z podróŜy Pantagruel odbył na
wyspy Tohu i Bohu.
charyzmat [gr. charisma, od charis = ła-
ska, przychylność], szczególny dar łaski
BoŜej udzielony osobie mającej do speł-
nienia określoną misję religijną. Określe-
nie uŜywane przede wszystkim przez Paw-
ła Apostoła: Izrael otrzymał od Boga da-
ry (charyzmaty) dane nieodwołalnie, czyli
na zawsze (Rz 11,29); dla chrześcijanina
tym bezinteresownym darem jest "Ŝycie
wieczne w Chrystusie Jezusie" (Rz 6,23).

Strona 29

background image

Słownik biblijny.txt

Słowo to ma takŜe węŜsze znaczenie:
"kaŜdy otrzymuje własny dar od Boga"
(1 Kor 7,7). "RóŜne są dary łaski, lecz ten
sam Duch" (1 Kor 12,4). "Wszystkim zaś
objawia się Duch dla [wspólnego] dobra"
(1 Kor 12,7). Wspólnoty religijne przywią-
zywały duŜą wagę do niektórych chary-
zmatów (do daru uzdrawiania, daru języ-
ków), znanych chrześcijanom z Koryntu.
Święty Paweł Apostoł podkreśla pierw-
szeństwo miłości przed wszystkimi innymi
charyzmatami (1 Kor 12,31;13,8).
cherubin [hebr. keruw = anioł], postać
mitologiczna, zapoŜyczona z kultury ba-
bilońskiej. Cherubini przedstawiani są
jako ci, którzy podtrzymują tron Boga
(Ps 80,2; 99,1), ciągną Jego rydwan, albo
słuŜą Mu za wierzchowce (Ps 18,11);
przedstawione były teŜ na pokrywie, czyli
przebłagalni Arki Przymierza (Wj 25,20).
W średniowiecznej ikonografii cherubi-
nów malowano z czterema skrzydłami, w
kolorze niebieskim, symbolizującym nie-
bo. W tradycji chrześcijańskiej cherubini
są uznawani za anioły.
Lit. Pieśń o Rolandzie (XII w.); w chwili śmier-
ci Rolanda "Bóg posłał Cherubina, Michała
takŜe, co z morza ratuje. I Gabriel razem z ni-
mi przylatuje. Duszę Rolanda unoszą do Raju."
Ikon. Cherubin, rzeźba w kości słoniowej po-
chodząca z pałacu Achaba w SamarŹŹ (IX w.
p.n.e.).
chleb. Podstawowym poŜywieniem He-
brajczyków, podobnie jak i innych ludów
staroŜytnych, był chleb. Zazwyczaj był
wyrabiany z mąki jęczmiennej. Ofiarowy-
wano go Bogu jako ofiarę dziękczynną
w postaci placków z przaśnego ciasta, po-
mazanego oliwą (Kpl 2,1-16). W BiblŹŹ,
podobnie jak i obecnie, chleb ma często
wartość symboliczną: pokarm dla ciała,
czyli Ŝycie dla ciała, jest jednak równieŜ
symbolem pokarmu duchowego, którego
kaŜda istota potrzebuje do Ŝycia. Kiedy
Adam został wypędzony z Edenu, Bóg po-
wiedział doń: "W pocie więc oblicza twe-
go będziesz musiał zdobywać poŜywienie,
póki nie wrócisz do ziemi, z której zostałeś
wzięty" (Rdz 3,19). Stąd wyraŜenie: "za-
rabiać na chleb w pocie czoła". W mo-
dlitwie Ojcze nasz zawarta jest prośba:
"Chleba naszego powszedniego daj nam
dzisiaj". Po czterdziestodniowym poście
na pustyni Jezus odczuwał głód. Wówczas
zbliŜył się do Niego kusiciel i zapropono-
wał, aby przemienił kamienie w chleb. Je-
zus odpowiedział mu cytatem z Księgi Po-
wtórzonego Prawa (Pwt 8,3): "nie samym
tylko chlebem Ŝyje człowiek, ale człowiek
Ŝyje wszystkim, co pochodzi z ust Pana"
i odmówił dokonania cudu (Mt 4,1-4).
Dwukrotnie wg Mateusza i Marka, a tylko
raz wg Łukasza i Jana, Jezus, podobnie jak
 Elizeusz (2 Krl 4,42-44), podzielił pięć
chlebów jęczmiennych, przyniesionych
przez dziecko, i rozdał zgłodniałym tłu-
mom, które Go słuchały, nie jedząc nic od
trzech dni; zostało potem dwanaście koszy

Strona 30

background image

Słownik biblijny.txt

pełnych ułomków ( 6,1-13). Powszech-
nie nazywa się to Cudowne rozmnoŜenie
chleba. Znak ten przedstawiony jest przez
Jana jako obietnica "chleba niebieskiego",
nowej  manny, którą Ojciec da tym,
których dusza łaknie, a tym chlebem bę-
dzie sam Jezus: "Jam jest chleb Ŝycia. Kto
do Mnie przychodzi, nie będzie łaknął"
( 6,34). Ostatnia Wieczerza, podczas
której Jezus łamał chleb i rozdawał apo-
stołom mówiąc: "Bierzcie i jedzcie, to jest
Ciało moje" (Mt 26,26) oraz Msza św. al-
bo Święta Wieczerza, stanowiąca i dzisiaj
pamiątkę tej pierwszej  EucharystŹŹ, są
dla chrześcijan realizacją tej obietnicy.
Z. i p. Zarabiać na chleb powszedni w pocie czoła;
uciąŜliwe prawo pracy dla zapewnienia sobie po-
Ŝywienia, weszło w miejsce złotego okresu poby-
tu w Edenie. Chleb powszedni (Mt 6,11; Lk 11,3)
- wszystko, co jest konieczne do codziennego
Ŝycia. Stąd wywodzi się np. powiedzenie zmę-
czenie jest moim chlebem powszednim - to, co się
robi lub czego się doświadcza na co dzień. Nie
samym chlebem człowiek Ŝyje. Poucza Biblia, Ŝe
Słowo BoŜe jest równie konieczne człowiekowi
jak chleb. Potocznie - nie wystarczy zaspokoić
potrzeby materialne; człowiek potrzebuje jesz-
cze czegoś innego, aby być naprawdę człowie-
kiem: godności, wolności, piękna, miłości.
Ikon. Cudowne rozmnoŜenie chleba, mozaika
(IV w., Rawenna).
chleb przaśny [hebr. maca; gr. adzy-
mos = nie kwaszony], chleb nie kwaszony
uŜywany w liturgŹŹ przez Ŝydów, gł. w
Święto Przaśników, na pamiątkę wyjścia z
Egiptu. Lud pośpiesznie wyruszył z Egip-
tu pod wodzą MojŜesza, nie czekając aŜ
ciasto się zakwasi (W' 12,39). Jezus pod-
czas  Ostatniej Wieczerzy z pewnością
uŜył takiego właśnie chleba. Chrześcijanie
z Kościołów rzymskiego, ormiańskiego i
maronickiego przyjmują komunię pod po-
stacią  hostŹŹ z chleba przaśnego.
chrystogram [gr. Christos = Chrystus +
gramma = litera], monogram Jezusa Chry-
stusa; często widnieje na staroŜytnych bu-
dowlach i na pomnikach chrześcijańskich.
Powstał z gr. liter "Iota" (I) oraz "Chi"
(X) lub początkowych liter słowa "Chry-
stus" - "Chi" (X) oraz "Rho" (P)
Chrystus [gr. Christos = pomazaniec,
konsekrowany przez namaszczenie; tłuma-
czenie hebr. naszijah = pomazaniec, na-
znaczony, Mesjasz]. W ST królowie i ar-
cykapłani byli namaszczani, co dawało im
władzę, uwaŜaną za pochodzącą od same-
go Boga. W lVT słowo Christos (przymiot-
nik lub rzeczownik) oznacza jedynie Jezu-
sa; Chrystus, Jezus Chrystus, tzn. namasz-
czony przez Boga, Mesjasz. Słowo to
rzadko występuje w Ewangeliach, sam Je-
zus zalecał swoim uczniom, aby nikomu
nie mówili, Ŝe On jest Mesjaszem, z oba-
wy, by śydzi nie chcieli obrać Go królem
lub przywódcą ewentualnego powstania
narodowego. A jednak przed męką, wobec
najwyŜszego kapłana, gdy ten pytał Go,
czy jest Chrystusem, Synem Błogosławio-

Strona 31

background image

Słownik biblijny.txt

nego, Jezus odpowiedział: ,Ja jestem"
(Mk 14,61-62). Imię Chrystus w odnie-
sieniu. do Jezusa często spotyka się w
Dziejach Apostolskich, u Pawła i w Apo-
kalipsie św. Jana; podkreśla ono chwałę
zmartwychwstałego: "tego Jezusa, którego
wyście ukrzyŜowali, uczynił Bóg i Panem
i Mesjaszem" (Dz 2,36).
Termin ten jest powszechnie stosowany
przez chrześcijan. Nazwa "chrześcijanie"
pochodzi od słowa "Chrystus"; pojawiła
się w AntiochŹŹ ok. 40 r. n.e. (najpierw ja-
ko przydomek) dla określenia uczniów Je-
zusa (Dz 11,26), co dowodzi, Ŝe tworzyli
oni wspólnotę odrębną od judaizmu.
Zob.: Jezus; Mesjasz.
Lit. ů J. Kasprowicz Chrystus (1890). J. Tu-
wim Chrystusie... (Czyhanie na Boga, 1918).
R. Brandstaetter Pieśń o moim Chrystusie
(1960). Z. Herben Rozmyślania Pana Cogito
o odkupieniu (Pan Cogito,1974). Zob. teŜ Jezus.
Ikon. Chrystus Pantokrator (Wszechwładca),
mozaika (1042-50, Hagia Sophia, Stambuł).
Chrystus w glorŹŹ: fresk z Tahull (1123, Barcelo-
na); witraŜ w Strasburgu (XI w.); rzeźby na
tympanonach z XII w. w Autun, Conques,
V‚zelay, Beaulieu, Chartres, Moissac. Chrystus
Pantokrator, mozaiki (XII w.) w Monreale, Ce-
falo i Palermo na SycylŹŹ. G. Bellini Chrystus
umarły opłakiwany przez dwóch aniołów (1460,
Wenecja). H. Holbein st. Chry,stus umarły,
(1521, Bazylea; w Idiocie F. Dostojewskiego
przed tym obrazem medytuje Hipolit). J. Del-
ville Bóg-Człowiek (1903, Brugia). X. Duni-
kowski Chrystus-Król Wszechświata, rzeźba z fa-
sady kościoła Jezuitów (1912, Kraków).
Muz. F. Liszt Chrystus (1866). A. Rubinstein
Christes (1887-93), opera religijna. G. Mahler
III Symfonia (1896). F. Poulenc Lascension
(XX w., Wniebowstąpienie).
Ekr. zob. Jezus.
chrzest [gr. baptidzein = zanurzyć; staro-
polskie christ-iti = znaczyć imieniem Chry-
stusa, czynić chrześcijaninem], sakrament
chrześcijańskiej inicjacji, włączający czło-
wieka do wspólnoty Ludu BoŜego, przez
obrzęd obmycia wodą w imię Trójcy Świę-
tej. W Kościołach chrześcijańskich rytuał
przeszedł od całkowitego zanurzenia w
wodzie do polania wodą czoła. Obecnie
chrzest oznacza wejście do wspólnoty Koś-
cioła. Zob.: sakrament; sól; znak krzyŜa.
chrzest Jana Chrzciciela. Jan Chrzci-
ciel chrzcił w wodach Jordanu wszystkich,
którzy do niego przychodzili. Udzielany
przez niego chrzest był rytuałem oczysz-
czającym, któremu powinno towarzy-
szyć odrodzenie moralne. Miał on takŜe
wartość proroczą, zapowiadał przyjście
- Mesjasza, który, mocniejszy od Jana,
będzie chrzcił "Duchem Świętym i
ogniem" (Mt 3,11).
chrzest Jezusa. Jezus przyszedł do Jana
Chrzciciela, aby ten Go ochrzcił w Jorda-
nie. Jan Chrzciciel wzbraniał się, mówiąc:
"To ja potrzebuję chrztu od Ciebie, a Ty
przychodzisz do mnie?" (Mt 3,14). Jezus
jednak nalegał, przyjmując chrzest z rąk

Strona 32

background image

Słownik biblijny.txt

Jana łączył się w solidarności z grzeszny-
mi ludźmi. Czterej ewangeliści mówią o
 teofanŹŹ, która nastąpiła po chrzcie Je-
zusa: Duch Święty zstąpił na Jezusa pod
postacią gołębicy (Łk 3,22).
Ikon. Chrzest Chrystusa: mozaika w baptyste-
rium Ortodoksów (V w., Rawenna); Piero della
Francesca (ok. 1460, Londyn); G. David
(1502-05, Brugia); J. Patinir (ok. 1520, Wie-
deń); J.B. Lemoyne, posąg (XVIII w., kościół
Saint-Roch, ParyŜ); G. Rouault (1911, ParyŜ).
chrzest uczniów Jezusa. Jezus nie
ochrzcił swoich uczniów, ale po Zmar-
twychwstaniu dał im polecenie, aby chrzci-
li wszystkie narody "w imię Ojca i Syna,
i Ducha Świętego" (Mt 28,19). Po zesła-
niu Ducha Świętego udzielanie chrztu
praktykowane było u chrześcijan jako na-
turalny rytuał (Dz 2,38-41). W czasach
pierwszych chrześcijan udzielano chrztu
przez zbiorowe zanurzenie, które naleŜy
rozumieć jako nowe narodzenie (moŜna
je odnaleźć w popularnych wyraŜeniach:
otrzymać chrzest ogniowy, krwawy).
Lit. Voltaire: Listy filozoficzne (1734, wyd. pol.
1793), "Kwakrowie"; Prostaczek (1767, wyd.
pol. 1922), parodia obrzędu chrztu.

chrześcijaństwo, religia monoteistycz-
na zawdzięczająca swe powstanie dzia-
łalności Jezusa Chrystusa. Chrześcijań-
stwo powstało na bazie nauczania Jezusa
z Nazaretu, nauczania utrwalonego przez
pierwsze wspólnoty w  ewangeliach.
Chrześcijanie widzą w Jezusie więcej niŜ
proroka: to jest Posłany od Boga, który
daje początek Królestwu BoŜemu. Po
śmierci Chrystusa uczniowie zgromadzili
wokół Jego imienia wszystkich tych, któ-
rzy wierzyli, Ŝe On zmartwychwstał; stop-
niowo rozpoznawali w Jego Ŝyciu znaki
obecności Boga, a w Piśmie świętym od-
najdywali teksty zwiastujące Jego mesjań-
ską naturę. Chrześcijanie, uwaŜani począt-
kowo za jedną z grup judaizmu, stopnio-
wo odłączyli się od niego, odrzucając
obrzezanie i włączając do swojego grona
nie-Ŝydów, jakkolwiek przez pewien czas
w dalszym ciągu uczestniczyli w modli-
twach w synagodze. Upadek Jerozolimy
w 70 r., a takŜe następujący po nim kryzys
judaizmu stworzył przepaść między rodzą-
cym się chrześcijaństwem a judaizmem.
Dzieje Apostolskie i Listy Apostolskie,
szczególnie Listy św. Pawła, dają świadec-
two o Ŝyciu pierwszych grup chrześcijań-
skich, o ich oczekiwaniach i problemach:
czym jest Zmartwychwstanie? Czym jest
Ŝycie wieczne? Kiedy przyjdzie ostateczne
Królestwo BoŜe? Czy trzeba Ŝyć z dala od
świata, czy teŜ włączać w przesłanie Jezusa
społeczeństwo? Teologiczne podbudowa-
nie podstaw wiary chrześcijańskiej doko-
nało się w odpowiedziach udzielanych na
te pytania przez Pawła i ewangelistów; Pa-
weł rozwinął takŜe istotną refleksję etycz-
ną, opartą na wolności i świadomości
indywidualnej oraz na miłosierdziu. Po-

Strona 33

background image

Słownik biblijny.txt

przez liczne kontrowersje dotyczące ta-
jemnicy Trójcy Świętej, Bóstwa Jezusa,
łaski itp., Kościół określił swoje credo,
zwłaszcza na Soborze Nicejskim zwoła-
nym w 325 r., za panowania Konstantyna
Wielkiego. W tym samym czasie chrześci-
jaństwo zinstytucjonalizowało się, przy-
bierając formę zhierarchizowanego spo-
łeczeństwa o własnych doktrynach i ob-
rzędach (modlitwa Ojcze nasz, chrzest,
Eucharystia).
RóŜnice kulturowe, które stopniowo za-
częły się zarysowywać między Wschodem
a Zachodem, doprowadziły następnie do
rozłamu między grecko-bizantyjskim pra-
wosławiem a tradycją łacińską (1054).
W późniejszych wiekach we wspólnotach
chrześcijańskich pojawiały się róŜne ruchy
reformatorskie, kwestionujące rolę hierar-
chŹŹ kościelnej i głoszące potrzebę powro-
tu do źródeł. W centrum rozwaŜań moral-
nych epoki średniowiecza pozostawały
dwa tematy: ubóstwo i Ŝycie w czystości.
Najistotniejsza reforma w XVI w. roz-
poczęta przez M. Lutra, podjęta przez
J. Kalwina, dała początek protestantyzmo-
wi, który zakłada nadrzędną rolę BiblŹŹ
w kwestiach wiary i dlatego zachęca wier-
nych do osobistego czytania ksiąg BiblŹŹ.
"KaŜdy protestant jest papieŜem, z Biblią
w ręku" (N. Boileau Satyra XII, 1711).
W przeciwieństwie do protestantyzmu,
katolicyzm podkreśla autorytet Kościoła
i znaczenie Tradycji w przekazywaniu
chrześcijańskiego przesłania. Zob.: ewan-
gelia; Mesjasz; Odkupiciel - odkupienie.
Lit. ů H. Sienkiewicz Quo vadis (1896).
chwalebne ciało, wyraŜenie nie wystę-
pujące w BiblŹŹ; odnosi się do ciała, które
nie naleŜy juŜ do świata ziemskiego.
Lit. Ch. P‚guy Le Mystere de la chańt‚ de
Jeanne d'Arc (1910, Misterium ofiary Joanny
d'Arc); "Wszyscy święci i wszystkie święte
oglądają Jezusa siedzącego po prawicy Ojca.
W niebie jest takŜe Jego ludzkie ciało, chwaleb-
ne ciało, bo takim wstąpił On do nieba w dniu
Wniebowstąpienia", zapewnia Joanna.
Muz. O. Messiaen Les Corps glorieux (1939,
Chwalebne ciało).
chwała BoŜa [hebr. kewod ,Jahwe; gr.
dóksa tou Kyriu], majestat Boga, czyli uwi-
doczniona w dziele stworzenia jego potęga,
a w dziele zbawienia jego świętość, stano-
wiące dla człowieka podstawę oddawania
czci religijnej. Chwała BoŜa to sam Bóg,
blask Jego świętości, nie zaś sława czy roz-
głos, wg współczesnej interpretacji tego
terminu. W ST światło i ogień są obrazami
pozwalającymi mówić o Bogu: świetlisty
obłok prowadzący Hebrajczyków na pusty-
ni, ogień płonący na Synaju - to przejawy
obecności Boga. Chwała BoŜa napełniają-
ca świątynię olśniewa  Izajasza (Iz 6).
Będzie ona towarzyszyła wygnańcom do
Babilonu (Ez 9-11). Objawia się równieŜ
w interwencjach Boga na rzecz Jego ludu:
przejście przez Morze Czerwone (wj 15),
dar manny, a takŜe w  teofaniach, kiedy

Strona 34

background image

Słownik biblijny.txt

to człowiek zyskuje świadomość oddziały-
wania Istoty samego Boga.
W NT pojęcie chwały BoŜej najczęściej
wiąŜe się z Jezusem, gdyŜ w nim Bóg ob-
jawił się najdoskonalej. Od chwili Jego na-
rodzenia aniołowie śpiewają: "Chwała na
wysokościach Bogu" (Łk 2,14). Ewangelia
według św. Jana podkreśla objawianie się
chwały BoŜej w osobie Jezusa Chrystusa,
nawet w Jego męce i śmierci [' 12,20).
"I oglądaliśmy Jego chwałę, chwałę, ja-
Jednorodzony otrzymuje od Ojca"
(' 1,14). Chwała BoŜa objawiła się szcze-
gólnie w scenie - przemienienia Pańskie-
go (Łk 9,28). Oddać Boga cześć (chwałę)
to znaczy uznać kim On jest, i Sam w So-
bie, i dla ludzi. Wszystkie stworzenia, bło-
gosławione przez Boga w Chrystusie, są
przeznaczone do tego, aby "głosić Jego
chwałę", w myśl hymnu, którym rozpo-
czyna się List do Efezjan (Ef 1,3-14).
Gloria [łac., chwała], formuła uwielbie-
nia, będąca oddaniem czci Bogu. W litur-
gŹŹ chrześcijańskiej występuje często do-
ksologia trynitarna [z gr. dóksa = chwała].
Podczas Mszy św. jest śpiewany lub od-
mawiany hymn liturgiczny Gloria, który
rozpoczyna się od słów: "Chwała na wy-
sokościach Bogu" (łac. Gloria in excelsis
Deo).
Ikon. Malarze otaczali głowy lub postacie istot
boskich lub świętych świetlistą aureolą w
kształcie promieni słonecznych, zwaną nim-
bem: Fra Angelico, fragment Sądu Ostatecznego
(14300, Florencja).
Muz. A. Vivaldi, dwa hymny Gloria
(XVIII w.). G. Puccini Messa di Gloria (1880).
F. Poulenc Gloria (1959).
chwast - kąkol, pospolity chwast zbo-
Ŝowy, konwencjonalne określenie wszyst-
kich chwastów, a szczególnie drobnej ro-
śliny trawiastej, której ziarna mogą być
pokryte rodzajem odurzającej pleśni [łac.
ebriacus = pijany]. Chwast jest symbolem
grzeszników.
Oddzielić dobre ziarno od chwastu, tzn.
podzielić ludzi na dobrych i złych. We-
dług jednej z przypowieści Jezusa pewien
człowiek posiał dobre ziarno na swojej
roli, lecz jego słudzy zauwaŜyli, Ŝe gdy
zboŜe wyrosło, pojawiły się chwasty (ką-
kol), posiane nocą przez nieprzyjazne-
go człowieka. Właściciel jednak nie ka-
zał od razu wyrwać chwastów, z obawy
przed równoczesnym wyrwaniem pszeni-
cy. Oddzielenie chwastu od dobrego ziar-
na miało nastąpić dopiero w czasie Ŝniw
(Mt 13,24-30).
Z. i p. OddzielŹŹ dobre ziarno od chwastów. Siać
(rozsiewać kąkol, przenośnie - wzniecać nie-
zgodę, wywoływać niesnaski, szerzyć zło.
ciało. W ST termin "basar" oznacza Ŝy-
we ciało, całego człowieka. Myśl hebr. nie
rozdziela ciała od duszy, o której sądzono,
Ŝe znajdowała się we krwi; w NT "ciało
i krew" oznaczają istotę ludzką ( 1,14).
Księga Mądrości oraz Paweł, pod wpływem
filozofów gr., widzą ciało jako więzienie

Strona 35

background image

Słownik biblijny.txt

duszy; stąd niedowartościowanie ciała,
poddanego namiętnościom i będącego
niewolnikiem grzechu. "Duch wprawdzie
ochoczy, ale ciało słabe", mówił Jezus
(Mt 26,41). W przeciwieństwie do Gre-
ków, dla których ciało było bezpowrotnie
skazane na śmierć, chrześcijanie podejmu-
ją dawną ideę Ŝydowską o zmartwych-
wstaniu ciała, tzn. całego człowieka.
Dzieło z ciała - jedno ciało (Mk 10,8).
Więzy cielesne - rodzina, "więzy krwi".
KaŜde ciało - wszystkie istoty Ŝywe.
W ST nie mamy do czynienia z duali-
zmem pochodzenia gr. stawiającym w
opozycji ciało i ducha. Opis stworze-
nia ukazuje Boga, który swym tchnie-
niem oŜywił ciało ludzkie (Rdz 2,7). Zob.
dusza.
Człowiek, powołany do świętości moral-
nej, powinien takŜe poddać swoje ciało
obrzędom oczyszczającym, związanym
z kultem Boga. Niektóre przepisy czysto-
ści dotyczą narodzenia, stosunków płcio-
wych, choroby, śmierci, przypominają
one, Ŝe Bóg jest Panem Ŝycia (Kpł 11-18).
NT Jezus przyjmując ciało ludzkie dał
konkretny dowód miłości, którą Bóg darzy
swój lud. przed śmiercią uczynił dar ze
swojego Ŝycia dla ludzi, kiedy podczas
wieczerzy paschalnej łamał chleb mówiąc:
"Bierzcie i jedzcie, to jest Ciało moje"
(Mt 26,26). Według Pawła (1 Kor 6,19)
ciało człowieka jest "świątynią Ducha
Świętego". Taka koncepcja zabrania roz-
wiązłości moralnej, rozpusty, ale takŜe
stoickiej deprawacji ciała, które zmar-
twychwstanie.
Symbolika: język biblijny jest bardzo kon-
kretny. Terminów odnoszących się do cia-
ła ludzkiego uŜywa się czasami takŜe w
odniesieniu do Boga; stąd takie wyraŜe-
nia, jak: "oblicze Boga", oznaczające jego
spojrzenie, "ramię BoŜe", oznaczające Bo-
Ŝą moc, "BoŜe nozdrza", oznaczające Bo-
Ŝy gniew. WyraŜenia te nie uprawniają
jednak do przedstawiania Boga pod po-
stacią ludzką. 1. List do Koryntian odno-
si symbolikę ciała do Kościoła: podobnie
jak ciało, choć złoŜone z wielu członków,
lecz tworzy jedność, tak samo chrześcija-
nie są solidarni jako części jednego cia-
ła w Jezusie: "Gdy cierpi jeden czło-
nek, współcierpią wszystkie inne członki"
(I Kor 12,12-26). Zob.: Eucharystia; in-
karnacja.
Z. i p. Dt<ch ochoczy, ale ciało mdłe.
Lit. W tekstach literackich o inspiracji biblijnej
lub pseudobiblijnej uŜywa się tego terminu
w podwójnym znaczeniu. Częściej spotyka się
znaczenie negatywne: słabość, seks, poczucie
winy, śmiertelność. "Zgubne ciała ponęty, Ŝą-
dze świata próŜne. RzućcieŜ juŜ, jam was rzu-
cił" (P. Corneille Polieukt, 1643, wyd. pol.
1836, tłum. S. Laskowicz). Drugie znaczenie
dotyczy solidności naszego ziemskiego wy-
miaru, przeznaczonego do wieczności, szcze-
gólnie u Ch. P‚guy. "Tak więc ciało i dusza są
jak dwie ręce złoŜone" dla poety z cielesnej

Strona 36

background image

Słownik biblijny.txt

ziemi. Obsesja "ciała", popychającego człowie-
ka do wypaczeń seksualnych występuje w dzie-
łach, które cechuje wraŜliwość purytańska:
N. Hawthorne Szkarłatna litera (1850, wyd.
pol. 1930).
ciemności. Całkowity brak światła,
który nawiązuje do pierwotnego chaosu
(Rdz 1,2-5), wyraŜa lęk (Ps 107,13-14)
i śmierć (r 13,16; Hi 20,26), nie wymyka
się jednak spod obecności Boga (Iz 45,7;
Hi 34,22). W NT: "A synowie króle-
stwa zostaną wyrzuceni na zewnątrz-
w ciemność; tam będzie płacz i zgrzy-
tanie zębów" - to miejsce kary dla
złych (Mt 8,12), a "panowanie ciemności"
(Łk 22,53) wyobraŜa zło istniejące na
świecie. ToteŜ "Bóg ... rozkazał ciemno-
ściom, by zajaśniały światłem" (2 Kor 4,6)
- to wizja nawrócenia. Zob. światłość.
Muz. M.A. Charpentier, 28 Le‡orps de T‚nebres
(XVII w., Lekcje Ciemności); M.R. Delalande,
3 Le‡ans de T‚nebres (XVIII w.); F. Couperin,
9 Le‡ons de T‚nebres (1714-15, z których sześć
zaginęło).
Oficjum Ciemnej Jutrzni jest to naboŜeństwo
poranne odprawiane w czasie trzech dni po-
przedzających Wielkanoc. Wygaszenie świateł,
towarzyszące zakończeniu ceremonŹŹ, symboli-
zuje opuszczenie Jezusa przez uczniów. KaŜde
naboŜeństwo zawiera trzy czytania wyjątków
z lamentacji Jeremiasza.
ciernie. W Palestynie rośnie wiele ga-
tunków roślin ciernistych. W tekstach
trudno je rozróŜnić, gdyŜ na ich określe-
nie jest aŜ siedemnaście terminów. Z bra-
ku drewna słuŜyły do rozpalania ognia
(Iz 10,17). Symbolizują wszelkiego rodza-
ju trudności, w tym takŜe te spowodowa-
ne przez złych ludzi (Oz 2,8; Ez 28,24).
W ewangelicznej przypowieści Wyjaśnienie
przypowieści o siewcy (Mk 4,18-19) ciernie
symbolizują Ŝądze i poŜądliwość, które za-
głuszają Słowo BoŜe, tak jak cierń zagłu-
sza dobre ziarno.
Zaraz po wydaniu przez Piłata wyroku
skazującego na Jezusa, Ŝołnierze kohorty
"uplótłszy wieniec z ciernia, włoŜyli Mu
go na głowę" (Mt 27,29; Mk 15,17). Jest
to korona zarówno ośmieszająca, jak i
okrutna, w porównaniu z koroną królew-
ską i laurami zwycięzców.
Ikon. Katedra Sainte Chapelle w ParyŜu zosta-
ła zbudowana w 1248 przez króla Ludwika IX
Świętego, który chciał tam złoŜyć relikwie ko-
rony cierniowej i prawdziwego krzyŜa. Cierniem
koronowanie: H. Bosch (początek XVI w., Lon-
dyn); Tycjan (1544, Luwr, ParyŜ); A. van
Dyck (1632, Madryt). F. de Zurbaran Dziecię
Jezus raniące się koroną cierniową (1640, Cleve-
land). A. Manessier Korona cierniowa (1948,
ParyŜ).
Credo [łac., wierzę] : 1. Zbiór głównych
artykułów wiary katolickiej ustalony na so-
borach w Nicei (325) i w Konstantynopo-
lu (381-382), zwany wyznaniem wiary,
nicejsko-konstantynopolitańskim wyzna-
niem wiary lub Składem Apostolskim, gdyŜ
przez długi czas uwaŜano, Ŝe tekst ten

Strona 37

background image

Słownik biblijny.txt

został zredagowany przez apostołów w
dniu Zesłania Ducha Świętego (aktualna
jego wersja pochodzi w rzeczywistości z
IX w.). NT zawiera wiele krótkich formuł
wyraŜających wiarę w Jezusa, Zbawiciela
i Pana (Dz 8,37). Formuły te dały począ-
tek tekstowi Creda.
2. W liturgŹŹ rzymskokatolickiej - część
Mszy św., podczas której wierni odmawia-
ją lub śpiewają wyznanie wiary.
3. KaŜdy zbiór głównych zasad wiary.
Lit. Święty Augustyn Wyznania (397-401,
wyd. pol. 1929): termin Credo ma podwójne
znaczenie - "uwielbienie" i "akt skruchy, pokuty.
cud [łac. miraculum, od mirari = zdumie-
wać się, podziwiać]. W znaczeniu biblij-
nym cud nie był pierwotnie uwaŜany za
zjawisko nadzwyczajne, tzn. za coś, czego
nie da się wyjaśnić prawami natury, lecz
za "znak", akt potęgi, który Bóg spełnia,
za przesłanie, jakie kieruje do ludzi. Biblia
zaleca wierzącym, aby nie dawali się
olśnić zjawiskom nadzwyczajnym i aby nie
zawierzali ich spektakularnemu wymiaro-
wi. NaleŜy zaznaczyć, Ŝe ST abstrahuje od
przyczyn wtórnych i wszystko, co się wy-
darza, przypisuje bezpośrednio Bogu, nie-
zaleŜnie od tego, czy te zjawiska są zgodne
czy teŜ nie z prawami natury. Najistotniej-
szym cudem w historŹŹ ludu hebr. jest cud
wyjścia z niewoli egipskiej. Bóg ujmuje się
za swoim ludem, interweniuje na jego ko-
rzyść w sposób nieoczekiwany, inicjując
interwencję  MojŜesza i kierując nią.
MojŜesz wyciąga rękę z laską nad wodami
morza, a te rozstępują się, umoŜliwiając
Hebrajczykom przejście. Ewangelie opo-
wiadają o cudach (około dwudziestu) do-
konanych przez Jezusa. Opowiadania te
sięgają pierwszych świadków i są bardzo
powściągliwe. W NT, podobnie jak w SZ;
cuda są przede wszystkim "znakami": wy-
raŜają przesłanie, towarzyszą słowu Jezusa
i to słowo potwierdzają; jest to język kon-
kretów, sposób zwiastowania Dobrej No-
winy (ewangelŹŹ) wszystkim ludziom oraz
wskazywanie, Ŝe wypełniają się nadzieje
mesjańskie (Mt 11,2-6). Gdy chodzi o ta-
kie cuda, które byłyby postrzegane jedynie
jako zjawiska nadzwyczajne, Jezus nie
chciał ich czynić, nawet na prośbę czy po-
lecenie  Heroda Wielkiego.
Chcąc odczytać relacje o danym cudzie
w perspektywie religijnej, nie to jest waŜ-
ne, aby dowiedzieć się, co naprawdę się
wydarzyło, lecz aby wydobyć sens tego
wydarzenia. Na przykład Mateusz, Marek
i Łukasz opowiadają o cudzie uciszenia
burzy; dla ucznia, który postanowił pójść
za Jezusem z Nazaretu, nasuwa się pyta-
nie: "KimŜe On jest, Ŝe nawet wichry i je-
zioro są Mu posłuszne?" (Mt 8,27).
Lit. Pisma epoki średniowiecza opisują mnó-
stwo cudów, które nie naleŜą do tekstów ST
i NT. Nie tylko zaspokajają one zainteresowa-
nie, czy nawet zapotrzebowanie na zjawiska
niezwykłe, lecz takŜe mają wykazywać, Ŝe BoŜa
sprawiedliwość dominuje nad siłami zła: Jaco-

Strona 38

background image

Słownik biblijny.txt

po da Voragine Złota legenda (XIII w., wyd.
pol. 1922); Les Quatre fils Aymon (XIII w.,
Czterej synowie Ajmona). W Pieśni o Rolandzie
(XII w., wyd. pol. 1932) Bóg, Ŝeby bronić
Franków, zatrzymuje słońce, tak jak to uczynił
dla Jozuego. W średniowieczu powstał nawet
specjalny gatunek teatralny, bardzo popularny:
cuda Matki BoŜej, z których najbardziej jest
znany Miracle de Th‚ophile (XIII w., Cud Teo-
fila). W XVII w. N. Boileau w Sztuce poetyc-
kiej (1674, wyd. pol. 1826) potgpił uŜywanie
"cudowności chrześcijańskiej" w poezji. Cu-
da uznane przez apologetów chrześcijańskich
(B. Pascal Myśli, 1670, wyd. pol. 1921) za
znak od Boga stanowią, poczynając od koń-
ca XVII w., przeszkodę dla racjonalistów.
B. le Bovier de Fontenelle Historia o wyrokach
boŜyszcz pogańskich (1687, wyd. pol. 1777),
"Złoty ząb": "Wiara moja nie jest zaleŜna od
pierwszego lepszego szarlatana"; D. Diderot
Myśli filozoficzne (1746, wyd. pol. 1953). U pi-
sarzy franc. zauwaŜa się pewien dystans wobec
cudu - widowiska: w Zwiastowaniu (1912,
wyd. pol. pt. Słowo zwiastowane Maryi, 1912)
P. Claudela wskrzeszenie zmarłego dziecka na
rękach Wioleny jawi się jako coś całkiem natu-
ralnego. U G. Bernanosa Pod słońcem szatana
(1926, wyd. pol. 1928) oczekiwany cud się nie
dokonał. L. Staff JeŜeli tłumów... (Ucho igiel-
ne,1927).
cudowny połów, opis dwóch cudow-
nych połowów w Ewangeliach (Łk 5,4-11;
 21,1-14), których treść tak bardzo jest
do siebie podobna, Ŝe przyjmuje się, iŜ są
to dwie wersje tego samego opowiadania.
Łukasz opisuje połów dokonany na po-
czątku działalności publicznej Jezusa, Jan
- po Zmartwychwstaniu Jezusa. Pewnej
nocy, gdy połów zakończył się bezowoc-
nie, Jezus podszedł do swoich uczniów,
wśród których znajdował się  Piotr,
i polecił im, aby jeszcze raz zarzucili sie-
ci. Kiedy je wyciągnęli, były pełne ryb.
Według relacji Łukasza, Jezus powiedział
wówczas do Piotra: "odtąd ludzi będziesz
łowił". U Jana, trzykrotnie zadał mu pyta-
nie: "Szymonie, synu Jana, czy kochasz
Mnie?"; a kiedy trzykrotnie otrzymał od
Piotra gorące potwierdzenie, polecił mu:
"Paś owce moje!" ( 21,15-17). W obu
tych relacjach - podobnie jak w relacjach
o "rozmnoŜeniu chleba" - Jezus daje swo-
im uczniom do spoŜycia pokarm w obfito-
ści; pokarm ten jawi się jako znak  Eu-
charystŹŹ, w której Jezus daje i ofiarowuje
samego siebie. Z drugiej strony dar pokar-
mu wiąŜe się z powstaniem Kościoła i z je-
go rozpowszechnianiem na całym świecie,
pod zwierzchnictwem Piotra. Eucharystia
i Kościół wiąŜą się więc ze sobą ściśle.
Ikon. K. Witz Połów ryb na jeziorze Genezaret
(1444, Genewa). Rafael Cudowny połów ryb
(ok.1515, Londyn), kanon do tapiserŹŹ.
cudzołóstwo. W BiblŹŹ cudzołoŜnicami
nazwano kobiety zamęŜne lub zaręczo-
ne (w hebr. znaczeniu tego słowa), które
nie respektują swoich zobowiązań, a cu-
dzołoŜnikami - męŜczyzn, którzy zdra-

Strona 39

background image

Słownik biblijny.txt

dzają Ŝony z kobietami zamęŜnymi. Deka-
log potępia cudzołóstwo (wj 20,14), a
w razie schwytania na gorącym uczyn-
ku oboje winni zostają skazani na śmierć
(Kpt 20,10). JeŜeli to Ŝona jest winna, mąŜ
moŜe ją odprawić. NT podejmuje potę-
pienie cudzołóstwa, a nawet poszerza je-
go zakres, poniewaŜ Jezus, przytoczywszy
słowa Dekalogu, dodaje: "KaŜdy, kto po-
Ŝądliwie patrzy na kobietę, juŜ się w swo-
im sercu dopuścił z nią cudzołóstwa"
(Mt 5,27-28). A jednak uczonym w Pi-
śmie i  faryzeuszom, którzy zamierzali
ukamienować kobietę winną cudzołóstwa,
Jezus powiedział: "Kto z was jest bez grze-
chu, niech pierwszy rzuci na nią kamień".
Wówczas jeden po drugim zaczęli odcho-
dzić, poczynając od starszych. Kiedy Jezus
został sam z niewiastą, powiedział do niej:
"I Ja ciebie nie potępiam" ( 8,3-11).
W ST pojęcie cudzołóstwa rozszerza się
na relacje między Bogiem a narodem, któ-
ry On sobie wybrał, i z którym związał się
przymierzem (np. Księga Ozeasza). Kiedy
lud Izraela oddaje pokłon boŜkom lub czci
innych bogów, wówczas staje się ludem
cudzołoŜnym i wzbudza zazdrość Boga.
Ozeasz, Jeremiasz i Ezechiel nie znajdują
dostatecznie ostrych słów na potępienie
niewierności ludu Izraela, który stał się
"nierządnicą".
Z. i p. Rzucić w kogoś kamieniem, rzucić pierw-
szy kamieniem.
Lit. A. de Vigry Poemes antiques et modernes
(1826, Poematy staroŜytne i nowoŜytne),
wśród których znajduje się m.in. poemat bi-
blijny La Femme adultere (CudzołoŜnica), in-
spirowany tekstem EwangelŹŹ według św. Jana
( 8,2-11). S. Lagerl"f Laeneau du p‚cheur
(1939, Pierścień grzesznika), L'Inscription sur le
sol (Napis na ziemi), nowela. ů M. Rodziewi-
czówna Joan VIIL 1-12 (1906).
Ikon. P. Bruegel st. Chrystus i jawnogrzesznica
(ok.1560, Londyn).
Cyrus wielki, Cyrus II Starszy [hebr.
Koresz] (?-529 p.n.e.), syn Kambyzesa,
król perski od 559 p.n.e., z dynastŹŹ Ache-
menidów. Po podboju LidŹŹ, Cyrus Wielki
zaatakował kolonie jońskie w Azji Mniej-
szej, a następnie zdobył Babilon; pozwolił
śydom wrócić do kraju rodzinnego po tzw.
niewoli babilońskiej. Posuwając się dalej
w marszu na Wschód, Persowie zdomino-
wali cały obszar między Morzem Kaspij-
skim a Indiami. Potrafił włączyć podbite
ludy do pracy na rzecz pomyślności impe-
rium. Prorok Izajasz ogłosił narodowi
Izraela, będącemu w niewoli babilońskiej,
nadejście wyzwoliciela (Iz 41), a następnie
wskazał na Cyrusa Wielkiego jako na
narzędzie Boga, pasterza i pomazańca
(Iz 45,1). Cyrus Wielki zezwolił takŜe na
rewindykację sprzętu świątynnego wywie-
zionego przez babilońskiego króla Nabu-
chodonozora II (Ezd 1,1-5; 1,7) oraz na
odbudowę Świątyni Jerozolimskiej.
czcić - adorować.
czyściec. Według judaizmu istniał szeol,

Strona 40

background image

Słownik biblijny.txt

miejsce przebywania zmarłych, jako miej-
sce smutku, w którym i dobrzy, i źli wiodą
posępny, nędzny Ŝywot (Koh 9,10). Grecy
i Rzymianie rozróŜniali Hades i Pola Eli-
zejskie. Tradycja chrześcijańska równieŜ
wyodrębnia dwa miejsca, piekło pod zie-
mią i raj w niebie. Czyściec pojmowany
był jako stan pośredni poza światem Ŝy-
wych, miejsce przejściowe, w którym win-
ni grzechów lekkich, wybaczalnych pod-
dani są próbie oczyszczającej ognia, która
moŜe być złagodzona przez duchową po-
moc ze strony Ŝyjących. Czyściec nie jest
wyraźnie wymieniony w BiblŹŹ, lecz w
przepowiedniach Jana Chrzciciela moŜna
odnaleźć obrazy oczyszczenia przez ogień:
"On was chrzcić będzie Duchem Świętym
i ogniem" (Mt 3,11), i w 1. Liście św.
Pawła do Koryntian: "okaŜe się bowiem
w ogniu, który je [dzieło] wypróbuje, jakie
jest" (I Kor 3,13).
Święty Augustyn po śmierci swojej matki
długo zastanawiał się nad grzechami lekki-
mi, nad solidarnością łączącą Ŝywych i
umarłych, nad czasem, który dzieli śmierć
indywidualną od Sądu Ostatecznego. Re-
fleksja ta doprowadziła w 1150-1250 do
sprecyzowania wiary w czyściec. Idea ta
ukształtowała się w społeczeństwie wraŜ-
liwym na sprawiedliwość, wyposaŜonym
w świetnie wypracowany system karny,
w którym zajmowano się sytuacjami po-
średnimi między bogaczami a biedakami,
duchownymi a świeckimi. Kościół katolic-
ki stwierdza, Ŝe Ŝywi mają nieść pomoc
duchową duszom zmarłych. Kościoły pro-
testanckie odrzucają wiarę w czyściec.
Lit. Seneka Młodszy O pocieszeniu dZa Marcji
(I w.); dusze opuszczają ciała zmarłych i przez
jakiś czas przebywają "powyŜej nas, by oczyścić
się z brudu ziemskiego Ŝycia" przed osiągnię-
ciem niebieskich przestrzeni. W La Vision de
Drycthelm (VZTI w., Wizja z Drycthelm), której
autorem jest Beda Czcigodny, znajduje się je-
den z pierwszych szkiców tego, co pod koniec
XII w. zostanie określone jako czyściec. Marie
de France w XII w. przyswoiła w języku franc.
dzieło mnicha angielskiego H. de Saltreya:
L'Espurgatoire de saint Patrice (Czyściec św. Pa-
tryka). Dante w Boskiej komedii (1307-21, wyd.
pol. 1947) przechodzi wraz z poetą rzym. Wer-
giliuszem przez dziewięć kręgów piekła, gdzie
przebywają ukarani grzesznicy. Symetrycznie,
po przeciwnej stronie Dante umieścił czyściec:
przedczyściec, miejsce oczekiwania, w którym
ludzie pokutują za swe zaniedbania, siedem ta-
rasów zastrzeŜonych dla grzechów, a na szczy-
cie - raj. P. M‚rim‚e Les Ames du Purgatoire
(1834, Czyśćcowe dusze), nowela, której boha-
terem jest uwodziciel don Juan Marańa; fanta-
styka dominuje tu nad mistyką.
Ikon. Dusze czyśćcowe często były przedsta-
wiane w sztuce Prowansji: fresk z kaplicy No-
tre-Dame de Benva (XV w., Lorgnes). E. Cha-
ronton Koronacja Maryi (1453-54, Mus‚e de
L1'Hospice w Villeneuve-lŠs-Avignon). Obrazy
z ołtarza z XVII w. (Ventabreu), tworzone aŜ
do początku XIX w.: Coudoux, Saint-Chamas,

Strona 41

background image

Słownik biblijny.txt

Plan d'Orgon, EyguiŠres.
Boska komedia była ilustrowana przez W. Bla-
ke'a (1825) i G. Dor‚ (1861).
Dalila [hebr. delila = uwodzicielka], uko-
chana mocarza Samsona, Filistynka. Prze-
kupiona przez Filistynów, wydobyła od
niego sekret, Ŝe źródłem jego siły są nie
ścinane od młodości włosy. Dalila obcięła
Samsonowi włosy i pozbawionego siły wy-
dała jego wrogom (Sdz 16,4-20).
Lit. A. de Vigny Les Destiri‚es (1864, Przezna-
czenia), wiersz "La ColŠere de Samson" (Gniew,
Samsona): "I mniej lub bardziej, kobieta jest
zawsze Dalilą."
Ikon. Samson i Dalila: P.P. Rubens (ok.
1614, Londyn); P. Veronese (ok. 1570, Luwr,
ParyŜ).
I Muz. C. Saint-Saens Samson i Dalila (1877),
opera.
Daniel [hebr. dani-el = moim sędzią jest
Bóg]. Biblia przedstawia Daniela jako
młodego Judejczyka uprowadzonego na
dwór w Babilonie, gdzie przebywał za pa-
nowania Nabuchodonozora II, Cyrusa
Wielkiego i Dariusza I Wielkiego. Posia-
dając zdolność jasnowidzenia, Daniel po-
trafił wyjaśniać sny (np. - posąg na gli-
nianych nogach) lub widzenia (podczas
uczty Baltazara). MoŜni na skutek zazdro-
ści o stanowisko Daniela, nakłonili króla
Dariusza I Wielkiego do wydania zarzą-
dzenia głoszącego, Ŝe wszyscy, którzy
w ciągu najbliŜszych trzydziestu dni zano-
siliby prośby do kogoś innego poza kró-
lem, mają zostać wrzuceni do jaskini
lwów. PoniewaŜ Daniel modlił się do Jah-
we, spotkała go właśnie ta kara. Daniel
wyszedł z jaskini zdrów i cały, a następnie
' dostąpił wielu zaszczytów. Jego kariera
przypomina historię  Józefa (syna Ra-
cheli) na dworze faraona. Wizje Daniela
podejmuje Apokalipsa św. Jana ( apoka-
lipsa).
Księga Daniela. Powstanie tej księgi
przypada na okres prześladowań religij-
nych za czasów panowania Antiocha IV
Epifanesa. Jej celem było dodanie odwagi
prześladowanym śydom za pomocą bu-
dującego przykładu Daniela i jego towa-
rzyszy. Ostatnie rozdziały, napisane w ję-
zyku gr. są uznane za deuterokanoniczne.
Lit. V. Hugo La L‚gende des secles (1877, Le-
genda wieków), księga II, "Les Lions" (Lwy).
ů S. Wyspiański Daniel (1892-94).
Ikon. Księga Daniela, manuskrypt ilustrowany
miniaturami, stanowi dodatek do Apokalipsy
św. Jana z Saint-Sever (XI w.). Daniel w jaskini
lwów, kapitel w kościele Saint-Pierre w Moissac
(XII w.). Miniatura z Godzinek Henryka II
(1547, Biblioteka Narodowa, ParyŜ). Prorok
Daniel, posągi: C. Sluter Studnia MojŜesza
(1395-1406, karuzja Champmol, Dijon);
G.L. Bernini, kaplica Chigich w Santa Maria
delPopolo w Rzymie (1661); P.P. Rubens
Daniel w jaskini lwów (1618, Antwerpia).
Muz. Gra o Danielu (XII w.). D. Milhaud Les
Miracles de la foi, opus 314 (1951, Cuda wia-
ry), kantata.

Strona 42

background image

Słownik biblijny.txt

Dawid [hebr., dowódca albo umiłowa-
ny], król Judy i Izraela (ok. 1010-970
p.n.e.), syn Jessego, praprzodek Jezusa
(I Sm 16-1; 1 Krl 2). Jeszcze za Ŝycia
- Saula, Dawid został namaszczony w
Betlejem, co uczyniło zeń króla wybrane-
go przez Boga. Przyjęty na dwór królewski
jako grajek, wsławił się zabijając jednym
strzałem z procy filistyńskiego olbrzyma
Goliata. Pomimo przyjaźni, jaką darzył go
syn Saula  Jonatan, a takŜe mimo mał-
Ŝeństwa z córką króla, Mikal, zazdrość
władcy zmusiła Dawida do ucieczki na
pustynię. Po śmierci Saula, Dawid został
ogłoszony królem przez pokolenia połu-
dniowe, później przyłączyły się do niego
takŜe pokolenia północne. Za stolicę obrał
Jerozolimę, dokąd kazał przenieść Arkę
Przymierza. Podczas rządów odniósł osta-
teczne zwycięstwo nad Filistynami i po-
większył terytorium Izraela.
Dawid był człowiekiem odwaŜnym, wiel-
kodusznym i bardzo poboŜnym. Jednak
jego grzeszna miłość do  Batszeby spro-
wadziła nań napomnienia i gniew proro-
ka Natana. Bunt syna Dawida, Absaloma,
rzucił cień na końcowy okres Ŝycia króla.
Przed śmiercią Dawid doprowadził do na-
maszczenia na króla swego syna Salomo-
na, zrodzonego z Batszeby. Dawid będący
poetą i muzykiem, wg tradycji Ŝydowskiej
jest autorem 73 psalmów. Jego panowanie
miało tak wielkie znaczenie, Ŝe ostatecznie
tron Izraela stał się "tronem Dawida".
To jemu Bóg dał obietnicę: "Wyznaczę
miejsce mojemu ludowi, Izraelowi..., a nie
poruszy się więcej, a ludzie nikczemni
nie będą go juŜ uciskać jak dawniej"
(2 Sm 7,10). Zdaniem św. Piotra i chrze-
ścijan, Jezus wypełnił obietnicę BoŜą, da-
jąc początek królestwa niebieskiego, które
nie ma końca, dzięki swemu zwycięstwu
nad śmiercią (Dz 2,29).
Lit. Dawid jest postacią róŜnie przedstawianą
w utworach dramatycznych: w średniowiecz-
nych dramatach religijnych jako postać peł-
na kontrastów (Misterium Starego Testamentu,
XV w.); wykorzystywana przez nurt walk reli-
gijnych w Trag‚dies saintes (Święte dramaty)
L. Desmasuresa w XVI w.; karykaturowana
w tragikomedŹŹ Voltaire'a Saul (1763), poboŜ-
na w dramacie F.G. Klopstocka David (1772);
zróŜnicowana i bogata w dziele V. Alfieriego
Saul (1782, wyd. pol. 1820-23); patetyczna
w Saulu (1903) A. Gide'a. Dzieła literackie za-
chowują tylko niektóre aspekty postaci biblij-
nej; w muzyce przybiera ona wymiar mityczny.
ů J. Zawieyski Pieśń o nadzi‚i (1948). A. Ka-
mieńska Twarze księgi (1981). J. Stryjkowski
Król Dawid Ŝyje (1984). W. Chrostowski Boha-
terowie wiary Starego Testamentu (1992).
Ikon. Dawid i Goliat, fresk z Tahull (1123,
Barcelona). Dawid: Donatello, rzeźba (1430,
Florencja); Michał Anioł, rzeźba (1504, Flo-
rencja); tapiserie z historią Dawida (1520,
warsztaty brukselskie, Ecouen). G.L. Bernini,
rzeźba (1623, Rzym); A. Gentileschi (Rzym);
G. Reni (Luwr, ParyŜ). Rembrandt Dawid

Strona 43

background image

Słownik biblijny.txt

i Saul (1657, Haga). G. Rouault Stary Król
(1936, Pittsburgh). ů A. Brodowski Gniew
Saula na Dawida (1812-19, Muzeum Narodo-
we, Warszawa).
Muz. Josquin des Pr‚s Planxit autem David
(wyd. 1504, Dawid zaś zapłakał), motet cztero-
częściowy. C. Janequin Dwa psalmy Dawida
(XVI w.). H. SchŹŹtz Dwadzieścia sześć psalmów
Dawida (XVII w.). G. Carissimi Historia Davi-
dis et Jonathae (XVII w., Historia o Dawidzie
i Jonatanie), oratorium. M.A. Charpentier
Mors Saulis et,Jonathae (XVII w., Śmierć Saula
i Jonatana), oratorium. D. Scarlatti Davidis pu-
gna et victoria (XVIII w., Walka i zwycięstwo
Dawida). G.F. H"ndel Saul (1739), oratorium.
W.A. Mozart Davidde penitente (1785, Dawid
pokutujący), oratorium. A. Honegger Le roi
David (1921, Król Dawid), psalm dramatycz-
ny. E.W. Sternberg David and Goliath (1927).
I. Strawiński Symfonia psalmów (1930).
D. Milhaud Daviƒ (1954), opera. K. Pende-
recki Psalmy Davida, na chór mieszany i per-
kusję (1958). Dawid jest tematem wielu negro
spirituals, np. Little David, play on your harp
(Mały Dawidzie, graj na swej harfie).
Ekr. H. King Dawid i Batszeba (1951). B. Be-
resford Król Dawid (1984), odtworzenie na
podstawie tekstów biblijnych Ŝycia Dawida, za
pomocą kolejnych obrazów, często spektaku-
larnych, chwilami ocierających się o groteskę.
Debora [hebr. dewora = pszczoła], pro-
rokini w Izraelu w okresie sędziów, cieszy-
ła się zaufaniem Izraelitów, rozsądzała ich
sprawy. Z inspiracji Debory sędzia Ba-
rak rozpoczął wojnę z Kananejczykami
(Sdz 4); zgodnie z jej przepowiednią Izra-
elici zwycięŜyli. Zwycięstwo w tej walce
opiewa Pieśń Debory (Sdz 5,2-31), jeden z
najstarszych tekstów poetyckich w ST.
Triumfujący wojownicy błogosławili moc
Boga: "A którzy cię miłują, niech będą
jak słońce wschodzące w swym blasku"
(Sdz 5,31).
Dekalog [gr. d‚ka = dziesięć + lógos =
słowo, nauka, czyli dziesięć słów], Dzie-
sięć Przykazań danych przez Boga He-
brajczykom na pustyni, za pośrednictwem
 MojŜesza. Tekst spisany był na dwóch
kamiennych tablicach (Wj 24,12), zw. ta-
blicami Prawa. Biblia nie uŜywa określe-
nia Dekalog, lecz wymienia jego przyka-
zania jako zasady, na których będzie opar-
te przymierze z Bogiem (wj 20,2-17;
Prut 5,(r21). Obie wersje rozpoczynają się
taką samą uroczystą formułą: "Ja jestem
Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi

egipskiej, z domu niewoli." Po czym na-
stępuje wyliczenie zasad:
"Nie będziesz miał cudzych bogów obok
Mnie!...
Nie będziesz wzywał imienia Pana, Boga
twego do czczych rzeczy...
Pamiętaj o dniu szabatu, aby go uświę-
cić...
Czcij ojca twego i matkę twoją...
Nie będziesz zabijał.
Nie będziesz cudzołoŜył.

Strona 44

background image

Słownik biblijny.txt

Nie będziesz kradł.
Nie będziesz mówił przeciw bliźniemu
twemu kłamstwa jako świadek.
Nie będziesz poŜądał domu bliźniego twe-
go.
Nie będziesz poŜądał Ŝony bliźniego twe-
go (Wj 20).
Istota prawa BoŜego i prawa ludzi zosta-
ła przedstawiona bardzo jasno i zwięźle w
dziesięciu punktach, w porównaniu z daw-
nymi kodeksami, np. z Kodeksem Ham-
murabiego. Dekalog pozostaje podstawą
moralności Ŝydowskiej i chrześcijańskiej.
TakŜe - Koran czerpał zeń inspiracje.
Lit. A. Gide w Pokarmach ziemskich (1897,
wyd. pol. 1981) występuje przeciw przykaza-
niom BoŜym, które "zasmuciły jego duszę".
Ekr. C.B. De Mille Dziesięcioro przykazań
(1956), wielka produkcja filmowa z zamierze-
niem typowo kasowym. K. Kieślowski, filmy
z cyklu Dekalog, m.in. Krótki film o zabijaniu
(1988).
demon [gr. daimon], istota duchowa zaj-
mująca miejsce pośrednie między bó-
stwem a człowiekiem, działająca najczę-
ściej na zgubę ludzi. ST jest odbiciem
wierzeń ludowych, które nadają wymiar
boski mocom ukrywającym się za nie-
szczęściami i ludzkim złem, lecz zawsze
podkreśla władzę zwierzchnią Boga nad
nimi. NT jest spadkobiercą tych wierzeń,
np. w sposobie określania zła terminem
opętania przez demony, albo terminem
choroby: Jezus "uzdrawia" wypędzając złe
duchy (Łk 8,26-39). ToteŜ w literaturze
chrześcijańskiej demon mieszka w czło-
wieku, uosabia zło; stał się synonimem
 diabła,  szatana, podczas gdy w lite-
raturze gr. demon jest "głosem wewnętrz-
nym", przewodnikiem ludzkich działań,
jak np. demon Sokratesa. Prawdziwą de-
monologię rozwinął późniejszy judaizm,
kładąc szczególny nacisk na zastępy szata-
na, legion demonów nękających ludzi.
Zob.: Lucyfer; zły duch.
Z. i p. Demon południa - pokusa, której istota
ludzka moŜe doświadczać w okresie dojrzewa-
nia w sferze zmysłów i uczuć. Określenie po-
chodzi z Księgi Psalmów (Ps 91): "W nocy nie
ulękniesz się strachu... ni moru, co niszczy
w południe".
Lit. Temat opętania przez diabła rozwija sze-
roko literatura, zarówno opętania zbiorowości
w przypadku czarnoksięstwa Q. Michelet Cza-
rownica, 1862, wyd. pol. 1961), jak i opętania
indywidualnego (G. Bernanos Pod słońcem sza-
tana,1926, wyd. pol. 1928). Według Ch. Bau-
delaire'a Kwiaty zła (1857, wyd. pol. 1920),
"Do czytelnika", demony są to siły wewnętrz-
ne: "W mózgu nam tłum demonów huczy
z dzikim śmiechem" [tłum. A. Lange]. F. Do-
stojewski w Biesach (1873, wyd. pol. 1908) cy-
tuje Ewangelię według św. Łukasza (Łk 7,32-
-36), by wyjaśnić tytuł powieści, którego inter-
pretację podaje w rozdziale VII: nowoŜytny
świat to łup demonów, ateizm, nihilizm itd.,
koncepcja, którą odnajdujemy w dziełach
XX w., jak np. Monsieur Ovine (1943, wyd.

Strona 45

background image

Słownik biblijny.txt

pol.1961) Bernanosa. ů A. Mickiewicz Dziady,
część III (1832). T. Nowak Diabły (1971).
Ikon. Małe diabły z rogami i pazurami są czę-
sto wyobraŜane w scenach Sądu Ostatecznego,
gdzie dręczą skazańców, a takŜe w scenach
Zstąpienia Chrystusa do Piekieł (Otchłani). L. Si-
gnorelli, sceny Sądu Ostatecznego (1504,
Orvieto). H. Bosch, w 1485-1515 malował de-
mony o wiele straszniejsze, stanowiące miesza-
ninę cech róŜnych zwierząt: Wóz z sianem,
Ogród rozkoszy ziemskich i niebiańskich (Prado,
Madryt), Sąd Ostateczny (Wiedeń).
Ekr. R. Polański Dziecko Rosemary (1968).
K. Russel Devils (1971, Diabły), adaptacja ese-
ju A.L. Huxleya Diabły z Loudun. A. Parker
Angel Heart (1987). ů J. Kawalerowicz Matka
Joanna od Aniołów (1961).
denar, moneta rzym. zawierająca ok.
3,9 gramów srebra, z wybitym na niej wi-
zerunkiem cesarza. Za czasów Jezusa słu-
Ŝyła do opłacania podatków (Mt 22,17).
Wynagrodzenie po jednym denarze dla
robotników w winnicy za dzień pracy było
zwykłą dniówką (Mt 20,2).
Deuteronomium  Księga Powtórzo-
nego Prawa.
diabeł [gr. diabolos = oszczerca, wróg;
hebr. satan = szatan, oskarŜyciel, przeciw-
nik]. W NT staje się on uosobieniem zła,
kusicielem (Łk 4,2), przywódcą demonów
(Mt 25,41). Poczynając od XI w. diabeł
zajmuje coraz to bardziej znaczące miejsce
w mentalności religijnej i wiele niepokoją-
cych zjawisk (choroby umysłowe, perwer-
sje, czary) przypisuje się opętaniu przez
diabła. ChociaŜ Kościół przypomina o
podporządkowaniu diabła Bogu, to jednak
manichejska tendencja do przeciwstawia-
nia ich jako dwóch równych sił utrzymuje
się w sposób mniej lub bardziej wyraźny.
Zob.: Antychryst; demon; szatan.
Lit. W średniowieczu (Le Jeu d adam, XII w.,
Widowisko o Adamie) diabeł jest kusicielem,
który schlebia ludziom i rozdziela pierwszą pa-
rę ludzi, buntując ją przeciw Bogu. Temat pak-
tu z diabłem (który legnie u podstaw mitu
o Fauście) niewiele ma wspólnego z Biblią: Ru-
tebeuf Le Miracle de Th‚ophile (XIII w., Cud
Teofila). Diabeł, przedstawiany pod postacią
monstrualną lub groteskową, trafił na stałe do
międzynarodowego folkloru i stał się tematem
parodŹŹ (Molier Szkoła Ŝon, 1662, wyd. pol.
1952); moŜe nawet wydawać się dowcipny
i sympatyczny (L. V‚lez de Guevara Diabeł ku-
lawy, 1641 - adaptacja A.R. Lesage'a, 1707,
wyd. pol. 1777); F. Souli‚ Les M‚moires du dia-
ble (1838, Pamiętniki diabła).
Diabeł, postać fantastyczna, przechodził licz-
ne metamorfozy. J. Cazotte Diabeł rozkochany
(1772, wyd. pol. 1783). Ch.E. Nodier La
Combe de l'homme mon (Wąwóz nieboszczyka).
H. Balzac Melmoth pojednany (1835, wyd. pol.
1964). J.W. Goethe Faust (część pierwsza,
1808, wyd. pol. 1844); postać Mefistofelesa
wznosi się ponad te zwyczajne kategorie, jest
on równocześnie średniowiecznym diabłem, lu-
cyferycznym Don Juanem i staroŜytnym prze-
znaczeniem. H. Pichette Les Epiphanies (1948,

Strona 46

background image

Słownik biblijny.txt

Objawienia): "Panu Diabłowi", zblazowane-
mu uwodzicielowi i dręczycielowi, uosobie-
niu Ŝądzy władzy i destrukcji, poeta przeciw-
stawia twórczość poetycką, jako prawdziwą
siłę wyzwalającą. Interesujące są takŜe dzieła
B. Teyssedre'a: Naissance du diable (Narodziny
diabła); Le Th'able et l'Enfer (1985, Diabeł i Pie-
kło). Zdaniem tego autora, diabeł XX w. to
obca siła w nas i poza nami. Dwudziestowiecz-
ne wcielenia diabła odnajduje się przede
wszystkim w filmach.
Ikon. Diabeł jest postacią przeraŜającą:
A. DŹŹrer Rycerz, Śmierć t diabeł, grafika
(1513). U. Graf Pustelnik a widmo diabła, grafi-
ka (1512). F. de Goya w Scenach czarów nama-
lowanych w 1798 ukazuje "Wielkiego kozła",
który jednak nie ma w sobie nic biblijnego.
Muz. H. Berlioz Potępienie Fausta (1846);
Ch. Gounod Faust (1859), opera. P. Benoit
Lucifer (1863, Lucyfer), oratorium. K. Pende-
recki Diabły z Loudun (1969), opera. M. Kagel
Zdrada ustna (1983), wg autora "prawdziwa
muzyczna epopeja diabelska".
Ekr. M. Carn‚ Wieczorni goście (1942).
R. Clair Urok szatana (1950).
diakon [gr. diakonos = sługa]. Słowo to
występujące w NT, w szerszym znacze-
niu oznacza sługę, tego, który usługuje
(słuŜy), lecz określa ono takŜe szczególną
funkcję. Paweł, piszący do chrześcijan w
mieście Filippi, wspomina o diakonach ja-
ko o osobach, na których spoczywa szcze-
gólna odpowiedzialność. Pisząc do Tymo-
teusza, określa dokładniej cechy, którymi
powinni wyróŜniać się diakoni i diakonisy
(1 Tm 3,8-13). W Kościele katolickim
diakonat stawał się stopniowo etapem na
drodze do kapłaństwa. Obecnie święceń
diakonatu moŜna udzielić takŜe męŜczy-
znom, którzy mogą być juŜ w związku
małŜeńskim i przyjmują specjalną misję,
są to tzw. diakoni stali.
diaspora [gr., rozproszenie], oznacza
równocześnie wygnanie wspólnot izrael-
skich poza teren Izraela, jak i całość tych
wspólnot. Rozproszenie jest wynikiem wy-
gnania - niewoli, która dotknęła naród
Izraela po raz pierwszy po upadku SamarŹŹ
w 721 p.n.e., a następnie po upadku Jero-
zolimy w 586 p.n.e. Nie wszyscy uprowa-
dzeni śydzi powrócili do Palestyny. Licz-
ne wspólnoty osiedliły się w N w. p.n.e.
w  Babilonie i w Egipcie. We wspólno-
cie w AleksandrŹŹ, zhellenizowani śydzi
przetłumaczyli w III w. p.n.e. Biblię na ję-
zyk gr. (Septuaginta). Deponacje jeńców
wojennych przez Pompejusza (63 p.n.e.),
Tytusa (70 n.e.) i Hadriana (135 n.e.)
spowodowały osiedlenie się innych wspól-
not w Rzymie i w całym basenie Morza
Śródziemnego. Od 135 r. nie mówi się juŜ
o diasporze, gdyŜ odtąd wszyscy śydzi Ŝyli
rozproszeni, poniewaŜ zakazano im prze-
bywać w Jerozolimie. Od chwili utworze-
nia państwa Izrael, 15 maja 1948, znowu
uŜywany jest termin "diaspora" na okre-
ślenie 12 mln śydów mieszkających poza
państwem Izrael, które skupia ich 4 mln.

Strona 47

background image

Słownik biblijny.txt

Termin ten był uŜywany takŜe w odnie-
sieniu do innych narodów, np. Aramej-
czyków.
doktorzy Prawa, czyli uczeni w Piś-
mie, właściwie pisarze, nauczali w synago-
gach. Ich wykształcenie obejmowało teo-
logię, prawoznawstwo i filozofię. Łukasz
podaje pewien fakt z dzieciństwa Chrystu-
sa, związany z doktorami Prawa. KaŜdego
roku Jezus, jako dziecko, udawał się z ro-
dzicami do Jerozolimy na święto Paschy.
Pewnego razu, Maryja i Józef wracając do
domu po uroczystościach, w tłumie po-
dróŜnych przybyłych z tej okazji do Jero-
zolimy, stracili z oczu swego dwunastolet-
niego syna. PrzeraŜeni, odnaleźli go w
końcu w świątyni, gdzie siedziai pośród
doktorów Prawa, zdumionych bystrością
jego umysłu. "Czy nie wiedzieliście, Ŝe
powinienem być w tym, co naleŜy do me-
go Ojca?" - odpowiada Jezus rodzicom,
gdy go zapytali o powód takiego zachowa-
nia. Ewangeliści dodają, Ŝe odpowiedź ta
wydawała się rodzicom Jezusa niezrozu-
miała (Łk 2,41-50).
Lit. P. Emmanuel Tn (1978, Tv), "J‚sus et les
docteurs" (Jezus i doktorzy).
Ikon. Duccio di Buoninsegna Jezus wśród uczo-
nych (1311, Siena). A. DŹŹrer Chrystus wśród
doktorów Zbawiciel
odnaleziony w świątyni (1860, Birmingham).
G. Rouault Chrystus wśród doktorów (1893,
Colmar). ů Nieznany malarz działający w Pol-
sce, kwatera tryptyku Matki Boskiej Bolesnej
(ok. 1480, katedra na Wawelu, Kraków).
Dolina Jozafata - Jozafat.
droga do Damaszku. Paweł, o Ŝy-
dowskim imieniu Szaweł [hebr., upro-
szony), nauczyciel Prawa, prześladował
członków pierwotnej wspólnoty chrześci-
jańskiej. Kiedy udawał się do Damaszku
ze zbrojnym oddziałem w poszukiwaniu
chrześcijan, których wierni śydzi uznali za
niebezpiecznych odstępców, Paweł, który
jeszcze wówczas nosił imię Szaweł, został
nagle oślepiony światłem. Otoczyła go i je-
go towarzyszy oślepiająca światłość, z nie-
ba zaś odezwał się głos mówiący: "Szaw-
le, Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz?"
Został poraŜony ślepotą i towarzyszący
mu ludzie zaprowadzili go do miasta.
Pewien chrześcijanin, Ananiasz, otrzymał
w widzeniu polecenie, aby go odszukał
i uzdrowił. Paweł przyjął chrzest i zaczął
głosić w synagogach miasta, Ŝe Jezus jest
Synem BoŜym. Zob. Paweł.
Z. i p. Znaleźć swoją drogę do Damaszku stało
się przysłowiem oznaczającym radykalną zmia-
nę przekonań, całkowity zwrot, nawrócenie,
czasami nawet rodzaj olśnienia.
Lit. V. Hugo William Shakespeare (1864). Do
tych, którzy stali się przewodnikami ludzkości,
autor zalicza takŜe św. Pawła: "Droga do Da-
maszku konieczna jest nawet dla drogi postę-
pu. Nagle paść w sam środek prawdy i pod-
nieść się jako człowiek sprawiedliwy, upadek
- przemiana to coś wzniosłego. Poczynając od
św. Pawła, będzie to historią ludzkości. Postęp

Strona 48

background image

Słownik biblijny.txt

dokonywać się będzie poprzez kolejne olśnie-
nia."
Ikon. zob. Paweł.
Ekr. M. Glass Droga do Damaszku (1953), od-
tworzenie zdarzenia na drodze do Damaszku,
które miało być imponujące, a okazało się nie-
wierne wobec tekstów biblijnych.
Droga KrzyŜowa [łac. via dolorosa =
droga męki, via crucis = droga krzyŜowa],
naboŜeństwo upamiętniające przejście Je-
zusa Chrystusa z krzyŜem przez Jerozoli-
mę, od pretorium (reśydencja namiestnika

rzym.), gdzie został skazany na śmierć, aŜ
na Golgotę, gdzie został ukrzyŜowany.
Nie wiadomo dokładnie którędy wiodła ta
droga, lecz od czasów KrzyŜowców trady-
cja wyznaczyła pewną trasę, wytyczoną
dzięki ustaleniu połoŜenia pretorium z
twierdzą Antonia, znajdującą się w pobli-
Ŝu Świątyni. W większości kościołów ob-
razy, płaskorzeźby lub krzyŜe wyznaczają
czternaście stacji Drogi KrzyŜowej: 1) ska-
zanie Jezusa na śmierć; 2) wzięcie krzyŜa;
3) pierwszy upadek Jezusa; 4) Jezus spoty-
ka swoją Matkę; 5) pomoc Szymona z Cy-
reny; 6) Weronika ociera twarz Jezusowi;
7) drugi upadek Jezusa; 8) rozmowa z nie-
wiastami z Jerozolimy; 9) trzeci upadek;
10) zdjęcie szat, zgodnie ze zwyczajem, z
wyjątkiem płótna przepasującego biodra;
11) ukrzyŜowanie; 12) śmierć na krzyŜu;
13) zdjęcie z krzyŜa; 14) złoŜenie do gro-
bu. Wierni odprawiają tę bolesną drogę,
szczególnie w Wielki Piątek, upamiętniają-
cy śmierć Jezusa. Zob. krzyŜ - ukrzyŜowa-
nie.
Lit. ů W. Broniewski Via Dolorosa (Bagnet na
broń, 1943). R. Brandstaetter UkrzyŜowanie
(1960). J.S. Pasierb Droga krzyŜowa (1983).
J. Kulmowa Via Dolorosa (Wewnątrz snów,
1993).
Muz. F. Liszt Via crucis (1878-79). M. Dupr‚
Le chemin de croix (1931, Droga krzyŜowa).
drzewo. Temat drzewa naleŜy przede
wszystkim do wyobraŜenia raju, miejsca
szczęścia, w którym rosły drzewa o smacz-
nych owocach. Księga Rodzaju wymienia
przede wszystkim dwa drzewa: drzewo po-
znania dobra i zła (albo drzewo zakazane-
go owocu) oraz drzewo Ŝycia. Po zjedze-
niu - mimo BoŜego zakazu - owocu z
drzewa poznania, człowiek odkrył, Ŝe jest
nagi, rzn. swoją słabość. Wulgata, czyli Bi-
blia łac. sugeruje, Ŝe drzewem tym była ja-
błoń, prawdopodobnie dlatego, Ŝe słowo
łac. malurtt oznacza jednocześnie "zło" i
"jabłko"; stąd wyobraŜenie tego drzewa
na wielu obrazach jako jabłoni. Co do
drzewa Ŝycia, jest to temat rozpowszech-
niony w wielu mitologiach, w których
symbolizuje ono zarówno Ŝycie kosmicz-
ne, jak i przechodzenie od widzialnego do
niewidzialnego. W biblijnej oazie - raju
jego owoce są dla człowieka obfitym po-
karmem, samym Ŝyciem. Człowiek pozba-
wiony tego pokarmu na skutek grzechu,
odnajdzie kiedyś, jak to vynika z Apoka-

Strona 49

background image

Słownik biblijny.txt

lipsy św. Jana (Ap 22,2) drzewa Ŝycia, któ-
re owocują dwanaście razy w roku i któ-
rych liście uzdrowią narody. Drzewa tego
rodzaju będą rosły między rynkiem miasta
a rzeką, a nieczystość i zło nie będą miały
tam wstępu. W tradycji Ŝydowskiej drze-
wo Ŝycia to Tora. Drzewo jest symbolem
mocy, wielkości człowieka, narodu, mia-
sta, Królestwa BoŜego. Lecz jeŜeli ten
człowiek, naród lub miasto nie będą prze-
strzegać Prawa BoŜego, wówczas zostaną
zniszczone. Zob.: gorczyca; winorośl.
Lit. w literaturze temat drzewa, bardzo bogato
reprezentowany, najczęściej jest zaczerpnięty
równocześnie z BiblŹŹ i z wyobraŜeń zbioro-
wych. J.B. Bossuet w Sernaon sur l ambition
(1662, Kazanie o ambicji) rozwija porównanie
Babilonu z cedrem libańskim: "Wspaniale wy-
rosło w górę ... pozostał z niego tylko niepo-
trzebny pień". U P. Val‚ry'ego w Charmes
(1922, Uroki), "Ebauche d'un serpent" (Za-
mysł węŜa) drzewo poznania jest takŜe drze-
wem pokusy: "Hierarcho, drzewo nad drzewa-
mi ... Kołysko, gdzie swe sny kolebie Gad ...
[tłum. R. Koloniecki]. I dlatego daje tylko
martwy owoc. ů A. Kamieńska Wszystko jest
w psalmach (1989).
drzewo krzyŜa świętego, drzewo
ukrzyŜowania Jezusa i jego zbawczej
śmierci jako najwaŜniejsze narzędzie Męki
Pańskiej. Drzewu zakazanego owocu, czyli
początkowi zła, chrześcijaństwo przeciw-
stawia drzewo krzyŜa świętego, które dzię-
ki ofierze Jezusa przywraca człowiekowi
prawdziwe Ŝycie: BoŜą miłość niczym Ŝy-
wotny sok. Dlatego w ikonografii chrześci-
jańskiej pojawił się motyw ulistnionego
krzyŜa. Zob. krzyŜ - ukrzyŜowanie.
drzewo Jessego, ikonograficzne przed-
stawienie genealogŹŹ Jezusa Chrystusa w
kształcie drzewa wyrastającego z postaci
Jessego (ojca Dawida); na gałęziach drze-
wa są umieszczone wizerunki potomków
Jessego, a na wierzchołku - wyobraŜenie
Jezusa Chrystusa lub Maryi. Jeden z ulu-
bionych motywów występujących na wi-
traŜach średniowiecznych katedr.
Ikon. WitraŜe z XII w.: Saint-Denis, Chartres;
z XVI w.: Sens, Autun, Beauvais.
drzewo oliwne, zawsze zielone, bar-
dzo twarde drzewo, rosnące na obsza-
rze całego basenu Morza Śródziemnego;
w BiblŹŹ - drzewo królewskie. Oliwa z oli-
wek była cenionym produktem spoŜyw-
czym i balsamem (Pwt 8,8; Ez 16,9).
Drzewo oliwne to takŜe symbol pokoju
i płodności: "Synowie twoi jak sadzonki
oliwki dokoła twojego stołu" (Ps 128,3).
Święty Paweł określał chrześcijan pocho-
dzenia pogańskiego (Rz 11,17; jako dzikie
gałązki zaszczepione na właściwym pniu
drzewa oliwnego (Izraela).
duch - Duch Święty [łac. spiritus, któ-
ry tłumaczy gr. pneuma i hebr. ruach, ter-
min oznaczający tchnienie, wiatr lub du-
cha]. Według ST tchnienie człowieka po-
chodzi od Boga (Rdz 2,7) i do Boga
powraca w chwili śmierci (Hi 34,14). Od-

Strona 50

background image

Słownik biblijny.txt

dać ruach w ręce Boga, rzn. powierzyć mu
skarb Ŝycia, własną istotę. Duch BoŜy to
siła przekształcająca ludzkie osobowości:
sędziów, królów i proroków (Iz 61,1). Ca-
ły lud Izraela wezwany jest do przyjęcia
tego Ducha (Ez 39,29), juŜ nazywanego
Duchem Świętym (Iz 63,10-11). Słowo
Boga i Jego Ducha działają razem: Słowo
daje się słyszeć i poznać z zewnątrz; Duch
BoŜy, niewidzialny, objawia się umysłowi
ludzkiemu w sposób tajemniczy. Biblia
mówi o nim posługując się symbolami
wiatru, wody, ognia. Według Ewangelii
Syn BoŜy począł się w łonie swej Matki,
za sprawą Ducha Świętego (Łk 1,35). Je-
zus był zapowiedziany przez Jana Chrzci-
ciela jako ten, który przez całe swoje Ŝycie
będzie chrzcił Duchem Świętym, a Jezus
obiecał zesłać Ducha Świętego apostołom,
kiedy juŜ będzie u Ojca (,' 14,16). NT
przedstawia działanie Ducha jako moc,
która prowadzi apostołów aŜ na krańce
ziemi (Dz 1,8), dokonując przemiany za-
równo pogan, jak i Ŝydów. Dla wierzącego
i dla wspólnoty chrześcijańskiej ta moc jest
źródłem Ŝycia, modlitwy i jedności. Zob.:
Trójca Święta; zesłanie Ducha Świętego.
Z. i p. Duch wieje, kędy chce ( 3,8) - tchnienie
BoŜe jest niepnewidywalne. Litera bowiem za-
bija, Duch zaś oŜywia (2 Kor 3,6).
Pod działaniem Ducha Świętego - tajemniczym
i skutecznym sposobem działał Duch Święty
w dziewiczym poczęciu Jezusa.
Lit. Święty Bazyli Wielki De Spiritu Sancto
(IV w., Traktat o Duchu Świętym). Hymn łac.
Veni creator Spiritus (przybądź Duchu Stworzy-
cielu), śpiewany takŜe w Zielone Świątki-
święto Pięćdziesiątnicy. P. Claudel Corona be-
nignitatis ann... De2 (1915, Wieniec łaskawości
roku Pańskiego), "Hymne de la Pentecóte"
(Hymn na święto Pięćdziesiątnicy); Cinq gran-
des oƒes (1910, Pięć wielkich ód), "L'Esprit et
L'Eau (Duch i Woda): Duch jest twórczym
tchnieniem, pod którym dokonywały się naro-
dziny ziemi i człowieka. W dalszym ciągu wy-
zwala on wciąŜ Ŝycie z chaosu, porywa duszę,
by doprowadzić ją do obecności Boga. Jest
"miłością, która jest ponad wszelkim słowem".
P. Teilhard de Chardin "La puissance spiritu-
elle de la nature" (1919, Duchowa potęga ma-
terii), w Hymne de l'Univers (1961, Hymn do
materŹŹ): Duch stopniowo się wydobywa z ma-
terii, jest raczej kresem niŜ początkiem. "JakŜe
piękny jest wznoszący się Duch, przybrany
w ziemskie badania. Zanurz się w materii, synu
człowieka. Zanurz się w niej ... ona cię zaniesie
aŜ do Boga." J. Słowacki: Duchu Święty, gołę-
bico, zleć! (1866); Genezis z Ducha (1871).
S. Wyspiański Veni Creator (1905). Cz. Miłosz
Veni Creator (Miasto bez imienia,1969).
dusza. Kultura europejska chętnie prze-
ciwstawia duszę, element duchowy, cia-
łu; pod tym względem jest ona spadko-
bierczynią pewnych nacechowanych duali-
zmem prądów myśli . Dualizm ten
dochodził aŜ do przedstawienia ciała ja-
ko więzienia lub miejsca wygnania du-
szy. Biblia natomiast postrzega człowieka

Strona 51

background image

Słownik biblijny.txt

jako organiczną całość. Słowo "nefesz",
powszechnie tłumaczone jako "dusza",
oznacza przede wszystkim "gardło", stąd
"tchnienie Ŝycia", istota Ŝywa (Rdz 2,7;
Ps 103,1). Czasami słowo to zastępuje za-
imek osobowy "ja", "ja sam": chodzi tu
w rzeczywistości o osobę, w jej toŜsamości
zarówno cielesnej, jak i duchowej. Czło-
wiek jest "nefesz", lecz mówi się o nim
równieŜ "basar" (ciało), gdy pragniemy
podkreślić jego kruchość. Zob. ciało.
Lit. Dwa traktaty De anima (O duszy) i De re-
surrectione carnis (ok. 210, O zmartwychwsta-
niu ciał) Tertuliana, w których usiłuje on pogo-
dzić gr. filozofię i myśl Ŝydowską. Grzegorz
z Nyssy Dialog o duszy i zmartwychwstaniu
(IV w.), o nieśmiertelności duszy. Kartezjański
dualizm przeciwstawia w sposób nie biblijny
duszę, "substancję myślącą" - ciału, "substan-
cji rozciągłej". W XVIII w. Voltaire ironizował
na temat niemoŜności poznania duszy i roz-
bieŜności w opiniach filozofów na jej temat:
Microm‚gas (1752); Dictionnaire philosophique
(1764, Słownik filozoficzny). W XIX w. poeci
A. de Lamartine, Ch. Baudelaire i P. Verlaine
opiewają mistyczne dąŜenie duszy do niebiań-
skiej nieśmiertelności. Według Ch. P‚guy Le
Dialogue de l'histoire et de l'ame charne/Ie (1909,
Dialog o historii i duszy cielesnej) istota sprawy
polega na odnalezieniu "tej zadziwiającej wię-
zi... między duchem a materią, między duchem
a ciałem; tej zadziwiającej więzi między ciałem
i duszą cielesną".
Ikon. Początkowo duszę symbolizowała gołębi-
ca, później małe dziecko, obraz narodzenia do
nowego Ŝycia po śmierci. Kapitele z epoki ro-
mańskiej, np. Łazarz i zły bogacz w kościele
w V‚zelay we Francji ( XII w.).
Muz. C. Debussy Peleas i Melizanda (1902),
opera. Peleasa interpretowano jako wyobraŜe-
nie Ducha Świętego, a Melizandę jako duszę,
która ulatuje z istoty wcielonej do "wieczne-
go ula".
dzieci Abrahama Abraham.
dzieciństwo Chrystusa  Ewangelia
dzieciństwa.
dziedziczenie, w znaczeniu dosłownym
jest to spadek przekazany synowi po zmar-
łym ojcu. W staroŜytnym Izraelu nie spo-
rządzano testamentów na piśmie. Zgodnie
z obyczajem i dawnym prawem, najstarszy
syn otrzymywał część dwukrotnie większą
niŜ jego młodsi bracia (Pwt 21,17). Jed-
nakŜe w księgach biblijnych często powra-
ca temat starszego brata, pozbawionego
przywilejów na korzyść jednego z młod-
szych braci (Rdz 25,23; 48,17-19), gdyŜ
Bóg wzbogaca lub zubaŜa, wywyŜsza lub
poniŜa kogo chce, wbrew zasadom usta-
nawianym przez ludzi. W sensie metafo-
rycznym pojęcie dziedziczenia występuje
w oświadczeniu Boga, Ŝe: "Synem moim
pierworodnym jest Izrael" (Wj 4,22), co
wskazuje na Izrael jako na uprzywilejowa-
nego spadkobiercę BoŜej Obietnicy. Jezus
Chrystus z kolei to "pierworodny spośród
wielu braci". Dziedzictwem Jemu prze-
znaczonym, jak i wszystkim Jego współ-

Strona 52

background image

Słownik biblijny.txt

spadkobiercom, jest królestwo niebieskie
(Rz 8,17). Zob.: pierworodny; przymierze
(Nowe przymierze).
Dzieje Apostolskie, księga NT, którą
św. Łukasz Ewangelista przedstawia jako
dalszy ciąg swojej EwangelŹŹ. Obie księgi są
dedykowane Teofilowi (Dz 1,1). Jest to
opis początków Kościoła od momentu
Wniebowstąpienia Jezusa aŜ do pobytu
św. Pawła w więzieniu w Rzymie w latach
61-63. Po przedstawieniu małej, złoŜonej
z śydów wspólnoty chrześcijańskiej w Je-
rozolimie, Dzieje Apostolskie opowiadają,
jak Kościół otworzył się na pogan, rzn.
nie-śydów. Główną postacią pierwszej
części tej księgi jest  Piotr, drugiej
 Paweł, ukazany w kontekście jego
podróŜy misyjnych. Tekst Dziejów Apostol-
skich pochodzi prawdopodobnie z ok.
70 r. Łukasz, którego Tradycja identyfiku-
je jako towarzysza Pawła (Kol4,l4), mógł
odwołać się do własnych wspomnień i do
świadectwa pierwszych wspólnot.
Lit. S. Gr‚ban l,es Actes des Apótres (XV w.,
Dzieje Apostolskie), średniowieczne misterium.
Ekr. R. Rossellini Dzieje Apostolskie (1968),
film telewizyjny: uczniowie Jezusa, pośród nie-
dostatków, stawiają czoła tym, którzy nie chcą
widzieć w Jezusie Mesjasza.
dzień gniewu  gniew.
Dziesięć Przykazań  Dekalog.
dziewica - dziewictwo, panna - pa-
nieństwo. Dziewictwo młodej dziewczyny
to jeden z prawnych warunków małŜeń-
stwa. Księga Powtórzonego Prawa przewi-
duje karę śmierci przez ukamienowanie
kobiety, którą małŜonek publicznie oskar-
Ŝa i która w dzień swojego ślubu nie moŜe
dostarczyć dowodów swojego dziewictwa.
W odniesieniu do męŜa, jeŜeli zostanie
mu udowodnione oszczerstwo, a kobie-
ta jest niewinna, ponosi karę i musi zapła-
cić odszkodowanie ojcu młodej kobiety,
by zmyć zniesławienie (Pwt 22,13-21).
W NT Ewangelia według św. Mateusza czy-
ni aluzję do tego prawa w związku z Ma-
ryją i Józefem, który chciał oddalić swą
oblubienicę, gdy spostrzegł, Ŝe była brze-
mienna (Mt 1,18-20).
panny głupie, panny roztropne.
Aluzja do przypowieści ewangelicznej
(Mt 25,1-13). Dziesięć panien oczekuje
przybycia oblubieńca przez całą noc; pięć
panien "głupich" (nierozsądnych) nie
wzięło dość oliwy do swoich lamp; odcho-
dzą, by dokupić oliwy i nie ma ich na
miejscu, kiedy trzeba juŜ wejść wraz z nim
do sali weselnej. Zgodnie z interpretacją
alegoryczną, panny wyobraŜają dusze
oczekujące na Boga lub na sąd: "Czuwaj-
cie, bo nie znacie dnia ani godziny". Zob.:
gody; królestwo.
Lit. Dramat liturgiczny Panny głupie i panny
roztropne (XI w.), z pogranicza teatru i obnędu
religijnego.
Ikon. Postacie dziesięciu panien były rzeź-
bione jako posągi w obramieniach portali
kościołów romańskich i gotyckich: katedra

Strona 53

background image

Słownik biblijny.txt

w Magdeburgu (ok. 1240); katedra w Stras-
burgu (ok. 1300); postacie ryte w miedzi
przez M. Schongauera (XV w.) i A. Bosse'a
(XVII w.). Istnieje niewiele scen ogólnych:
fresk w Sainte-C‚cile w Albi (1512); W. Blake,
akwarela (1826, Londyn).
dziękczynienie, akt wdzięczności oka-
zywanej Bogu za dobrodziejstwa wyświad-
czone ludziom; przejawia się głównie
przez adorację i modlitwę. Zob.: Euchary-
stia; Magnificat.
dŜuma  morowa zaraza.
Gabriel [hebr., moją mocą jest Bóg], ar-
chanioł. Objawiał on tajemnice Boga, wy-
jaśniał Danielowi jego widzenia (Dn 8,16;
9,21). Zapowiedział Zachariaszowi naro-
dziny Jana Chrzciciela, a Maryi - Jezusa
(Łk 1,19 i 26-38). Zob.: anioł; archanioł.
Ikon. Gabriel jest przedstawiany przede
wszystkim na obrazach Zwiastowania: Fra Fi-
lippo Lippi (XV w., Neapol). Malarze włoscy
przedstawiali Gabriela jako bardzo młodego
człowieka, niekiedy z cechami osoby władczej
(M. GrŹŹnewald). W malarstwie hiszpańskim
XVI i XVII w. przedstawiano Gabriela w stro-
ju dworskim, z rusznicą. Miniatury tureckie
ukazują go, jak prowadzi Mahometa w jego
mistycznej podróŜy z Mekki do Jerozolimy
(XVI w., Stambuł). ů J. Mehoffer Archanioł
Gabriel (1901, Kraków; archanioł Gabriel w,
stroju ludowym).

Galilea [gr.-łac.; hebr. galil = okręg, kra-
ina], północny region ziemi Izraela, mię-
dzy Morzem Śródziemnym a jezio-
rem Genezaret, połoŜony na wysokości
500-1200 m n.p.m. Było to terytorium
pokolenia Zabulona i Neftalego. Wojny
i deportacje ludności spowodowały wy-
mieszanie się ludów i z tego powodu Gali-
lea zyskała przydomek krainy pogańskiej
(Iz 8,23-9,1). Galilea, otwarta na wpływy
pogańskie, była pogardzana przez Judej-
czyków. W epoce Jezusa Galilea stanowiła
część tetrarchŹŹ  Heroda Antypasa. Jej
stolicą była wówczas Tyberiada. Jezus,
który spędził młodość w Galilei, stamtąd
powołał swoich apostołów (Mt 4,18) i tam
głosił Dobrą Nowinę. Tam teŜ wyznaczył
swoim uczniom spotkanie po Zmartwych-
wstaniu (Mt 26,32).
gałązki palmowe. Na tydzień przed
świętem Paschy Jezus wjechał uroczyście
do Jerozolimy, siedząc na ośle; tłumy lu-
dzi przybyłych tam z okazji święta pouci-
nały gałęzie z pobliskich drzew i witały
Jezusa wołając: "Hosanna! Błogosławiony
Ten, który przychodzi w imię Pańskie!"
(Mt 21,1-11; Mk 11,1-11; Łk 19,28-38;
 12,12-16). Był to wyraz uznania w Nim
królewskiego Mesjasza, którego śydzi
oczekiwali. Chrześcijanie święcą ten wjazd
Jezusa do Jerozolimy w Niedzielę Palmo-
wą, na tydzień przed Wielkanocą.
Ikon. Chrystus wjeŜdŜający do Jerozolimy w
niedzielę Palmową: katedra Saint-Etienne w
VAuxerre, fresk w krypcie (XI w.); mozaika z
XI w. w Dafni (Grecja); Duccio di Buonin-

Strona 54

background image

Słownik biblijny.txt

segna (1311, Siena); J.F. Overbeck (1824, Lu-
beka); H. Flandrin (1842-44 i 1861, ko-
ściół Saint-Germain-des-Pr‚s, ParyŜ); J. Ensor
Wjazd Chrystusa do Brukseli (1888, Antwerpia).
Gedeon, Gideon [hebr. gidota, prawdo-
podobnie = potęŜny wojownik], piąty z
dwunastu sędziów wymienionych w Księ-
dze Sędziów (Sdz 6-8), rodem z pokolenia
Manassesa. Został powołany i posłany
przez Boga, aby uwolnić lud Izraela spod
ucisku nękających go Madianitów (plemię
nomadów z Synaju). Gorący obrońca Jah-
we wobec zwolenników kultu  Baala,
którego ołtarz zburzył. Gedeon prowadził
świętą wojnę, a sam Bóg dał mu zwycię-
stwo. Gedeon odrzucił proponowaną mu
koronę królewską, motywując to tym, Ŝe
to Jahwe panuje nad Izraelem. Umarł do-
Ŝywszy szczęśliwej starości, jako ojciec sie-
demdziesięciu synów. Po jego śmierci,
pod rządami jego syna Abimeleka, w Izra-
elu znów zaczęło się szerzyć bałwochwal-
stwo.
Gehenna [hebr. ge hinom = dolina Hi-
nom), dolina połoŜona na południe od Je-
rozolimy, gdzie za panowania królów
Achaza i Manassesa zbudowano ołtarz
Molochowi i palono Ŝywcem dzieci w
ofierze, zgodnie z obrzędem kananejskim,
ostro potępianym przez Biblię (Kpt 18,21;
2 Kri 16,3; 21,6). Określenie "gehenna"
stosuje się w odniesieniu do miejsca tor-
tur, a takŜe do samych tortur grzeszników
po ich śmierci: "WęŜe, plemię Ŝmijowe,
jak wy moŜecie ujść potępienia w piekle?"
(Mt 23,33). Zob. piekło.
Z. i p. Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów, tak
mówi Jezus o miejscu, do którego w dniu koń-
ca świata zostaną wrzuceni ci, którzy dopusz-
czali się nieprawości (Mt 13,42). Potocznie -
groźba gehenny winna posłuŜyć jako przestroga
dla złych ludzi.
Lit. H. Mniszkówna Gehenna (1914).
genealogie biblijne [hebr. toldot gr.
genealogiai], spisy osób tworzących rody
lub pokolenia, układane wg męskich po-
tomków ze strony ojca, występujące w ST
i NT. Księga Rodzaju (Rdz 10-11) stresz-
cza w formie genealogii ideę jedności
ludzkości: ludzie pochodzą od trzech sy-
nów Noego i rozpraszają się po powierzch-
ni znanego wówczas świata, tworząc róŜne
narody z odrębnymi językami. Inny opis
wprowadza tematykę wieŜy Babel.
ST zawiera liczne genealogie, szczególnie
na samym początku 1. Księgi Kronik: ge-
nealogię Dawida (1 Krn 2-9), genealogię
rodziny MojŜesza i Aarona (Lb 3-4). Księ-
ga Rut podkreśla, Ŝe Rut, mimo Ŝe była
cudzoziemką, została prababką Dawida
(Rt 4,18-22). W NT Mateusz rozpoczyna
swoją Ewangelię od rodowodu Jezusa,
wychodząc od jego przodka Abrahama;
Łukasz zaś prowadzi ją aŜ od Adama
(Mt 1,1; Łk 3,23-38). Obydwie genealo-
gie wyprowadzone przez ewangelistów
mają niewiele wspólnych imion.
Lit. F. Rabelais Pantagruel (1532, wyd. pol.

Strona 55

background image

Słownik biblijny.txt

1916 pt. Gargantua i Pantagruel, parodia sta-
roŜytnych genealogŹŹ. Ród jego bohatera sięga
czasów sprzed potopu, ale, jak ironicznie
stwierdza autor: "jakŜe jest to moŜliwe, skoro
podczas potopu wszyscy wyginęli?" W zupełnie
innym stylu Ch. P‚guy w Victor Marie, Comte
Hugo (1910, Viktor Maria, hrabia Hugo) roz-
waŜa genealogię zstępującą i genealogię wstę-
pującą Łukasza, która sięga od Jezusa do Ada-
ma, qui fuit Dei (który był synem BoŜym). Ra-
duje się widząc, jak dalece Bóg, we wcieleniu
swego Syna uszanował prawa ludzkiej dzie-
dziczności: "Trzeba przyznać, Ŝe linia rodu Je-
zusa według ciała napawa lękiem. Mało który
człowiek, inny człowiek, miał tylu przestęp-
czych przodków, i to tak bardzo przestępczych.
Szczególnie tak cieleśnie przestępczych. To
głównie nadaje wcieleniu tak wyjątkową war-
tość". Zob. inkarnacja.
Genesis  Księga Rodzaju.
Genezaret, Kinneret [hebr. kineret, od
kinor = cytra, harfa], jezioro (niekiedy zw.
morzem) w Galilei, połoŜone 208 m poni-
Ŝej poziomu Morza Śródziemnego. W ST
nazywane Kinneret, w NT takŜe zw. Mo-
rzem Galilejskim, albo Morzem Tybe-
riadzkim, jezioro Genezaret znajdowało
się na północnym wschodzie Ziemi Obie-
canej (oz 12,3). Herod Antypas załoŜył
na jego wybrzeŜu miasto  Tyberiadę.
Obfitujące w ryby wody jeziora (Łk 5,1)
i szalejące na nim burze zostały opisane
w Ewangeliach. Jezus wielokrotnie przeby-
wał nad brzegami jeziora i powołał tu
swoich pierwszych uczniów.
Getsemani [hebr. gat = tłocznia +
szemen = oliwa], nazwa ogrodu połoŜone-
go u stóp Góry Oliwnej, do którego Jezus
po Ostatniej Wieczerzy udał się wraz
z apostołami i tam został pojmany. Zob.
agonia Chrystusa.
Gideon Gedeon.
glina. Praca w glinie sięga bardzo dawnej
epoki. Glinę zmieszaną z piaskiem lub
okruchami wapiennymi ugniatano noga-
mi, a następnie formowano na kole garn-
carskim. Była to praca garncarzy, którzy
wyrabiali przedmioty uŜytkowe i figurki
ludzi lub zwierząt. ToteŜ Biblia porównuje
Boga Stwórcę do garncarza, człowieka zaś
do gliny.
Lit. P. Emmanuel Babel (1952) wizję Bo-
ga-Garncarza obrabiającego glinę zapoŜyczył
z Księgi Rodzaju (Rdz 2,7) i z Księgi Jeremiasza
(Jr 18); "Człowiek, w rękach szalonego garnca-
rza, który upiera się, by z niczego zrobić swe
arcydzieło".
Gloria  chwała BoŜa.
głód. Klęską często wspominaną w Biblii
jest głód; jest on następstwem suszy, nie-
urodzajności gleby, gradu, nalotu szarań-
czy, epidemii, wojen (r 14,1-6; 'l 1).
Głód to kara niebios (Ps 105,16). W Apo-
kalipsie św. Jana nadejście klęsk, takich jak
, zaraza, wojna, napady dzikich zwie-
rząt, zapowiada upadek cesarstwa rzym.
Ap 6). Poza okresami klęski głodu w da-
wnym znaczeniu Hebrajczycy poznali

Strona 56

background image

Słownik biblijny.txt

głód na pustyni, po wyjściu z Egiptu. To-
teŜ czasami zdarzało im się Ŝałować cza-
su niewoli, kiedy to przynajmniej mogli
spoŜywać chleb i mięso (Lb 11). Biblia
Dla kontrastu obietnice Boga-wyzwoliciela
';('j 2,19-26; Iz 25,6) i nastanie Królestwa
;BoŜego często oddaje w wizjach obfitości.
Zob. uczta (symbolika uczty).
Gniew (łac. ira]. ST i NT potępiają
ludzki gniew, który powoduje wiele zła:
,Człowiek porywczy popełnia głupstwa"
(Prz 14,17). Mimo to Biblia podkreśla
znaczenie "słusznego gniewu"  MojŜe-
sza i - Eliasza w obliczu bałwochwalstwa
Wj 16,20; 1 Krl 18,40). Tekst biblijny
nie waha się mówić o gniewie Boga, gdyŜ
Jego miłość do człowieka to miłość gorą-
Ca, która nie pozwala Mu pozostać obojęt-
nym wobec grzechu. Podobnie Jezus, pe-
łen troski o świętość świątyni, symbolicz-
nym gestem wypędza z niej przekupniów
( 2,13-17). Zob. przekupnie w świątyni.
dzień gniewu. Prorok Amos ostrzegał
lud Izraela oczekujący, Ŝe Bóg w Dniu
Pańskim w sposób widoczny okaŜe mu
swą łaskę na ziemi: czyŜ dzień Boga nie
będzie dniem gniewu dla hipokrytów
i tych, którzy zbytnio korzystali z przyjem-
ności Ŝycia? (Am 5,18). Dzień gniewu to
równocześnie przedmiot nadziei dla spra-
wiedliwych i przeraŜenia dla grzeszni-
ków. W czasach niewoli naród Ŝydowski
oCzekiwał tego dnia, jako swego odro-
dzenia politycznego i religijnego. Bóg uka-
rze wszystkich mieszkańców ziemi za
zbrodnie (Iz 26,221). Ewangeli-
ści podejmują ten temat, łącząc upadek
i zburzenie Jerozolimy z końcem świata
(Mt 24). Motywowi BoŜego gniewu jest
przeciwstawione inne stwierdzenie: Bóg
nie jest skory do gniewu (Ps 103,8); czło-
wiek, który miłuje Boga, nie mógłby być
jak niewolnik Ŝyjący w strachu przed karą:
"w miłości nie ma lęku" (1  4,18). Zob.:
Sąd Ostateczny; zazdrosny.
Lit. Laktancjusz De ira Dei (O gniewie Bo-
Ŝym), Bóg nie jest niewraŜliwy, obojętny, lecz
jest zdolny do "gniewu" na zasadzie sprawie-
dliwości, a nawet dobroci. J. Steinbeck Grona
gniewu (1939, wyd. pol. 1956), autor zapoŜy-
czył swój tytuł od apokaliptycznej wizji Anio-
ła, który zbiera winne grona narodów pogań-
skich i wrzuca je do "tłoczni BoŜego gniewu"
(Ap 14,19-20). P. Emmanuel our de colmere
(1942, Dzień gniewu), zbiór poematów napisa-
nych podczas II wojny światowej, w czasie któ-
rej dokonano eksterminacji milionów ludzi.
Muz. Dies irae (Dzień gniewu), sekwencja li-
turgiczna z mszy zw. requiem; muzyka pocho-
dzi prawdopodobnie z XIá w. Tekst czerpie
inspirację z Księgi Sofoniasza (So 1,14-18)
i przepowiedni sybillińskich oraz z literatury
Ŝydowskiej z I w. K. Penderecki Dies irae
(1967), oratorium dedykowane pamięci ofiar
obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau.
Fkr. C.Th. Dreyer Dies irae (1940); kto
w końcu będzie ocalony? Enignatyczna odpo-
wiedź tego wizyjnego poematu światłocienia.

Strona 57

background image

Słownik biblijny.txt

gody, uroczystości towarzyszące prze-
prowadzaniu panny młodej do męŜa,
często trwały siedem dni (Rdz 29,27;
Sdz 14,12). Czasy mesjańskie są przedsta-
wiane w formie obfitej uczty weselnej, na
której wszystkiego jest pod dostatkiem.
W NT Chrystus jest przedstawiony jako
oblubieniec, który inauguruje zaślubiny
Boga z Jego ludem. Podczas godów w
Kanie Galilejskiej, Jezus przemienił sześć-
set litrów wody ze stągwi przeznaczonych
do obrzędowych oczyszczeń Ŝydowskich
w doskonałe wino, którego nie zabrakło
do końca uczty.
gody weselne w Kanie Galilejskiej.
Pewnego dnia Jezus został zaproszony na
ucztę weselną do Kany, niewielkiego mia-
sta w Galilei. Podczas uroczystego posiłku
matka Jezusa zauwaŜyła, Ŝe gospodarzom
zabrakło wina dla gości. Maryja poprosiła
swego Syna, by pomógł rozwiązać ten
problem. Wówczas Jezus polecił dyskret-
nie napełnić wodą sześć stągwi; gospodarz
wesela zdumiał się jakością wina, które
mu przyniesiono ( 2,1-12). Cud ten, po-
dobnie jak rozmnoŜenie chleba, bardzo
szybko został uznany za symbol  Eucha-
rystŹŹ.
Lit. M. Jacob Poenes de Moryari le Ga‚liqne
(1953, Poematy Galijczyka Moryana), "Noces
de Cana" (Gody w Kanie).
Ikon. Gody w Kanie Galilejskiej: P. Veronese
(1563, Luwr, ParyŜ); B.E. Murillo (1650,
Birmingham); A. Bosse (ok. 1640, ParyŜ);
J. Schnorr von Carolsfeld (1819, Hamburg).
Ekr. D.W. Griffith Nietolerancja (1916), jed-
na sekwencja - gody w Kanie - wyraŜa szczę-
ście miłości pobłogosławionej przez Boga.
L. Buriuel Droga mleczna (1969).

Gog i Magog. Gog to postać, utoŜsa-
miana niekiedy z królem Lidyjskim Gyge-
sem. Według Ezechiela (Ez 38-39) ów
Gog, "wielki ksiąŜę Magog" jest typem
barbarzyńskiego, przybyłego z północy na-
jeźdźcy. W apokaliptycznej wizji prorok
opisuje zaciekłą bitwę, którą Gog stoczy
z Ludem BoŜym i zapowiada wieczny po-
kój, który nastanie po klęsce Goga. W NT
nie odróŜnia się juŜ osoby od kraju, ale łą-
czy się obie nazwy w jedno określenie po-
tęgi wrogiej Bogu (Ap 20,7-10).
Golgota [hebr. gulgolet = czaszka],
Miejsce Czaszki, miejsce, gdzie został
ukrzyŜowany Jezus, znajdujące się poza
murami ówczesnej Jerozolimy. Zob.: Kal-
waria; krzyŜ - ukrzyŜowanie.
Lit. ů J. Słowacki Ksiądz Marek (1843), Pieśń
konfederatów. C.K. Norwid Człowiek (187);
M. Braun Golgota (Przemysły 1928).

Goliat [hebr. goljat = blask, okazałość),
olbrzymiego wzrostu Filistyn. Podczas
Walki Filistynów z wojskiem  Saula, Go-
liat odziany w pancerz z brązu zapropono-
wałi, aby o losach walki rozstrzygnął poje-
dynek między nim a którymś z wojowni-
ków Saula. Izraelici czuli lęk przed Golia-

Strona 58

background image

Słownik biblijny.txt

tem. Jedynie młody pasterz Dawid wy-
szedł mu naprzeciw jako obrońca Boga
Izraela i powalił go jednym kamieniem
wystrzelonym z procy, a następnie odciął
mu głowę, decydując tym samym o zwy-
cięstwie Izraela (1 Sm 17,4-52).

gołębica [hebr. jona; gr. peristera], w Bi-
blŹŹ - określenie róŜnych odmian ptaków,
m.in. gołębia i synogarlicy. Gołębia skła-
dano w ofierze przebłagalnej wtedy, gdy
ofiarodawca był zbyt biedny i nie było
go stać na złoŜenie jagnięcia (Kpl 5,7);
składała go równieŜ w ofierze oczyszczenia
kobieta, która urodziła dziecko (Kpl 12);
to właśnie uczynili Maryja i Józef w
dniu  ofiarowania Jezusa w świątyni
(Łk 2,22-24).
Pod koniec potopu gołębica, którą Noe
wypuścił z arki, wróciła do niego, niosąc
w dziobie listek z drzewa oliwnego, znak,
Ŝe wody na ziemi opadły (Rdz 8,8-12), Ŝe
ustał gniew BoŜy. Współcześnie gołębica
i gałązka oliwna teŜ są symbolami pokoju.
Według czterech ewangelistów, po chrzcie
Jezusa otworzyły się niebiosa i Jan
Chrzciciel ujrzał Ducha BoŜego zstępu-
jącego na Jezusa pod postacią gołębicy
(J 1,32).
Gołębica jawi się jeszcze jako symbol pro-
stoty serca, szczerości, jako przeciwstawie-
nie przebiegłości węŜa: "Bądźcie więc roz-
tropni jak węŜe, a nieskazitelni jak go-
łębie!" - powiedział Jezus do swoich
apostołów (Mt 10,16).
W średniowiecznej ikonografii przedsta-
wiano pod postacią gołębicy duszę ludzką
w chwili, gdy ta ulatuje z ciała. Gołębica,
otoczona obłokiem, jest niekiedy umow-
nym symbolem trzeciej osoby Trójcy
Świętej - Ducha Świętego.
Lit. A. de Vigny Les Destin‚es (1864, Przezna-
czenia), "L'Esprit pur" (Czysty duch). Vigny

głosi swą wiarę w triumf czystego Ducha, wol-
nego od wszelkiej materŹŹ, jakiego opiewają po-
eci i filozofowie: "Pismo uniwersalne, czasami
niezniszczalne, czy rzeźbisz w marmurze, czy
piszesz na piasku, Gołębico o spiŜowym dzio-
bie! Widzialny Duchu Święty!". P. Claudel
Le Livre de Chrisphe Colomb (1935, Księga
Krzysztofa Kolumba); ukazuje się gołębica,
której pojawienie się oznacza, Ŝe ziemia jest bli-
sko i Kolumb, nawiązując do Księgi Rodzaju
woła: "Ziemia zalana wodą. Gołębica wróciła
do Noego, niosąc w dziobie zielony listek".
gorczyca, nazwa odmiany dzikiej gor-
czycy, której ziarna są bardzo małe, ale sa-
ma roślina moŜe osiągnąć nawet trzy me-
try wysokości. W jednej z przypowieści Je-
zus porównuje Królestwo BoŜe do ziarna
gorczycy, które najpierw jest maleńkie,
a potem rozrasta się w drzewo i w jego ga-
łęziach ptaki niebieskie szukają schronie-
nia (Mt 13,31-32). Jezus zarzucał swym
uczniom brak wiary: "Jeśli będziecie mieć
wiarę jak ziarenko gorczycy, powiecie tej
górze: Przesuń się stąd tam!, a przesunie

Strona 59

background image

Słownik biblijny.txt

się. I nic niemoŜliwego nie będzie dla
was" (Mt 17,20).
Z. i p. DuŜy jak ziarnko gorczycy (Mk 4,31-
-32; Lk 13,18-19) - początkowo bardzo mały,
lecz w przyszłości wydajny i okazały.
gorycz [łac. fel = gorycz). Ewangelista
Mateusz podaje, Ŝe na Golgocie Jezusowi
dano do picia wino zaprawione goryczą
(Mt 27,34). Skazańcom zazwyczaj, przez
współczucie, podawano wino zmieszane
z mirrą, by przez oszołomienie zmniejszyć
ich cierpienia. Jezus odmówił przyjęcia ta-
kiego napoju.
grób. Według Mateusza, Jezus zwracając
się do uczonych w Piśmie i faryzeuszy za-
wołał: "Biada wam, uczeni w Piśmie i fa-
ryzeusze, obłudnicy! Bo podobni jesteście
do grobów pobielanych, które z zewnątrz
wyglądają pięknie, lecz wewnątrz pełne
są kości trupich i wszelkiego plugastwa"
(Mt 23,27).
Grób Pański zob. złoŜenie do grobu.
Z. i p. Określenie pobielane groby przeszło do
języka potocznego, zachowując całą swą wymo-
wę i siłę.
grzech - grzesznik. Pojęcie grzechu
jest pojęciem religijnym, róŜnym od psy-
chologicznego pojęcia winy i od prawnego
pojęcia wykroczenia. Cała Biblia ustawicz-
nie naucza, Ŝe stosunek człowieka do Bo-
ga to r‚lacja konfliktowa, i Ŝe motywem
tego konfliktu jest grzech. Inna nauka,
równieŜ obecna w BiblŹŹ w sposób stały, to
nauka o  zbawieniu, dziele, przez które
Bóg wydobywa człowieka z grzechu.
W ST grzech nie jest tylko przekrocze-
niem prawa moralnego, lecz zerwaniem
osobistej więzi wierzącego z Bogiem. Bi-
blijny sens grzechu kładzie nacisk na jego
konkretny, obiektywny charakter, a przy-
kazania  Dekalogu precyzują najlepszy
sposób, by pozostać wiernym przymierzu
BoŜemu (Pwt 5,1-22). Poczynając od wy-
gnania babilońskiego, w świecie religijnym
coraz większego znaczenia nabierał wy-
miar prawny, formalny, obrzędowy, toteŜ
teksty późniejsze chętnie uŜywają termi-
nów prawniczych: niesprawiedliwość, wy-
kroczenie, nieposłuszeństwo. Jednak Bóg
nie chce śmierci grzesznika, lecz aby się
nawrócił i Ŝył (Ez 33,11-20). W NT Jezus
nie tylko ma kontakt z grzesznikami, ale
jeszcze mówi o szczególnie serdecznym
przyjęciu, jakie Bóg zgotuje tym, którzy
się nawrócą i czynią pokutę (Łk 15,7).
Z. i p. Brzydki jak siedem grzechów głównych,
którymi są: pycha, chciwość, zazdrość, rozpu-
sta, obŜarstwo, gniew i lenistwo. Uznane za
źródło wszystkich innych grzechów, są one z
natury rzeczy odraŜająco brzydkie.
Nie chcieć śmierci grzesznika - nawiązanie do
Księgi Ezdrasza (Ez 33,11), która podkreśla
niewyczerpaną dobroć Boga.
Lit. W XVII w. B. Pascal (Myśli, 1670, wyd.
pol. 1921) wpisał grzech w ogólną wizję nędzy
człowieka bez Boga: nędza ta ma swoje źródło
w grzechu pierworodnym, przed którym "czło-
wiek oglądał majestat Boga". Zapewne doktry-

Strona 60

background image

Słownik biblijny.txt

na ta jest szokująca - przyznaje filozof - "lecz
tajemnica najbardziej odległa od naszego po-
znania, tajemnica dziedziczenia grzechu jest
rzeczą, bez której nie moŜemy mieć Ŝadnej zna-
jomości samych siebie... Węzeł naszej natury
czerpie swoje skręty i zwoje z tej otchłani; tak iŜ
człowiek bardziej jest niepojęty bez owej tajem-
nicy, niŜ tajemnica ta jest niepojęta dla czło-
wieka" [tłum. T. Boy-śeleński]. Voltaire w Li-
stach filozoficznych (1734, wyd. pol. 1793) iro-
nizuje na temat tajemnic wyjaśnianych przez
inne tajemnice (list 25.).
Obsesja grzechu. W tradycji chrześcijańskiej
tendencja ascetyczna, sięgająca aŜ po herezję
Maniego, będzie ściśle łączyła grzech z bardzo
negatywną wizją seksualności. Pełnej wymowy
literackiej nabrała na początku XIX w.:
N. Hawthome Szkarłatna litera (1850, wyd.
pol. 1930); powieści F. Mauriaca; J. Green,
powieści i Dziennik (t.l-14 1938-90, wybory
pol. 1972 i 1982). Kobieta, "córka Ewy", czę-
sto jest tu wektorem dziedzicznego zbrukania,
a przez swoje macierzyństwo przekazuje ona
grzech (Wyznania św. Augustyna, 39701,
wyd. pol. 1929); "Skoro zaś w nieprawości zo-
stałem poczęty i w grzechach nosiła mnie w ło-
nie matka, to gdzieŜ, BoŜe mój..., Twój sługa,
byłem niewinny?" [tłum. Z. Kubiak].
Obsesja grzechu bez jego przeciwstawienia-
odkupienia w Jezusie - opanowuje Ch. Baude-
laire'a Kwiaty zła (1857, wyd. pol.1920), "Do
czytelnika": "Głupota, grzechy, błędy, lu-
bieŜność i chciwość. Duch i ciało nam gry-
zą niby ząb zatruty" [tłum. A. Lange]. Moc
grzechu wyzwala lęk u "świętych" G. Berna-
nosa: Pod słońcem szatana (1926, wyd. pol.
1928), Pamiętnik wiejskiego proboszcza (1936,
wyd. pol. 1937). Wszechobecność grzechu u
G. Greene'a, mimo Ŝe jego opowiadania mają
z pozoru charakter świecki: Broń na sprzedaŜ
(1936, wyd. pol. 1951), Sedno sprawy (1948,
wyd. pol.1950), które zawiera następujący epi-
graf: "grzesznik jest w samym sercu chrześci-
jaństwa; nikt nie jest tak kompetentny w kwe-
stŹŹ chrześcijaństwa, jak grzesznik. Nikt inny,
chyba Ŝe święty" (Ch. P‚guy). W reakcji na
rozwijające się poczucie winy, wspierane przez
purytanów A. Gide i D.H. Lawrence propo-
nują wyzwolenie zmysłowości, a A. Camus w
Noces (1936, Zaślubiny) pragnie nawiązać do
antycznej "niewinności". Zachowując chrześci-
jański punkt widzenia, P‚guy w La Note conjo-
ante sur M. Descartes (1914, Przypisek do Kar-
tezjusza) przedstawia grzech w sposób pozy-
tywny, jako "brak w zbroi" pozwalający "wejść
łasce". Zob. odpuszczać grzechy.
grzech pierworodny. Określenie to
nie występuje w BiblŹŹ, lecz rozwinęło się
w następstwie nauki św. Augustyna wy
 w. w łac. chrześcijaństwie. To św. Pa-
weł dał początek rozwaŜaniom nad tym,
co na Zachodzie zostało nazwane "grze-
chem pierworodnym", a co język codzien-
ny sprowadził w najlepszym razie do nie-
posłuszeństwa Adama i Ewy, a w najgor-
szym - do grzechu ciała. BiblŹŹ znany jest
( obraz świata nacechowany brakiem ładu,
który pociąga za sobą zabójstwa, wojny,

Strona 61

background image

Słownik biblijny.txt

zazdrość, pychę, a sięga zarania dziejów.
W formie narracji przedstawia ona w spo-
sób chronologiczny doświadczenie głębo-
' ko ludzkie. Czytana jako przypowieść, re-
lacja o Edenie w Księdze Rodzaju (Rdz 3)
; poucza, Ŝe ludzkość, wraz z pojawieniem
się jednej pary ludzi, męŜczyzny i kobiety,
zatraciła stan, jakiego chciał dla niej Bóg,
toteŜ nie dostąpi zbawienia wyłącznie przy
pomocy Boga.
Święty Paweł chcąc umoŜliwić swoim roz-
mówcom, wywodzącym się z judaizmu,
przyjęcie prawdy, Ŝe jedynie Chrystus
zbawia przypomina, Ŝe jeden człowiek
(Adam) pogrąŜył ludzkość w grzechu.
Grzech od samego początku był łączony
z jakimś brakiem dziedzicznym, pociągają-
cym za sobą (bez Chrystusa) dziedziczną
karę; temat ten, bliŜszy gr. tragedŹŹ niŜ Bi-
blŹŹ, odegrał duŜą rolę w literaturze.
Z. i p. Ojcowie jedli zielone winogrona, a zęby
ścierpły synom. Według Ezechiela, Bóg obu-
rza się za treść przekazywanego tradycyjnie w
Izraelu przysłowia i zastępuje pojęcie dziedzi-
czenia kary pojęciem odpowiedzialności oso-
bistej (Ez 18,2). Potocznie - dzieci ponoszą
przykre konsekwencje postępowania rodziców.
W bólu będziesz rodziła dzieci (Rdz 3,16) - sło-
wa Boga skierowane do Ewy zostały uznane za
wyraz dziedzicznego trudu, tak samo jak W po-
cie więc oblicza twego będziesz musiał zdobywać
poŜywienie (Rdz 3,19).
Lit. F. Lope de Vega La cr‚ation du monde et la
premiere faute de l'homme (ok.1630, Stworzenie
świata i pierwszy grzech człowieka). E. Zola
La Faute de l'abb‚ Mouret (1875, grzech ojca
Mouret), liczne reminiscencje z początkowych
rozdziałów Księgi Rodzaju. J. Słowacki Na
drzewie zawisł wąŜ (1866). T. Nowak Psalm
rajski (Psalmy,1971).
Ikon. J. Schnorr von Carolsfeld Adam i Ewa
uciekający przed spojrzeniem Boga, grafika (ok.
1852).
grzesznica. Najbardziej znaną grzesz-
nicą jest kobieta, której Jezus odpuścił
grzechy, poniewaŜ potrafiła wyrazić swo-
ją wiarę dając wiele dowodów miłości
(Łk 7,36-50). Często mylona jest z Marią
Magdaleną.
Lit. ů M. Rodziewiczówna Joan VIIL 1-12
(1906).
Ikon. zob. Maria Magdalena.
grzesznik  grzech - grzesznik.
gwiazda. Na staroŜytnym Wschodzie
kaŜda gwiazda była uwaŜana za znak bó-
stwa.
gwiazda Dawida, figura złoŜona z
dwóch trójkątów równobocznych, tak na-
łoŜonych na siebie, by tworzyły gwiazdę
sześcioramienną; pojawiła się dopiero
w średniowieczu. W tradycji kabalistycz-
nej ma ona wiele znaczeń, związanych
z arystotelesowską tradycją czterech Ŝy-
wiołów: ognia, wody, powietrza i ziemi;
nazywana równieŜ tarczą Dawida i pie-
częcią Salomona.
gwiazda Jakuba. "Wschodzi Gwiazda
z Jakuba, a z Izraela podnosi się berło"

Strona 62

background image

Słownik biblijny.txt

(Lb 24,17) - określenie to zdaje się nawią-
zywać do króla Dawida, a w odniesieniu
do przyszłości - do Mesjasza.
gwiazda betlejemska. Według wierzeń
ludów staroŜytności pojawienie się kome-
ty lub nowej gwiazdy było interpretowane
jako znak waŜnego wydarzenia. W chwili
narodzenia Jezusa, Mędrcy ze Wschodu
ujrzeli wschodzącą na niebie nieznaną
gwiazdę i kierując się jej ruchem dotarli
do Betlejem (Mt 2).
gwiazda poranna, symbol mocy i pięk-
na (Ap 2,28).
Lit. Pod nazwą Stella maris - Gwiazda morza,
chrześcijanie oddają cześć Dziewicy Maryi
w licznych hymnach włączonych na początku
XIII w. do liturgŹŹ rzym. Symbolika gwiazdy
(światła świecącego w ciemnościach) jest tak
powszechna, Ŝe trudno niemal za kaŜdym ra-
zem odnaleźć w tekstach jej pochodzenie czy-
sto biblijne. Poeci skłonni są łączyć róŜne tra-
dycje, np. V. Hugo w I,es Ch"timents (1853,
Odwety), "Stella" (Gwiazda). O.V. Miłosz
Derniers poemes (1924-37, Ostatnie poema-
ty), "Psaume de l'‚toile du matin" (Psalm o
gwieździe porannej). J. Twardowski Gwiazda
(Poezje wybrane,1979).
Ekr. E. Olmi Idąc za gwiazdą (1983), film
przesiąknięty duchowością.
Habakuk [hebr. czasownik habak =
obejmować], jeden z Proroków Mniej-
szych, współczesny Jeremiaszowi (koniec
VII-początek VI w. p.n.e.), bliŜej nie zna-
ny wizjoner, którego przepowiednie zawie-
ra księga nazwana jego imieniem. Rzuca
on wielokrotne "biada" ciemięŜcom (Asy-
ryjczykom lub Chaldejczykom) i okazuje
zdumienie, czy wręcz zgorszenie wobecI
milczenia Boga, "gdy bezboŜny połyka
uczciwszego (od siebie)?" (Ha 1,13), lecz
nie przestaje ufać w BoŜą interwencję
przeciw ludowi, "co nas gnębi" (Ha 3,16).
) Lit. E. Roditi Habacuc (Habakuk), poemat cy-
towany przez P. Ha‹ata w Anthologie de la po‚sie
juive (1985, Antologia poezji Ŝydowskiej).
Hallel [hebr., pochwała, dziękczynienie],
zbiór psalmów uwielbiających Boga,
zwłaszcza Mały Hallel (Ps 113-118) i
Wielki Hallel (Ps 136), odmawianych
w niektóre święta. Jezus i apostołowie pod
koniec  Ostatniej Wieczerzy śpiewali
hymn (Mt 26,30; Mk 14,26).
haracz, suma pieniędzyy (złota lub sre-
bra), jaką musieli płacić zwycięŜeni na
znak zaleŜności. Izrael kazał płacić ha-
racz swoim sąsiadom (2 Snz 8,2), albo
sam musiał go płacić (Sdz 3,15-18;
2 Krl 17,3-4). Pod okupacją rzym. haracz
pobierali celnicy; Jezus potwierdza, Ŝe
"Cezarowi trzeba oddać to, co naleŜy do
Cezara" (Mk 12,14-17; Łk 20,25), gdyŜ
obowiązki wobec Boga i obowiązki wobec
władz państwowych są od siebie oddzielo-
ne. Haraczem nazywa się równieŜ naleŜ-
ność, którą był zobowiązany płacić na
rzecz świątyni kaŜdy śyd po ukończe-
niu dwudziestego roku Ŝycia: pół sykla
- statera, albo dwie drachmy (dwudrach-

Strona 63

background image

Słownik biblijny.txt

mę). Kiedy poborca podatków z Kafar-
naum zapytał Piotra, czy jego Mistrz pła-
ci podatek świątyni, Piotr odpowiedział
twierdząco, gdyŜ Jezus nie chciał dawać
powodu do zgorszenia tym ludziom
(Mt 17,24-25), ani nie chciał być uwaŜa-
ny za  zelotę, odmawiając płacenia po-
datku Rzymianom.
Ikon. Masaccio Grosz czynszowy, fresk
(1425-28, kościół Santa Maria del Carmine,
Florencja). ů J. Malczewski Grosz czynszowy
tryptyk (1908, Gorzów Wielkopolski).
Hebrajczycy [hebr. iwri, od przodka-
eponima, Ebera (Heber), potomka Sema;
rdzeń oznacza "tego, który przyszedł spo-
za" rzeki Eufrat). Termin "Hebrajczycy"
występuje w BiblŹŹ 34 razy (Księga Rodza-
ju i Księgi Samuela) w wypowiedziach nie-
-Izraelitów o Ludzie BoŜym lub Izraeli-
tów, jako samookreślenie w rozmowie z
innymi.
Istniały próby łączenia nazwy "Hebrajczy-
cy" z grupą ludzi noszącą w języku akad.
miano habiru lub apiru, lecz nie ma pew-
ności, czy termin ten określa lud, czy teŜ
raczej "klasę" społeczną (robotnicy wę-
drowni, najemnicy, rozbójnicy). Biblia po-
daje (Rdz 11,31), Ŝe Abraham, stojący na
czele półkoczowniczego plemienia paste-
rzy, opuścił chaldejskie Ur i udał się do
Charanu wraz ze swoim ojcem, Tera-
chem. Następnie przeniósł się do kraju
Kanaan. Klan ten stopniowo stał się ple-
mieniem osiadłym, zajmującym się ho-
dowlą i rolnictwem. Mniej więcej półtora
wieku później, na skutek klęski głodu ród
Jakuba przeniósł się do Egiptu. Około
1250 p.n.e. pod wodzą MojŜesza, Hebraj-
czycy opuścili Egipt i podbili Kanaan, do
którego weszli pod wodzą Jozuego. Na
zgromadzeniu w Sychem Jozue ukonstytu-
ował naród Izraela, łącząc luźne, rozpro-
szone dotąd pokolenia, spośród których
niektóre nie uczestniczyły w wyjściu
z Egiptu.
Termin "Hebrajczycy" zaczął zanikać i za
panowania króla Dawida został zastąpiony
określeniem "Izraelici". Nie uŜywał go
równieŜ prorok Jeremiasz w VI w. p.n.e.,
chyba Ŝe w sensie uroczystym, podnio-
słym, a po powrocie z wygnania babiloń-
skiego najczęściej jest uŜywane określe-
nie "śydzi" (od Judy, jednego z synów
Jakuba). W Dziejach Apostolskich termin
Hebrajczycy" odnosi się do śydów auto-
chtonów, w przeciwieństwie do śydów
zhellenizowanych (Dz 6,1). Do nich jest
skierowany List do Hebrajczyków.
Heliodor [gr. heZios = słońce + dóron =
dar], wielkorządca władcy seleuckiego Se-
leukosa N Filopatora (187-175 p.n.e.).
Heliodor, wysłany do Jerozolimy, aby za-
garnąć skarb ze świątyni, został powalony
na ziemię przez istoty nadprzyrodzone i
Ŝycie zawdzięczał wyłącznie modlitwie ar-
cykapłana. W wyniku tego zdarzenia miał
się nawrócić (2 Mch 3). Heliodor zamor-
dował Seleukosa IV Filopatora, lecz nie

Strona 64

background image

Słownik biblijny.txt

zdołał przejąć władzy.
Ikon. Rafael Wygnanie Heliodora ze świątyni
(1511-14, fresk w Stanza d'Eliodoro, Waty-
kan). E. Delacroix, Hesld w kościele Saint-Sul-
pice (1862, ParyŜ).
Henoch [hebr. chanoch = poświęce-
nie], syn Kaina. Według Księgi Rodzaju
(Rdz 4,17) jego imieniem zostało nazwane
miasto zbudowane przez Kaina. Według
innej genealogŹŹ, syn Jereda, potomek Seta
(Rdz 5,18), "który Ŝył w przyjaźni z Bo-
giem, a następnie znikł, bo zabrał go
Bóg", tak jak miał zabrać  Eliasza. Tra-
dycja biblijna nie szczędzi mu pochwał
(Syr 44,16), a liczne -+ apokryfy uznają
go za swego patrona.
Herod Antypas [gr. Heródes = poto-
mek bohaterów] (22 p.n.e.-39 n.e.), syn
Heroda Wielkiego, tetrarcha Galilei i Pe-
rei (od 4 p.n.e.). Jego siedzibą była Tybe-
riada, którą załoŜył. Kazał ściąć Jana
Chrzciciela, który ganił jego związek z He-
rodiadą, Ŝoną jego brata, Heroda Filipa I
(Mk 6,17-29).
Ikon. B. Gozzoli Taniec Salome (1462, Wa-
szyngton).
Herod Wielki (ok. 73-4 p.n.e.), król
Judei (od 40 p.n.e.). W 47 p.n.e. został
mianowany przez Cezara namiestnikiem
wojskowym Galilei. W 40 p.n.e. miano-
wany przez Rzymian królem Judei. Herod
Wielki przy pomocy rzym. legionów pobił
wojska ostatniego władcy hasmonejskiego
Antygona i w 37 p.n.e. wkroczył do Jero-
zolimy. Upiększył miasto pałacami, zlecił
budowę nowej świątyni i rozbudowę
twierdzy Antonia. ZałoŜył miasto Cezarea
i wzniósł wiele twierdz (Masada, Mache-
ront i Herodium). Jako krwawy dyktator,
rozkazał wymordować wszystkich no-
wo narodzonych chłopców w Betlejem,
wkrótce po narodzeniu Jezusa (rzeź niewi-
niątek, Mt 2,1(r18). Herod Wielki kazał
zgładzić wielu członków swojej rodziny,
aby nie mogli zagrozić jego panowaniu;
nie oszczędził nawet własnych synów.
Z. i p. Stary jak Herod, czyli bardzo stary. He-
rod Wielki był zw. Herodem Starym, dla od-
róŜnienia go od członków jego rodziny.
Lit. V. Hugo La Fin de Satan (1886, Kres sza-
tana), "H‚rode et Ca‹phe" (Herod i Kajfasz).
F. Hebbel Herodes und Mariamne (1849, He-
rod i Mariamne), dramat. ů F. Kamecki Mono-
log Heroda (Parabole Syzyfa,1974).
Ikon. L. Ghiberti Uczta Heroda, płaskorzeźba
na drzwiach z brązu baptysterium katedry we
Florencji (1425-52).
Ekr. V. Turjansky Okrutny król (1959).
Hiob, Job [hebr. ijow = gdzie jest ojciec;
gr., łac. Iob], człowiek poboŜny i spra-
wiedliwy, Ŝył w dostatku i szczęściu. Sza-
tan [hebr. satan = oskarŜyciel, przeciwnik]
twierdził, Ŝe Hiob nie jest poboŜny "za
darmo", lecz dlatego, Ŝe Bóg błogosławi
mu i obdarza go dobrami. Bóg, pragnąc
temu zaprzeczyć, dał szatanowi moc nad
majętnością Hioba i jego rodziną; tylko na
niego samego nie miał mieć wpływu. Dla-

Strona 65

background image

Słownik biblijny.txt

tego Hiob utracił wszystkie swoje dzieci,
trzody, a on sam został dotknięty trądem,
tak Ŝe całe jego ciało pokryły wrzody.
Zniósł wszystkie te tragiczne ciosy nie tra-
cąc wiary, świadomy swej niewinności,
podczas gdy przyjaciele wmawiając mu
ukryte jakieś grzechy nakłaniali go do po-
kuty, zgodnie z tradycyjnym poglądem,
wg którego wszystkie nieszczęścia były ka-
rą za grzechy. W końcu Bóg odwrócił od
cierpliwego Hioba zły los i przywrócił go
do poprzedniego stanu, obsypując liczny-
mi dobrami.
Hiob jest symbolem niewinnego, który
zmaga się wśród ciemności doświadczeń
i wykazuje fałszywość zbyt łatwych tez
o sensie cierpienia. Na tym polega nowa-
torstwo i oryginalność Księgi Hioba, która
wytycza nowy, doniosły zwrot w poglą-
dach judaizmu na temat zła. Jest to przej-
ście od teorŹŹ uproszczonej, wg której do-
brzy otrzymują nagrody, a źli - karę, do
refleksji nad tajemnicą zła, które wykra-
cza poza granice ludzkiego rozumienia.
Opowiadanie to nie naleŜy do gatunku re-
lacji historycznych (Hiob nie musi być
postacią historyczną); jest to rodzaj dra-
matu, który ukazuje pozorną niesprawie-
dliwość Ŝycia i to, Ŝe nie moŜna sprowa-
dzać Boga do roli wielkiego uniwersalne-
go Ŝandarma.
Lit. Hiob to przykład ludzkiej rozpaczy wobec
cierpienia, którego nic nie moŜe w sposób za-
sadny wyjaśnić. XV w.: Mystere de la patience de
Job (Misterium o cierpliwości Hioba); F. Vil-
lon Wielki Testament (1461, wyd. pol. 1917);
"Dni moje minęły na wędrówce, mówi Hiob,
jak z płótna wychodzą nitki" [tłum. M.Z.].
W XVI w. utrzymywał się przede wszystkim
obraz Hioba stoika wobec cięŜkich doświad-
czeń: Chassignet Job ou de la fermet‚ (Hiob,
czyli o stałości charakteru). Obraz ten ulega
zeświecczeniu, i w wykwintnych salonach
XVII w. Hiob stanie się nawet towarzyszem
wielkich straceńców z mitologŹŹ gr., wyniesio-
nych do roli herosów na płaszczyźnie tematyki
miłosnej: I. de Benserade Sonnet de Job (1653,
Sonet Hioba). Hiob zachowuje swe tragiczne
oblicze u B. Pascala, J.B. Racine'a i J.B. Bos-
sueta.
XVIII w.: Fryderyk II czytając Kandyda (1759,
wyd. pol. 1951) Voltaire'a woła: "To Hiob
ubrany na współczesną modłę". Hiob epoki ro-
mantyzmu - to świadek ludzkiego smutku, nie-
pokoju, jego bezgranicznej nostalgŹŹ. F.R. de
Chateaubriand wraz ze swoją siostrą Lucile
czytają "najsmutniejsze fragmenty z Księgi Hio-
ba" (Pamiętniki zza grobu, 1848-50, wyd. pol.
1849-52). V. Hugo widzi w postaci Hioba
światło ludzkości, "tytana na śmietnisku"; jego
nieszczęścia wywierają głęboki wpływ na Moise
(1826, MojŜesz) A. de Vigny'ego. Pod koniec
wieku Hiob ze sprawiedliwego cierpiącego staje
się filozofem. W wyniku tłumaczenia E. Rena-
na jest postrzegany jako Mesjasz ludzkości.
Osiąga on równocześnie swój nowoczesny wy-
miar człowieka opuszczonego w świecie, peł-
nym absurdu. Dla G. Flauberta Księga Hioba

Strona 66

background image

Słownik biblijny.txt

to jedna z najbardziej ulubionych lektur; inspi-
rują się nią J.A. Rimbaud i I. Lautr‚amont, aby
rzucać sarkastyczne wyzwania przeciw okrutne-
mu i zazdrosnemu Bogu.
W XX w. Hiob przez swój pełen udręk niepo-
kój stał się bardzo bliski człowiekowi. A. Gide
w JeŜeli nie umiera ziarno (1924, wyd. pol.
1962) wyznaje, Ŝe zdecydowany wpływ na je-
go umysł jako dziecka miał właśnie Hiob.
A.G. Malraux widział w Hiobie tego, który
pierwszy ośmielił się zwracać do Boga, mimo
Jego milczenia. Hiob jest stałym punktem od-
niesienia dla J. Greena (Mille chemins ouverts,
1964, Tysiąc otwartych dróg). Od czasu
II wojny światowej wołanie Hioba rozlega się
jeszcze donośniejszym echem. E. Ionesco w
Un homme en question (1977, Człowiek i jego
pytanie) "czuje się Hiobem" i pozostaje przy
fundamentalnym pytaniu: "Czego ode mnie
chcą?". Dzieła S. Becketta, tego "współczesne-
go Hiobowi", jak go określa Ionesco, przepojo-
ne są hiobowym osamotnieniem. Czy nie jest
to równieŜ przypadek niejednego z tekstów
F. Kafki? U pisarzy Ŝydowskich Hiob staje się
postacią obsesyjną. E. Wiesel spotykał Hioba
na wszystkich drogach Europy (Celebration bi-
blique, 1975, Celebracja biblijna). UtoŜsamia-
jąc los śydów w  szoa z losem Hioba, niektó-
rzy pisarze nie wahają się uznać śmierci Boga
w obozie koncentracyjnym Auschwńtz-Birke-
nau (Th.W. Adorno) lub Jego szaleństwa
(Wiesel), a inni, tacy jak K. Wolfskehl w Job et
Ies quatre miroirs (1950, Hiob i cztery zwiercia-
dła) odnajdują mesjańską nadzieję, gdyŜ "łzy są
twardym dnem duszy". K. Wojtyła Hiob
(1940). J. Zawieyski MąŜ doskonały (1957).
A. Kamieńska Drugie szczęście Hioba (1974).
W. Chrostowski Bohaterowie wiary Starego Te-
stamentu (1992).
Ikon. Rzeźby z kościołów w Daurade i Tuluzie
(XII w.). Tympanon ponału św. Kaliksta
w katedrze w Reims (XIII w.). J. Fouquet, ilu-
minacja rękopisu Godzinki Etienne'a Chevaliera
(ok. 1450-58), "Hiob". A. DŹŹrer Hiob i jego
Ŝona (1504, Frankfurt nad Menem). W. Blake
Szatan obrzuca Hioba wrzodami (1826, Lon-
dyn). Hiob: L. Bonnat (1880, Mus‚e Bonnat,
Bayonne); F. Gruber (1945, Londyn).
Muz. O. di Lasso, motet (XVI w.). J. Brahms
Motet opus 74 nr 1 (1860-75). R.V. Williams
Hiob, balet (1931; wg ilustracji W. Blake'a).
M. Nabokow Job, oratorium do tekstu J. Mari-
taina (1933).
Ekr. I. Bergman Szepty i krzyki (1972), boha-
terka filmu, Agnes, umiera na raka. W dzienni-
ku, który prowadzi, pobrzmiewają echa niepo-
kojów Hioba.
historia święta, przedstawione w skró-
cie najwaŜniejsze wydarzenia z BiblŹŹ, ma-
jące ukazać działanie Boga, przez które
ludzkość, za pośrednictwem narodu Izra-
ela, została przygotowana na odkupienie
dokonane przez Jezusa Chrystusa.
hizop, hyzop [gr. hyssopon, hyssopos],
termin stosowany w odniesieniu do aro-
matycznej, nie zidentyfikowanej bliŜej ro-
śliny (moŜe majeranek?), której uŜywa-
no w obrzędach oczyszczania (Kpl 14,4;

Strona 67

background image

Słownik biblijny.txt

Ps 51,9). Gałązek pokrytych gęstym li-
ściem uŜywano jako kropidła, a popiół,
pozostały po ich spaleniu, był jednym ze
składników wody oczyszczającej (Lb 19,6).
Holofernes, dowódca wojsk króla per-
skiego Nabuchodonozora II. Podczas jed-
nej z wypraw wojennych zagroził Judei
(dt 4,7). W czasie oblęŜenia miasta Betu-
lŹŹ, Izraelitka Judyta, pragnąc uratować
swoje miasto, udała się do obozu nieprzy-
jaciół. Holofernes, zafascynowany jej uro-
dą i mądrością, wydał ucztę, po której
Judyta ucięła pijanemu wodzowi głowę
(dt 13,6-10).

holokaust [gr. hólos = cały + ka-sis =
palenie], całopalenie, jest to przede
wszystkim ofiara przebłagalna złoŜona ze
zwierzęcia (wołu, baranka, ptaka), całko-
wicie spalanego na ołtarzu; obrzęd ten
opisany jest w Księdze Kapłańskiej (Kpl 1).
Termin ten oznacza niejednokrotnie samą
ofiarę - Ŝertwę. Współcześnie - zaplano-
wane i zrealizowane działanie nazistów
zmierzające do wymordowania śydów w
czasie II wojny światowej. Hebrajski od-
powiednik holokaustu szoa oznacza lu-
dobójstwo śydów z pobudek rasowych,
zmierzające do ich całkowitego unice-
stwienia.
Lit. S.J. Agnon, Ogień i Drzewo (XX w ů., w ję-
zyku hebr.). N. Sachs Brasier d'‚mgmes (196Ś,
śar tajemnic). W. Broniewski Ballady i ro-
manse (Drzewo rozpaczające, 194). Cz. Miłosz
Biedny chrześcijanin patrzy na getto (Ocalenie,
1945). R. Brandstaetter Dzień gniewu (1962).
Ekr. M. Chomskv Holokaust (1979).
hosanna [hebr. hosza-rza = zbaw nas,
prosimy], grecka forma aklamacji pocho-
dzącej z języka hebr. (Ps 118,25). Ewolu-
cja znaczenia tego okrzyku - od błagania
po aklamację wyraŜającą uwielbienie Bo-
ga - musiała dokonać się z okazji Świę-
ta Namiotów, podczas którego śpiewano
Psalm 118. Istotnie Psalm ten zwiastuje
przyjście Mesjasza, który po męce
i triumfie zjawi się jako ten, który przy-
chodzi w imię Odwiecznego Boga. We-
dług 1VT tłumy, witające Jezusa podczas
Jego wjazdu do Jerozolimy, wołały: "Ho-
sanna Synowi Dawida! Błogosławiony
Ten, który przychodzi w imię Pańskie!
Hosanna na wysokościach" (Mt 21,9).
Lit. V. Hugo Les Conten:plations (1856, Roz-
myślania): "Hosanna lasów,, rzek i równin po-
waŜnie wznosi się ku Bogu, ojcu dnia".
J.A. Rimbaud Poezje (1871, wyd. pol. 1921),
"Zło", poemat sarkastyczny: "Podczas gdy po-
tworne szaleństwo dokonuje zniszczenia i sto
milionów ludzi w stos dymiący zmienia, Bóg
jak gdyby drzemał pośród kołysanek hosan-
na" [tłum. M.ś.].

hostia [łac., zwierzę ofiarne], w staroŜyt-
nym Rzymie hostia oznaczała zwierzę bez
skazy przeznaczone na ofiarę oraz samą
krwawą ofiarę ze zwierzęcia. W h'T to Je-
zus jest ofiarą przebłagalną, On sam ofia-

Strona 68

background image

Słownik biblijny.txt

rowuje się Bogu dla zbawienia ludzi. Ko-
ściół katolicki tę ofiarę Jezusa ponownie
przeŜywa podczas Mszy św. ( Euchary-
stia). Kapłan bierze chleb, tak jak to uczy-
nił Jezus podczas  Ostatniej Wieczerzy,
konsekruje go, a następnie rozdaje wier-
nym. Jest to z zasady chleb przaśny, czyli
bez zaczynu (kwasu), w kształcie okrągłe-
go opłatka. Wierni, przyjmując go jedno-
czą się z samym Chrystusem. Podczas
świąt konsekrowana hostia, umieszczona
w monstrancji w kształcie złotego słońca,
wystawiana jest w celu adoracji Najświęt-
szego Sakramentu.
hymn [gr. hymnos = pieśń, zwłaszcza
pieśń ku czci bóstwa lub bohatera], kom-
pozycja poetyczno-religijna złoŜona z wie-
lu śpiewanych strof. Biblijne poematy li-
ryczne są raczej nazywane kantyczkami
lub psalmami. Hymny lub psalmy po-
chwalne uwielbiają i wysławiają Boga.
Wiele fragmentów Koranu, opiewających
chwałę Allaha i stworzenia, wykazuje ce-
chy podobne do hymnów. Zob. modlitwa.
Lit. W IV w. św. AmbroŜy stworzył ludową
poezję liturgiczną, opierając się m.in. na hym-
nie Dominica ad lardes (Jutrznia niedzielna).
Prudencjusz Cathenerinom (Księga pieśni co-
dziennych, w,yd. pol. 1987 pt. Poezje), dwana-
ście hymnów stanowi celebrację róŜnych pór
dnia i kilku świąt w roku, wg symboliki chrze-
ścijańskiej - "Hymn przed snem", "Hymn na
BoŜe Narodzenie", "Hymn na Trzech Kró-
li"; Peristeharron (wieńce męczeńskie) wy-
sławia heroizm męczenników ("Na cześć Eu-
lalŹŹ").
Hymny liturgiczne w języku łac. VI-XII w.:
Hymn Vexilla regis (Pojawiają się sztandary
króla) Wenancjusza Fortunata, śpiewany w
Wielki Piątek, sławi zwycięstwo Jezusa przez
krzyŜ. Veni, Creator Spiritus (Przybądź, Duchu
Stworzycielu), śpiewany w kościołach katolic-
kich w Zielone Świątki i przy okazji bierzmo-
wania. Ave, maris Stella (Witaj, Gwiazdo mo-
rza), na cześć Maryi. Te lucis ante terminum

(Nim kres nadejdzie jasności), śpiewany pod-
czas naboŜeństwa komplety, czyli przed zapad-
nięciem nocy.
M. Luter Święte hymny (XVI w.), z których
część inspirowana jest psalmami. Hymny
P. Gerhardta (XVII w.), jeszcze dziś śpiewane,
łączą luterańską ortodoksyjność z natchnionym
mistycyzmem. P. de Ronsard Hymnes (1556,
Hymny), chrześcijańska inspiracja została po-
mieszana z mitami pogańskimi.
hyzop  hizop.
idol [gr. eidolon; łac. idolum = obraz, wy-
obraŜenie, przedmiot kultu], przedstawie-
nie postaci konkretnej i materialnej lub
wyobraŜonej (imaginacyjnej). Ostatecznie
stał się terminem oznaczającym obraz lub
rzeźbę przedstawiającą bóstwo, będące
przedmiotem kultu (ofiara, wlewanie na-
poju, kadzidło) tak, jakby były one samym
bóstwem. Teksty biblijne (Księga Wyjścia,
Księga Powtórzonego Prawa) z obawy przed
niebezpieczeństwem bałwochwalstwa wo-

Strona 69

background image

Słownik biblijny.txt

bec wpływów sąsiednich ludów pogań-
skich z odrazą odrzucały kult obrazów
obcych bóstw, ale takŜe wizerunki Bo-
ga, takie jak złoty cielec (a raczej złoty
byk), przejęte przez lud Izraela w czasie,
gdy MojŜesz przebywał na górze Synaj
(W 32). Występowanie przeciw idolom to
ulubiony temat proroków (Iz 40,19-20;
44,9-20;r 10,1-5).
Z. i p. Czciciele złotego cielca - współcześnie
wyraŜenie to oznacza ubóstwienie pieniądza.
Lit. Tertulian wů Dz idollatria (początek III sů.,
O bałwochwalstwie) gwałtownie występuje
przeciw nawet najmniejszym kompromisom
wobec obyczajów pogańskich. Ninucjusz Felix
Octavian (III w.), dialog między poganinem
a chrześcijaninem; autor wyśmiewa pogańskie
idole, które olśniewają tylko dzięki talentowi
artystów. J. Kalwin w Trait‚ des reliques (1543,
Traktat o relikwiach) potępia bałwochwalstwo,
które wg niego przeniknęło do kultu katolickie-
go wraz z czcią obrazów i relikwŹŹ. P. Corneille
Polieukt (1643, wyd. pol. 1836), młody poga-
nin, Polieukt, dopiero co ochrzczony, biegnie
niszczyć posągi boŜków, "te bóstwa z kamienia
lub drzewa". P. Claudel w Cinq grandes odes
(1910, Pięć wielkich ód), w trzeciej odzie "Ma-
gnificat" dziękuje Bogu, Ŝe uwolnił go od idoli,
jakimi są ideologie: Sprawiedliwość, Postęp,
Prawda, Bóstwo, Ludzkość, Prawa Natury,
Sztuka, Piękno, aby mógł wielbić tylko jedyne-
go Boga. P. Emmanuel Tz (1978, Ty), "Le
Taureau d'or" (Złoty cielec).
Muz. Ch. Gounod Faust (1859, opera wg
J.W. Goethego), Mefisto, przebrany za moŜne-
go pana, śpiewa w karczmie pieśń o Złotym
Cielcu.

ikona [gr. eikón = obraz, wizerunek, wy-
obraŜenie], malowane wizerunki Chrystu-
sa, Najświętszej Dziewicy Maryi, aniołów
i świętych; są przedmiotem prywatnego,
a takŜe liturgicznego kultu w Kościołach
wschodnich. Za przedmiot kultu zostały
uznane w 787 r. na II Soborze Nicejskim.
Oddawana im cześć (modlitwa, lampa
wotywna, pocałunek) nie jest skierowana
do przedmiotu, lecz do prototypu, tzn. do
wyobraŜonej osoby, z którą wierny komu-
nikuje się wzrokiem.
Ikonoklazm (obrazoburstwo) - ruch spo-
łeczno-religijny w cesarstwie bizantyjskim
w VIII-IX w., zwalczający oddawanie czci
wizerunkom świętych. Zniszczono wów-
czas wiele dzieł sztuki.
Ikon. Ikony malowane są wg bardzo ścisłych
zasad, bez oddania jakiegokolwiek podobień-
stwa. Matka Boska Włodzimierska (XII w., Mo-
skwa). Święte Oblicze (XIII w., Moskwa). Naj-
świętsza Dziewica i Chrystus Odkupiciel (XIV w.,
Ochryda w MacedonŹŹ). A. Rublow Święta
Trójca (ok. 1410, Moskwa). Narodzenie Jezusa
(XVI w., Moskwa). Chrystus - Majwiększy ka-
płan Między Najświętszą Marją Panną a św. Ja-
nem Chrzcicielem (XVI w., Sofia). Święte Nie-
wiasty u Grobu, Szkoła Północna (XVII w.).
Ekr. A. Tarkowski Andriej Rublow (1967).
imię nazwa.

Strona 70

background image

Słownik biblijny.txt

inkarnacja [łac. incarnatio = wcielenie],
wcielenie bóstwa w człowieka. W tradycji
Ŝydowskiej Bóg jest niewidzialny i niedo-
stępny. Według wiary chrześcijańskiej Bóg
przyjął ciało w osobie Jezusa Chrystusa,
czyli Mesjasza, jedynego Syna BoŜego,
który stał się człowiekiem i w pełni wziął
na siebie ludzki los, w tym nawet i śmierć,
nie przestając być Bogiem; chrześcijanie
mówią więc o Nim, jako o "Bogu, który
stał się człowiekiem", albo jako o "Słowie"
wcielonym. śydzi i muzułmanie odrzucają
wiarę w Boskość Jezusa Chrystusa.
Lit. Święty Jan od KrzyŜa w Poezjach (XVI w.,
wyd. pol. Dzieła, t. 4 1943), "O Wcieleniu"
przedstawia swoją własną koncepcję wcielenia.
Ch. P‚guy Victor Marie, Comte Hugo (1910,
Viktor Maria, hrabia Hugo), Eve (1913, Ewa):
"Nadnaturalność - ona sama stała się ciele-
sną"; Jezus jest "owocem matczynego łona"
i przyjmuje na siebie całą ludzką cielesność.
P.J. Jouve Noces (1931, Zaślubiny), "Mai
corps" (Prawdziwe ciało). J.L. Borges L'Oeu-
vres po‚tiques (1925-65, Utwory poetyckie)
"Jean I,14" ("Jan I,14").
INRI, umieszczane na krucyfiksach ini-
cjały słów łac.: Iesus Nazarenus Rex Iu-
daeorum (Jezus Nazareński Król śydow-
ski), nawiązujące do titulus, czyli napisu
umieszczonego nad głową ukrzyŜowanego
Jezusa, zawierającego, jak to było w zwy-
czaju u Rzymian, motyw skazania Jezusa
(Mt 27,37).
Ekr. R. Wiene INRI (1923), film przypomina-
jący niemieckie malarstwo ekspresjonistyczne.
islam [arabskie, poddanie się (woli Bo-
ga)]. Mahomet (570-632), kupiec z Mek-
ki w ArabŹŹ miał otrzymać od archanioła
Gabriela BoŜe objawienie, które przekazy-
wał swoim rodakom w formie recytacji
(al-kuran) poczynając od 610. Natrafiając
na niechęć miejscowych kapłanÓw, w 622
(hidŜra) udał się do oazy Jatrib, 430 km
na północ. Zdobył Mekkę i niszcząc po-
gańskie bóstwa przekształcił ją w miejsce
pielgrzymek, aby poświęcić ją jedynemu
Bogu, Allahowi. Objawienia Mahometa,
spisane przez jego uczniów, zostały zebra-
ne w latach 636-644. Świętą księgą isla-
mu, którego wspólnotę (umma) tworzą
wierni muzułmanie, jest Koran.
Mahomet znał dobrze środowisko Ŝydow-
skie Jatribu (pierwotna nazwa Medyny).
Twierdził, Ŝe jest ostatnim prorokiem po
Adamie, Abrahamie, MojŜeszu i Jezusie,
który przyszedł, aby przekazać słowo BoŜe
Arabom pochodzącym od Abrahama po-
przez Izmaela, tak jak MojŜesz przekazał
je Hebrajczykom. UwaŜał Pięcioksiąg za
początek objawienia jedynego Boga; on
sam czuł się powołany do usunięcia błę-
dów. Według niego Jezus, zrodzony z
Dziewicy Maryi, jest posłany przez Boga,
lecz nie jest Jego Synem, nie jest wciele-
niem Boga, nie umarł na krzyŜu dla odku-
pienia ludzkich grzechów, lecz będzie
przeprowadzał Sąd Ostateczny w Jerozoli-
mie. Zmarli, którzy zmartwychwstaną, bę-

Strona 71

background image

Słownik biblijny.txt

dą sądzeni wg swoich czynów: sprawiedli-
wi zostaną przyjęci do raju, a źli pójdą do
piekła, które jest przybytkiem szatana.
Mahomet przekazał wiernym pięć zasad
stanowiących fundament islamu: 1) wy-
znanie wiary w Boga i jego ostatniego pro-
roka; przynajmniej raz w Ŝyciu wyznawca
musi powiedzieć: "Allah jest jedynym Bo-
giem, a Mahomet Jego prorokiem"; 2) ry-
tualna modlitwa, którą naleŜy odmawiać
pięć razy dziennie, poprzedzona ablucjami
(obmyciem rąk i nóg); 3) całodzienny post
przez okres jednego miesiąca - ramadanu;
4) jałmuŜna dla ubogich; 5) pielgrzymka
do Mekki (raz w Ŝyciu). Wypełnianie tych
obrzędów wyjaśniała dodatkowo Trady-
cja, czyli Sunna, opierając się na hadisach,
świadectwach towarzyszy proroka, którzy
dali początek czterem szkołom prawa; is-
lam nie oddziela Ŝycia religijnego od Ŝycia
społecznego i politycznego. Zob. święta
religijne (święta muzułmańskie).
Ismael  Izmael.
Izaak [hebr. icchak, rdzeń tego imienia
pochodzi od czasownika śmiać się], syn
stuletniego Abrahama i dziewięćdzie-
sięcioletniej  Sary. Izaak był obiecanym
przez Boga synem (Rdz 15,4-5; 18,9-15;
Rz 9,7-10), dziedzicem  przymierza i
gwarantem jego trwałości (Rdz 17). Aby
wystawić na próbę wiarę Abrahama, Bóg
rozkazał mu ofiarować Izaaka na całopale-
nie. Abraham pragnął być temu rozkazowi
posłuszny (Rdz 22), lecz w ostatniej chwili
anioł BoŜy powstrzymał go i zamiast Iza-
aka został w ofierze złoŜony baranek, za-
plątany rogami w zaroślach. Opowiadanie
to odegrało doniosłą rolę w potępieniu
ofiar składanych z dzieci. Poza tym Izaak
jawi się tutaj jako zapowiedź Chrystu-
sa. Izaak miał Ŝonę  Rebekę i synów,
 Ezawa i  Jakuba.
Lit. E. Wiesel Celebrations biblique (197, Cele-
bracja biblijna), "Le Sacrifice d'Isaac: histoire
de surivant" (Ofiarowanie Izaaka: historia
ocalonego. I. Brodski (1970,
wyd. pol. 1981), "Izaak i Abraham", poemat.
Ikon. Ofiara Izaaka zawiera cztery elementy:
drzewo i ołtarz ofiarny, Abrahama wznoszące-
go nóŜ, aby zabić syna, baranka zaplątanego
w zaroślach i wreszcie dłoń Boga (albo Jego
anioła) powstrzymującą rękę Abrahama: fresk
z synagogi w Dura Europos (III w.); rzeźba:
drzwi z brązu w kościele San Zeno w Veronie;
L. Ghiberti, płaskorzeźba na drzwiach z brązu
baptysterium katedry we Florencji (1422).
Caravaggio (1603, Florencja). Rembrandt Ofia-
ra Abrahama (1635, Monachium). G. Flinck
Izaak błogosławiący jakuba (1638, Amsterdam).
Izajasz [gr., od hebr. jeszajahu = Jahwe
jest zbawieniem) (ok. 765-701 p.n.e.),
prorok, pełnił swe posłannictwo w latach
740-701 p.n.e., za rządów Azariasza, Jo-
atama, Achaza i Ezechiasza. Doradca kró-
lewski, aktywnie uczestniczył w Ŝyciu poli-
tycznym śydowska legenda podaje, Ŝe
poniósł śmierć męczeńską za czasów króla
Manassesa. Izajasz był wybitnym pisarzem

Strona 72

background image

Słownik biblijny.txt

i poetą, o czym świadczy księga nosząca
jego imię (Księga Izajasza, w której mogą
mu być przypisane tylko rozdziały 1-23
i 28-35). Niektóre fragmenty, jak np. opis
jego wizji w świątyni (rozdział 6), jego
przepowiednia o narodach (10,13) lub
dotycząca przyszłego pokoju (rozdział 11)
zalicza się do najpiękniejszych kart całej li-
teratury biblijnej. Tematami bliskimi Iza-
jaszowi są: majestat Boga i pełna w Nim
ufność, której prorok się domaga (takŜe
w kwestiach politycznych), piętnowanie
niesprawiedliwości oraz nadzieje związa-
ne z przyszłością mesjańską. Druga część
Księgi Izajasza (Iz 40-55) to przesłanie
pocieszenia dla wygnańców w Babilonie.
Znajdują się w niej cztery pieśni liryczne,
zw. Pieśniami Sługi Pańskiego. Część
trzecia (Iz 56-66), mniej jednolita, łączy
elementy róŜnego pochodzenia; jako ca-
łość, datuje się ją na okres powrotu z wy-
gnania babilońskiego. Krytycy są zgodni
co do tego, aby drugą i trzecią część trak-
tować jako dzieło uczniów i kontynuato-
rów wielkiego proroka.
Lit. ů W. Chrostowski Bohaterowie wiary Stare-
go Testamentu (1992). Zob. teŜ prorok.
Ikon. Prorok Izajasz: rzeźba z XII w. w koście-
le w Souillac; ołtarz Zwiastowania w Aix (ok.
1443); Melozzo da Forli (1477, Loretto).
Muz. A. Tansman Izajas (1951), oratorium.
D. Milhaud PrJon:esse de Diei, opus 438
(1971-72, BoŜa Obietnica), na podstawie tek-
stów, Izajasza i Ezechiela.
Izebel, Jezabel [od hebr. sebul = władza
zwierzchnia], córka króla Tyru, Ŝona
Achaba, króla Izraela (1 Krl 16,31). Pra-
gnęła przenieść ze swej ojczyzny do Izraela
kult Baala, kazała zabić proroków Jahwe
i groziła śmiercią prorokowi Eliaszowi
(1 Krl 18,19). Eliasz upominał ich bardzo
surowo i zapowiedział Izebel, Ŝe zostanie
rozszarpana przez psy obok winnicy Na-
bota, którą podstępnie zawładnęła po za-
mordowaniu jej właściciela (1 Krl 21).
Zob. Atalia.
Lit. T.A. d'Aubign‚ wů Les Tragiques (1616,
Rymy tragiczne), księga VI, "Vengeances" (Ze-
msta) określa tym złowieszczym imieniem Ka-
tarzynę Medycejską, prześladowczynię prote-
stantów', a ogólniej - moŜnych królestwa Fran-
cji: "Psy się nasyciły z okazałych piersi, które
nadęłaś swą pychą". J.B. Racine Atalia (1691,
wyd. pol. 1803), Izebel ukazuje się we śnie
swojej córce, AtalŹŹ, i przepowiada jej rychłą
klęskę w walce z "okrutnym Bogiem Izra-
elitów".
Ikon. L. Giordano Śmierć Izebel (XVII w.).
Izmael, Ismael [hebr. iszrnael = Bóg
słucha], pierwszy syn  Abrahama. Mat-
ką Izmaela była niewolnica i nałoŜnica
Abrahama, Hagar. śona Abrahama Sara
kazała wypędzić Hagar wraz z Izmaelem,
aby ten nie objął dziedzictwa po Abraha-
mie (Rdz 21,12-13). Izmael jest proto-
plastą eponimicznym (nadał swoje imię)
dwunastu pokoleń arabskich z Transjor-
danŹŹ i północnej ArabŹŹ (Rdz 25,12-18).

Strona 73

background image

Słownik biblijny.txt

Izrael [hebr. israel = walczący z Bo-
giem]:1. Imię nadane przez Boga Jakubo-
wi po jego walce z aniołem (Rdz 32,29).
2. Nazwa państwa w północnej Palesty-
nie, które powstało ok. 929 p.n.e. Po
śmierci króla  Salomona, królestwo zo-
stało podzielone na dwie części: królestwo
Izraela (w części północnej) i królestwo
Judy (na południu). Nazwa "Izrael" obej-
mowała więc tylko część całej ludności
(1 Krl 12,16-19). Po dokonaniu podboju
królestwa północnego przez Asyryjczyków
w 721 p.n.e., termin ten zaczęto stoso-
wać w odniesieniu do polityczno-religijnej
wspólnoty śydów. Określenie "Izrael" ma
równieŜ wymiar duchowy Ludu BoŜego,
dochowującego wierności  przymierzu
Abrahama i MojŜesza, i w tym znaczeniu
było uŜywane takŜe przez chrześcijan.
3. Nazwa państwa Ŝydowskiego w Pale-
stynie, którego utworzenie proklamował
14 maja 1948 D. Ben Gurion, po opusz-
czeniu Palestyny przez oddziały angielskie.
Izraelczyk, mieszkaniec państwa Izrael,
utworzonego w 1948. Większość miesz-
kańców Izraela stanowią śydzi, lecz część
- Palestyńczycy, którzy wyznają chrześci-
jaństwo lub islam.
Izraelita, członek narodu Ŝydowskiego,
synonim określenia "śyd", a w węŜszym
znaczeniu, wychodzącym z uŜycia - izra-
elita odnosi się do wyznawcy religŹŹ Ŝy-
dowskiej, czyli judaizmu.
Lit. śydowska wierność religijna zakorzeniona
jest w powołaniu Abrahama, opuszczającego
swój kraj, aby udać się do Ziemi Obiecanej.
Erec Israel, Palestyna, to religijna ojczyzna,
centrum świata dla wszystkich śydów, rozpro-
szonych na wszystkich krańcach ziemi. J. Hale-
wi Zionide (XII w., Syjoniści): "Lecz kiedy
marzę o powrocie twych wygnańców, jestem
cytrą, w pełni nabrzmiałą twoimi hymnami".
Wielu spośród rozproszonych śydów rzeczywi-
ście wróciło do kraju po krwawych pogromach
w Rosji w drugim trzydziestoleciu XIX w. Po-
wstała literatura narodowa w języku hebr., któ-
rej ojcem jest Ch.N. Bialik (1873-1934). Kie-
dy w 1917 emigracja ta, wg określenia hebr.,
"alija", czyli "wznoszenie się do kraju", została
zahamowana przez rewolucję październikową,
przypadło to akurat na okres rozkwitu literatu-
ry hebr.; od tego czasu rozwijała się ona
w trzech ośrodkach: w Polsce, Stanach Zjed-
noczonych i Palestynie, ogłoszonej "ogniskiem
narodowym". Od czasu utworzenia Izraela w
1948 i w związku z nowymi falami emigran-
tów, hebr. literaturę narodową zdominowała
osobowość S.J. Agnona, laureata Nagrody No-
bla w 1966: Posag dla narzeczonej (1931);
W głębinach oceanu (1935).
Ekr. O. Premieger Exodus (1960, wg powieści
L. Urisa).
Jahwe, termin powstały w nie zupełnie
pewnej i nie wiadomo czy stosującej się
do tradycji judaistycznej wokalizacji czte-
rech liter YHWH, zwanych takŜe  tetra-
gramem. Jego etymologia wiąŜe się z jed-
ną z form czasownika "być, istnieć". To

Strona 74

background image

Słownik biblijny.txt

imię sam Bóg pod postacią krzewu goreją-
cego objawił MojŜeszowi (Wj 3,14-15).
Tradycja judaistyczna zabrania wymawia-
nia tetragramu i zastępuje go terminem
Adonaj (mój Pan, Bóg) albo ha-szem
(imię). Deformacją imienia Jahwe jest
 Jehowa. Zob.: Adonaj; El; Eloah; Naj-
wyŜszy.
Jair, przełoŜony synagogi w Kafarnaum,
ojciec dziewczynki, która umarła mając

dwanaście lat. Na prośbę Jaira, Jezus
wskrzesił dziecko (Mt 9,18-19, 23-26).
Ikon. Wskrzeszenie córki Jaira: sarkofagi w, Ar-
les i na Lateranie w Rzymie (IV w.); mozaika
w katedrze Monreale (XII w.); Rembrandt, ry-
sunek piórkiem (1632, Amsterdam).
Jakub [hebr. jaako od akew = pięta),
syn Izaaka i Rebeki, brat bliźniaczy
 Ezawa, urodził się trzymając za pię-
tę swego brata. Jakub odkupił od Ezawa
prawo pierworództwa za miskę soczewicy
(Rdz 25,29-34), a następnie podstępnie
przyjął od niewidomego juŜ Izaaka błogo-
sławieństwo, przeznaczone dla najstarsze-
go syna (Rdz 27, 1-40). Uciekając przed
gniewem Ezawa, Jakub udał się do swego
wuja Labana do Charanu. Po drodze,
w Betel, ujrzał we śnie drabinę i wchodzą-
cych po niej aniołów słuŜących Bogu. Bóg
dał mu swoje błogosławieństwo i obiecał
liczne potomstwo (Rdz 28,10-20). Przy
studni w Charanie Jakub spotkał Rachelę,
córkę Labana. Aby móc ją poślubić, słuŜył
u Labana siedem lat. Ten jednak, chcąc
wydać za mąŜ najpierw starszą córkę Leę,
w noc poślubną wprowadził ją do łoŜa Ja-
kuba zamiast Racheli. Jakub musiał odsłu-
Ŝyć jeszcze dalszych siedem lat, aby móc
oŜenić się z Rachelą. Następnie przez
sześć lat bogacił się kosztem swego wuja.
W drodze powrotnej do ziemi Kanaan,
Jakub stoczył walkę z nieznajomym
(Rdz 32,25-31), w którym rozpoznał Bo-
ga; Bóg zaś błogosławił mu i nazwał go
Izraelem [hebr., walczący z Bogiem).
Następnie Jakub pojednał się z Ezawem.
Pod koniec Ŝycia Jakub wyruszył do Egip-
tu z powodu klęski głodu i tam odnalazł
swego syna  Józefa. Przed śmiercią
pobłogosławił swoich dwunastu synów
(Rdz 49,1-28), protoplastów dwunastu
pokoleń Izraela, którym mieli nadać swe
imiona. W historŹŹ patriarchów Jakub
uchodzi za człowieka sprytnego, lecz jego
zręczność na nic by mu się nie zdała, gdy-
by Bóg go nie wybrał, jako tego, któremu
odnowi obietnice dane Abrahamowi.
Lit. T.A. d'Aubign‚ Les Tragiques (1616, Ry-
my tragiczne), "Miseres" (Nieszczęścia), partia
katolicka i partia protestancka, które rozdziera-
ją swą matkę, Francję, są jak Ezaw i Jakub,
spierający się o "piersi karmiące"; Jakub, wy-
brany przez Boga, reprezentuje partię prote-
stancką. A. de Lamanine Nouvelles M‚ditations
po‚tiques (1823, Nowe rozmyślania poetyckie),
"L'Esprit de Dieu" (Duch BoŜy), walka Jakuba
z aniołem. G. Norge La Joie aux "mes (1941,

Strona 75

background image

Słownik biblijny.txt

Radość dla dusz), "Jacob et l'Ange" (Jakub
i Anioł). T. Mann Józef i jego bracia (1933-43,
wyd. pol. t. 1-3 1961), Jakub ma tu oczywiście
wsparcie w swej boskiej misji, ale jego ślepa
miłość do syna Józefa, którego obdarowuje do-
brami ze szkodą dla pozostałych synów, będzie
źródłem konfliktu między jego potomkami.
P. Emmanuel ,Jacob (1970, Jakub), pod biblij-
ną postacią Jakuba - którym jest kaŜdy z nas-
poeta kontynuuje poszukiwanie sensu istnienia.
E. Wiesel: "Jacob ou le combat avec la nuit"
Jakub, czyli walka z nocą) stanowi część
Celebration biblique (1975, Celebracja biblijna).
S. Wyspiański Akropolis (1904), akt III.
K. Wojtyła Jakub (1952).
Ikon. Spotkanie,Jakuba z Rachelą: L. Giordano
(XVII w., Lozanna); J. von Fuehrich (1836,
Wiedeń). W. Dyce ,Jakub i Rachela (ok. 1850,
Museum and An Gallery, Leicester). Sen ,Ja-
kuba: J. Ribera (1639, Madryt); W. Turner
(ok. 1820, Londyn). Walka Jakuba z aniołem:
S. Rosa (XVII w., Derbyshire); E. Delacroix
(1862, kościół Saint-Sulpice, ParyŜ); P. Gau-
guin (1888, Edynburg). J. Bassano Powrót Ja-
kuba (1565, Wenecja). F.M. Brown Barwna
tunika (ok. 1860, Liverpool).
Muz. A. Sch"nberg Die Jakobsleiter (1926,
Drabina Jakuba), oratorium.

Jakub, często utoŜsamiany z Jakubem
Młodszym, synem Alfeusza. Krewny Jezu-
sa, syn Kleofasa i MarŹŹ, jednej ze  świę-
tych niewiast, nie był jednym z dwuna-
stu apostołów; nie był nawet uczniem
Jezusa za Jego Ŝycia. Później stał się
zwierzchnikiem wspólnoty judeo-chrześ-
cijan i odegrał waŜną rolę w gminie jero-
zolimskiej, szczególnie na Soborze Apo-
stolskim podczas sporu w sprawie obrze-
zania nawróconych pogan (Dz 15,13-21).
Tradycja chrześcijańska przypisuje mu au-
torstwo Listu św. Jakuba, pierwszego z Li-
stów Katolickich, obecnie autorstwo tego
Listu jest sprawą sporną. Według history-
ka Józefa Flawiusza, Jakub został ukamie-
nowany w 62 roku.
Jakub młodszy, syn Alfeusza, jeden z
dwunastu apostołów (Mk 3,18). NT nie
zawiera o nim więcej informacji.
Jakub Starszy, syn Zebedeusza, starszy
brat apostoła Jana, jeden z dwunastu apo-
stołów. Jezus nadał synom Zebedeusza
przydomek Boanerges (synowie gromu).
Wraz z Piotrem i Janem, Jakub był obecny
przy wszystkich waŜniejszych wydarze-
niach z Ŝycia Jezusa: przy  Przemienie-
niu Pańskim (Mt 17,1-8), przy wskrzesze-
niu córki Jaira (Łk 8,40-42; 49-56), przy
modlitwie Jezusa w ogrodzie Getsemani
(Mt 26,36-46). Zmarł jako męczennik,
ścięty ok. 41 r. na rozkaz Heroda Agryp-
py I (Dz 12,2). Według Mateusza i Mar-
ka, to sam Jezus zapowiedział mu taką
śmierć, która miała go z Nim zjednoczyć,
gdy Jakub i jego brat odwaŜyli się popro-
sić Jezusa, aby mogli przebywać w jego
chwale, jeden po jego prawicy, a drugi po
lewicy (Mk 10,35-40). Według legendy

Strona 76

background image

Słownik biblijny.txt

z VII w., Jakub Starszy głosił ewangelię
w HiszpanŹŹ; jest tam czczony szczególnie
w Santiago de Compostela.
Jan [hebr. jochanan = Jahwe jest łaska-
wy], syn Zebedeusza, brat Jakuba Starsze-
go, jeden z dwunastu apostołów. Przypi-
suje się mu autorstwo czwartej EwangelŹŹ.
W znacznej mierze niezaleŜny od trzech
poprzednich ewangelistów ( synoptycz-
ne ewangelie), nie opowiada np. o ustano-
wieniu  EucharystŹŹ, natomiast jako je-
dyny opisuje scenę mycia nóg ( 13,1-20)
podczas Ostatniej Wieczerzy, którą Jezus
spoŜył ze swymi uczniami. Jan w swojej
EwangelŹŹ podkreśla znaczenie pewnej licz-
by znaków (cudów), które pozwolą rozpo-
znać w Jezusie Mesjasza, Syna BoŜego
( 2,11). WyraŜa się wątpliwość, czy moŜ-
na mu przypisać autorstwo Apokalipsy
św. ,Jana (- apokalipsa) zredagowanej
przez Jana na wyspie Patmos, ale z pew-
nością była ona pisana pod jego wpływem.
Jan był świadkiem  Przemienienia Pań-
skiego, Jezus przed śmiercią powierzył mu
opiekę nad swoją Matką (  19,25-27).
Lit. V. Hugo Ges Contemplations (1856, Roz-
myślania): "Słuchajcie, ja jestem Ja
n, widzia-
łem rzeczy tajemne", poemat poświęcony do-
mniemanemu autorowi Apokalipsy. G. Hoc-
quenghem La Calere de l'agneau (1985, Gniew

Io4

baranka), powieść; "Paweł jest człowiekiem
grzechu, a Jan człowiekiem zmartwychwstania"
(posłowie). Inspiracją była Apocalypse (1931,
Apokalipsa) D.H. Lawrence'a, za tło akcji au-
tor obrał krwawe zajścia.
Ikon. Jan Ewangelista pojawia się u boku Ma-
ryi stojącej u stóp krzyŜa (zob.: krzyŜ - ukrzy-
Ŝowanie; złoŜenie do grobu). Sceny z Ŝycia Ja-
na, kruchta kościoła św. Jana na Lateranie
(VII w., Rzym). Mistrz z Moulins Anna de
Beauwe ze św. ,Janem Ewangelistą (1500, Pa-
ryŜ). Święty Jan: fresk z Saint-Macaire (Gi-
ronde, XIV w.); T. Riemenschneider (począ-
tek XVI w., Berlin). Święty Jan na Patmos:
M. Giovanetti (1347, Avignon); H. Memling
(1475-79, Brugia); H. Bosch (XVI w., Berlin);
D. Vel"zquez (1617, Londym).
Muz. J.S. Bach Pasja według św. Jana (1723).
M. Musorgski Noc na Łysej Górze (1867, opra-
cowana ponownie przez N. Rimskiego-Korsa-
kowa w 1886).

Jan Chrzciciel, syn Zachariasza i ElŜ-
biety, małŜonków w podeszłym wieku,
uznanych za niepłodnych (Łk 1,7). Jego
narodzenie zwiastowane przez archanioła
Gabriela miało miejsce na sześć miesięcy
przed narodzeniem Jezusa, którego matka
była spokrewniona z ElŜbietą. Jako pro-
rok, Jan Chrzciciel głosił na Pustyni Judz-
kiej nawrócenie serc i zapowiadał bliskie
nadejście Królestwa BoŜego. Jezus przy-
szedł do niego nad Jordan, aby z jego rąk

Strona 77

background image

Słownik biblijny.txt

przyjąć chrzest przed rozpoczęciem gio-
szenia swojej nauki. Jan Chrzciciel uwię-
ziony przez Heroda Antypasa, poniewaŜ
publicznie napiętnował cudzołóstwo króla,
z Ŝoną jego brata, Herodiadą, został ścięty
za poduszczeniem Herodiady. Jan Chrzci-
ciel jest niekiedy określany przydomkiem
"Poprzednik", jako ten, który idzie przed
kimś innym, aby go zapowiedzieć. Zob.
chrzest (chrzest Jana Chrzciciela).
Lit. G. Flaubert w Trzech opowieściach (1877,
wyd. pol. 1914) czyni Jana chrzciciela głów-
nym bohaterem "Herodiady", noszącym "eg-
zotyczne" imię Jaokannan. ů K. Wojtyła Prośba
Jana (1950). R. Brandstaetter Jan Chrzciciel
w więzieniu (1960).
Ikon. Donatello Jan Chrzciciel (145Ś, katedra
w Sienie). H. Memling listinue zaślubiny
św. Katarzyny (1475-79, Brugia). Leonardo
da Vinci Święty Jan Chrzciciel (1515, ParyŜ).
A. Bloemaert Kazanie św. Jana Chrzciciela
(XVI w., Strasburg). A. Bronzino Modl św
Jan Chrzciciel (ok. 1530, Rzym). A. Rodin
Święty Jan Chrzciciel (1880, ParyŜ). Zob. teŜ
chrzest (chrzest Jezusa).
Jefte [hebr. jefiach = on otwiera), jeden
z dwunastu sędziów Izraela w dobie
przedkrólewskiej. Według Księgi Sędziów,
Jefte po zwycięstwie nad Ammonitami,
aby dopełnić ślubu, który złoŜył zanim
wyruszył do walki, czuł się zobowiązany
oddać swą jedyną córkę na ofiarę cało-
palną. Rzecz znamienna, narrator zdaje
się nie potępiać tej ofiary z człowieka, bę-
dącej przecieŜ czynem całkowicie zabro-
, nionym przez Prawo. Tekst, uwzględnia-
jący opis obrzędu Ŝałobnego, stara się
przede wszystkim objaśnić święto kananej-
skie (Sdz 10,6-12,7), a mianowicie zwy-
czaj, Ŝe kaŜdego roku córki izraelskie
schodziły się na cztery dni, aby opłakiwać
córkę Jeftego.
Lit. A. de Vigny Poenes antiques et modernes
(1837, Poematy staroŜytne i nowoŜy,tne), "La
Fille de Jepht‚" (Córka Jeftego), oskarŜa Boga
i Jego "okrucieństwo".
Ikon. Córka Jeftego: kapitel z kościoła w V‚ze-
lav (XII w.); Lucas van Leyden (XVI w., Rot-
terdam); S. Vouet, projekt tapiserŹŹ z manufak-
tury' w Gobelins (1627); A. Coypel (1711, La-
on); E. Degas (1861-64, Smith College).
Muz. G. Carissimi Historia di Jephte (1650),
oratorium. G.F. H"ndel Jephta (1752), orato-
rium.
Jehowa. W epoce renesansu, kiedy wielu
nie zdawało sobie sprawy z faktu, Ŝe pod
tetragramem YHWH zostały umieszczone
samogłoski z Adonaj (mój Pan) w celu za-
znaczenia, Ŝe z wyjątkowego szacunku nie
wolno wymawiać świętego imienia Jahwe,
lecz właśnie naleŜało czytać Adonaj, błęd-
nie odczytywano je np. jako Jehowa. Było
to jednak brzmienie stworzone sztucznie,
mylnie. Obecnie wyszło ono z uŜycia (uŜy-
wają go tylko zwolennicy sekty Świadków
Jehowy). Zob.: Jahwe; tetragram.
Lit. Tym imieniem A. de Lamartine i V. Hugo
określają Boga ze Starego Testamentu. Lamarti-

Strona 78

background image

Słownik biblijny.txt

ne Harmonies po‚tiques et religieuses (1830, Har-
monie poety,ckie i religijne), ,;J‚hovah ou
L'id‚e de Dieu" (Jehowa albo idea Boga)-
Harmonia ósma. Hugo, w, poemacie "Nomen,
numen, lumen" (Imię, bóstwo, światło), za-
wartym w Les Contenplations (1856, Rozmyśla-
nia), siedem liter imienia Jehowah staje się
"siedmioma olbrzymimi gwiazdami czarnej
północy".
jeleń, łania. Zwierzętami cenionymi dla
ich urody i wdzięku są łanie, jelenie i ga-
zele; z tej racji występują w kilku tekstach
biblijnych (2 Snt 22,34; Ps 18,34). Ponad-
to Jeremiasz przywołuje obraz macierzyń-
skiej miłości łani (r 14,5). Biblia uczyniła
takŜe z łani symbol człowieka sprawiedli-
wego, łaknącego źródła wody Ŝywej, któ-
rym jest słowo BoŜe: "Jak łania pragnie
wody ze strumienia, tak dusza moja pra-
gnie Ciebie, BoŜe" (Ps 42,2).
Jeremiasz [hebr. jirn iejahu = Jahwe wy-
wyisza), ur. ok. 650 p.n.e., syn kapłana
z Anatot, wioski połoŜonej w pobliŜu Jero-
zolimy. Jeremiasz pełnił swe posłannictwo
prorockie ok. 627-587 p.n.e., w trudnym
okresie historŹŹ Izraela: przeŜył najazd
Babilończyków, zniszczenie Jerozolimy i
świątyni, uprowadzenie ludu do niewoli,
czyli zniweczenie tego wszystkiego, co
symbolizowało religię i nadzieje Izraela.
śycie osobiste Jeremiasza było takŜe na-
znaczone cierpieniem; Księga Jeremiasza
daje wzruszające świadectwo tego cierpie-
nia. Za ostatnich królów Judy, Jeremiasz
wystąpił z krytyką ich polityki, szczególnie
króla Sedecjasza, nawoływał do uległości
wobec Babilonu. Jego słowa nie podobały
się władcy; Jeremiasz został aresztowany i
uwięziony (r 37). Mowy Jeremiasza zo-
stały spisane przez jego sekretarza Baru-
cha (r 36), zawierają napomnienia, groź-
by; zapowiadają najazd "ludów północy",
upadek państwa i niewolę. Po zdobyciu
Jerozolimy w 587 p.n.e., Jeremiasz został
uprowadzony do Egiptu, gdzie spisał swo-
je ostatnie przepowiednie. Jeremiaszowi
przypisywano równieŜ autorstwo Lamenta-
cji, składających się z pięciu Ŝałosnych
skarg nad ruinami Jerozolimy.
Z. i p. Jeremiady, - długotrwałe lamentacje.
Lit. R. Garnier Les uives (1583, śydówki),
prorok, który zabiera głos w pierwszym akcie,
aby błagać o zmiłowanie BoŜe, i w piątym ak-
cie, aby opowiedzieć o straszliwym zakończe-
niu buntu Sedecjasza, króla judzkiego, przeciw
królowi babilońskiemu Nabuchodonozorowi II
(VI w. p.n.e.) jest nikim innym jak prorokiem
Jeremiaszem z BiblŹŹ - na zakończenie zapowia-
da lepsze dni dla Jerozolimy i przyjście  Me-
sjasza. S. Zweig Jeremiasz (1917, wyd. pol.
1926). ů K. Ujejski Gęśle Jeremiasza (1844).
K. Wojtyła Jeremiasz (1940). J. Dobraczyński
Wybrańcy gwiazd (1948).
Ikon. Prorok Jeremiasz, posąg z kościoła w Moi-
ssac (XII w.). C. Sluter Studnia MojŜesza
(1395-1406, kartuzja Champmol, Dijon).
Rembrandt ,Jeremiasz opłakujący zniszczenie Je-
rozolimy (1630, Amsterdam).

Strona 79

background image

Słownik biblijny.txt

Muz. I. Strawiński Threni, id est lamentationes
Jeremiae prophetae (1958, Treny, to znaczy
lamentacje proroka Jeremiasza), oratorium.
L. Bernstein Jeremiah (1942, Jeremiasz), sym-
fonia.

Jerozolima [hebr. jeruszalaina, prawdo-
podobnie od ir szalom = miasto pokoju],
święte miasto judaizmu, czczone równieŜ
przez chrześcijan i muzułmanów. Z pew-
nością o nim, pod nazwą Ursalimmu,
(miasto pokoju), mówią równieŜ teksty
asyryjskie. Tradycja biblijna rozpoznaje
święte miasto Jerozolimę w Szalemie, mie-
ście króla Melchizedeka (Rdz 14,18);
Księga Kronik nazywa je Jebus, od nazwy
pierwszych jego mieszkańców, Jebusytów
(1 Krn 11,4). Około 1000 p.n.e. Jerozo-
limę zdobył król  Dawid i uczynił stoli-
cą dwunastu pokoleń Izraela. Dzięki prze-
niesieniu Arki Przymierza do Jerozolimy,
a przede wszystkim dzięki zbudowaniu
tam świątyni za rządów  Salomona,
miasto stało się centrum religijnym He-
brajczyków; celebrowano w nim wiel-
kość Boga i domu Dawidowego. Na Je-
rozolimę spadło następnie wiele klęsk:
przede wszystkim po śmierci Salomona
(ok. 933 p.n.e.) jego państwo rozpadło się
na dwa odrębne królestwa: znacznie więk-
sze - północne (królestwo Izraela) i małe
- południowe (królestwo Judy). Jerozoli-
ma została wówczas stolicą zaledwie nie-
wielkiego terytorium Judy. W 587 p.n.e.
została zdobyta przez króla babilońskiego
Nabuchodonozora II, który zburzył mia-
sto i świątynię, a mieszkańców uprowadził
do  Babilonu. Po 538 p.n.e. Jerozolima
została ponownie zasiedlona i odbudowa-
na przez wygnańców, którym król perski
Cyrus Wielki pozwolił powrócić do ojczy-
zny. Po upadku monarchŹŹ perskiej, w 332
p.n.e. Jerozolima znalazła się w ręku Gre-
, ków, później - Ptolemeuszów egipskich.
Do dawnej świetności wróciła po powsta-
niu Machabeuszów. Podczas powstania
przeciw Rzymowi, któremu podlegała Ju-
dea od 6 r. n.e., Jerozolima została w 70 r.
zdobyta i zburzona przez cesarza Tytusa.
Proces odbudowy miasta przerwało po-
wstanie Szymona Bar Kochby (132-135),
a po jego stłumieniu Jerozolima została
doszczętnie zniszczona na polecenie cesa-
rza Hadriana. Nawet jeŜeli od czasu po-
wrotu z wygnania babilońskiego Jerozoli-
ma nie była niezaleŜna politycznie, to jed-
nak odgrywała pierwszoplanową rolę pod
względem religijnym. śydzi ze wszystkich
stron zwracali się ku niej, przybywali do
miasta w pielgrzymkach (Ps 122). Widzieli

w Jerozolimie mieszkanie - przybytek Bo-
ga (Ps 46); była ona miastem powołanym
do tego, aby stać się macierzą wszystkich
narodów (Ps 87); była teŜ powołana do
świętości, do wierności, o czym przypomi-
nali prorocy, którzy bezustannie wzywali
ją do nawrócenia.

Strona 80

background image

Słownik biblijny.txt

W NT Jerozolima zajmuje bardzo waŜne
miejsce we wszystkich czterech Ewange-
liach, a przede wszystkim w EwangelŹŹ we-
dług św. Łukasza. W tym mieście rozpo-
czyna on i kończy swoje świadectwo o Je-
zusie; podkreśla stopniową drogę Jezusa
do tej stolicy, w której miała dopełnić się
Jego męka i śmierć (Łk 9,31). W 50 r. ze-
brało się w Jerozolimie zgromadzenie apo-
stołów i chrześcijańskich zwierzchników
mających zdecydować o postawie, jaką
naleŜy zająć wobec judeochrześcijan; był
to pierwszy sobór. JuŜ prorocy tęsknili za
Jerozolimą idealną, Jerozolimą czasów
ostatecznych. W nawiązaniu do tej na-
dziei, Listy św. Pawła i Apokalipsa św. Ja-
na w sposób symboliczny mówią o tej na-
dziei: "I Miasto Święte - Jeruzalem No-
we ujrzałem zstępujące z nieba od Boga"
(Ap 21,2).
Lit. W literaturze religijnej Jerozolima to mia-
sto wymarzone, miasto nadziei, lecz o ile Jero-
zolima autorów zainspirowanych judaizmem
(Gabirol, XI w.; J. Halewi Monide, XII w.,
Syjoniści) jest miastem geograficznie połoŜo-
nym w Palestynie, to autorzy chrześcijańscy
najczęściej zwracają się ku Jeruzalem niebie-
skiemu: J.B. Racine Atalia (1691, wyd. pol.
1803), wizja Joada; W. Blake ,Jerusalem (1820,
Jerozolima).
Historyczne miasto Jerozolima jawi się jako
źródło konfliktów między rywalizującymi ze so-
bą wspólnotami, podzielona, rozdarta, plądro-
wana. Zdobycie Jerozolimy (w języku starofran-
cuskim, XII w.) przypomina zajęcie miasta
przez Godfryda de Bouillon. T. Tasso w ,Jero-
zolimie wyzwolonej (1581, wyd. pol. 1618)
wspomina to krwawe wydarzenie. Podobnie
J.L. Gordon, Upadek Jerozolimy (XIX w.), po-
ematy. W XIX w. miasto przyciągało juŜ nie
tylko pielgrzymów i Ŝołnierzy, lecz takŜe po-
dróŜników i archeologów: F.R. Chateaubriand
PodróŜ z ParyŜa do ,Jerozolimy (1811, wyd.
pol. 1853), A. de Lamartine WraŜenia, my-
Śli, krajobrazy i wspomnienia z podróŜy na
Wschód (t.l 1835, wyd. pol. 1843). P. Loti
Jerusalem (1896). Obraz współczesnej Jerozoli-
my przedstawiają pisarze Ŝydowscy, szcze-
gólnie: S.J. Agnon, Opowiadania jerozolimskie
(1959); D. Shahar, Opowiadania jerozolimskie
oraz Pałac rozbitych naczyń (1978); E. Wiesel
Le Mendiant de J‚rusalem (1968, śebrak z Jero-
zolimy).  Z. Kossak-Szczucka Pątniczym szla-
kiem (1933). K.K. Baczyński *** [o miasto,
miasto - Jeruzalem Ŝalu] (1942). W. Broniew-
ski Rady dla turystki w ,Jerozolimie (Bagnet na
broń,1943).
Ikon. Jerozolima pojawia się czasami jako tło
obrazu: V. Carpaccio Święty Szczepan naucza-
jący w Jerozolimie (ok. 1520, ParyŜ); M. Cha-
gall Pieśń nad Pieśniami (1956, Nicea); witraŜ
w katedrze w Sens (XII w.). Znacznie częściej
wyobraŜane jest Niebieskie Jeruzalem z Apoka-
lIpsy św. Jana: mozaiki w bazylikach Santa
Prudenziana (V w.) i Santa Maria Maggiore
(IV w.) w Rzymie. Miniatury do ewangeliaizy
z XII w.: Saint-M‚dard de Soissons; z Państwa
BoŜego św. Augustyna (Praga). przedmioty kul-

Strona 81

background image

Słownik biblijny.txt

tu: świetlista korona (Hildesheim, Akwizgran);
kadzielnica (Seitenstetten w AustrŹŹ).
Muz. A. Vivaldi Lauda Jerusalem (XVIII w.,
Chwal Jerozolimę), kompozycja na dwa chóry.
Jerycho [hebr. jericho], najniŜej połoŜo-
ne miasto świata, 300 m poniŜej poziomu
Morza Śródziemnego, w oazie znanej ze
swojej urodzajności, w odległości 35 km
na północny wschód od Jerozolimy i na
północ od Morza Martwego. Wykopaliska
archeologiczne potwierdziły obecność sie-
demnastu kolejnych miast wznoszonych
na terenie Jerycha, począwszy od VII ty-
siącl. p.n.e., co czyni zeń jedno z najstar-
szych miast świata. Według Księgi ,Jozuego
mury tego ufortyfikowanego miasta rozpa-
dły się na dźwięk trąb z rogów baranich
(szofar, uŜywanych przy obrzędach litur-
gicznych) i okrzyków wojennych wznoszo-
nych przez lud Izraela, podczas gdy Arka
Przymierza (- arka) była obnoszona
w uroczystej procesji wokół obleganego
miasta (Joz 6). Jozue obłoŜył miasto klą-
twą i kazał zabić jego mieszkańców, poza
jedną nierządnicą, Rachab, która ukrywała
wywiadowców Izraela (oz 2,1-24). Tekst
ten, będący równocześnie typowym opi-
sem świętej wojny i opowiadaniem o ce-
chach liturgicznych, nie został potwier-
dzony archeologicznie, nie odnaleziono
teŜ Ŝadnych śladów zniszczenia Jerycha z
czasów ok. XIII w. p.n.e. W kaŜdym razie
miasto zostało odbudowane przez króla
Achaba w IX w. p.n.e., a następnie w
III w. p.n.e. umocnione w epoce Macha-
beuszów. Herod Wielki kazał wybudować
w nim pałac. Jezus często. zatrzymywał się
w Jerychu, przywrócił tam wzrok niewido-
memu, pojednał z Bogiem Zacheusza,
zwierzchnika celników (Łk 19,1-9). Jezus
umiejscowił przypowieść o miłosiernym
Samarytaninie na drodze z Jerozolimy do
Jerycha (Łk 10,30).
Ikon. Upadek murów Jerycha jest przedsta-
wiony na mozaice z IV w. w bazylice Santa
Maria MagJore w Rzymie. L. Ghiberti, pła-
skorzeźba na drzwiach z brązu baptysterium
katedry we Florencji (1425-52). Miniatura
J. Fouqueta w Antiquit‚s judaigues (1476, Sta-
roŜytności Ŝydowskie).
Muz. Joshua fought the battle of Jericho Jozue
stoczył bitwę pod Jerycho), negro spiritual.
Jezabel  Izebel.
Jezus [hebr. jeszu, jehoszua = Jahwe jest
pomocą, zbawieniem]. Jezus jest centralną
postacią EwangelŹŹ. Jego historyczne ist-
nienie jest potwierdzone przez pisma
uczniów i teksty staroŜytnych pisarzy: Jó-
zefa Flawiusza (ok. 93), Pliniusza Młod-
szego (112), Tacyta (116), swetoniusza
(120). O Jego Ŝyciu mamy stosunkowo
niewiele szczegółów: Ewangelie nie są Je-
zusa biografią. Jezus urodził się w Betle-
jem za czasów króla Heroda Wielkiego
w 4 lub 6 r. p.n.e. Był synem Maryi. Jego
opiekunem był Józef pochodzący z ro-
du Dawida, cieśla z Nazaretu. przez trzy-
dzieści lat Jezus wiódł tam zwyczajne Ŝy-

Strona 82

background image

Słownik biblijny.txt

cie, najpierw jako nikomu nie znane
dziecko, później jako młodzieniec z Judei.
Studiował Pismo, zgłębiając jego treść. Je-
dynym niezwykłym wydarzeniem z tych
trzydziestu lat "Ŝycia ukrytego" jest spo-
tkanie dwunastoletniego Jezusa z doktora-
mi Prawa, "przysłuchiwał się im i zadawał
pytania" (Łk 2,46). Jezus najprawdopo-
dobniej wykonywał ten sam zawód, co Jó-
zef. Później rozpoczęła się jego działalność
publiczna: wg niektórych trwała ona trzy
lata, wg innych - rok. Działalność Jezu-
sa rozpoczął chrzest, który Jezus przyjął
z rąk  Jana chrzciciela w rzece Jor-
dan. Następnie wraz z dwunastoma wy-
branymi apostołami Jezus przemierzał Pa-
lestynę, głosząc nadejście Królestwa Bo-
Ŝego, uzdrawiając chorych, pociągając za
sobą uczniów i tłumy słuchaczy, poucza-
jąc ich często w  przypowieściach. Byli
wśród nich i ciekawscy, niechętni, czy
wręcz wrogo nastawieni, ale teŜ i zwolen-
nicy pełni uwielbienia.
Pewnego dnia w miesiącu nisan (kwie-
cień), w roku 30 lub 33 n.e. Jezus został
pojmany przez władze Ŝydowskie, przeka-
zany rzym. władzy, osądzony i skazany;
następnego dnia ukrzyŜowano Go; tego
samego dnia został złoŜony w grobie.
W najbliŜszą niedzielę po ukrzyŜowaniu
Jezusa niewiasty, które towarzyszyły Mu
w okresie Ŝycia publicznego, stwierdziły,
Ŝe gdy przyszły do grobu, aby dokończyć
namaszczania Jego ciała, zastały grób pu-
sty. Apostołowie podkreślali, Ŝe spotykali
Go Ŝyjącego, rozmawiali z Nim i jedli
z Nim razem; aŜ do śmierci dawali świa-
dectwo o Jego Zmartwychwstaniu.
Ewangelie pragną być wiernym odbiciem
nauczania Jezusowego, echem przeznaczo-
nym dla tych, którzy nie mogli sami usły-
szeć Jezusa. NajwaŜniejszy - Jezus podkre-
śla to z całą mocą, niekiedy nawet w spo-
sób prowokacyjny - jest prymat miłości
Boga i bliźniego nad wszystkimi innymi
zaleceniami Prawa. Łącząc działanie ze
słowem, Jezus skupiał przy sobie ludzi naj-
bardziej pogardzanych w tamtej epoce:
celników, pobierających podatki dla rzym.
zarządcy, takich jak Mateusz, trędowa-
tych, Samarytan, znienawidzonych przez
śydów, kobiety, a między nimi nawet nie-
rządnice. Wszystko to mogło być jeszcze
do zaakceptowania dla  faryzeuszy, lecz
Jezus posuwał się dalej, przedstawiał się
jako Ten, który pozostaje w szczególnej
więzi z Bogiem, Boga ośmielał się nazy-
wać swoim Ojcem [aram. abba]. Jego sło-
wa i czyny ściągały nań wrogość władz
śydowskich. Wszystko co Ewangelie mó-
wią o Jezusie zmierza ku temu, aby przed-
stawić Go jako Mesjasza, pomazańca
BoŜego, Tego, którego oczekiwał Izrael,
i który całkowicie wypełniał dane przod-
kom obietnice, przekazane w ST.
Chrześcijanie widzą w Jezusie obiecanego
Izraelowi Mesjasza, twierdzą, Ŝe ten Me-
sjasz to jedyny syn Boga, co zresztą nie

Strona 83

background image

Słownik biblijny.txt

zostało przyjęte przez wszystkich od razu
i nie bez trudności. Jezus jest dla chrześci-
jan Tym, który przez swoje Ŝycie, śmierć
i zmartwychwstanie otwiera całej ludzko-
ści dostęp do Królestwa BoŜego. Nazywa-
ją Go Jezusem Chrystusem, Jezusem Me-
sjaszem. śydzi uznają historyczne istnie-
nie Jezusa. Pozostają wraŜliwi na to, co
w Jego nauce stanowi bezpośrednie na-
stępstwo tradycji judaistycznej. Nie uznają
jednak w Nim Mesjasza, obiecanego przez
Boga ich praojcom dla wybawienia Izra-
ela. Nadal więc na niego czekają.
Islam widzi w Jezusie proroka, zapowia-
dającego przyjście Mahometa. Koran nazy-
wa Go "Mesjaszem", "Sługą Boga", "Sło-
wem Allaha", lecz nie chce uznać w Nim
nikogo więcej, jak tylko świętego człowie-
ka. Zob.: Chrystus; męka Chrystusa.
Lit. pisarze a postać historyczna Jezusa.
D.F. Strauss Das LebenJesu (1835, śycie Jezu-
sa); w Ewangeliach wszystko jest mitem. Jezus
to postać mesjańska, której realia historyczne
nie wykazują spójności. E. Renan śycie Jezusa
(1863, wyd. pol. 1904), dzieło napisane w du-
chu racjonalizmu, lecz pełnym szacunku wo-
bec "jednostki, która spowodowała, Ŝe Jej gatu-
nek uczynił największy krok ku boskości".
F. Mauriac śycie ,Jezusa (1936, wyd. pol.
1937), autor podejmuje psychologiczne odtwo-
rzenie Ŝycia Jezusa na podstawie znacznych
fragmentów EwangelŹŹ. M. Waltań Valtakunnan
solaisus (1959, Tajemnica Królestwa), zbele-
tryzowane opowiadanie oparte na dogłębnej
dokumentacji dotyczące ostatnich dni Ŝycia
Jezusa.
Jezus Odkupiciel czy mistrz moralności. Dla
pisarzy chrześcijańskich Jezus nie moŜe być
zwyczajnym twórcą pewnej moralności czy tyl-
ko niedościgłym mistrzem. Istota nadnatural-
na, pośrednik między Bogiem a ludźmi, odku-
piciel, jest źródłem wszelkiego Ŝycia duchowe-
go. B. Pascal Myśli (1670, wyd. pol. 1921):
"Bez tego pośrednika przekreślona byłaby
wszelka łączność z Bogiem".
KaŜdy prawdziwy chrześcijanin dąŜy do zjed-
noczenia, do utoŜsamienia się z Jezusem.
P. Corneille w XVII w. i A. de Lamartine w
XIX w. przełoŜyli na język franc. Naśladowa-
nie Jezusa Chrystusa, anonimowe dzieło łac. z
XV w. Pascal przeŜywa w duchu mękę Jezu-
sa: "Tajemnica Jezusa". Podobnie upokorzeni,
uciskani, chorzy, biedni, bohaterowie F. Do-
stojewskiego i G. Bernanosa są postaciami cier-
piącego Jezusa: Bernanos Pamiętnik wiejskiego
proboszcza (1936, wyd. pol. 1937). Na samym
dnie nędzy, zjednoczenie z Bogiem przez Jezusa
nadaje człowiekowi siłę i wielkość, a to dzięki
majestatowi Tego, który "Ŝyje naszym Ŝyciem"
(Pascal, "Tajemnica Jezusa"). W mistycznym
porywie dopełnia się błogosławione zjednocze-
nie duszy, do której przemawia Słowo, z Bo-
giem: "Dusza widzi tylko Jezusa, który czyni
miłość jej wieczną". J.M. Guyon Le Moyen
court et facile de faire 1'oration (1685, Średnio-
wieczny dwór i łatwość wznoszenia modłów).
Jezus bez tytułu Chrystusa. Zaprzeczając Bó-
stwu Jezusa, wielu filozofów XVIII w. wy-

Strona 84

background image

Słownik biblijny.txt

znacza paralelę między Nim a Sokratesem.
J.J. Rousseau zdecydowanie stawia wyŜej Jezu-
sa ("Wyznanie wiary wikarego sabaudzkiego",
księga W powieści Emil, 1762, wyd. pol.
1955). Filozofowie chętnie przeciwstawiają
"delikatną i prostą postać Jezusa" moŜnemu
i nietolerancyjnemu Kościołowi: Voltaire, w
Questions sur l'Encyclop‚die (1771, Pytania do
EncyklopedŹŹ), "Religion" (Religia).
W XIX w. literatura antyklerykalna powróci-
ła do tego przeciwstawienia: V. Hugo Chłosta
(1853, wyd. pol. 1952). Jezus jest ciemięŜo-
ny; Kościół to sprzymierzeniec ciemięŜycie-
li. L. Tołstoj, zbuntowany przeciw rosyjskim
autorytetom religijnym, takŜe neguje Bos-
kość Jezusa, którego podziwia jednak za to, Ŝe
dał ludzkości ideał doskonałości moralnej:
posłowie do Sonaty Kreutzerowskiej (1890).
F.W. Nietzsche zupełnie przeciwnie, wręcz in-
stynktownie nie cierpi tego ideału "czystych
serc, cierpiących, nieudaczników" (Antychryst,
1902, wyd. pol. 1907). J.A. Rimbaud Poezje
(1871, wyd. pol. 1921), "Pierwsze komunie":
podobnie jak niemiecki myśliciel, wraŜliwy na
wolę siły i zachłystywania się Ŝyciem, oskarŜył
Jezusa, Ŝe jest "tym, który wiecznie kradnie
energię".
Jezus "mityczny". Niektórzy pisarze renesansu,
w myśl poglądów Erazma z Rotterdamu i
G. Bud‚go, szukali w antycznej mitologŹŹ za-
powiedzi "religŹŹ prawdziwej". Z wielką śmia-
łością porównywali, wręcz utoŜsamiali postać
Herkulesa z Jezusem, "prawdziwym Herkule-
sem, który przez swe peine cierpienia Ŝycie
zwycięŜył i ujarzmił potwory" (Bud‚). Podob-
nie P. de Ronsard Les Hymnes (1555-56, Hym-
ny), "L'Hercule chr‚tien" (Herkules chrześci-
jański), wylicza osiemnaście analogŹŹ między
historią Herkulesa a Ŝyciem Jezusa. J. Rottou
L'HercuLe mourant (1636, Umierający Her-
kules).
P.J. Jouve i P. Emmanuel w XX w. podjęli
nowe próby przekształcania mitów antycz-
nych na obraz Jezusa; rozwaŜania Emmanuela
noszą wyraźne znamiona wpływów S. Freuda:
Emmanuel Tombeau d'Orph‚e (1941, Grobo-
wiec Orfeusza) i Orphiques (1942, Misteria
orfickie). J. LAnselme w L'Enfant triste (1955,
Smutne dziecię) opowiada historię Jezusa z
humorem, nie mającym jednak cech bluź-
nierczych.
Jezus w epoce romantyzmu to przede wszyst-
kim człowiek boleści, człowiek beznadziejności
tak bardzo ludzkiej, Ŝe czasem nawet wyraŜa
zagubienie, graniczące z brakiem wiary niektó-
rych poetów, takich jak A. de Vigny i G. Ner-
val. Niektórzy poeci afirmują swoje przywiąza-
nie do Chrystusa z okresu ich dzieciństwa, np.
Lamartine w Harmonies po‚tiques et religieuses
(1830, Harmonie poetyckie i religijne), "Hym-
ne au Christ" (Hymn do Chrystusa).
Jezus staje się postacią legendy, gdyŜ "Niestety!
dzisiejszy człowiek juŜ nie wierzy, lecz many":
V. Hugo Les Rayons et les ombres (1840, Blaski
i cienie). Idealista marzyciel, pierwszy rewolu-
cjonista, pierwszy socjalista, "ubiczowany włó-
częga" (Hugo) jest pierwowzorem dla gigan-
tycznego mitu ludzkości i dlatego wzbudza sza-

Strona 85

background image

Słownik biblijny.txt

cunek nawet niedowierzających (J. Michelet
Bible de l'Humanit‚, 1864, Biblia ludzkości) i
wyzwala mesjańskie nadzieje w epoce, która
potrzebuje wiary.
W. Faulkner w Przypowieści (1954, wyd. pol.
1968) unowocześnia mityczną postać Jezusa,
którego przenosi w czasy I wojny światowej.
J. Dobraczyński Jezus Chrystus i jego apostoło-
wie (1953). R. Brandstaetter,Jezus z Nazarethu
(1967-73). M. Maliński Świadkowie ,Jezusa
(1975).
Ikon. E. Nolde Chrystus pośród dzieci (1910,
Nowy Jork). P. Jocz Jezus z Nazaretu, rzeźba
(1982, ParyŜ). T. Kulisiewicz Chrystus ze wsi
Szlembark, drzeworyt (1934, Warszawa). Zob.
teŜ Chrystus.
Muz. Ch. Gounod J‚sus sur le Iac de Tib‚riade
(1878, Jezus na Jeziorze Tyberiadzkim), scena
biblijna. Zob. teŜ Chrystus.
Ekr. Filmy giganty: C.B. De Mille Król królów
(1927). N. Ray Król królów (1961), powtórze-
nie filmu poprzedniego z polityczną interpreta-
cją danych biblijnych i wydźwiękiem antynazi-
stowskim. G. Stevens Największa historia, jaką
kiedykolwiek opowiedziano (1965); Jezus w wie-
ku męskim, dosyć wiarygodny. N. lewison Je-
zus Chrystus Superstar (1973), mimodram tań-
czony w rytmie muzyki pop i rockowej; siedem
ostatnich dni Ŝycia Jezusa.
Filmy autorskie: L. Bus‹uel: Viridiana (1961),
parodia Ŝycia Jezusa; teksty z NT często słuŜą
jako punkt wyjścia do karykatury, satyry i czar-
nego humoru; Mleczna droga (1969); Jezus,
człowiek wśród innych ludzi, który śmieje się,
lubi jeść i pić, czasami wpada w złość. Tro-
ska o prawdziwość ludzkiej postaci. Ironia?
Prowokacja? P.P. Pasolini Ewangelia według
św. Mateusza (1964). R. Rossellini 11 Messia
(1975, Mesjasz). M. Scorsese Ostatnie kuszenie
Chrystusa (1988). F. Zeffirelli Jezus z Nazaretu
(1977-78), przekazuje dosyć konwencjonalny
obraz Jezusa, lecz wykazuje troskę o autentyzm
historyczno-obyczajowy. D. Arcand Jezus z
Montrealu (1989), przedstawia na scenie osobę,
która kaŜdego wieczoru gra rolę Jezusa.
Filmy na podstawie znanych powieści: W. Wy-
ler Ben Hur (1959); F. Zecca Quo Vadis (1901
i 1907; wg powieści H. Sienkiewicza 1896),
nauka Jezusa szerzy się w Rzymie za czasów
Nerona. E. Guazzoni (1912), epopeja świecka
i biblijna; G. Jacoby (1924), M. Leroy (1951).
Istnieje wiele filmów zainspirowanych Ŝyciem
Jezusa; wiele z nich nie wychodzi poza prze-
ciętność.
język aramejski, pierwotnie język
małych szczepów aramejskich; nabrał
wielkiego znaczenia z chwilą, kiedy ok.
500 p.n.e. stał się językiem urzędowym
imperium perskiego, które rozciągało się
wówczas na cały Bliski Wschód, od IndŹŹ
po Egipt. śydzi z Palestyny posługiwali się
nim do II w. n.e. Był to więc język, któ-
rym mówiono w czasach Jezusa. Kilka
fragmentów ksiąg biblijnych (Ezdrasza i
Daniela) napisanych jest w tym języku,
zbliŜonym do języka hebr. i posługującym
się takim samym pismem. Kiedy teksty
hebr. czytane w czasie naboŜeństw prze-

Strona 86

background image

Słownik biblijny.txt

stały być rozumiane, pojawiły się przekła-
dy aram., zw. targumami. Trochę tych
przekładów przetrwało do czasów współ-
czesnych (w tym kilka wśród rękopisów
znalezionych w  Qumran). StaroŜytna
literatura w języku aram. jest zatem bar-
dzo waŜna.
NT. Paweł kończy swój 1. List do Koryn-
tian słowami w języku aram.: "Marana
tha!" (Przyjdź, Panie nasz!), które odpo-
wiadają końcowemu wezwaniu z Apokalip-
sy św. Jana (Ap 22,20). Obecność tej
aram. formuły w tekście gr. wskazuje na
jej zakorzenienie się w tradycji palestyń-
skiej.
język hebrajski [hebr. iwrit), jeden
z języków semickich (wraz z językami Me-
zopotamŹŹ - aramejskim i arabskim). Język
hebr., zw. językiem Kanaanu albo judej-
skim, jest językiem ST. Znany jest rów-
nieŜ z pewnej liczby inskrypcji i tekstów
niebiblijnych (rękopisy z Qumran, księgi
apokryficzne). Pierwotnie Izraelici do za-
pisywania tekstów hebr. uŜywali alfabe-
tu starokananejskiego, zw. powszechnie
fenickim, wyłącznie spółgłoskowego. Po
wygnaniu babilońskim obok pisma staro-
kananejskiego zaczął występować inny typ
znaków aram.-hebr., zw. pismem kwadra-
towym, dziś jeszcze uŜywanym. Wprowa-
dzenie samogłosek do tekstu biblijnego,
dokonane przez masoretów [uczeni Ŝy-
dowscy, którzy zajmowali się spisywaniem
uwag do hebr. tekstu ST], datuje się na
VII-IX w. Język hebr. był stopniowo wy-
pierany przez język aram., który początko-
wo rozpowszechnił się w wyŜszych war-
stwach społecznych (Iz 36,11), a następ-
nie, po okresie wygnania babilońskiego,
został narzucony jako język obowiązujący
na całym perskim Wschodzie. Jednak ję-
zyk hebr. utrzymał się jako język tekstów
w liturgŹŹ, a przez całe średniowiecze-
w literaturze naukowej (teologia, mistyka,
filozofia, poezja, nauki ścisłe). Przetrwanie
języka hebr. aŜ do czasów współczesnych
sprzyjało odrodzeniu się tego języka i po-
zwoliło stać się językiem urzędowym pań-
stwa Izrael. Współczesny język hebr. nie
róŜni się od dawnego języka hebr. ani pi-
sownią, ani strukturą (konstrukcja oparta
na rdzeniach trzyliterowych). Jest to język
przodków, wzbogacony terminami two-
rzonymi w miarę potrzeb współczesnego
Ŝycia.
Joasz [hebr., Jahwe jest silny], syn
Ochozjasza, wnuk AtalŹŹ, król Judy (835-
-796 p.n.e.). Ocalał z masakry rodziny
królewskiej, dokonanej z rozkazu jego
babki (wychował się ukryty w świątyni,
w najściślejszej tajemnicy). Arcykapłan Jo-
jada wyniósł go na tron, lecz później Joasz

musiał się ugiąć przed oblegającym Jero-
zolimę królem Damaszku (2 Krl 11).
Lit. J.B. Racine Atalia (169I, wyd. pol.1803).
Job Hiob.
Jojada [hebr., Jahwe uznaje, wie], arcy-

Strona 87

background image

Słownik biblijny.txt

kapłan w Jerozolimie, który kierował
zbrojnym powstaniem przeciw  AtalŹŹ
i ogłosił królem młodego  Joasza, kró-
lewskiego dziedzica (2 Krl 11,4-20).
Lit. J.B. Racine Atalia (1691, wyd. pol.1803).
Jojakim [hebr., Jahwe ustanawiał, król
Judy (609-598 p.n.e.). Przez trzy lata był
wasalem Nabuchodonozora II, a następ-
nie zbuntował się przeciw BabilonŹŹ. Od-
dany bałwochwalstwu, prześladował pro-
roków, ściągnął na siebie gniew  Je-
remiasza ("Biada temu, który fałszem
buduje swój dom, pomijając sprawiedli-
wość", r 22,13-19).
Jonasz [hebr. jona = gołąb]. Księga Jo-
nasza to utwór dydaktyczny, fikcja literac-
ka, której bohaterem jest prorok z
VIII w. p.n.e., wymieniony w 2. Księdze
Królewskiej (2 Krl 14,25). Dopuścił się on
nieposłuszeństwa wobec Boga, który po-
słał go do Niniwy, aby tam głosił nawró-
cenie. Próbował uciec statkiem, i kiedy na
morzu powstała burza, upatrywał jej przy-
czyny w swoim nieposłuszeństwie wobec
Boga i kazał się wrzucić do morza. Po-
łknięty przez wielką rybę, po trzech
dniach wyrzucony przez nią na brzeg, cały
i zdrowy, Jonasz zdecydował się udać do
Niniwy, której mieszkańcy nawrócili się,
gdy zapowiedział im jej zniszczenie
(Jon 3). Opowiadanie to podkreśla uni-
wersalną władzę i wszechmoc Boga oraz
uznaje udział pogan w zbawieniu. Po-
łknięcie Jonasza przez rybę i jego ocalenie
po upływie trzech dni posłuŜyły Jezusowi
jako obraz opisujący Jego złoŜenie do gro-
bu i Jego Zmartwychwstanie (Mt 12,39-
-40); "znak Jonasza", o którym mówił,
wskazuje równieŜ na to, Ŝe zbawienie
jest ofiarowane i dostępne dla wszystkich
ludzi.
Lit. Święty Hilary, z Poitiers Liber coutra Con-
stantinn (IV w., Przeciwko cesarzowi Konstan-
cjuszowi); Hilary ubolewa nad okresem prze-
śladowań, gdyŜ "przez Jonasza i Pawła, Ty,
(BoŜe) pouczyłeś, Ŝe morze jest Ŝyciem dla
tych, którzy wierzą". J.P. de Dadelsen Jonas
(1962, Jonasz), dzieło wydane pośmiertnie.
Transpozycja mitu biblijnego: ludzie wyrzuce-
ni przez wielonba - matkę, złapani przez wie-
loryba - społeczeństwo, pochłonięci przez wie-
loryba kosmicznego, szamocą się zagubieni
w świecie. J. Grosjean Jonas (1985, Jonasz).
ů J. Kulmowa Cykuta i Jonasz, czyli nasza
epoka (1967). R. Brandstaetter Prorok Jonasz
(1983).
Ikon. Historia Jonasza jest przedstawiona
w rzeźbach na sarkofagu z Lateranu (III w .,
Rzym). Mozaika w katedrze w Ravello
(XIII w w Włochy). Jonasz wyrzucony przez wie-
loryba: J. Bruegel (XVI w., Monachium);
H. Flandrin (1861, kościół Sa‹nt-Germain-des-
-Pr‚s, ParyŜ).
Muz. G. Carissimi Jonas (1669, Jonasz, ora-
torium. N. Castelnuovo-Tedesco Księga Jona-
sza (1932). Jonah and the whale Jonasz i wielo-
ryb), negro spiritual.

Strona 88

background image

Słownik biblijny.txt

Jonatan [hebr., dar Jahwe], syn króla
Saula (XI w. p.n.e.), przyjaciel Dawida,
występuje jako postać centralna w wielu
tekstach biblijnych. Gdy kraj był pod pa-
nowaniem Filistynów, Jonatan podjął
inicjatywę wojny wyzwoleńczej, której Ŝy-
czył sobie Saul. Zabił załogę filistyńską
(1 Sn: 13), a następnie zaatakował cały
obóz nieprzyjacielski, co doprowadziło do
zwycięstwa. Kiedy nieśviadomie złamał
post nakazany przed walką, został wyzna-
czony przez los i skazany na śmierć, ale je-
go lud go wykupił (I Snr 14,24-46). Zo-
stawszy przyjacielem Dawida, oddał mu
swój płaszcz i swoją broń (I Snz 18,1-4);
bronił go potem przed Saulem (1 Srn 19),
albo, wg innej tradycji, umoŜliwił mu
ucieczkę na pustynię (I Sm 20). Kiedy
Dawid dowiedział się, Ŝe Jonatan zginął
z ręki Filistynów, opłakiwał tego, "którego
miłość więcej cenił niźli miłość kobiet"
(2 Sn: 1,4-12, 17-27). Przez wierność tej
przy,jaźni Dawid zabrał do siebie Meribba-
ala, syna Jonatana, a kości przyjaciela
przeniósł do rodzinnego grobu.
Jordan [hebr. jarden, od czasownika ja-
rad = spływać, schodzić w dół], jedyna
większa i stała rzeka w Palestynie, jej bieg
od źródeł u podnóŜa gór Hermon, skąd
bierze początek, aŜ do Morza Martwego,
do którego wpada, wyznacza wschodnią
granicę Kanaanu, czyli Ziemi Obiecanej
(Lb 34,12; Ez 47,19). Jordan miał kil-
ka brodów, wykorzystywanych na prze-
strzeni całej historŹŹ biblijnej. Najbar-
dziej znanym przejściem przez Jordan
jest przejście Hebrajczyków pod wodzą
 Jozuego na podbój Ziemi Obiecanej
(Joz 1,2; Lb 35,10). W wodach Jorda-
nu Jan Chrzciciel chrzcił tych, którzy do
niego przychodzili, a przede wszystkim
przyjął tam chrzest z jego rąk Jezus
(Mt 3,5-6; 3,13; Mk 1,5;1,9). Na wschód
od Jordanu leŜy Zajordania, na zachód-
Przedjordania.
jota [gr. iota], nazwa litery greckiej. Jezus
mówi do swoich uczniów: "Nie sądźcie,
Ŝe przyszedłem znieść Prawo albo Proro-
ków... Zaprawdę bowiem powiadam wam:
Dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani
jedna jota, ani jedna kreska nie zmieni się
w Prawie" (Mt 5,17-18).
Z. i p. Nie zmieniając ani na jotę - nie zmienia-
jąc niczego, z całkowitym poszanowaniem ory-
ginału (tekstu, słowa, myśli).

Jozafat [hebr. jehoszafat = Jahwe jest
sędzią], czwarty król Judy (ok. 870-
-848 p.n.e.), syn i następca Asy, współ-
czesny królom Izraela - Achabowi, Ocho-
zjaszowi i Joramowi. OŜenił swego syna
Jorama z  Atalią, córką Achaba. Je-
go rządy to okres pokoju z Izraelem
(1 Krl 22,45). 2. Księga Kronik kładzie na-
cisk na zdecydowany charakter rządów Jo-
zafata, jego troskę o prawo, doskonalą
strukturę jego armŹŹ, podkreśla przepro-
wadzoną przez niego reformę, zmierzającą

Strona 89

background image

Słownik biblijny.txt

do ugruntowania wiary i sprawiedliwości
(2 Krn 17; 20,32).
Dolina Jozafata, miejsce, w którym wg
proroctwa Joela odbędzie się Sąd Osta-
teczny.
JoZue [hebr. jehoszua = Jahwe jest po-
mocą, zbawieniem], pomocnik, a po-
tem następca MojŜesza (,Joz 1,1); to on
przeprowadził lud Izraela przez Jordan
(Joz 3,14-17) i poprowadził go na podbój
Kanaanu, podbój którego opis przewija
się przez całą Księgę ,Jozuego. Opowiada
więc on np., jak Jozue zatrzymał słońce
i księŜyc, aby mieć czas na pokonanie nie-
przyjaciół Izraela (Joz 10,12-13). To tak-
Ŝe on, zgromadziwszy cały lud w Sychem,
zawarł uroczyste przymierze, na mocy któ-
rego Izrael zobowiązał się słuŜyć Jahwe
z wykluczeniem wszelkich innych bogów
i być posłusznym Prawu.
Lit. A. de Vigny Poemes antiques et modernes
(1826, Poematy staroŜytne i nowoŜytne),
"Mo‹se"( MojŜesz); w chwili śmierci MojŜesza
Jozue kroczy "zamyślony i pobladły", bo jest
juŜ "wybranym Wszechmogącego". V. Hugo
Chłosta (1853, wyd. pol.1952): " Brzmijcie za-
wsze i wszędzie myśli ludzkiej surmy" (tłum.
Z. Bieńkowski]. Poeta przeŜywa w wyobraź-
ni epizod zdobycia Jerycha, gdy zabrzmiały
trąby Jozuego. P. Claudel Cinq grandes odes
(1910, Pięć wielkich ód), trzecia oda "Magnifi-
cat"; Ziemia Obiecana ukazuje się Jozuemu
"w lśniącym świetle, niczym nowa dziewica".
 W. Chrostowski Bohaterowie wiary Starego
Testamentu (1992).
Ikon. Jozue zatrzymuje słońce: mozaiki z
bazyliki Santa Maria Maggiore (IV w., Rzym);
G.B. Tiepolo (1735, Mediolan); J. Martin
(1816, Londyn).
Józef [hebr. josef = on (Bóg) zbiera, do-
daje], święty, oblubieniec - małŜonek Ma-
ryi, pochodzący z rodu Dawida (Mt 1,16;
Łk 1,27). Ewangelie poświęcają mu sto-
sunkowo niewiele miejsca; wiadomo, Ŝe
był to "człowiek sprawiedliwy" (Mt 1,19),
cieśla (Mt 13,55) mieszkający w Nazarecie
(Łk 2,39). Według EwangelŹŹ Mateusza,
Bóg zwrócił się do Józefa, aby przyjął
i uznał dziecko Jego oblubienicy Maryi
i nadał mu imię Jezus; przez niego więc
Jezus został włączony do domu - rodu
Dawida, on sam zaś stał się legalnym oj-
cem i opiekunem Jezusa.
Lit. ů A. Bursa Święty Józef (Wiersze, 1957).
R. Brandstaetter Niepokój Józefa (1960). J. Do-
braczyński Cień ojca (1977).
Ikon. Kapitel z Pokłonem Trzech Króli (XII w.,
katedra Saint-Lazare w Autun). G. de La Tour
Święty Józef cieśla (1640, Besan‡on).

Józef, pierwszy syn Racheli (Rdz 30,22-
-24); szczególnie umiłowanej, drugiej Ŝo-
ny Jakuba, przez długi czas niepłodnej,
urodzony w Charanie. Józef był ulubień-
cem ojca. Bracia, będący dziećmi pierw-
szej Ŝony Jakuba, Lei, zazdrościli mu i
dlatego wrzucili go do studni, skąd wydo-
byli go kupcy madianiccy (wg innej trady-

Strona 90

background image

Słownik biblijny.txt

cji Józef został sprzedany kupcom - Izma-
elitom); ci sprzedali go następnie dowód-
cy straŜy faraona, Putyfarowi. Fałszywie
oskarŜony przez Ŝonę Putyfara, jakoby
chciał ją uwieść, został wtrącony do wię-
zienia, lecz jego umiejętność objaśniania
snów pozwoliła mu wydostać się z więzie-
nia i stać się "mistrzem pałacu" (czyli
"wielkim wezyrem"), praktycznie rządcą
całego Egiptu. Poślubił nawet córkę ka-
płana egipskiego, z którą miał dwóch sy-
nów: Efraima i Manassesa. W przewidy-
waniu klęski głodu, zapowiadanej przez
sny faraona, zgromadził ogromne zapasy
Ŝywności, a kiedy głód zmusił jego braci,
aby przybyli po Ŝywność do Egiptu, po-
jednał się z nimi i sprowadził całą swoją
rodzinę. Józef zmarł mając 110 lat, czyli
wg mądrości egipskiej w wieku idealnym.
Długa historia Józefa (Rdz 37-50), skom-
ponowana jako opowiadanie ukazuje, Ŝe
ludzka złość nie moŜe zniweczyć planów
BoŜych.
Lit. F. Dostojewski Bracia Karamazow (1880,
wyd. pol. 1913), na krótko przed śmiercią sta-
rzec Zosima opowiada swoim bliskim historię
Józefa sprzedanego przez braci; opowiada ją
z "delikatną prostotą", tak jakby Ŝyczył sobie,
aby nauczono jej dzieci. Le Mystere des saints
Innocents (1912, Misterium świętych Niewinią-
tek) Ch. P‚guy to dwugłos opowiadający histo-
rię Józefa sprzedanego przez braci i obsypują-
cego rodzinę dobrodziejstwami. T. Mann Józef
i jego bracia (1933-43, wyd. pol. t. 1-3 1961),
Józef jest tu widziany jako człowiek postępu,
który przedsięwziął w Egipcie dzieło społeczne
i duchowe i stara się, aby zatriumfowały prawo
i rozum. E. Wiesel Celebration biblique (1975,
Celebracja biblijna), "Joseph ou 1'‚ducation
d'un juste" (Józef, czyli wychowanie sprawie-
dliwego). M. Rej śywot ,Józefa... (1545).
J. Zawieyski Rzeka niedoli (1953). J. Stryjkow-
ski Odpowiedź (1982).
Ikon. Tintoretto Józef i Ŝona Putyfara (1555,
Madryt). Rembrandt Józef oskarŜony przez Ŝonę
Putyfara (1655, Waszyngton); Józef wyjaśnia
swój sen (Amsterdam). F. G‚rard Józef spotyka
się z braćmi (1789, Angers). P. von Comelius
i J.F. Overbeck Historia Józefa, freski w Casa
Bartholdy (1816, Rzym, obecnie Berlin).
Muz. E. M‚hul Joseph en Egypte (1807, Józef
w Egipcie), opera. E.W. Stemberg Joseph and
his Brethren (1937, Józef i jego bracia).
Józef z Arymatei, jeden z potajem-
nych uczniów Jezusa, członek Sanhedry-
nu, wyjednał u Piłata zezwolenie na zdję-
cie ciała Jezusa z krzyŜa i złoŜył je w swo-
im grobie. Zob. złoŜenie do grobu.
Juda, czwarty syn Jakuba i Lei. Jawi się
on jako rozjemca w sporach rodzinnych
między Józefem a pozostałymi braćmi, za-
zdrosnymi o wyraźne wyróŜnianie Józefa
przez ojca. Bracia, zaślepieni w swej za-
zdrości, chcieli zabić Józefa. Według tra-
dycji jahwistycznej Juda przeciwstawił się
tej decyzji i zaproponował, aby sprzedać
Józefa wędrownym kupcom, udającym się

Strona 91

background image

Słownik biblijny.txt

do Egiptu (Rdz 37,25-27). Później, pod-
czas klęski głodu, synowie Jakuba udali się
do Egiptu w celu zakupienia tam zboŜa,
nie wiedząc, Ŝe Józef stał się wpływowym
i zamoŜnym człowiekiem. Ten pragnąc
ich doświadczyć postanowił zatrzymać ja-
ko zakładnika Beniamina, najmłodszego
syna Jakuba. Juda znowu wystąpił jako
pośrednik, sam poświęcając się jako za-
kładnik w miejsce najmłodszego brata
(Rdz 44,18-34).
pokolenie Judy. Najliczniejsze i naj-
waŜniejsze pokolenie w historŹŹ Izraela.
Wchłonęło róŜne obce grupy ludności,
zwłaszcza kananejskiej (Rdz 38). "Błogo-
sławieństwo Jakuba" (Rdz 49,8-12) wy-
znaczyło rolę zwierzchnią i podkreślało
potęgę Judy ("Juda to młody lew"), jego
priorytet w stosunku do innych pokoleń.
Pokolenie Judy przez długi czas rozwijało
się samodzielnie i niezaleŜnie od innych,
lecz Dawid, "syn Judy", zapewnił mu su-
premację nad innymi. Pokolenie Judy zaj-
mowało południową Palestynę (stolica
Syjon), podczas gdy północ znajdowała
się pod panowaniem Efraimitów (czyli
pokolenia  Efraima). Jezus, syn Dawi-
da, pochodził wg ciała z pokolenia Judy
(Hbr 7,14).
królestwo Judy. Juda i Izrael, połączo-
ne pod rządami Dawida i Salomona
(2 Sm 5,1-3), zawsze jednak pozostawały
jednostkami odrębnymi (1 Krl 1,35). Tyl-
ko osoba króla zapewniała jedność tego
podwójnego królestwa. Juda zajmowała
południową część terytorium palestyńskie-
go (miasta: Hebron, Jerozolima, Betle-
jem). Po śmierci Salomona (931 p.n.e.),
pokolenia północne ponownie odłączyły
się od Judy i odtąd dwa odrębne kró-
lestwa: Izrael i Juda, współistniały przez
ponad dwa wieki, rywalizując ze sobą.
Pokolenie Judy pozostało wierne "domo-
wi Dawida". Sennacheryb, król asyryj-
ski, zniszczył kraj Judy w 701 p.n.e.
(2 Krn 32,1-8). Jerozolima cudem ocala-
ła od zagłady (2 Kr1 19). Upadek impe-
rium asyryjskiego i reformy Jozjasza (640-
-609 p.n.e.) zdawały się przez jakiś czas
zapewniać jej nową świetność, lecz króle-
stwo, podwójnie zagroŜone, jakby w klesz-
czach między Egiptem i Babilonią, upadło
w końcu VII w. p.n.e. Ludność Judy
uprowadzono do niewoli babilońskiej
(587 p.n.e.). Kiedy edykt Cyrusa Wielkie-
go (538 p.n.e.) umoŜliwił powrót wygnań-
com, "mała reszta" powróciła do Palesty-
ny, a część Judejczyków pozostała w Babi-
lonie, gdzie Ŝyła juŜ w dostatku. Od tej
pory nie mówi się juŜ o królestwie Judy,
lecz o prowincji Judy albo o Judei ;w ję-
zyku gr. Iondaia), albo o kraju śydów,
jakkolwiek wielu z nich Ŝyło poza Judeą
- w Galilei, SamarŹŹ, a nawet poza Pale-
styną. Zob.: judaizm; Judea.
judaizm [łac. iudaismus, od iudaicus =
Ŝydowski, z gr.], religia monoteistyczna,
wyznawana przez śydów. Historia ju-

Strona 92

background image

Słownik biblijny.txt

daizmu rozpoczyna się wraz z niewo-
lą babilońską (587 p.n.e.), która połoŜy-
ła kres królestwu południowemu. Termin
ten ukształtował się prawdopodobnie w
II w. p.n.e. wśród śydów diaspory, któ-
rzy chcieli określić się wobec hellenizmu
(2 Mch 2,21); w NT występuje tylko jeden
raz (Ga 1,13-14). śydzi z Palestyny oraz
mieszkający m.in. w AleksandrŹŹ i Babilo-
nie utworzyli wspólnotę religijną zjedno-
czoną wiarą monoteistyczną, studiowa-
niem Prawa (Tory) i nadzieją mesjańską.
Wkrótce po powrocie z wygnania została
podjęta działalność religijna w Świątyni
Jerozolimskiej, lecz judaizm palestyński
stworzył nowe instytucje:  Sanhedryn
i  synagogę, gdzie pisarze i uczeni w Pi-
śmie nabierali coraz większego znaczenia.
W I w. p.n.e. judaizm był juŜ światem
wielopostaciowym, i takim znał go Jezus.
Judaizm dzielił się na wiele róŜnorodnych
nurtów: esseńczycy z Qumran,  faryze-
usze,  saduceusze, zeloci, a takŜe
zwolennicy chrztu i in. I to pośród tej zło-
Ŝonej róŜnorodności prądów narodziło się
chrześcijaństwo.
Po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej
(70 r. n.e.) przetrwali jedynie faryzeusze.
Jeden z faryzeuszy, Johanan ben Zak-
kai, załoŜył akademię hebr. w JamnŹŹ
(obecnie Jawne) i zreorganizował juda-
izm, pozwalając mu w ten sposób przeŜyć
katastrofę w 135 r. ( okupacja rzymska
Palestyny). W tym środowisku rozwinęła
się tradycja rabiniczna, która rozróŜni-
ła "Prawo pisane", ujęte w Pięcioksięgu,
i "Prawo ustne" (Talmud), obydwa uwa-
Ŝane za pochodzenia Boskiego, jako Ŝe
zostały objawione MojŜeszowi na górze
Synaj.
Aby Ŝyć zgodnie z Torą, wierzący śyd sta-
wia na pierwszym miejscu cztery elemen-
ty: błogosławieństwo ("Błogosławiony je-
steś Wiekuisty BoŜe"), studiowanie BiblŹŹ,
modlitwę (najwaŜniejszym tekstem jest
Szma Israe i przykazania (micwot).
Obrzezanie, świętowanie szabatu i prze-
strzeganie zakazów dotyczących Ŝywności
(potrawy koszerne), są zarówno obecnie,
jak i były dawniej znakami toŜsamości ju-
daistycznej.
Pod wpływem ruchów emancypacyjnych,
śydzi, nawet ci, którzy zaniechali prakty-
kowania obrzędów, utoŜsamiają się z ju-
daizmem jako wspólnym dziedzictwem
kulturowym i intelektualnym. W XX w.
zaznaczył się rozwój świeckich ruchów po-
litycznych i asymilacja judaizmu z elemen-
tami narodowymi. Celem, jaki sobie sta-
wiano, było wskrzeszenie państwa Ŝydow-
skiego na ziemiach przodków. Ruch ten
doprowadził w 1948 do utworzenia pań-
stwa Izrael. Początkowo miało ono cha-
rakter raczej świecki, ale znaczenie religŹŹ
z dnia na dzień wzrastało. Tak więc juda-
izm, najstarsza z trzech religŹŹ monote-
istycznych - czynnik wciąŜ silnie oddziału-
jący we współczesnym świecie, stara się

Strona 93

background image

Słownik biblijny.txt

nawiązywać ściśle do swoich źródeł na
tych samych ziemiach, na których się od-
rodził, kultywując uprzywilejowane relacje
ze wspólnotami Ŝydowskimi powstałymi
i pozostającymi w diasporze.
StaroŜytna religia, wielowiekowa specy-
ficzna kultura, powstanie państwa Izrael-
oto złoŜona rzeczywistość judaizmu wy-
mykająca się prostej i jednoznacznej defi-
nicji.
Lit. S.J. AJon, PodróŜny (1968), powieść na-
pisana w języku hebr., dokument dotyczący
społeczności Ŝydowskiej w Europie Wschodniej
w 1930, jej wiary, poboŜności i obrzędów. Tra-
dycje i obrzędy pol. judaizmu opisuje I.B. Sin-
ger (Nagroda Nobla 1978) w swoich opowia-
daniach, pisanych w języku jidysz (np. w Nou-
velles - Nowele). E. Jabes Le Livre des
questions (1963, Księga pytań). E. Wiesel
Celebration hassidique (1973, Celebracja cha-
sydzka), Cel‚bration biblique (1975, Celebracja
biblijna). P. Ha‹at Anthologie de la po‚sie jude
(1985, Antologia poezji Ŝydowskiej). Nie moŜ-
na nie docenić doniosłości myśli filozoficznej,
wywodzącej się z judaizmu, począwszy od Maj-
monidesa, a skończywszy na współczesnym
pisarzu E. Levinasie (A. Neher d‚s pour le
judaisme,1976, Klucze do judaizmu). Zob. teŜ:
Izrael; Jerozolima; Talmud; śyd.
Ikon. Man‚-Katz Rabin z Torą (1929, Gene-
wa). Zwój Tory w futerale (początek XVIII w.,
Cluny). ů T. Popiel Święto Tory (XIX w., War-
szawa).
Ekr. M. Waszyński Dybuk (1937).
Juda Machabeusz [przydomek Ma-
chabeusz pochodzi od hebr. makewet =
młot], trzeci z pięciu synów wybitne-
go kapłana Matatiasza. Zorganizował on
powstanie przeciw panowaniu Seleu-
cydów w Judei 16(r160 p.n.e., groma-
dząc wokół siebie licznych stronników.
Walczył przeciw Antiochowi IV Epifa-
nesowi w latach 166-164 p.n.e., następ-
nie przeciw Antiochowi V i Demetriuszo-
wi I. Brał udział w licznych wyprawach
przeciw ludom sąsiadującym i gr. woj-
skom, dowodzonym przez Nikanora i
Bakchidesa. Zawarł przymierze z Rzymem
(1 Mch 8,19-20), lecz zginął z ręki Bak-
chidesa. Juda ustanowił dwa święta: Cha-
nuka, na pamiątkę oczyszczenia Świąty-
ni Jerozolimskiej (2 Mch 10,1-8) i Dzień
Nikanora (2 Mch 15,36). Zob. święta reli-
gijne (święta Ŝydowskie).
Lit. ů J. Stryjkowski Juda Makabi (1986).
W. Chrostowski Bohaterowie wiary Starego Te-
stamentu (1992).

Judasz Iskariota, Judasz z Kariotu
[hebr. isz kariota = człowiek z Kariotu,
miasta Judy, lub "sykariusz" = skrytobój-
ca, płatny morderca), jeden z dwunastu
apostołów wybranych przez Jezusa, moŜli-
we, Ŝe pełnił funkcję skarbnika. To on wy-
dał Jezusa Sanhedrynowi; zapłatą za jego
zdradę było trzydzieści srebrnych monet
(srebrników); była to cena niewolnika.
Następnie, wg EwangelŹŹ św. Mateusza

Strona 94

background image

Słownik biblijny.txt

(Mt 27,3-5), Judasz, ogarnięty wyrzutami
sumienia, zwrócił trzydzieści srebrników,
a sam się powiesił. Ewangeliści sugerują
róŜnorodne motywacje tej zdrady: skąp-
stwo (Mt 26,15;  12,4-6) lub opętanie
przez szatana (Łk 22,3; , 6,70;13,2). Ma-
rek sugeruje inne wyjaśnienie: Judasz
miałby naleŜeć do zbrojnego odgałęzienia
partŹŹ ekstremistycznej "sykariuszy" w par-
tŹŹ zelotów i widział on w Jezusie ewen-
tualnego wyzwoliciela Izraela, wybawcę,
który byłby zdolny pociągnąć cały naród
do powstania przeciw rzym. okupantowi.
Judasz rozczarowany faktem, Ŝe Jezus był
wyraźnie przeciwny wszelkiej przemocy i
jakiemukolwiek przejmowaniu władzy do-
czesnej, wydał go władzom. W tradycji za-
chodniej Judasz stał się symbolem zdrajcy.
Potocznie "judasz" to mały, przesłaniany
i otwierany z zewnątrz otwór w drzwiach
do celi, przez który straŜnicy obserwują
więźniów. Zob. pocałunek Judasza.
Lit. PodróŜ świętego Brendama, opowiadanie
przez długi czas powszechnie znane, spisane
na początku XII w., tematem jest odyseja ir-
landzkiego mnicha z V w., który pragnął zoba-
czyć raj. Podczas podróŜy trwającej 100 lat,
bogatej w doświadczenia i cuda, spotkał w
! piekle Judasza: "Ja jestem Judaszem, który
słuŜył Jezusowi, i który Go zdradził. To ja
sprzedałem mojego Pana i powiesiłem się z bo-
leści, udając pocałunek miłości, choć Go nie-
nawidziłem". A. Gr‚ban Ml,stere de la Passion
(XV w., Misterium Męki Pańskiej), Judasz
kuszony przez demona Rozpaczy, zaprzestaje
I pokuty i popełnia samobójstwo, co skazuje
go na ostateczne potępienie. Wymowny dia-
log między Rozpaczą a Judaszem. V. Hugo
La Fin de Satan (1886, Kres szatana), części:
"La Poutre" (Belka), "Judas", "Le Glaive"
(Miecz), "Pire que Judas" (Gorszy od Juda-
sza), "Le Champ du potier" (Pole garncarza).
P. Claudel Ga Mort de Judas (1936, Śmierć Ju-
' dasza), szkic o pseudorehabilitacji Judasza.
ů K.H. Rostworowski Jttdasz z Kariothu
(1913). H. Panas Wedlatę Judasza (1973).
P. Mitzner Judasz (1980).
Ikon. Śmierć Judasza, rzeźba (XII sv., katedra
Saint-Lazare w Autun). Giotto di Bondone Po-
całunek Judasza, fresk w kaplicy Santa Maria
dell'Arena (Capella degli Scrovegni; 1303-05,
Padwa). Duccio di Buoninsegna Judasz dobija-
jący targu z arcykapłanami (1308-11, Siena).
Rembrandt Judasz oddaje trzydzieści srebrników
(1628, Whitby, własność prywatna).
Ekr. Kino ukazuje postacie Judasza banalne,
leniwe i bezwolne, stosownie do oczekiwań wi-
dzów, jako wcielenie zła. A. Bour Pocałunek
Judasza (1909). C.B. De Mille Król królów
(1927). J. Duvivier Golgota (1935). H. Koster
Szata (1953). N. Ray Król królów (1961).
I. Rapper Poncjusz Piłat (1961; ten sam aktor
gra rolę Jezusa i Judasza). P.P. Pasolini Ewan-
gelia według św,. Mateusza (1964). G. Stevens
Największa historia, jaką kiedykolwiek opovie-
dziano (1965). A. Wajda Piłat i inni (1972).
D. Greene Godspell (1973). N. Jewison Jezus
Chrystus Superstar (1973). F. Zeffirelli Jezus z

Strona 95

background image

Słownik biblijny.txt

Nazaretu (1977-78).

Judea [hebr. jehuda], nazwa obejmująca
w okresie perskim (538-333 p.n.e.) region
! otaczający Jerozolimę, na którym osiedlali
się repatrianci powracający z wygnania
babilońskiego (zaczęto ich nazywać śyda-
mi); cieszyli się szeroką autonomią religij-
ną i polityczną. W epoce Machabeuszów
terytorium to powiększono w wyniku licz-
nych podbojów, m.in. o południowe tere-
ny SamarŹŹ. W epoce rzym. prowincja Ju-
dei, do której przyłączona była Samaria,
została oddana pod nadzór prokuratora,
czyli namiestnika (Łk 3,1 ), tracąc w ten
sposób autonomię. Po stłumieniu powsta-
nia w latach 132-135 n.e., Judea stała się
kolonią rzym., a śydzi zostali z niej wypę-
dzeni. Zob.: Juda (królestwo Judy); oku-
pacja rzymska Palestyny.
Judyta [hebr. jehudit = Judejka, śydów-
ka], główna postać Księgi judyty. Młoda
wdowa, która ocaliła oblegane przez Asy-
ryjczyków miasto Betulię. Zdołała dotrzeć
do Holofernesa, asyryjskiego dowódcy
wojsk. Holofernes, któremu spodobała się
piękna i mądra kobieta, w nadziei miło-
snej przygody wydał na jej cześć ucztę,
podczas której się upił. Po biesiadzie Ju-
dyta została sama w namiocie z zapadłym
w sen wodzem i jego własnym mieczem
ścięła mu głowę. Autor Księgi świadomie
zachowuje dystans wobec historŹŹ i geo-
grafii. Pragnie przede wszystkim uczynić
swoją bohaterkę uosobieniem narodu Ŝy-
dowskiego, który, pokładając ufność w
Bogu, jest w stanie zwycięŜyć najgroźniej-
szych nieprzyjaciół.
Lit. J. Giraudoux Judyta (1931, wystawiona
w Polsce 1936), tragedia w trzech aktach.
Giraudoux podejmuje wątek historii biblijnej,
lecz przyozdabia go anachronizmami, a przede
wszystkim ukazuje Judytę, która zakochała się
w Holofernesie, a więc rozdartą między obo-
wiązkiem a miłością. J. Kasprowicz JUdyta(Poezje,1889).
Ikon. Judyta S. Botticelli (1473, Florencja):
Q. Massys (XVI .. Antwerpia); Donatello, rzeźba 
z brązu przed Palazzo Vecchio (ok. 1455, Flo-
rencja); A. Gentileschi (1621, Neapol).
Muz. A. Vivaldi Judyta triumfująca,
oratorium. A. Honegger 
Judyta (1925), opera.
Ekr. D.W. Griffith Judyta z BetulŹŹ (1913).

Kaaba [arabskie al-kaaba = sześcian],
świątynia muzułmańska połoŜona w Mek-
ce, na środku dziedzińca wielkiego mecze-
tu, jest rodzajem kamiennego relikwiarza
architektonicznego, w którego wschodni
naroŜnik wbudowany jest Czarny Ka-
mień, największa świętość muzułmanów,
cel corocznych pielgrzymek. Według tra-
dycji islamu Kaabę zbudowali Abraham
i jego syn, Izmael. Historyczna data po-
wstania Kaaby nie jest ustalona. Obec-
ność Czarnego Kamienia we wnętrzu Ka-
aby pozwala przyrównać ją do innych sta-
roŜytnych miejsc kultu, jak np. świątynia

Strona 96

background image

Słownik biblijny.txt

z Petiy (Jordania).
kabała [hebr. kabala = tradycja, otrzy-
manie], mistyczny nurt intelektualny przy-
były ok. XI w. ze Wschodu, rozwinął się
w XII-XIII w. najpierw w Langwedocji
(Narbonne, Lunel), później w KatalonŹŹ
(Gerona). TakŜe teozoficzno-filozoficzny
system interpretacji BiblŹŹ oparty na neo-
platońskiej doktrynie emanacji, mesjani-
zmie, przekonaniu o istnieniu ukrytych
myśli w BiblŹŹ oraz na wierze w magiczną
moc tkwiącą w poszczególnych słowach
i literach jej tekstu. Celem kabały było
zdobycie wiedzy o świecie BoŜym, po-
wstałym jako całość składająca się z dzie-
sięciu energŹŹ czy mocy [hebr. sefirot =
liczenie, rachuba] emanujących z Boga,
które pośredniczyły przy stwarzaniu świata
widzialnego. Nauczaniu teoretycznemu
towarzyszyła metoda medytacji, vyrastają-
cej z codziennej modlitwy, i mającej na
celu kontemplację Boga. W miarę rozwoju
kabały zaznaczały się w niej róŜne tenden-
cje. Kabała z Gerony (Ezrah, Salomon,
Azriel, Majmonides) pozostawała pod
wpływem współczesnej jej filozofŹŹ neopla-
tońskiej. Zbiór nauk kabalistycznych,
Księga Świateł, bardziej znana pod nazwą
Zohar, zredagowana ok. 1280 przez Moj-
Ŝesza z Leonii, wywarła silny wpływ na
dalszy rozwój doktryny.
W XV-XVI w. róŜne zbiory usiłują przed-
stawić racjonalne podstawy nauki kaba-
listycznej. Najbardziej znany jest Pardes
Rimmonim (Ogród granatóv), zredago-
wany przez MojŜesza Cordovera. Po wy-
pędzeniu śydów z HiszpanŹŹ sů 1492,
uchodźcy podjęli działalność w Ziemi
Świętej, a ulubionym ośrodkiem kabali-
stów, pod zwierzchnią władzą Izaaka Lu-
rŹŹ, stało się miasto Safed. W odpowiedzi
na cierpienia wygnańców doktryna LurŹŹ
wykazuje silną tendencję mesjańską, kon-
centrując spekulacje na tematach obie-
canego odkupienia. Nauka LurŹŹ była
przekazywana przez jego uczniów (Hawim
Vital) i przetrwała do czasów współcze-
snych. Ośrodki studiów nad kabałą istnie-
ją do dziś w Izraelu i w Stanach Zjedno-
czonych.
kabała chrześcijańska. Hebraizujący
chrześcijanie z okresu renesansu, Pico del-
la Mirandola we Włoszech, Reuchlin w
Niemczech i Guillaume Postel we Francji
podjęli dogłębne studia nad tekstami ka-
bały. Ich podejście do tych tekstów miało
charakter osobisty, zajmowali się głównie
odnalezieniem w tekstach podstaw Ŝydow-
skich dla doktryn chrześcijańskich, szcze-
gólnie dla nauki o Trójcy Świętej. Prote-
stantyzm, uznający Biblię za jedyny auto-
rytet w dziedzinie nauczania, ignorował
kabałę.
Zawarte w kabale elementy magŹŹ i sym-
bolizmu spowodowały przejęcie nazwy
"kabała" na oznaczenie róŜnych posta-
ci spirytyzmu i okultyzmu. Następnie
(w Polsce w XVIII w.) kabała zaczęła

Strona 97

background image

Słownik biblijny.txt

oznaczać wróŜenie (z kart, z rąk itp.)
oraz ksiąŜki zawierające wróŜby.
Przenośnie kabała oznacza tajemne ma-
chinacje wobec kogoś lub czegoś, spisek,
zmowę.
kabalistyczny, przymiotnik pochodzący
od kabały; przenośnie - tajemniczy, nie-
zrozumiały. Kabała Ŝydowska swoje spe-
kulacje na temat atrybutów i imion Boga
przedstawiała często w formie rysunków,
niezrozumiałych dla osób nie wtajemni-
czonych.
Z. i p. Wpakować kogoś w kabałę - w kłopoty,
w tarapaty.
Lit. I.B. Singer A day of pleasure; stories of a boy
grozuing up in Warsaw (1969, Dzień radości;
opowiadania o chłopcu, który wzrastał w War-
szawie). W rozdziale poświęconym wspomnie-
niom z dzieciństwa autor przywołuje fascyna-
cję, jaką w nim wywołała kabała, i roztropność
dorosłych, którzy zakazywali jej lektury przed
ukończeniem czterdziestego roku Ŝycia.
kadzidło, Ŝywice róŜnych drzew, nieraz
z domieszką aromatycznych ziół, wydają-
ce wonny zapach przy spalaniu. W Świą-
tyni Jerozolimskiej znajdował się ołtarz, na
którym codziennie palono kadzidło jako
wyraz uwielbienia Boga (Wj 30,1-10). Po-
niewaŜ było ono zarezerwowane dla Boga,
śydzi, a takŜe pierwsi chrześcijanie odma-
wiali palenia kadzidła przed posągami
rzym. imperatorów, co na terenach podbi-
tych przez Rzymian wzbudzało podejrzli-
wość władz państwowych. W EwangelŹŹ
według św. Mateusza, Mędrcy ze Wschodu
przynieśli Jezusowi w darze złoto, kadzidło
i mirrę (Mt 2,11 ).
kadzielnica, ozdobne naczynie słuŜące
do spalania kadzidła podczas obrzędów
religijnych, zazwyczaj w kształcie czarki na
podstawie, z aŜurową pokrywą, czasem
zawieszone na łańcuszkach. Wahadłowy
ruch kadzielnicy powoduje, Ŝe wonny
dym unosi się w górę, do nieba, tak jak
modlitwa wznosi się do Boga.
Kafarnaum, miasteczko w Galilei, nad
brzegiem jeziora Genezaret. Jezus uczy-
nił zeń swoją przybraną ojczyznę, a tak-
Ŝe ośrodek działalności w początkowym
okresie Ŝycia publicznego. Tam powołał
swoich uczniów. Głosił nauki w miej-
scowej synagodze ( 6,22-55) i tam doko-
nał uzdrowień, przede wszystkim parality-
ka: dom, w którym znajdował się Jezus,
był tak wypełniony ludźmi, Ŝe kalekę trze-
ba było spuszczać na łoŜu przez dach
(Mk 2,1-12). Lecz entuzjazm ustąpił
wkrótce miejsca nieufności, a nawet wro-
gości. Wówczas Jezus opuścił Galileę i
udał się do Judei.
Z. i p. Kafarnaum, potocznie - miejsce, w któ-
rym panuje bezład i zamieszanie.
Kain [hebr. kajin], pierwszy syn Adama
i Ewy. Księga Rodzaju pierwowzór tego
imienia widzi raczej w czasowniku kana =
nabyć, pozyskać. Ewa "urodziła Kaina
i rzekła: otrzymałam męŜczyznę od Pa-
na" (Rdz 4,1). Kain jako rolnik złoŜył

Strona 98

background image

Słownik biblijny.txt

Bogu ofiarę ze swych zbiorów. Bóg jednak
wolał ofiarę jego młodszego brata Abla,
pasterza. Kain powodowany zazdrością
zabił Abla, stając się w ten sposób pierw-
szym mordercą. Wówczas Bóg skazał go
na tułaczkę, ochraniając jednak jego Ŝycie.
Tradycja podaje, Ŝe Kain po urodzeniu się
jego syna  Henocha zbudował miasto
(Rdz 4,1-24). Zob. grzech - grzesznik.
Z. i p. CzyŜ jestem stróŜem mojego brata?-
zwrot pochodzący od tego właśnie zbrodnicze-
go wydarzenia, oznaczający odrzucenie wzięcia
na siebie odpowiedzialności za czyny bliskiej
osoby.
Lit. Do XIX w., zgodnie z tradycją, postać
Kaina była przede wszystkim postacią zabójcy,
winnego, w przeciwstawieniu do niewinnego
Abla. W drugiej części De Jeu d Adam (XII w.,
Widowisko o Adamie), Kain, skąpy wieśniak,
odmawia płacenia dziesięciny i po dokona-
nym morderstwie zostaje wtrącony do piekła.
T.A. d'Aubign‚ Des Tragiques (1616, Rymy tra-
giczne); Kain uosabia kata hugenotów. Obraz
Kaina zmienia się w, XVIII w.; targany wątpli-
wościami u F.G. Klopstocka w Der Tod Abels
(1792, Śmierć Abla), u V. Hugo jest uosobie-
niem winnego, którego dręczą wyrzuty sumie-
nia ("La Conscience" - Sumienie), poemat
zawarty w De L‚gende des siecles (1859, Legen-
da wieków): "Bał się wszystkiego, wszystko
jego się bało". Dla Ch. Baudelaire'a Kwiaty zła
(1857, wyd. pol.1920), "Abel i Kain", idącego
śladami G.G. Byrona (Kain 1821, wyd. pol.
1842), Kain naleŜy do gatunku zbuntowanych,
do tych, którzy buntują się nawet przeciw po-
rządkowi świata, uwaŜając go za niesprawiedli-
wy. Taka sama interpretacja występuje u
Ch.M. Leconte'a de Lisle w Poemes barbares
(1862, Poematy barbarzyńskie, "Qua‹n"). W
XX w. M. Tournier w Le Coq de bruvere (1978,
Głuszec), "La Famille Adam" (Rodzina Ada-
ma), przedstawia konfrontację między Kainem
i Ablem jako obraz antagonizmu między paste-
rzem a rolnikiem. Przeciwstawienie to znajduje
finał w gloryfikacji Kaina. K. Ujejski Chorał
(1847). J. Andrzejewski A teraz na ciebie zagła-
da (1976).
Ikon. Ofiara Kaina i Abla, fresk z kościoła w
Saint-Savin-sur-Gartempe (XII w.). P.P. Ru-
bens Kain zabija Abla (1610, Londyn).
P.P. Prudhon Sprawiedliwość i Zemsta ścigające
zbrodnię (1808, Luwr, ParyŜ). G. Dor‚ Biblia
Święta (1866).
Muz. D. Milhaud Kain i Abel, opus 214
(1944).
Ekr. G. Benhamou Adam albo krew Abla
(1977).

Kajfasz, zięć Annasza, arcykapłan Ŝydow-
ski w latach 18-36, przewodniczył San-
hedrynowi i radził zabić Jezusa, by zapew-
nić publiczny spokój ( 11,48). Współ-
pracując z namiestnikiem rzym. Piłatem,
prowadził proces Jezusa (Mt 26,57-66),
a takŜe procesy apostołów Piotra i Pawła,
po zesłaniu Ducha Świętego (Dz 4,5-21).
Lit. V. Hugo wspomina Kajfasza w La Fin de
Satan (1886, Kres szatana), "Le Gibet" (Miej-

Strona 99

background image

Słownik biblijny.txt

sce kaźni) i "H‚rode et Ca‹phe" (Herod i Kaj-
fasz).
Kalwaria [lac. calvariae locus = miejsce
czaszki], wzgórze, na którym został ukrzy-
Ŝowany Jezus. "Kalwaria Chrystusa"
oznacza długotrwałe, szczególnie dotkliwe
cierpienie.
TakŜe - kaplice lub kościoły (kalwarie)
rozmieszczone zwykle na pagórkowatym
terenie, poświęcone kultowi męki Jezusa.
Lit. V. Hugo La Fin de Satan (1886, Kres sza-
tana), "Le Gibet" (Miejsce kaźni).
Ikon. Rzeźbiarskie kalwarie w BretanŹŹ: Tro-
noen (XV w.); Pleyben (1555); Saint-Th‚gon-
nec (1610). P. Gauguin Kalwaria bretońska
(1889, Bruksela). Niemieckie kalwarie baro-
kowe: Arzl, Tyrol (1664); Sch"ntal, Wirtem-
bergia (XVII w.); Bamberg (1714); Fulda
(1734); Kalwaria (1747, Budapeszt). Polskie
kalwarie z XVII w.: Zebrzydowska pod Lanc-
koroną, Pacławska pod Dobromilem, Pakoska.
Muz. P. Calmel Marie en Calvaire (1980,
Maria na Kalwarii), oratorium do tekstu
Ch. P‚guy.
Ekr. J. Duvivier Golgota (1935), dramat poli-
tyczny.
kamień. Słowo to występuje w wielu po-
wiedzeniach pochodzących ze ST i NT.
Niektóre z nich są uŜywane do dziś, np.:
kamień obrazy, kamień węgielny, rzucić
w kogoś kamieniem, serce z kamienia.
kamień obrazy, przeszkoda, trudność,
z którą człowiek walczy. W BiblŹŹ oznacza
równieŜ pułapkę, w którą się wpada. Bóg
sam nazywa siebie "kamieniem obrazy
i skałą potknięcia się" (Iz 8,14), Piotr zaś

podejmuje ten obraz mówiąc o Jezusie
(I P 2,8). Opowiedzenie się za Nim lub
przeciw Niemu decyduje o ostatecznym
zbawieniu lub potępieniu jednostki. Po-
woływanie się Izraela na własne uczynki,
zamiast na wiarę, jest właśnie potknięciem
się o kamień obrazy, który został w Chry-
stusie, będącym kresem Prawa, ustano-
wiony dla wszystkich ludzi.
kamień węgielny, to kamień funda-
mentu w zewnętrznym naroŜniku budo-
wy. W przepowiedni z Księgi Izajasza Bóg
mówi: "Oto Ja kładę na Syjonie kamień,
kamień dobrany, węgielny, cenny, do fun-
damentów załoŜony" (Iz 28,16). W Księ-
dze Psalmów (Ps 118,22): "Kamień odrzu-
cony przez budujących stał się kamieniem
węgielnym". Jezus stosuje to zdanie do
Siebie samego (Mt 21,42). Przenośnie ka-
mień węgielny jest więc elementem funda-
mentalnym.
rzucić w kogoś kamieniem, to zna-
czy oskarŜyć go, dyskryminować, potępić.
Według Prawa izraelskiego śmierć przez
ukamienowanie była stosowana w przy-
padkach bałwochwalstwa, czarów, cudzo-
łóstwa (Pwt 22,23-24). Jezus skierował
następujące słowa do tych, którzy zamie-
rzali ukamienować kobietę cudzołoŜną,
powołując się na Prawo MojŜeszow:
"Kto z was jest bez grzechu, niech pierw-

Strona 100

background image

Słownik biblijny.txt

szy rzuci na nią kamień".
serce z kamienia jest przeciwieństwen:
serca z ciała, gdyŜ kamień symbolizuje za-
twardziałość. Serca z kamienia mają ci,
którzy pozostają zamknięci na miłość Bo-
ga i ludzi (Ez 36,26).
Z. i p. Nie pozostanie tu kamień na kamieniu
(Mt 24,2), Jezus w ten sposób zapowiada zbu-
rzenie Świątyni Jerozolimskiej. W języku
współczesnym jest to groźba runięcia budowli,
miasta, ideologŹŹ, dzieła, marzenia.
Rzucać kamienie (kłody) pod nogi - stwarzać sy-
tuację groŜącą poraŜką, a więc tworzyć trudno-
ści, przeszkody.
Kanaan [hebr. kenaan]: 1. Terytorium,
które rozciągało się od południa Fenicji
(Tyr i Sydon) aŜ po pustynię Negeb
(Negew). StaroŜytni mieszkańcy tworzyli
plemiona (Rdz 10,15-18); najczęściej wy-
mienia się Amorytów, Girgaszytów, Hety-
tów, Chiwwitów, Jebusytów i Peryzzytów
(Pwt 7,1; 'oz 3,10).
2. Kraina Kanaan, do której wyruszył
Abraham (Rdz 11,31), w której załoŜył
rodzinę i Ŝył razem z Izaakiem i Jakubem
to Ziemia Obiecana, naleŜy ją za taką
uznawać i zdobyć za cenę trudnych walk.
Mimo klątw, które Izraelici rzucali na
Kananejczyków i na ich miasta, ci prze-
trwali długo; często były wśród nich mał-
Ŝeństwa mieszane; charakteryzowała ich
skłonność do bałwochwalstwa (Sdz 3,5-6;
Ezd 9,1-2), czego dowodzą liczne napom-
nienia (W'34,15-16; Kp118,3; Pwt 7,4-6).
3. Syn Chama, wnuk Noego, którego
rozgniewany Noe przeklął i oddał w
niewolę Semowi, protoplaście Izraela
(Rdz 9,24-26).
Lit. G. Apollinaire wspomina Kanaan w Pio-
sence niekochanego (1909), jako błogą krainę
miłości, która teraz juŜ zniknęła: "Mleczna
drogo, o siostro świetlana. Białe strumienie
Kanaanu". Bóstwa kananejskie (Baal, Asztane)
były inspiracją dla poematów dwóch poetów
S. Czernikowskiego i J. Katosha.
Kananejka, kobieta kananejska, nie-śy-
dówka, z krainy fenickiej; nie odstraszyła
jej pozorna szorstkość Jezusa, którego pro-
siła o uzdrowienie córki. mistrz pochwa--
lił jej wiarę i uzdrowił córkę (Mt 15,22;
Mk 7,26).
kanon Pisma Świętego [gr. kanón =
wzór, norma], to całość ksiąg uznanych za
natchnione przez Boga i przyjętych przez
Kościół. Spis ksiąg świętych powstawał
powoli, nieraz po okresie wahań co do
niektórych tekstów. Kanon Ŝydowski, zw.
takŜe palestyńskim (przyjęty potem przez
protestantów), został określony ok. 100 r.
przez Ŝydowski synod w JamnŹŹ. Zawiera
księgi zredagowane wyłącznie w języku
hebr. Kanon katolicki i prawosławny obej-
muje wszystkie księgi, które zawierała
 Septuaginta; w jego skład weszło więc
kilka dalszych ksiąg, zredagowanych w ję-
zyku gr. Dwadzieścia siedem ksiąg NT
wyselekcjonowano stopniowo, pierwsze
pod koniec II w. (rzym. wykaz zw. Frag-

Strona 101

background image

Słownik biblijny.txt

mentem Muratoriego wyszczególnia 22
nowotestamentowe pisma). Jego ostatecz-
ny zestaw zatwierdził list Atanazego I zw.
Wielkim z 367 r., i mimo Ŝe M. Luter
w XVI w. wyłączył kilka ksiąg (Hbr, Rud,
Ap, k), to jednak obecnie figurują one
takŜe w wydaniach protestanckich. Zob.
apokryfy; Biblia (s. 13); księgi deuteroka-
noniczne.
kapłaństwo [łac. sacerdos = kapłan), ter-
min ten określa funkcję kapłanów w spe-
cjalny sposób związanych ze sprawami sa-
crum, pośredników między ludem a bó-
stwem.
W ST na przestrzeni dziejów dokonuje się
powolna ewolucja tej funkcji. W czasach
patriarchów nie było jeszcze kapłanów:
funkcje kapłańskie pełnili ci, którzy byli
głową rodziny i rodu. przymierze na Sy-
naju między Bogiem a Jego ludem zosta-
ło zawarte przez MojŜesza z pokoleniem
 Lewiego. Pokolenie to stało się straŜ-
nikiem Arki przymierza, a następnie speł-
niało funkcje kapłańskie w Świątyni Jero-
zolimskiej, pod opieką króla. Po wygnaniu
babilońskim nie było juŜ królów, najwyŜ-
szy kapłan stał się duchowym przywódcą
narodu. Około III w. p.n.e. ustaliła się
hierarchia kapiańska: na szczycie stał arcy-
kapłan, następnie kapłani [hebr. kohen],
potomkowie  Aarona, wreszcie lewi-
ci. Na początku naszej ery arcykapłanówi
ydowskich wyznaczały władze polityczne,
w konsekwencji czego ich prawowitość
była dyskusyjna. Działalność lewitów była
ograniczona do spraw kultu. Nauczaniem
zajmowali się ludzie świeccy, doktorzy
Prawa (uczeni w Piśmie). Jezus nie wywo-
dził się z rodu kapłańskiego; naleŜał on do
pokolenia Judy. W NT, jedynie w Liście do
Hebrajczyków przyznany jest Jezusowi ty-
tuł kapłana, jest tam uŜyty wyraźnie ter-
min "najwyŜszy kapłan" pzzy porównaniu
Jezusa do  Melchizedeka. PoniewaŜ cały
lud izraelski był nazywany "królestwem
kapłanów" (wj 19,6), więc chrześcijanie
takŜe zyskali nazwę wspólnoty kapłańskiej,
zobowiązanej ofiarowywać Bogu swoje Ŝy-
cie (Rz 12,1). Odpowiedzialni zwierzchni-
cy kościołów wyznaczani przez apostołów
to "słudzy i szafarze BoŜych tajemnic",
"słudzy Nowego przymierza". Często byli
- wybierani spośród starszych, czyli prezbi-
terów.
Karmel [hebr., od kerem-el = winnica
BoŜa], najwyŜszy szczyt (528 m n.p.m.)
pasma wzgórz o tej samej nazwie, osłania-
jącego zatokę św. Jana z Akko. Znaleziono
tu "człowieka z góry Karmel", z epoki pa-
leolitu. Na tej górze uprawiano pod gołym
niebem kult  Baala. przeciw kapłanom
Baala wystąpił Eliasz, odwołując się do
cudu, aby dowieść, Ŝe jego Bóg jest jedy-
nym Bogiem (1 Krl 18,19-43). Prorocy
uznali majestat i płodność tej góry, na
którą wskazuje sama jej nazwa (Iz 35,2;
r 46,18; 50,19). Oblubienica z Pieśni nad
Pieśniami porównuje głowę swego ukocha-

Strona 102

background image

Słownik biblijny.txt

nego do szczytu tej góry (Pnp 7,6).
W 1155 na górze Karmel został załoŜony
przez krzyŜowca Bertolda z KalabrŹŹ pu-
stelniczy zakon karmelitów, zamieniony
w 1242 na zakon klasztorny.
Lit. F.R. de Chateaubriand PodróŜ z ParyŜa do
Jerozolimy (1811, wyd. pol. 1853), drogą mor-
ską pielgrzymi docierają do Ziemi Świętej. Za-
raz na początku dostrzegają górę Karmel
"niczym okrągłą plamę pod promieniami słoń-
ca"; jej widok wzbudza "bojaźń i szacunek".
ů J. Twardowski Rozmowa z Karmelem (Wier-
sze,1959).

kąkol  chwast - kąkol.
kielich [łac. calix], naczynie do picia.
Rzymianie wykonywali kielichy z róŜnych
materiałów i o róŜnych kształtach. Na-
stępnie - naczynie do picia uŜywane pod-
czas posługi liturgicznej. Kielich z cenne-
go metalu albo ze szlachetnego kruszcu,
uŜywany do odprawiania Mszy św. (ob-
rządek katolicki), Świętej Wieczerzy (ob-
rządek protestancki), zawiera wino eucha-
rystyczne. W nawiązaniu do modlitwy Je-
zusa (Mt 26,42): "Ojcze mój, jeśli nie
moŜe ominąć Mnie ten kielich, i muszę go
wypić, niech się stanie wola Twoja", sło-
wo to oznacza potocznie okrutne do-
świadczenie, przeszywający ból - wypić
kielich goryczy. Zob.: Eucharystia; krew.
Z. i p. Wypić ten kielich do końca - znosić cier-
pienie aŜ do końca.
Lit. Według jednej z wersji średniowiecznej le-
gendy o świętym Graalu, kielich z Ostatniej
Wieczerzy miał być przewieziony przez  Józe-
fa z Arymatei na Zachód. Mit o świętym
Graalu wywodzi się z poematu Percewal z
WalŹŹ, czyli Opowieść o Gralu (ok. 1180, flum.
pol. w Arcydziełach francuskiego średniowiecza,
1968) Chr‚tiena de Troyes. W opowieści tej
król grzesznik, spotkany przez bohatera Parsi-
fala, Ŝywi się tylko "hostią z Graala", tajemni-
czego przedmiotu. Być moŜe, w tradycji celtyc-
kiej został utoŜsamiony z cyborium, naczyniem
zawierającym Krew Chrystusa przelaną na
krzyŜu, czy naczyniem, z którego Jezus spo-
Ŝywał baranka w dzień Paschy wraz ze swo-
imi uczniami (Poszukiwanie świętego Graala,
XIII w.). Poszukiwanie Graala stało się symbo-
lem poszukiwania mistycznego absolutu.
Muz. Parsifal (1877-82), misterium R. Wa-
gnera, podejmuje germańską wersję legendy
o Graalu, autorstwa Wolframa von Eschenba-
cha, z początku XIII w. ("Czarodziejstwo
Wielkiego Piątku").
Ekr. E. Rohmer Perceval le Gallois (1978, Par-
sifal Walijczyk). H.J. Syberberg Parsifal (1982,
filmowa wersja opery).
Kinneret  Genezaret.
klucz. W BiblŹŹ klucze są znakiem władzy
(Iz 22,22). Ten, kto ma klucze od domu,
ma władzę, by do niego wejść, a takŜe ze-
zwolić lub odmówić wejścia innym.
Królestwo niebieskie porównywane jest
do staroŜytnego miasta, otoczonego mura-
mi, w których są bramy. W EwangelŹŹ we-
dług św. Mateusza (MT 16,19) i Apokalip-

Strona 103

background image

Słownik biblijny.txt

sie św. Jana (Ap 3,7) Jezus daje władzę
zezwalania lub odmowy wejścia do króle-
stwa. On sam ma klucz od miasta śmierci
(Ap 1,18), czyli moc wskrzeszania. Jezus
zarzuca natomiast uczonym w Piśmie, Ŝe
nie pozwolili swoim współczesnym dojść
do poznania królestwa; mieli klucze tego
poznania i ani sami z nich nie skorzystali,
ani innym ich nie udostępnili (Łk 11,52).
Z. i p. Klucze św. Piotra - władza Stolicy Apo-
stolskiej. Klucze królestwa.
kłos, naturalny symbol Ŝniw, zwłaszcza
zbioru zbóŜ, jak jest to widoczne np. we
śnie faraona (Rdz 41,5-27). Według Księ-
gi Powtórzonego Prawa (Pwt 23,26) czło-
wiekowi przechodzącemu przez pole wol-
no było wziąć trochę kłosów, wyłuskać
z nich ziarna i zjeść, ale nie wolno było
ścinać kłosów sierpem (Mt 12,1; Łk 6,1).
Ikon. W sztuce chrześcijańskiej kłos zboŜa
symbolizuje chleb, czyli Ciało Chrystusa, po-
dobnie jak kiść winogron oznacza Krew Chry-
stusa w Eucharystii.
Koran [arabskie al-kuran = recytacja],
nazwa nadana przez muzułmanów ob-
jawieniu głoszonemu przez Mahometa
w latach 610-632. Słuchacze Mahometa
starali się utrwalić treść jego objawień
w pamięci i zapisywali je bardzo prostymi
znakami na najróŜniejszych materiałach.
Aisza, Ŝona Mahometa i córka Omara, ka-
lifa w latach 634-644, przyczyniły się do
powstania pierwszego zbioru tych róŜno-
rodnych objawień, zebranych w sury, czyli
rozdziały. Sto czternaście sur zostało uło-
Ŝonych według długości, od najdłuŜszej do
najkrótszej. Po udoskonaleniu pisma arab-
skiego tekst Koranu, wraz z kilkoma wa-
riantami, został rozpowszechniony w wiel-
kich ośrodkach Ŝycia religijnego, takich
jak Basra, Damaszek, później teŜ Bagdad.
Koran jest dla muzułmanina arabskim wy-
raŜeniem słowa wiecznie obecnego w Bo-
gu, poprzednio przekazanego Abrahamo-
wi, MojŜeszowi i Jezusowi, a w końcu Ma-
hometowi, za pośrednictwem archanioła
Gabriela.
Wśród muzułmanów nauka czytania i pi-
sania odbywa się przez studiowanie i recy-
towanie Koranu. Zob. islam.
Lit. ů J. Danecki Opowieści Koranu (1991).
korzec, dawna miara objętości ciał sta-
łych (ok. 8 litrów). Jezus wspominał tę
miarę, porównując swoje nauczanie do
światła, którego nie naleŜy chować pod
korcem (Mk 4,21).
Z. i p. Kryć światło (świecę) pod korcem - skry-
wać, tłumić czyjeś talenty.
Kościół [hebr. kahal = gmina, zbiór; gr.
ekklesia). Termin hebr. oznacza uroczyste
zgromadzenie ludu Izraela, który Bóg ze-
brał u stóp Synaju (Pwt 5) i wspólnotę Ŝy-
dowską po jej powrocie z wygnania babi-
lońskiego (Ne 8,2). Paweł uŜywa terminu
gr. ekklesia, kiedy zwraca się do Kościołów
(wspólnot lokalnych). Według EwangelŹŹ
św. Mateusza, Jezus powiedział do swego
ucznia - Piotra: "Ty jesteś Piotr (czyli

Strona 104

background image

Słownik biblijny.txt

Skała) i na tej Skale zbuduję Kościół mój"
(Mt 16,18).
Kościoły (prawosławny, reformowane, ka-
tolicki) uwaŜają się za "Lud BoŜy". Po-
strzegają siebie jako ciało, którego głową
jest Chrystus, zgodnie z formułą Pawła
(Kol 1,18). Kościół pisany małą literą
oznacza budynek, w którym gromadzą się
chrześcijanie.
Lit. Euzebiusz z Cezarei Historia Kościoła
(wyd. pol. w zbiorze Pisma Ojców Kościoła, t. 3
1924), źródło wiedzy o początkach kościoła
chrześcijańskiego (siedziby biskupów, literatu-
ra, prześladowania). Euzebiusz z Cezarei w
Kronice stara się usytuować chrześcijaństwo
w historii powszechnej, począwszy od Abraha-
ma. B. Pascal Lettres ... Mademoiselle de Roannez
(1656, Listy do Panny Roannez), wyznanie
wiary w Kościół i Ciało Jezusa Chrystusa.
kozioł ofiary przebłagalnej. Obrzęd
przebłagania przedstawia Księga Kapłań-
ska. W Dniu Pojednania arcykapłan kładł
ręce na głowę Ŝywego kozła i wyznając
grzechy całego ludu wkładał je na niego.
Następnie wypędzano kozła na pustynię,
gdzie zgodnie z wolą BoŜą nic Ŝyć nie
będzie (Kpł 16,5-10).
Potocznie - kozioł ofiarny to człowiek,
którego otoczenie lub jakaś grupa ludzi
świadomie karze niesłusznie, zamiast
prawdziwych winnych. Kozioł ofiarny po-
nosi karę za innych.
Lit. W.H. Faulkner: Wściekłość i wrzask (1929,
wyd. pol. 1971); Przypowieść (1954, wyd. pol.
1968).
Ikon. W.H. Hunt Kozioł ofiarny (1854, Pon
Sunlight).
krew. W ST krew jest podstawą egzy-
stencji istot Ŝywych, ludzi i zwierząt. Sło-
wo "krew" często występuje w BiblŹŹ na
oznaczenie Ŝycia. Bóg, jako jedyny Pan
Ŝycia, zakazał człowiekowi rozlewu krwi
ludzkiej, czyli zabijania. "Ludzie krwi",
inaczej zabójcy ludzi, budzą wstręt u Boga
(Rdz 9,6). Krew ludzka niewinnie przela-
na woła o pomstęg (Hi 16,18). Krew zwie-
rząt wylana w ofierze świadczy o ofiarowa-
niu całego Ŝycia Bogu (Kpl 17). PoniewaŜ

krew naleŜy do Boga, istniał zakaz spo-
Ŝywania krwi z mięsem zwierząt; mięso
winno być oczyszczone z krwi przed spo-
Ŝyciem (mięso koszerne) wg przepisów na-
dal obowiązujących Ŝydów i muzułmanów.
W NT Krew Chrystusa złoŜonego w ofie-
rze jako Baranka jest najwyŜszą formą da-
ru uczynionego z siebie. Ta krew ofiarna
przypieczętowuje Nowe przymierze z Bo-
giem, podobnie jak krew, którą MojŜesz
skropił lud w momencie zawarcia Przy-
mierza na Synaju (wj 24,8). Ci, którzy pi-
ją wino eucharystyczne (znak Ŝycia Chry-
stusa) ze swej strony uczestniczą w Ŝyciu
BoŜym i w darze z Ŝycia ( Eucharystia).
WyraŜenie "ciało i krew" określa naturę
ludzką w jej materialności i jej ogranicze-
niach (Mt 16,17).
krowy chude, krowy tłuste. Józef,

Strona 105

background image

Słownik biblijny.txt

który wydostał się z więzienia dzięki umie-
jętności tłumaczenia snów (Rdz 40), po-
trafił wyjaśnić sen faraona (Rdz 41,1-32):
z Nilu wychodziło siedem tłustych krów,
które zostały poŜarte przez siedem krów
chudych. Józef wytłumaczył, Ŝe krowy tłu-
ste wyobraŜają siedem lat urodzajnych, po
których nastąpi siedem lat głodu (krowy
chude). Józef, mianowany przez faraona
zarządcą pałacu, zgromadził w okresie lat
urodzaju wielkie zapasy zboŜa, pozwalają-
ce Egipcjanom uniknąć głodu.
Z. i p. Czasy krów chudych, czasy krów tłustych.
Ikon. Józef wyjaśnia sny faraona: fresk z XII w.
w kościele w Saint-Savin-sur-Ganempe; mo-
zaika z XIII w. w bazylice św. Marka w Wene-
cji; witraŜ z XIII w. w katedrze w Bourges.
król (hebr. melech; łac. rex]. Izrael przyjął
instytucję królewską, obcego pochodzenia,
aby zastąpić  sędziów. Pierwszym kró-
lem był  Saul (1 Sm 10). Po nim Bóg
wybrał ród Dawida, z którego powoływa-
no następnych królów; wybór ten był od-
nawiany i potwierdzany przez aklamację
ludu; władza królewska była dziedziczna,
choć doszło do kilku zamachów stanu
(np. zamach Jehu, 2 Krl 9). Król był sługą
Boga, którego powinien się bać, być Je-
mu wierny; namaszczenie na króla czyniło
go nietykalnym (2 Krl 11,12). Nazywa-
ny synem BoŜym (Ps 2,7; Ps 110,3), król
nie był jednak nigdy uwaŜany za Bo-
ga, na podobieństwo władców egipskich;
ceniony jako wybawiciel swojego ludu
(1 Sm 8,20), powinien rządzić sprawiedli-
wie (2 Sm 14,4-17) i zapewniać dobrobyt
poddanym. Nad zjednoczonym Izraelem
panowali kolejno królowie: Saul,  Da-
wid (1 Sm 16 do 1 Krl 2) i jego syn  Sa-
lomon (1 Krl 1-11). To właśnie Dawid-
mimo swoich błędów - stał się wzorcem
idealnego króla, umiłowanego przez Boga
i ludzi. Jest on przodkiem oczekiwanego
 Mesjasza i załoŜycielem dynastŹŹ.
W NT Jezus odpowiadając na pytanie Pi-
łata powiedział, Ŝe jest królem, lecz króle-
stwo Jego nie jest z tego świata ( 18,36).
Piłat kazał Jezusa ubiczować, a Ŝołnierze
szydząc z Niego ukoronowali Go cierniem
i ubrali w królewską szatę. W Apokalipsie
św. Jana Jezus jest nazwany Królem Kró-
lów (Ap 19,16).
Lit. T. Lindgen Bat Seba (1984, Batszeba),
w powieści tej Batszeba podejmuje poetyckie
rozwaŜania nad funkcją króla, wypracowaną
przez Dawida.
królestwo. Królewskość Boga została
przyjęta bardzo wcześnie (Sdz 8,23); Izra-
el początkowo odrzucał instytucję monar-
chŹŹ, uwaŜając, Ŝe tylko Bóg jest królem
(1 Sm 8). Później, nawet gdy instytucja
królewska stała się integralną częścią Ŝycia
Izraela, a postać monarchy ściśle związała
się z postacią  Mesjasza, Izrael nigdy nie
nadawał swemu królowi wymiaru Boskie-
go. We wszystkich okresach psalmy wiel-
biły królewskość Boga jako fakt wykracza-
jący poza historię: "Twój tron niewzruszo-

Strona 106

background image

Słownik biblijny.txt

ny od wieczności, Ty jesteś od wieków,
o BoŜe (Ps 93,2). Jest to królestwo uni-
wersalne, kosmiczne.
I32
Literatura prorocka głosi Dobrą Nowinę
o Bogu powracającym na Syjon (Iz 52,7).
Z nadzieją na powrót do Jerozolimy łączy
się nadzieja wiecznego zbawienia;  Iza-
jasz głosi, Ŝe niewola babilońska skończy
się, a śydzi, u kresu kolejnego exodusu,
powrócą na swe ziemie: "Odkupieni więc
przez Pana powrócą i przybędą na Syjon
z radosnym śpiewaniem" (Iz 51,11). Pro-
rocy zwiastują równocześnie nastanie kró-
lestwa wiecznego pokoju i sprawiedliwo-
ści. Izajasz wywołuje obrazową wizję tego
królestwa, kiedy to przekuje się "miecze na
lemiesze" (Iz 2,4) i kiedy "wilk zamieszka
wraz z barankiem" (Iz 11,6). Królestwo
to jest równieŜ rzeczywistością duchową-
to królowanie Boga w sercu człowieka,
który przestrzega BoŜego prawa.
NT rozwija ten duchowy wątek: "Króle-
stwo BoŜe pośród was jest" (Łk 17,21).
Jezus przestrzega przed tymi, którzy za-
powiadają konkretną datę przyjścia kró-
lestwa. To Królestwo nie jest władzą
polityczną. Jezus odrzuca tytuł króla:
"Królestwo moje nie jest z tego świa-
ta" ( 18,36); jest ustanowieniem prawa
miłości i jedności z Bogiem, przeznaczo-
nego dla tych wszystkich, którzy mają
serca proste i czyste jak serce dziecka
(Mt 19,14). A jednak nawet w otocze-
niu Jezusa i wśród pierwszych chrześci-
jan utrzymuje się nadzieja na wskrzesze-
nie doczesnego królestwa  Dawida na
ziemi.
Paweł i Apokalipsa św. ,Jana kontynuują
prorocką tradycję zapowiadania królestwa
eschatologicznego, wiecznego szczęścia,
które ma nadejść, a które sam Jezus przy-
równał do uczty weselnej (Mt 22,1-14),
a Apokalipsa porównuje z Niebieskim
Miastem (Ap 21).
Z. i p. KaŜde królestwo, wewnętrznie skłócone,
pustoszeje (Mt 12,25) - niezgoda prowadzi do
ruiny.
królestwo Judy  Juda.
królestwo niebieskie  niebo.
krzyŜ - ukrzyŜowanie [łac. crux].
KrzyŜ to rodzaj szubienicy, złoŜonej z
dwóch drewnianych złoŜonych prostopa-
dle części. Męka krzyŜowa była stosowaną
przez Rzymian karą śmierci, przeznaczoną
dla niewolników i buntowników, była więc
śmiercią haniebną. Męczony był przybity
gwoździami do krzyŜa za nadgarstki (nie
za dłonie) i za stopy. Śmierć następowała
przez stopniowe uduszenie się męczonego.
Z wyroku rzym. namiestnika Judei, Piła-
ta, i za namową Sanhedrynu, najwyŜsze-
go trybunału Ŝydowskiego, Jezus został
skazany na mękę krzyŜową, a następnie
ukrzyŜowany na - Golgocie. KrzyŜ je-
go umieszczono między krzyŜami dwóch
 łotrów. Agonia Jezusa trwała stosunko-
wo krótko, ukrzyŜowany o trzeciej godzi-

Strona 107

background image

Słownik biblijny.txt

nie dnia (9 00 rano), albo wg Jana, o szó-
stej godzinie (12 00), Jezus skonał o dzie-
wiątej godzinie dnia (3  po południu),
wydawszy głośny okrzyk. Przy nim znaj-
dowali się Jego Matka Maryja, Maria
Magdalena i Jan (' 19,25). Według Ja-
na, Ŝołnierze rzym. nie musieli iamać
Jezusowi goleni, aby skrócić jego agonię,
bo gdy przyszli pod krzyŜ, Jezus juŜ nie
Ŝył, lecz jeden z nich przebił włócznią
Jezusowi bok, z którego wypłynęły krew
i woda ( 19,31-35). KrzyŜ, narzędzie
haniebnej męki, stał się dla chrześcijan
znakiem odkupienia ludzi przez Jezusa.
Zob.: baranek (Baranek BoŜy); Kalwaria;
Zbawiciel.
Z. i p. Dźwigać swój krzyŜ ( 19,17) - znosić
cięŜkie doświadczenia, tak jak Jezus niósł swój
krzyŜ.
Lit. Laktancjusz w Institutionum Divinarum
Epitome (ok. 305, Streszczenie podstaw nauki
BoŜej) broni tajemnicy haniebnej śmierci Jezu-
sa na krzyŜu, uchodzącej za skandal w oczach
pogan. Podkreślając wartość odkupieńczą cier-
pienia, J.B. Bossuet w Sermon sur la Passion
(1661, Kazanie o Męce Pańskiej) zachęca
chrześcijan do dzielenia Jezusowego krzyŜa:
"Idźmy do krzyŜa chrześcijanie, tam u jego
stóp będziemy się mogli zanurzyć w potopie
krwi Jezusa".
Obraz Chrystusa na krzyŜu przykuwał uwagę
pisarzy epoki romantyzmu. Dla wielu z nich
to właśnie cierpienie dowodzi Boskości Jezusa.
A. de Musset Spowiedź dziecięcia wieku (1836,
wyd. pol. 1880): "To cierpienie wykazało, Ŝe
jesteś Bogiem". U V. Hugo w Les Contenpla-
tions (1856, Rozmyślania) męka staje się apote-
ozą: "KrzyŜ bieleje, a Jezus pokrywa się barwą
lazuru". Lecz w przepojonym cierpieniem liry-
zmie A. de Lamartine'a w Nowelles meditations
(1823, Nowe Rozmyślania), "Le Crucifix"
(KrzyŜ), krzyŜ jest juŜ tylko przedmiotem-fe-
tyszem, relikwią rodzinną. Z "hebanowego
krzyŜa" Musseta "niebiańskie zwłoki" złoŜono
w prochu ziemi, a wraz z nimi wiarę poety
(Rolla, 1833). J.K. Huysmans L...-bas (1891,
Tam, w dole); Durtal odnajduje w niektórych
dziełach sztuki coś pośredniego między swymi
upodobaniami artysty a swymi dąŜeniami mi-
stycznymi. Nawiązuje szczególnie do Chrystusa
M. GrŹŹnewalda, "mistrzowskiego dzieła sztuki
najwyŜszej rangi... sublimującego nieskończoną
udrękę duszy." P. Claudel Un PoŠte regarde la
croix (1938, Poeta zapatrzony w krzyŜ). A. Ca-
mus przetłumaczył w 1953 historyczną i religij-
ną sztukę P. Calderona La devocian da la cruz
(1633, NaboŜeństwo do krzyŜa). ů C.K. Nor-
wid KrzyŜ i dziecko (1866). Z. Kossak-Szczuc-
ka KrzyŜowcy (1935), t. 3, rozdział 1.
Ikon. UkrzyŜowanie: Masaccio (1426, Ne-
apol); Antonello da Messina (XV w., Antwer-
pia); M. GrŹŹnewald, Ołtarz z Isenheim (1512-
-15, Colmar); P. Veronese (1570, Pani). El
Greco Jezus z szat obnaŜony, (1577, Mona-
chium). P.P. Rubens Przebicie włócznią (1620,
Antwerpia). A. van Dyck Chrystus na krzyŜu
(1630, Genua). Rembrandt Trzy krzyŜe, akwa-
forta (1649, ParyŜ). P.P. Prudhon UkrzyŜowa-

Strona 108

background image

Słownik biblijny.txt

nie (1810, Luwr, ParyŜ), jeden z obrazów naj-
częściej kopiowanych we Francji w XIX w.
P. Gauguin Zcinty, Chrystus (1889). Ukrzy,Ŝowa-
nie: E. St"hr (1914, Wiedeń); G. Sutherland
(1947, Rzym). S. Dali Chrystus św. Jana od
Krzy,Ŝa (1951, Glasgow). P. Delvaux ukrzyŜo-
wanie (1952, Bruksela).  A. Michalak ukrzy-
Ŝowanie ze św. Marią Magdaleną (1931, Kazi-
mierz Dolny).
Muz. H. SchŹŹtz Die Sieben Worte unseres lieben
Erl"sers und Seligmachers Jesu Christi (1645, Sie-
dem słów naszego Zbawiciela i Odkupiciela
Jezusa Chrystusa), oratorium. J. Haydn Die
Sieben lecten Worte unseres Erl"sers am Kreutze
(1796, Siedem ostatnich słów naszego Zbawi-
ciela na krzyŜu), oratorium.
Ekr. P.P. Pasolini Mamma Roma (1962). Syn
prostytutki, granej przez Annę Magnani, umie-
ra w łóŜku szpitalnym, niczym ukrzyŜowana
ofiara.
Kserkses I - Aswerus.
Księga Daniela - Daniel.
Księga Kapłańska, gr. Leuitikon, łac.
Leviticus, trzecia księga  Pięcioksięgu, na-
zwana tak, poniewaŜ zawiera zasady kultu
dotyczące kapłanów z pokolenia Lewiego:
rytuał składania ofiar, przepisy o zwierzę-
tach i pokarmach czystych i nieczystych.
W tej Księdze zapisane są teŜ słowa: "Bę-
dziesz miłował bliźniego, jak siebie same-
go" (Kpł 19,18).
Księga Koheleta (Eklezjastesa)
[hebr. kohelet = kaznodzieja, mówca, na-
uczyciel; gr. ekklesia), jedna z ksiąg mą-
drościowych, przypisywana Salomonowi
(największemu z mędrców), w rzeczywi-
stości dzieło jednego z "męŜów zgroma-
dzenia" z ok. III w. p.n.e. Przeświadcze-
nie, Ŝe "marność nad marnościami-
wszystko marność" (Koh 1,2; 12,8), które
stanowi niejako ramy Księgi Koheleta, Ko-
helet zdobywa w doświadczeniu śmierci
jako niemoŜliwej do przekroczenia grani-
cy, która przecina i unicestwia wszystkie
ludzkie plany i działania. Jest to najbar-
dziej pesymistyczna i najbardziej przesyco-
na rozczarowaniami księga ST. Pochodzi
ona z przełomowego momentu myśli
hebr., kiedy to tradycyjne zapewnienia do-
tyczące nagrody dla sprawiedliwych i kary
dla winnych uległy zachwianiu.
Z. i p. Marność nad marnościami, wszystko mar-
ność.
Księga Liczb, czwarta księga  Pię-
cioksięgu. Tytuł ten, uŜywany w  Septu-
agincie i w  Wulgacie, uzasadniany jest
występowaniem w tekście wielu liczb, wy-
liczaniem poszczególnych rodów i spisa-
mi ludności, rozmieszczenia Izraelitów
(Lb 1-4; 26). Natomiast śydzi nazywają
tę księgę "Na pustyni", od pierwszych jej
słów, co lepiej oddaje rzeczywistą jej za-
wartość, a mianowicie prawodawstwo lu-
du Izraela i historię jego długiej wędrów-
ki, która zaprowadziła go, pod przewod-
nictwem  MojŜesza, spod góry  Synaj,
przez pustynię, aŜ po stepy Moabu w
ZajordanŹŹ, naprzeciw Jerycha. W sumie

Strona 109

background image

Słownik biblijny.txt

38 lat i 5 miesięcy zawierzenia i zaufania,
wątpliwości i buntów, i Ŝalu za grzechy
wobec Boga Izraela i wyznaczonego prze-
zeń wodza, MojŜesza. W całej Księdze do-
minującą postacią jest MojŜesz. Niektóre
wydarzenia są szczególnie znane, np. skar-
gi Hebrajczyków znudzonych  manną
(Lb 11,4-34); wąŜ miedziany (Lb 21,4-9);
wysłanie przez króla Moabu po jasnowi-
dzącego - Balaama i historia z jego oślicą
(Lb 22,2-24); wyznaczenie Jozuego na na-
stępcę MojŜesza (Lb 27,12-23). Co do re-
lacji o śmierci MojŜesza, to znajduje się
ona na samym końcu Księgi Powtórzonego
Prawa.
Księga Mądrości, najpóźniejsza z
ksiąg BiblŹŹ Greckiej, zredagowana ok.
50 p.n.e. W Septuagincie nosi tytuł Mą-
drość Salomona. Autorstwo Salomona jest
jednak fikcją, bowiem, zgodnie ze zwycza-
jem epoki, redaktorzy dzieł obierali za
patrona znaną osobistość z przeszłości.
Część pierwsza opisuje zwycięstwo mą-
drości nad pozorną mądrością bezboŜ-
nych. Część druga to hymn pochwalny na
cześć mądrości, która jest darem Boga.
Część trzecia uwydatnia rolę mądrości
w dziejach Izraela: "Pod kaŜdym bowiem
względem wywyŜszyłeś lud Twój, Panie,
i rozsławiłeś" (Mdr 19,22).
Lit. J. Racine Cantiques spirituels (1694, Pieśni
religijne), "O Sagesse, ta parole" ("O mądro-
ści, twe słowo").
Księga Powtórzonego Prawa, Deu-
teronomium [gr. deuteronómion = powtó-
rzone, drugie prawo], piąta księga -Pię-
cioksięgu. Prezentuje się ona jako dalszy
ciąg przemówień - MojŜesza, uwydatnia
sens wydarzeń od momentu  Wyjścia
i wydarzeń związanych z Synajem, wzywa
lud  przymierza (przymierze z Bogiem)
do wierności. Kończy się błogosławień-
stwem MojŜesza dla dwunastu pokoleń
i opisem jego śmierci na górze Nebo. Po-
chodzenia tej księgi naleŜałoby szukać
w królestwie północnym, gdzie prawdopo-
dobnie zostały zebrane niektóre postano-
wienia prawne. PoniewaŜ centralizacja
kultu jest Ŝądaniem, które Księga ta wysu-
wa na pierwszy plan, prawdopodobnie po-
zostaje ona w jakimś związku z reformą
kultu przeprowadzoną przez króla Jozjasza
(2 Krl 22,8-10, odnalezienie Księgi Prawa
w świątyni).
Księga Przysłów, księga biblijna zło-
Ŝona z wielu zbiorów sentencji, niektóre
z nich przypisywane są  Salomonowi.
Częściowo są one pokrewne egipskiej na-
uce mądrości, którą głosił Amenhotep czy
Amenemope na początku I tysiącl. p.n.e.
Księga ta przybrała swą ostateczną formę
w V w. p.n.e. Stanowi zbiór maksym, po-
wiedzeń, przysłów i poematów. Mądrość
Wschodu bowiem lubi wyraŜać sztukę Ŝy-
cia ludzi doświadczonych w krótkich, ła-
' twych do zapamiętania formach, jak np.:
"Do mrówki się udaj, leniwcze, patrz na
jej drogi - bądź mądry" (Prz 6,6); "Znaj-

Strona 110

background image

Słownik biblijny.txt

duj radość w Ŝonie młodości. Przemiła to
łania i wdzięczna kozica" (Prz 5,18-19).
Muz. D. Milhaud Cantate des proverbes (1950,
Kantata przysłów).
Księga Rodzaju, Genesis [gr. g‚nesis
= pochodzenie, rodzenie się, stawanie],
pierwsza księga  Pięcioksięgu i całej Bi-
blŹŹ, nazwana tak od treści pierwszego roz-
działu. Księga Rodzaju to początek szeroko
zakrojonej całości, która opowiada o tym,
jak Bóg wybrał i kształtował swój lud, aby
ten świadczył o Nim pomiędzy narodami.
Część pierwsza dotyczy początków świata
i ludzkości (- stworzenie,  raj, ku-
szenie,  potop, historia Noego,  wieŜa
Babel). Część druga to opowieść o po-
czątkach Izraela: historia patriarchów
 Abrahama,  Izaaka,  Jakuba oraz
 Józefa, syna Racheli. To czas BoŜych
obietnic i przygotowania ludu, który wy-
łoni się w wyniku wydarzeń związanych
z  Wyjściem. Powstanie Księgi Rodzaju
to długa historia, która kończy się dopiero
po wygnaniu babilońskim. StaroŜytne tra-
dycje, początkowo przekazywane ustnie,
wciąŜ aktualizowane, wzajemnie splatały
się ze sobą przy ostatecznej redakcji tek-
stu. Tekst Księgi Rodzaju nie powinien
być odczytywany jako wykład historyczny,
lecz jako ukazanie zamiarów Boga na tle
dziejów ludzkości. Odnosi się to szczegól-
nie do części pierwszej. Autorzy mogli za-
czerpnąć niektóre elementy (potop, wieŜa
Babel) z tradycji politeistycznych Bliskie-
go Wschodu, ale są to jedynie ramy,
w których wyraŜa się wiara w jedynego
Boga, Stwórcę nieba i ziemi.
Księga Tobiasza, księga biblijna napi-
sana być moŜe w Egipcie w III w. p.n.e,
w środowisku śydów diaspory, jest zbe-
letryzowaną historią rodzinną, której frag-
menty w języku hebr. i aram. odnalezio-
no w grotach nad Morzem Martwym
( Qumran). Stary Tobiasz, z pokolenia
Neftalego, poboŜny i miłosierny; uprowa-
dzony do niewoli asyryjskiej utracił wzrok.
Jego kuzyn miał córkę Sarę, której sied-
miu kolejnych młodych oblubieńców
zmarło. Stary Tobiasz i Sara prosili Boga,
by wyzwolił ich od cięŜaru Ŝycia. Bóg
wzruszony ich ufną modlitwą zesłał im
wielką radość, posłał - Rafała, aby zapro-
wadził syna Tobiasza, równieŜ o imieniu
Tobiasz, do Sary, aby ją poślubił; anioł
dał mu teŜ lekarstwo, które przywróciło
wzrok staremu, niewidomemu ojcu.
Księga Tobiasza ukazuje Boga Ŝyczliwego,
a takŜe podkreśla wielką wzniosłość związ-
ku małŜeńskiego. Tobiasz, podobnie jak
Hiob, tyle tylko, Ŝe wolny od tragizmu,
jest przykładem wytrwałości i ufności
w cięŜkim doświadczeniu, odzwierciedla
ideał rozumnej poboŜności.
Lit. P. Claudel G'Histoire de Tobie et de Sara
(1942, Historia Tobiasza i Sary).
Ikon. Katedra w Chartres, portal północny
(XIII w.). Katedra w Troyes, witraŜ (XV w.).
A. Elsheimer Tobiasz i Anioł (1625, Londyn).

Strona 111

background image

Słownik biblijny.txt

P. Lastman Tobiasz, Ryba i Anioł (1630). Rem-
brandt Anioł opuszcza rodzinę Tobiasza (1637,
ParyŜ). J. Schnorr von Carolsfeld, Biblia w ob-
razkach (1852), "Tobiasz". J. Malczewski
Wiosna - krajobraz z Tobiaszem (1904).

księgi deuterokanoniczne [gr. deute-
ros = drugi, następny, drugorzędny + ka-
non = wzór, norma], pisma, których kano-
niczność nie zawsze i nie wszędzie była
uznawana. Teksty wprowadzone w dru-
gim etapie do - kanonu Pisma świętego.
śydzi, a później protestanci, ograniczyli
teksty kanoniczne do tekstów zachowa-
nych w języku hebr. (lub aram.). Katolicy
uznają poza tym pewną liczbę tekstów za-
chowanych tylko w języku gr., które zosta-
ły przekazane przez wersję BiblŹŹ Greckiej,
zw.  Septuagintą; są to 1. i 2. Księga
Machabejska, Księga Judyty, Księga Tobia-
sza, Mądrość Syracha (Eklezjastyk), Księga
Mądrości. Teksty te protestanci nazywają
apokryfami i czasem umieszczają
w swojej BiblŹŹ, ale oddzielając je od tek-
stów kanonicznych. Tymczasem odnale-
ziono hebr. oryginały niektórych tych tek-
stów.
Księgi Królewskie, księgi biblijne,
w których znajdują się opisy wydarzeń z
czasów od śmierci Dawida i objęcia wła-
dzy przez Salomona aŜ po wygnanie babi-
lońskie. Są to dwie księgi, w których wy-
róŜnia się trzy części: 1) panowanie Salo-
mona, jego wstąpienie na tron, przebieg
rządów, wzniesione budowle, bogactwa
i ostrzeŜenia Boga w snach (1 Kr1 1-11);
2) podział państwa na Izrael i Judę oraz
dzieje aŜ do upadku królestwa północnego
(I Krl 12 do 2 Kr117); 3) historia  Judy
do wygnania w 586 p.n.e. (2 Krl 18-25).
Jest to religijna historia królestwa: mimo
poboŜnych królów i proroków - Eliasza
i  Elizeusza, rozpowszechniająca się nie-
wierność doprowadziła do rozpadu króle-
stwa Dawida i Salomona, a następnie klę-
ski królestwa Izraela, do ruiny Judy, do
niewoli i wygnania.
księgi mądrościowe [łac. sapientia =
mądrość]. W ST księgami mądrości nazy-
wa się Księgę Hioba, Księgę Przysłów, Księ-
gę Koheleta (Eklezjastesa), Mądrość Syracha
(Eklezjastyk) i Księgę Mądrości, do któ-
rych czasami dodaje się Księgę Psalmów
i Pieśń nad Pieśniami. NaleŜą one do li-
teratury "mądrościowej", która stworzy-
ła dzieła wybitne, szczególnie w Egipcie
(Mądrość pisarza Ani, Nauka króla Ame-
raemhata) i w MezopotamŹŹ (Cierpiący
Sprawiedliwy, Mądrość Achikara). Dzieła
te wywarły pewien wpływ na autorów bi-
blijnych.
kuszenie. śycie ludzkie uwaŜane jest
w BiblŹŹ za drogę do przebycia, z Bogiem
jako partnerem i przewodnikiem (- przy-
mierze, przymierze z Bogiem)): powołanie
Abrahama, wyjście z Egiptu, wejście do
Ziemi Obiecanej. KaŜdy człowiek i cały
lud zawsze moŜe słuchać innych (złych)

Strona 112

background image

Słownik biblijny.txt

przewodników i zejść na złą drogę. Ponie-
waŜ człowiek ma wolną wolę wyboru spo-
śród wielu dróg, jest on wystawiony na
pokusę. Ta pokusa jest więc pozytywnym
poddaniem doświadczeniu i przesłanką
postępu, ale takŜe ryzykiem, którego moŜ-
na się obawiać. Stąd jej dwuznaczny cha-
rakter: jako próba moŜe pochodzić od Bo-
ga, a jako pokusa od złych przewodników,
mniej lub bardziej diabelskich.
W BiblŹŹ najczęstszym miejscem kuszenia
jest pustynia: 40 lat wędrówki przez pu-
stynię, 40 dni drogi Eliasza na Synaj i 40
dni postu Jezusa na pustyni (Mt 4,1-11).
Doświadczenia te miały swoje przedłu-
Ŝenie w chrześcijaństwie, szczególnie w
Egipcie, u niektórych mnichów i pustelni-
ków, z których najsławniejszy jest św. An-
toni. Zob. diabeł.
Z. i p. Postawić na naroŜniku świątynii (Mt 4,5).
Diabeł, kusząc Jezusa "postawił go na naroŜni-
ku świątyni" i zaproponował Mu chwałę czysto
ludzką. Stąd sens określenia "wymosić kogoś
ponad wszystkich innych".
Lit. Temat kuszenia wyprowadzony z dwóch
zasadniczych opowiadań biblijnych: kuszenia
Adama i Ewy oraz kuszenia Jezusa na pustyni,
stał się tematem stałym, chodzi tutaj o wszelkie
zagroŜenia czyhające na człowieka na drodze
do zbawienia. Le,Jeu d adam (XII w., Widowi-
sko o Adamie), kuszenie Ewy przez diabła.
P. Emmanuel Tu (1978, Ty), "Lamentation
au d‚sert" (Kuszenie na pustyni).
"Obleczcie pełną zbroję BoŜą, byście mogli się
ostać wobec podstępnych zakusów diabła...
W kaŜdym połoŜeniu bierzcie wiarę jako tar-
czę... Weźcie teŜ hełm zbawienia i miecz
Ducha" (Ef 6,11-17). Obrazy te dały począ-
tek licznym alegoriom duszy chrześcijańskiej,
przedstawianej jako rycerz w walce z nieczy-
stymi siłami (E. Spenser The Faerie Queene,
1590-96, Królowa wieszczek), albo jako mia-
sto oblegane przez Diabolusa (J. Bunyan The
Holy War, 1682, Święta wojna). Bunyan Wę-
drówka pielgrzyma (1678-84, wyd. pol. 1961).
W.M. Thackeray Targowisko próŜności (1847-
-48, wyd. pol. 1876). G. Flaubert Kuszenie
świętego Antoniego (1874, wyd. pol. 1907).
F. Dostojewski Bracia Karamazow (1880, wyd.
pol. 1913), wielki inkwizytor zarzuca Jezusowi,
Ŝe nie uległ trzem pokusom szatana; chcąc za-
chować ludzi wolnymi, odmawiając podpo-
rządkowania ich sobie urokiem cudów, pozo-
stawił ich nieszczęśliwych i bezradnych, skaza-
nych na szukanie kogoś, przed kim mieliby się
schylać. G. Apollinaire Alcools (1913, Alkoho-
le), "L'Ermite" (Pustelnik). T.S. Eliot Mord
w katedrze (1935, wyd. pol. 1976), tragedia
z udziałem chórów; Tomasz Becket, angiel-
ski lord kanclerz, mianowany arcybiskupem
Canterbury, zdecydowany jest bronić auto-
nomŹŹ Kościoła przed władzą królewską. To-
masz stawia czoło czterem kusicielom, będą-
cym alegoriami ukrytych pokus: zmysłowości,
Ŝądzy władzy, zdradzie i chwale męczeństwa.
 R. Brandstaetter Kuszenie na pustyni (1960).
H. Poświatowska Przypowieść (Oda do rąk,1966).
Ikon. Kuszenie Chrystusa przedstawia postać Je-

Strona 113

background image

Słownik biblijny.txt

zusa i szatana, a czasami kilka scen w jednej
kompozycji: katedra Saint-Lazare w Autun, Sa-
int-Andoche de Saulieu, kapitele z XII w. Bra-
cia Limburg TrŠs riches heures du duc de Berry
(Bardzo bogate godzinki księcia de Berry,
1415-16, Chantilly); L. Ghiberti, płaskorzeźba
na drzwiach z brązu baptysterium katedry we
Florencji (1425-52); S. Botticelli, Kaplica Syk-
styńska w Watykanie (1481); płaskorzeźba na
chórze w katedrze w Chartres (1612); A. Schef
fer (1854, Liverpool). Kuszenie św. Antoniego
jest dla malarzy okazją do przedstawienia posta-
ci monstrualnych: M. GrŹŹnewald, Ołtarz z
Isenheim (1512-15, Colmar); M. Schongauer,
grafika (1473); H. Bosch, tryptyk Kuszenie
św. Antoniego (ok.1485-1510, Lizbona).
Kyrie eleison [gr. Kyrie el‚eson = Panie
zmiłuj się, od kyrios = pan, władca, eleein
= litować się], w liturgŹŹ katolickiej i pro-
testanckiej - częsty motyw inwokacji oraz
refren pieśni naboŜnych. Tytuł Kyrios
nadany Jezusowi przez chrześcijan jest
formą uznawania Go za Boga; określe-
nie to wyraŜa dla nich uniwersalną moc,
którą Jezus otrzymał od swego Ojca. Tytuł
"Pan" został zastosowany w odniesie-
niu do Jezusa np. w Liście do Filipian
(Flp 2,11 ) i w Dziejach Apostolskich, w
związku ze świadectwem o Jego Zmar-
twychwstaniu (Dz 2,36). W ST jedynie
Boga określano Panem; określenie to w
Septuagincie tłumaczone jest słowem Ky-
rios. Od Kyrie eleison pochodzi nazwa "ky-
riale" - modlitwa, modlitewnik. Słowa te
przybrały następnie znaczenie modlitwy,
powtarzanej litanŹŹ na zakończenie długie-
go i męczącego wyliczania.

Lewi [hebr., przywiązanie, wierność]:
1. Trzeci syn patriarchy Jakuba i Lei
(Rdz 29,34).
2. Pochodzące od niego pokolenie izrael-
skie, pokolenie Lewiego (W 1,2). Podczas
podziału Kanaanu nie otrzymało Ŝadnego
terytorium, tylko jako ród kapłański - od-
powiedzialne stanowiska religijne (- lewi-
ta). Do tego pokolenia naleŜeli MojŜesz
i Aaron.
3. W 1'T Jezus wezwał niejakiego Lewie-
go, poborcę podatków (celnika), aby ten
poszedł za Nim (Mk 2,14). Wśród dwu-
nastu apostołów występuje pod imieniem
 Mateusz (Mr 10,3).
Lewiatan [hebr. liwjatan = skręcony,
kręty], określenie mitycznego węŜa, kilka-
krotnie spotykane w poezji biblijnej (Hi,
Ps, Iz). Jego postać zewnętrzna, będąca
wytworem ludowej wyobraźni, przedsta-
wiana była jako wodne monstrum o wielu
głowach, podobne do potwora pierwotne-
go chaosu z mitologŹŹ staroŜytnego Bli-
skiego Wschodu (Ps 74,14); jako potwór
morski, "wąŜ kręty" (Iz 27,1); jako mi-
tyczny krokodyl (Hi 40,25), łączony z be-
stią - dzikim behemotem (hipopotam).
ZapoŜyczony z mitologŹŹ pogańskich,
w których smok uosabiał juŜ moce wrogie,
Lewiatan jest siłą nieprzyjacielską, którego

Strona 114

background image

Słownik biblijny.txt

przebudzenia naleŜy się lękać (Hi 3,8),
moŜe być samym szatanem, ogromnym
węŜem, którego Bóg zniszczy na końcu
dziejów (Ap 12,3-9). W literaturze apo-
kryficznej Lewiatan jest synonimem Egip-
tu, podobnie jak u proroków - krokodyl
(Ez 29,3; 32).
Lit. T. Hobbes Lewiatan (1651, wyd. pol.
1954), człowiek "umieszczony przez samą na-
turę w smutnych warunkach", przeraŜony swą
własną mocą zadawania śmierci, daje początek
Lewiatanowi, państwu totalitarnemu. Lewiatan
to takŜe nazwa największego parowca, jaki kie-
dykolwiek skonstruowano; jego ogrom uczy-
nił go nieuŜytecznym. V. Hugo w La L‚gende
des siecles (1859, Legenda wieków), "VingtiŠme
siecle" (Dwudziesty wiek) czyni Lewiata-
na symbolem starego świata i przeszłości.
J.A. Rimbaud Poezje (1871, wyd. pol. 1921),
"Pijany statek": "Widziałem wrące bagnisk ol-
brzymich fermenty, sieci, gdzie wśród trzcin
gniją całe Lewiatany" [tłum. Z. Przesmycki].
Lewiatan figuruje wśród postaci historycznych
i mitycznych, którym G. Apollinaire w L'En-
chanteur poaimsant (1905, Butwiejący czaro-
dziej) kaŜe przechodzić przed grobem Merlina,
wraz z Medeą, Dalilą, Heleną, archaniołem
Michałem i boŜkiem Panem! J. Green Lewiatan
(1929, wyd. pol.1934), powieść.
lewirat. Według staroŜytnego prawa
izraelskiego, kiedy jakiś męŜczyzna umie-
rał nie pozostawiając męskiego potom-
ka, jego brat miał obowiązek poślubić
wdowę po nim (Pwt 25,5-10), a pierwszy
ich syn był wg prawa synem zmarłego.
Obyczaj ten istniał takŜe u Asyryjczyków
i Hetytów. W ten sposób ciągłość rodu
była podtrzymywana, a kobieta przynale-
Ŝała zawsze do rodziny. W NT do prawa
lewiratu nawiązują saduceusze, pytający
Jezusa, do którego z siedmiu braci będzie
naleŜała kobieta przy zmartwychwstaniu?
(Mt 22, 23-28). Zob. Booz.
lewita [łac., od hebr. lewa], według Księgi
Powtórzonego Prawa - Bóg wybrał pokole-
nie Lewiego i przeznaczył je "do noszenia
Arki Przymierza Pańskiego, by stali przy
Panu, słuŜyli Mu i błogosławili w Jego
imieniu" (Pwt 10,8). W BiblŹŹ jest to bliŜej
sprecyzowane: "Kapłani-lewici, całe poko-
lenie Lewiego, nie będzie miało działu, ani
dziedzictwa w Izraelu... Pan jest jego dzie-
dzictwem" (Pwt 18,1-2). Od VIII w.
p.n.e. kapłaństwo było zastrzeŜone wy-
łącznie dla lewitów. Po reformie kultu
przeprowadzonej przez Jozjasza (ok.
622 p.n.e.) lewici poszczególnych sank-
tuariów stracili na znaczeniu i zostali
zdegradowani do sług świątynnych, pod-
porządkowanych kapłanom jerozolim-
skim. Od 360 p.n.e. lewici mogli pełnić
nie tylko funkcje kantorów i odźwiernych,
lecz takŜe pisarzy, sędziów i nauczycieli
(1 Krn 25; 26). W NT lewita i kapłan
występują w przypowieści Jezusa o miło-
siernym Samarytaninie (Łk 10,30-37).
W Dziejach Apostolskich pewien lewita
imieniem Barnaba, rodem z Cypru, został

Strona 115

background image

Słownik biblijny.txt

uczniem Jezusa i towarzyszem Pawła.
Zob. kapłaństwo.
lędźwie, nerki. Oznaczają siedlisko fi-
zycznej siły witalnej człowieka, jego mocy
rozrodczej. Paweł mówi o tych, co byli
"w lędźwiach praojca swego" (Hbr 7,10).
Nerki i lędźwie są najczęściej siedliskiem
ukrytych uczuć i gwałtownych namiętno-
ści. Hiob (Hi 16,13) skarŜy się, Ŝe Bóg
"nerki mi przeszył nieludzko"; Matatiasz,
widząc współziomka składającego ofiarę
na ołtarzu w Modin, "zapłonął gorliwo-
ścią, zadrŜały mu nerki i zawrzał gniewem,
który był słuszny" (I Mch 2,24). W tym
znaczeniu lędźwie i nerki często kojarzą
się z sercem na zasadzie łączności komple-
mentarnej: podczas gdy serce jest siedzibą
myśli, inteligencji, uczuć świadomych, to
nerki i lędźwie są siedliskiem namiętno-
ści i odruchów nieświadomych, uczuć nie
kontrolowanych. "Serce i nerki" oznaczają
więc całość sił wewnętrznych istoty ludz-
kiej.
Z. i p. Przenikać nerki, lędźwie i serca (Ps 7,10;
26,2; r 11,20; Mdr 1,6) - przenikać najskryt-
sze myśli i najtajniejsze motywacje. Jedynie
Bóg moŜe to czynić.
LisTy Apostolskie [gr. epistol‚ = zlece-
nie, rozkaz), część Nowego Testamentu; li-
sty pisane przez apostołów i adresowane
do róŜnych społeczności i poszczegól-
nych osób spośród pierwszych chrześcijan.
Większość z nich stanowi trzynaście Li-
stów św. Pawła, napisanych do poszcze-
gólnych wspólnot chrześcijańskich; po-
nadto List do Hebrajczyków, anonimowy,
przypisywany niekiedy św. Pawłowi (ale
od czasów staroŜytnych autorstwo to po-
dawane jest w wątpliwość) i siedem Li-
stów Katolickich, czyli adresowanych do
całej społeczności wiernych.
Listy św. Pawła. Niektóre z nich to
listy bardzo osobiste: do Filemona, do
Tytusa i do Tymoteusza. Inne są adreso-
wane do wspólnoty, a nawet do kilku
wspólnot chrześcijańskich: dwa do Tesa-
loniczan, dwa do Koryntian, jeden do Ga-
latów, jeden do Rzymian, po jednym do
Filipian i do Efezjan. Listy te zawierają
naukę doktrynalną, skoncentrowaną wo-
kół Osoby Jezusa i Jego orędzia zbawcze-
go. Bardzo zhellenizowanym Koryntia-
nom trzeba było pomóc w zaakceptowa-
niu "szaleństwa krzyŜa" i zmartwychwsta-
nia ciała; Galatom i Rzymianom naleŜało
wyjaśnić związek między Prawem MojŜe-
szowym a dzieiem Chrystusa; Kolosanom
i Efezjanom Paweł wyjaśniał kosmiczny
wymiar Chrystusowego zbawienia, które
obejmuje zarówno śydów, jak i pogan.
Na płaszczyźnie etyczno-moralnej Paweł
Apostoł często powtarza wezwania do jed-
ności w miłości wzajemnej. Wreszcie Listy
dostarczają informacji o osobowości ich
autora, o jego dynamizmie apostolskim
w słuŜbie misji religijnej, a takŜe wiado-
mości o róŜnych polemikach, jakie nurto-
wały młode wspólnoty.

Strona 116

background image

Słownik biblijny.txt

List do Hebrajczyków, rodzaj traktatu
metodycznego, przeznaczonego dla chrze-
ścijan pochodzenia Ŝydowskiego, którym
autor wykazuje wyŜszość Chrystusa nad
pośrednikami Starego przymierza: Chry-
stus wyŜszy nad aniołów, nad MojŜesza,
jest prawdziwym pośrednikiem Nowego
przymierza.
Listy Katolickie, siedem listów, któ-
rych autorami są --Jakub (jeden list),
 Piotr (dwa listy), Juda (jeden list) i Jan
(trzy listy). 1. List św. Piotra nawiązuje do
udręk prześladowań i zachęca kaŜdego,
aby niósł odwaŜnie swój krzyŜ. Jakub za-
wiera w swym Liście raczej tradycyjne
w BiblŹŹ pouczenia z zakresu moralności,
występując m.in. przeciw bogaczom. W
1. Liście św. Jana autor podejmuje temat
Chrystusa - Światłości, Boga miłości, po-
dobnie jak w czwartej EwangelŹŹ; zwalcza
"heretyków", którzy nie chcą uznać wcie-
lenia, czyli rzeczywistości ludzkiej Boga,
który stał się człowiekiem.
liturgia [gr. leitourgia = słuŜba publicz-
na, kult], zespół czynności uzupełnionych
oprawą słowną, wyraŜających kult pu-
bliczny oddawany Bogu przez określoną
grupę ludzi. W epoce ST - lewici, ka-
płani i arcykapłan sprawowali liturgię w
obecności ludu w Świątyni Jerozolimskiej,
wzniesionej przez Salomona; wszystkie
czynności regulował dokładnie rytuał, za-
wierający roczny kalendarz świąt i prze-
pisów dotyczących szabatu. Poczynając od
okresu wygnania babilońskiego, a szcze-
gólnie po zburzeniu Świątyni w 70 r.,
liturgia była odprawiana w synagodze,
z czytaniem BiblŹŹ, śpiewem psalmów,
komentarzami, modlitwami. Innego ro-
dzaju liturgia była sprawowana w do-
mach: posiłek szabatowy, święta Paschy
i Sukot. NT ukazuje, Ŝe Jezus uczestniczył
w liturgŹŹ w synagodze, a nawet zgadzał
się prowadzić czytania i komentarze
(Łk 4,16-22). Pierwsze wspólnoty chrze-
ścijańskie skupiały znaczną liczbę śy-
dów nawróconych na chrześcijaństwo
(Dz 15,5); toteŜ równieŜ ich liturgia czer-
pała inspirację z liturgŹŹ synagogalnej,
z włączeniem do niej łamania chleba,
a takŜe charakterystycznych dla niej mo-
dlitw i hymnów. przez cztery pierwsze
wieki nie było zredagowanej księgi litur-
gicznej, praktyki zmieniały się z uwzględ-
nieniem potrzeb regionu i często miała
miejsce improwizacja. Później ukształto-
wały się określone zasady: porządek wy-
głaszania przemówień, gestów, czynności;
formuły uświęcone przez zwyczaj, szcze-
gólnie przez liturgie chrztu i EucharystŹŹ.
Wszystkie liturgie chrześcijańskie (prawo-
sławna, protestancka, katolicka) obejmują
głośne czytanie tekstów biblijnych.
Lot, syn Harana, bratanek Abraha-
ma, z którym wyruszył z chaldejskiego
Ur do krainy Charan, a następnie do zie-
mi Kanaan. Osiedlił się w dolinie Jor-
danu, rozbijając namioty w okolicy Sodo-

Strona 117

background image

Słownik biblijny.txt

my, na południe od Morza Martwego
(Rdz 13,1-14). Z powodu rozwiązłego i
bezboŜnego Ŝycia mieszkańców Sodomy,
Bóg zamierzał zniszczyć to miasto. przed-
tem aniołowie wyprowadzili z Sodomy
Lota z Ŝoną i córkami, nie pozwalając im
oglądać się za siebie. śona Lota, pragnąc
przyjrzeć się sądowi BoŜemu nad Sodomą
"obejrzała się i stała się słupem soli"
(Rdz 19,1-29). Córki Lota, chcąc zapew-
nić ciągłość rodu, upiły ojca winem i za-
szły z nim w ciąŜę, a następnie urodziły
synów: starsza Moaba, praojca Moabitów,
młodsza Ammona, od którego wywodzą
się Ammonici (Rdz 19,30-38). Do znisz-
czenia Sodomy nawiązuje Jezus w swojej
nauce o końcu świata (Łk 17,28-32).
Lit. T.A. d'Aubign‚ Les Tragiques (1616, Ry-
my tragiczne), księga II, "Princes" (KsiąŜęta).
Poeta wzywa sprawiedliwych, by opuścili zde-
prawowany dwór, tak jak Lot z rodziną opuścił
Sodomę, miasto przeklęte: "Uciekajcie, Loty,
z grzesznych miast płonących Sodomy i Gomo-
ry!" T. Nowak śona Lota (W Jutrzni, 1966).
W. Szymborska śona Lota (Wybór wierszy,
1979).
Ikon. Lot z córkami: Lucas van Leyden (ok.
1510, ParyŜ); j. Matsys (1565, Cognac);
A. DŹŹrer (XVI w., Waszyngton); P.P. Rubens
(1620, Luwr, ParyŜ); F.A. Vincent (koniec
XVIII w., Besan‡on).
Lucyfer [łac., niosący światło], antyczna
nazwa gwiazdy porannej. W tym sensie
Chrystus jest niosącym światło ostatniego
dnia (Ap 22,16; 2 P 1,19). Imię nadane
upadłemu aniołowi, księciu ciemności,
przez nieporozumienie, bowiem prorok
Izajasz (Iz 14,12) w satyrze na śmierć ty-
rana, urągając pysze króla babilońskiego
Nabuchodonozora II wołał: "JakŜe to spa-
dłeś z niebios, Jaśniejący, Synu Jutrzen-
ki?" Tę upadłą gwiazdę (Wenus) oddano
w łac. Wulgacie jako Lucifer, co z czasem
błędnie odniesiono do upadłego z niebios
księcia demonów. ToteŜ od czasów śre-
dniowiecza nazwa ta jest uŜywana na
określenie - szatana.
Lud BoŜy. W ST jest poświadczone, Ŝe
pośród wszystkich narodów Bóg wybrał
sobie lud na swoją własność (Wj 19,5-6)
- Izraela, który uwaŜa siebie za dziedzica
obietnic danych Abrahamowi. Ze względu
na ten lud Bóg zawarł z nim przymierze.
Przymierze to czyni z Izraela lud święty,
którego prawo domaga się, aby wystrze-
gał się wszelkiego skalania pogaństwem
(Wj 34,I2-16). Przeciwne Izraelitom ludy
nie uznające Boga to "poganie", najczę-
ściej określani słowem hebr. gojint. Temu
ludowi wybranemu, szczególnie ukocha-
nemu miłością dla wybranych, Bóg obie-
cał ziemię, a przede wszystkim swoją opie-
kę, która wyzwoli go od wszelkich do-
świadczeń. W Dziejach Apostolskich Paweł
podsumowuje świętą historię Izraela, aby
dowieść, Ŝe Jezus jest istotnie zapo-
wiedzianym i oczekiwanym Zbawicielem
(Dz 13,16-41). PoniewaŜ śydzi odrzucili

Strona 118

background image

Słownik biblijny.txt

jego przesłanie, zwraca się do pogan;
ochrzczeni w Chrystusie przejęli okre-
ślenie "Lud BoŜy", odnosząc je do siebie,
podobnie jak określenie "Wybrani". List
do Rzymian podkreśla jednak, Ŝe Izrael
pozostaje ludem wybranym, "bo dary
łaski i wezwanie BoŜe są nieodwołalne"
(Rz 11,29).
łamanie chleba. Podczas  Ostatniej
Wieczerzy, którą Jezus spoŜył z apostoła-
mi, łamał chleb i dał im mówiąc: "Bierzcie
i jedzcie, to jest Ciało moje" (Mt 26,26).
W 1VT "łamanie chleba" oznacza zgro-
madzenie, podczas którego chrześcija-
nie, wspominając tę czynność Jezu-
sa, dzielą między siebie konsekrowany
chleb (Dz 2,42). Zob.: Eucharystia; Msza
święta.
łania - jeleń.
łaska [łac. gratia; gr. charis wzgląd, ła-
ska, przebaczenie, wdzięczność]. W 1VT
termin streszcza i charakteryzuje nową epo-
kę, która nastała wraz z przyjściem Jezu-
sa Chrystusa, w przeciwieństwie do cza-
sów dawnego przymierza, zdominowa-
nych przez Prawo (Rz 6,14; ' 1,17).
Łaska to czysty dar Boga, obejmujący
wszystkie inne dary. Dawać i przebaczać,
okazywać miłość, dobroć, błogosławić-
oto czynności składające się na obraz Bo-
ga juŜ w ST. Przyjście Jezusa Chrystusa
pokazuje, jak dalece posuwa się hojność
i wspaniałomyślność BoŜa, aŜ po fakt, Ŝe
Bóg daje własnego Syna (Rz 8,32), w któ-
rym i przez którego łaska, prawda ( 1,17)
i sprawiedliwość spłynęły np. na Maryję,
"pełną łaski" (Łk 1,28).
W teologŹŹ chrześcijańskiej łaska jest da-
rem Boga, pozwalającym ludziom uczest-
niczyć w Jego Ŝyciu juŜ teraz i po
ich śmierci. Na przestrzeni wieków we
wspólnotach chrześcijańskich toczyły się
ostre i zaŜarte dyskusje na temat łaski.
W XVI w. Erazm z Rotterdamu i M. Lu-
ter mieli róŜne zdanie na temat zbawienia.
Według Erazma z Rotterdamu (De libero
arbitrio, 1524, O wolnej woli) człowiek
współuczestniczy we własnym zbawieniu;
wg Lutra zbawienie to wyłącznie dar Bo-
ga, "zbawienie przez łaskę" (De seryo arbi-
trio, 1525, O zniewolonej woli). J. Kalwin
w Institutio christianae religionis (ZałoŜe-
nia religŹŹ chrześcijańskiej) głosi, Ŝe Bóg,
w swojej suwerennej wolności, rozdziela
łaskę tym, których chce zbawić, a odma-
wia jej tym, którzy będą potępieni. Jest to
doktryna o predestynacji (przeznaczeniu),
którą Kościół katolicki uznał za heretycką.
W XVII w. we Francji na nowo rozgorzała
dyskusja na temat łaski, janseniści prze-
ciwstawili się stanowisku jezuitów. Udział
w sporze B. Pascala, opowiadającego się
po stronie jansenistów, nadał trwałego
rozgłosu tej dyspucie teologicznej. Janse-
niści odwoływali się do dzieła biskupa
pres, C.O. Jansena Augustinus... (opubli-
kowanego po jego śmierci, w 1640). Ich
zdaniem łaska nie jest dana wszystkim lu-

Strona 119

background image

Słownik biblijny.txt

dziom; Bóg w swojej absolutnej wolności
moŜe odmówić jej nawet sprawiedliwym,
a Jezus umarł na krzyŜu, aby zapewnić
zbawienie tylko nielicznym wybranym (to
prawdopodobnie mają oznaczać ręce Jezu-
sa na krzyŜach inspirowanych przez janse-
nistów, wzniesione w kształcie litery V,
a nie szeroko rozpostarte). Jezuici nato-
miast, a szczególnie jezuita hiszpański
T. de Molina, głosili tezę, Ŝe kaŜdy chrze-
ścijanin, jeŜeli pozostaje wierny prakty-
kom Ŝycia sakramentalnego, odmawia
modlitwy i przestrzega cnót, moŜe zasłu-
Ŝyć na łaskę Boga i zyskać zbawienie. Te-
za ta zw. molinizmem usiłowała pogodzić
sprzeczność między twierdzeniem o wol-
ności woli ludzkiej a twierdzeniem o
wszechmocnej skuteczności łaski BoŜej.
Stanowisko pośrednie między jansenista-
mi a jezuitami zajęli tomiści (dominikanie,
uczniowie św. Tomasza z Akwinu), wg
których Bóg udziela wszystkim ludziom
łaski wystarczającej, lecz tylko niektórym
łaski skutecznej, niezbędnej do tego, aby
łaska wystarczająca dała owoce. Pascal
ironizował na temat łaski wystarczającej,
która nie wystarcza. Za tymi debatami
ekspertów, które rozpoczęły się juŜ w V w.
między św. Augustynem a Pelagiuszem,
i które trwały aŜ do XVIII w., mimo bulli
papieŜa Klemensa XI Unigenitus (1713)
potępiającej doktrynę jansenistów, kryło
się nurtujące chrześcijan pytanie: Jak w
dziele zbawienia pogodzić wolność ludzką
i wszechmoc BoŜą?
Lit. Święty Augustyn Wyznania (398, wyd.
pol. 1844). J. Kalwin Institutio christianae
religionis (1536, ZałoŜenia religŹŹ chrześcijań-
skiej). B. Pascal Mowingafki, list IV (1657,
wyd. pol. 1921). J. Bunyan: Grace Abounding
(1666, Przypiyw łaski); Wędrówka pielgrzyma
(1678-84, wyd. pol. 1961). P. Claudel Cinq
grandes odes (1910, Pięć wielkich ód), "Ia
Muse qui est la grace" (Muza, która jest łaską),
dialog poety z muzą, która stopniowo staje się
łaską.
Ekr. Bohaterowie filmów R. Bressona aŜ po
swą agonię są otwarci na łaskę, tak jak pro-
boszcz z Ambńcourt w Dzienniku wiejskiego
proboszcza (1951, wg G. Bernanosa).
ŁaZarz [hebr. elazar = Bóg pomógł].
ubogi Łazarz, postać z przypowieści
Bogacz i ubogi Łazarz, opowiedzianej
przez Jezusa. Łazarz, Ŝebrak okryty wrzo-
dami, leŜał u bramy pałacu pewnego bo-
gacza i Ŝywił się odpadkami, które spadały
z jego stołu. Gdy obaj zmarli, ubogiego
Łazarza aniołowie zabrali na łono Abraha-
ma, a bogacz dostał się do piekła. Tam
błagał Abrahama, aby posłał Łazarza na
ziemię, by ten ostrzegł jego pięciu braci
przed karą, jaka czeka ludzi o zatwardzia-
łym sercu, lecz Abraham odmówił twier-
dząc, Ŝe wystarczy, aby bracia bogacza słu-
chali MojŜesza i proroków (,k 16,19-31).
Przypowieść ta nie stanowi potępienia bo-
gatych; jest zdecydowanym wezwaniem do
współczucia i dzielenia się z innymi, suro-

Strona 120

background image

Słownik biblijny.txt

wym ostrzeŜeniem dla tych, którzy czekają
na cud, aby ten zmienił ich serca.
Lit. J.B. Bossuet Sermon sur le mauvais riche
(1662, Kazanie o złym bogaczu); zły bogacz
"ma upodobanie w tym, by ciemięŜyć sprawie-
dliwego i biednego". Bossuet chce przełamać
beztroską nieczułość ksiąŜąt, lecz nie popiera
buntu ciemięŜonych. H.F. de Lamennais w
Słowach wieszczych (1834, wyd. pol.1834) roz-
wija temat w odmiennej, odwrotnej perspekty-
wie politycznej: Chrystus kocha lud, biedni to
wierni uczniowie. Jezus staje się wzorem rewo-
lucyjnego wybawcy ciemięŜonych. ů J.S. Pa-
sierb Łazarz (1977).
Ikon. Łazarz i zły bogacz, kapitel w kościele
w V‚zelay (XII w.). P. Veronese Uczta w domu
Lewiego (1573, Wenecja).
wskrzeszenie Łazarza. Łazarz to brat
Marty i MarŹŹ z BetanŹŹ, u których Jezus
był przyjmowany jako przyjaciel. Gdy Ła-
zarz zachorował, siostry posłały po Jezusa,
który przybył do BetanŹŹ w cztery dni póź-
niej i zastał Łazarza juŜ martwego. Jezus
polecił odsunąć kamień grobowy i zawo-
łał: "Łazarzu, wyjdź na zewnątrz!". Wów-
czas zmarły wyszedł z grobu "mając nogi
i ręce powiązane opaskami, a twarz jego
była zawinięta chustą" (' 11,1-44).
Wskrzeszenie Łazarza było zapowiedzią
zwycięstwa Jezusa nad śmiercią. Lecz roz-
głos, jakiego nabrała ta sprawa, zanie-
pokoił władze Ŝydowskie, obawiające się
rozruchów, które mogłyby spowodować
interwencję Rzymu. Według Jana to wy-
darzenie przyczyniło się do podjęcia decy-
zji o śmierci Jezusa ( 11, 49-53).
Pewna średniowieczna legenda głosi, Ŝe
Łazarz Ŝeglując na pozbawionym steru
statku dotarł aŜ do MarsylŹŹ, gdzie został
obrany biskupem.
Lit. J.B. Bossuet Sennon sur la naort (1662, Ka-
zanie o śmierci), wygłoszone w Luwrze: "Przy-
bądźcie więc, o śmiertelni, i w grobie Łazarza
zobaczcie, czym jest ludzkość; przyjdźcie
w tym samym przedmiocie zobaczyć kres wa-
szych zamierzeń i początek nowych nadziei".
V. Hugo w "Odzie do ludu" zawartej w Chło-
ście (1853, wyd. pol. 1952), wzywa kłuty ba-
gnetami lud do buntu przeciw Napoleono-
wi III: "Łazarzu! Łazarzu! Łazarzu! wstań!"
W La L‚gende des siecles (1859, Legenda wie-
ków), "Premiere rencontre du Christ et de son
tombeau" (Pierwsze spotkanie z Chrystusem
i Jego grobem), Hugo opowiada o wskrzesze-
niu Łazarza. J. Cayrol Lazare parn ii raous
(1950, Łazarz pośród nas), dwa szkice, których
tłem są obozy koncentracyjne. A. Malraux Ła-
zarz (1974, wyd. pol. 1977), odwieczne pyta-
nie, czym jest śmierć?
Ikon. Wskrzeszenie Łazarza: Giotto di Bondo-
ne, fresk w kaplicy Santa Maria dell'Are-
na (Capella degli Scrovegni; 1303-05, Padwa);
Caravaggio (1608-09, Messyna); S. Rosa
(XVII w., Chantilly).
Muz. J. Ch.F. Bach Die Auferweckung des Laza-
rus (1773, Wskrzeszenie Łazarza), oratorium.
F. Schubert Lazarus oder die Feyer der Auferste-
hung (1820, Łazarz, czyli Święto Zmartwych-

Strona 121

background image

Słownik biblijny.txt

wstania), nie dokończone oratorium.
łono, w hebr. antropologŹŹ jest to siedli-
sko czułości, miłości matczynej i uczucia.
W odniesieniu do Boga termin "łono"
podkreśla iście matczyną miłość Boga do
Jego ludu (Iz 63,15; Dz 11,8).
łono Abrahama  Abraham.
łotr [łac. latro = rozbójnik, łotr]. Według
czterech ewangelistów Jezus został ukrzy-
Ŝowany między dwoma łotrami. Łukasz
podaje więcej szczegółów na ten temat niŜ
Mateusz, Marek i Jan. Jeden ze złoczyń-
ców naigrawał się z Jezusa: "Czy Ty nie
jesteś Mesjaszem? Wybaw więc siebie i
nas" (Łk 23,39); tradycja chrześcijańska
nazywa go złym łotrem. Drugi zganił
pierwszego i rzekł, zwracając się do Jezu-
sa: "Jezu, wspomnij na mnie, gdy przyj-
dziesz do swego królestwa" (Łk 23,42).
Jezus mu odpowiedział: "Zaprawdę, po-
wiadam ci: Dziś ze Mną będziesz w raju".
Tradycja nazywa go dobrym łotrem.
Lit. J.L. Borges L'Oeuvres po‚tiques (1925-65,
Utwory poetyckie), "Luc, XIII" ("Łukasz,
XIII"). "Dobry łotrze, kim byłeś? śydem? Po-
ganinem? W kaŜdym razie - człowiekiem". Na
kilka chwil przed śmiercią, "pośród wrzawy
zniewag usłyszał, Ŝe ten, który umierał przy je-
go boku, był Bogiem".
Łukasz [skrócona forma od łac. Luca-
nus]. W Listach św. Pawła Łukasz jest wy-
mieniany jako jego przyjaciel i towarzysz.
Jest uwaŜany za autora trzeciej EwangelŹŹ
oraz Dziejów Apostolskich. Poza tym wia-
domo o nim tylko tyle, Ŝe był lekarzem.
PoniewaŜ Łukasz kończy Dzieje Apostolskie
na pierwszym pobycie św. Pawła w więzie-
niu rzym. (61-63), byłaby to data napisa-
nia Dziejów. Ewangelia według św. Łukasza
jako tom pierwszy Corpus Lucanum (Dzie-
ła Łukaszowego) musiała być napisana
jeszcze wcześniej, przed 63 r. Są jednak
autorzy współcześni utrzymujący, Ŝe Łu-
kasz rozpoczął pisanie dopiero po zburze-
niu Jerozolimy, chociaŜ nie ma o tym do-
niosłym fakcie najmniejszej wzmianki w
jego EwangelŹŹ, i przyjmują lata 70-80.
Dzieło jego jest przeznaczone dla chrześci-
jan pochodzenia pogańskiego, nie zaś pa-
lestyńskiego. Ewangelia według św. Łuka-
sza, mająca duŜą wartość literacką, jest
opracowana bardzo starannie, stara się
podkreślić znaczenie Jerozolimy, ośrodka
całej historŹŹ zbawienia, i poświęca wiele
uwagi zagadnieniom ubóstwa, rezygnacji
z pieniędzy, tematowi modlitwy i miłosier-
dzia. Atrybutem Łukasza jest wół, zwierzę
ofiarne, gdyŜ Łukasz rozpoczyna Ewange-
lię od sceny z kapłanem Zachariaszem peł-
niącym słuŜbę tygodniową w Świątyni Je-
rozolimskiej.
Ikon. Święty Łukasz Ewangelista: A. Mantegna
(1454, Mediolan); T. Riemenschneider, neź-
biarska część ołtarza z MŹŹnnerstadt (1490-92,
Berlin); J. Goujon, płaskorzeźba (1544, ParyŜ).
Święty Łukasz malujący Najświętszą Maryję
Pannę: R. van der Weyden (ok. 1440, Mona-
chium); Pinturicchio, fresk w Santa Maria del

Strona 122

background image

Słownik biblijny.txt

Popolo (1490, Rzym); M. van Heemskerck
(ok. 1532, Rennes); Annibale Carracci (1592,
ParyŜ). Legenda, która przypisuje Łukaszowi
namalowanie pierwszego obrazu Najświętszej
Maryi Panny, stała się dla malarzy powodem
do uznania go za swego patrona.
łuski. Według Dziejów Apostolskich
(Dz 9,18) - Szaweł (Paweł), po spotkaniu
z Chrystusem na drodze do Damaszku,
przez trzy dni nic nie widział. Chrześcija-
nin Ananiasz połoŜył na nim ręce i "na-
tychmiast jakby łuski spadły z jego oczu".
Szaweł odzyskał wzrok i przyjął chrzest.
Z. i p. Łuski spadły mu z oczu.
Machabeusz [od hebr. makewet =
młot], przydomek  Judy, syna Matatia-
sza. Ten ostatni wraz ze swymi pięcioma
synami walczył przeciw narzucanej siłą
hellenizacji za czasów Antiocha IV Epifa-
nesa i jego następców. Sam Juda kierował
powstaniem w latach 166-160 p.n.e. Od-
niósł duŜe sukcesy i dokonał oczyszczenia
świątyni w Jerozolimie.
1. i 2. Księga Machabejska, zaliczane przez
kanon rzymskokatolicki do ksiąg deutero-
kanonicznych (pierwsza napisana pierwot-
nie w języku hebr. zachowała się tylko
w języku gr., druga napisana w języku gr.)
opisują historię oporu śydów względem
hellenistycznego najeźdźcy. Obie księgi
stanowią paralelę (chociaŜ druga zaczyna
się i kończy swą relację nieco wcześniej).
Zawierają one zarówno opisy przebiegu
wydarzeń politycznych i wojennych, jak
i teksty budujące, podnoszące na duchu
(np. Męczeństwo siedmiu braci i ich matki,
2 Mch 7), które mają na celu zachęcić do
oporu i natchnąć, posuniętą aŜ do mę-
czeństwa odwagą wobec prześladowań.
Lit. ů J. Stryjkowski Juda Makabi (1984).
Ikon. G. van Honthorst Juda Machabeusz
(XVII w., Gandawa). G. Dor‚ Śmierć Eleazara
Machabeusza, ilustracja w BiblŹŹ Świętej (1866).
Muz. G.F. H"ndel Juda Machabeusz (1747),
oratorium.
Maciej [hebr. matitjahu = dar Jahwe].
Po Wniebowstąpieniu Jezusa został on
przez losowanie wybrany do grona dwu-
nastu apostołów na miejsce  Judasza
Iskarioty.
Magnificat. Maryja, na krótko przed
wydaniem na świat Jezusa, poszła odwie-
dzić swą krewną  ElŜbietę, która takŜe
była w ciąŜy. Według Łukasza Maryja,
w odpowiedzi na pozdrowienie ElŜbiety,
wyśpiewała kantyk - pieśń dziękczynną.
W łac. Wulgacie pieśń rozpoczyna się od
słów: "Magnificat anima mea Dominum"
(Wielbi dusza moja Pana). Magnificat Ma-
ryi zawiera duŜo cytatów, czyli wzmianek
biblijnych z Księgi Psalmów, Księgi Izaja-
sza, Księgi Rodzaju.
Potocznie - Magnificat to pieśń dziękczyn-
na. Zob. Nawiedzenie.
Lit. P. Claudel Cinq grandes odes (1910, Pięć
wielkich ód), "Magnificat". F. Pessoa Poesias
de Alvaro de Campos (1944, Poezje Alvara de
Campos), "Magnificat". ů C.K. Norwid Psalm

Strona 123

background image

Słownik biblijny.txt

w Hebronie (1880). K. Wojtyła Magnificat
(1939).
Muz. Magnificat: O. di Lasso (XVI w.);
J.S. Bach (1723); A. Vivaldi (XVIII w.);
G.F. H"ndel.
magowie Mędrcy ze Wschodu.
małŜeństwo. Na terenach staroŜytnego
Bliskiego Wschodu poligamia była zja-
wiskiem powszechnym, lecz wśród He-
brajczyków - jak się wydaje - występowa-
ła umiarkowanie (osąd o licznych Ŝo-
nach Salomona, 1 Krl 11). MałŜeństwo
kosztowało drogo, narzeczony musiał zło-
Ŝyć rodzicom pewną sumę pieniędzy (mo-
har) lub odpracować jej równowartość
(Rdz 29,15-30). Mohar był do dyspozy-
cji Ŝony na wypadek, gdyby mąŜ ją oddalił.
Ponadto z ceremonią zaślubin wiązały
się długotrwałe zabawy i uroczystości
(Sdz 14,10-11;  2,1). Stopniowo utrwa-
lało się znaczenie monogamŹŹ. Księga Ro-
dzaju przedstawia Adama i Ewę jako pro-
totyp pary monogamicznej, znak wiary
w jedynego Boga. Prorok Ozeasz, zdra-
dzony przez ukochaną małŜonkę, zrozu-
miał, Ŝe Bóg takŜe został zdradzony przez
lud Izraela, który oddawał cześć Baalom,
obcym bóstwom (Oz 3). ToteŜ porównał
więź między Bogiem i jego ludem do więzi
męŜa i jego umiłowanej Ŝony; podobnie
jak prorok Izajasz (Iz 54,6). Pieśń nad Pie-
śniami, zbiór poematów miłosnych uwaŜa-
nych przez wielu za pieśni weselne, została
uznana takŜe za pieśń miłości między Bo-
giem a jego ludem.
W NT teksty dotyczące małŜeństwa nie są
zbyt liczne. Święty Paweł podkreśla fakt,
Ŝe odpowiedzialni za wspólnotę powinni
się Ŝenić tylko jeden raz. Celibat uwaŜa on
za stan właściwy, umoŜliwiający całkowite
poświęcenie się sprawom Pana, lecz mał-
Ŝeństwo jest bez wątpienia konieczne:
"Lepiej jest bowiem Ŝyć w małŜeństwie,
niŜ płonąć" (1 Kor 7,1-9). W Liście do
Efezjan (Ef 5,21-23) związek męŜczy-
zny i kobiety porównywany jest do więzi
Chrystusa i Jego Kościoła. Zob.: gody; za-
ślubiny.
Z. i p. Co Bóg złączył, człowiek niech nie roz-
dziela ( Mt 19,6).
Mamona [hebr. czasownik mamen =
finansować, spienięŜyć]. W NT termin ten
jest uŜywany na oznaczenie pieniędzy zdo-
bytych w sposób nieuczciwy, mocy znie-
walającej, spod której trzeba się wyzwolić,
aby słuŜyć Bogu: "Nie moŜecie słuŜyć Bo-
gu i Mamonie" (Łk 16,13).
Z. i p. nikt nie moŜe słuŜyć dwóm panom - trze-
ba umieć wybrać między interesownością
a ideałem.
Lit. O jaskini Mamony mówi E. Spenser w
The Faerie Queene (1590-96, Królowa wiesz-
czek), księga II, pieśń 7.
manna [hebr. man), cudowny pokarm,
który Bóg zesłał Izraelitom w czasie ich
wędrówki przez pustynię do Ziemi Obie-
canej (Wj 16), wyglądem przypominający
nasiona kolendra, a smakiem placki z

Strona 124

background image

Słownik biblijny.txt

miodem. Chodzi tutaj prawdopodobnie
o wydzielinę owadów Ŝyjących na tama-
ryszkach; plemiona wędrowne uŜywają jej
nadal jako produktu zastępującego cukier
i miód. Manna była zbierana w ten spo-
sób, Ŝe kaŜdy otrzymywał po równo, nie
moŜna było robić z niej zapasów, jedynie
na dzień szabatu. Dzięki temu darowi
Bóg, dając dowód opieki ocalił od głodu
swój lud, który jednak tęsknił za egipskimi
potrawami (Lb 11,4-6).
Z. i p. Nie czekajcie, Ŝe wam manna spadnie
z nieba - lepiej zabrać się do pracy, niŜ czekać
na hipotetyczne, cudowne bogactwa.
Ikon. Hebrajczycy zbierający mannę na pu-
styni stanowią zazwyczaj tło do obrazu przed-
stawiającego Ostatnią Wieczerzę, kiedy Je-
zus daje Swoje Ciało pod postacią chleba,
rękojmię wiecznego Ŝycia: D. Bouts Ostatnia
Wieczerza, ołtarz Najświętrzego Sakramentu
(1464-67, Leuven). Tintoretto Manna (1592,
Wenecja). WitraŜ z XVII w. w kościele Saint-
-Etienne-du-Mont (ParyŜ).
Marek, właściwie Jan Marek. Tradycja
widzi w Marku, uczniu Jezusa, autora dru-
giej EwangelŹŹ. Towarzysz apostoła Pawła
w czasie jego pierwszego uwięzienia w
Rzymie, kuzyn Barnaby (Kol 4,10), słuŜył
takŜe Piotrowi, będąc jego tłumaczem w
Rzymie. Pisał raczej dla chrześcijan wywo-
dzących się z pogan, dla członków wspól-
noty w Rzymie. Dzieło Marka powstało
między 48 a 60 r., jego tematem jest stop-
niowe objawianie tajemnicy Jezusa, Syna
BoŜego, Syna Człowieczego. Atrybutem
Marka jest lew, zwierzę pustyni, gdyŜ
Ewangelia według św. Marka rozpoczyna
się od przedstawienia Jana Chrzciciela,
głoszącego na pustyni chrzest nawrócenia.
Ikon. Lew św. Marka jest godłem Wenecji, do-
kąd wg legendy zostały przeniesione szczątki
św. Marka (plac św. Marka, kolumna z lwem
z brązu na szczycie). Mozaiki w bazylice św.
Marka (XII w., Wenecja). Tycjan, retabulum
św. Marka (1511, Santa Maria della Salute,
Wenecja). Tintoretto, cykl ze Scuola di San
Rocco (1548, Wenecja). Donatello, tondo stiu-
kowe, stara zakrystia w San Lorenzo (Floren-
cja). G.G. Bellini Cuda św. Marka (1507, Me-
diolan). A. DŹŹrer Czterej apostołowie (1526,
Monachium).
Maria  Maryja.
Maria Magdalena, Maria z Magda-
li, kobieta z Magdali, leŜącej nad jezio-
rem Genezaret (od "magdalejska" pocho-
dzi imię "Magdalena"), naleŜąca do kręgu
uczniów Jezusa. W EwangelŹŹ według św.
Łukasza Jezus wyzwolił Marię Magdalenę
z mocy "siedmiu złych duchów" (Łk 8,2).
Niekiedy utoŜsamiano ją z  Marią
z BetanŹŹ, siostrą Marty i Łazarza, a
takŜe grzesznicą o nieznanym imieniu,
która namaściła stopy Jezusa olejkiem
(Łk 7,37-50). Maria Magdalena naleŜa-
ła do grupy niewiast obecnych przy ukrzy-
Ŝowaniu i złoŜeniu Jezusa do grobu
(Mt 27,55-61). Ona pierwsza zobaczyła
Go po Zmartwychwstaniu ( 20,11-18)

Strona 125

background image

Słownik biblijny.txt

i jej przypadło w udziale przekazać tę no-
winę apostołom. Zob. święte niewiasty.
Lit. Maria Magdalena w Mystere de la Passion
(1486, Misterium Męki Pańskiej) J. Michela
jest kobietą światową: "Chcę być pięknie ubra-
na, ozdobiona, udrapowana, uszminkowana,
aby mnie podziwiano. Dla mnie liczy się tylko
przyjemność". J.B. Lacordaire Marie Madeleine
(XIX w., Maria Magdalena). ů J. Dobraczyński
Magdalena (1988).
Ikon. Wskutek połączenia w egzegezie Ojców
Kościoła postaci MarŹŹ Magdaleny z Marią
z BetanŹŹ i bezimienną grzesznicą, powstały
róŜne typy ikonograficzne MarŹŹ Magdaleny.
Donatello, posąg (1456, Florencja); P. di Cosi-
mo (XVI w., Rzym); Q. Massys (1514, An-
twerpia); Tycjan (1533, Florencja). G. de La
Tour Magdalena pohatnica (1626, Luwr, Pa-
ryŜ).
Ekr. E. Guazzoni Maria z Magdali (1915), film
niemy. M. Torres Maria Magdalena (1945).
Maria z BetanŹŹ, siostra Łazarza i
Marty, przyjaciół Jezusa. Słuchała nauki
Jezusa, a przed wjazdem Jezusa do Jerozo-
limy namaściła mu nogi wonnym olej-
kiem. Jest wzorem kobiety ucznia ( 11,5;
12,1-8; Mt 26,6-13; Łk 10,38-42). Zob.
święte niewiasty.
Maria z Magdali  Maria Magda-
lena.

marność, termin hebr. hewel, tłumaczo-
ny jako "próŜność, marność", znaczy teŜ
"para, dech, tchnienie". NaleŜy do wy-
obraŜeń, które w myśli hebr. wyraŜają
ludzką znikomość, słabość (obok wody,
cienia i dymu). Temat marności to temat
poruszany w Księdze Koheleta (Eklezjaste-
sa), która zaczyna się właśnie tymi słowa-
mi: "marność nad marnościami - wszyst-
ko marność".

Z. i p. Nic nowego pod słońcem... To, co było, jest
tym, co będzie, a to, co się stało, jest tym, co zno-
wu się stanie (Koh 1,9).
Lit. Święty Jan Chryzostom In Eutropium eu-
nuchum, patricium ac consulem (IV w., Na temat
eunucha Eutropiusza, patrycjusza i konsula),
homilia: Eutropiusz popadł w niełaskę i schro-
nił się u stóp krzyŜa; mówca podejmuje i ko-
mentuje temat "marności nad marnościami"
z Księgi Koheleta: "GdzieŜ są teraz błyszczące
insygnia konsulatu? Gdzie są oklaski, chóry,
uczty, świętowania?... Wszystko to było nocą
i snem".
NaleŜy tu wspomnieć tłumaczenie Księgi Kohe-
leta w autoryzowanej angielskiej wersji BiblŹŹ
(1904-11), ze względu na jej duŜą wartość po-
etycką.
M. de Montaigne w Próbach (1580-88, wyd.
pol.1957) w sposób nie bezpośredni nawiązuje
do Księgi Koheleta, by doprowadzić człowie-
ka do pokory i wykazać zgubne skutki antro-
pocentryzmu: "Nasza mądrość niczym innym,
jak tylko szaleństwem wobec Boga; spośród
wszystkich marności najbardziej marną jest
człowiek". J.B. Bossuet Oraison funebre d'Hen-
riette d angletewe (Rzecz przy pogrzebie Henry-

Strona 126

background image

Słownik biblijny.txt

ki Anny Angielskiej), wygłoszona 21 sierpnia
1670 w Saint-Denis. Przy trumnie młodej,
zmarłej w wieku 21 lat księŜniczki mówca za-
chęca słuchaczy do refleksji nad kruchością
i ułudą wszystkiego, co stanowi ziemską wiel-
kość, nawiązując do Księgi Koheleta: "O mar-
ności! O nicości! O śmiertelnicy, nieświadomi
swego przeznaczenia". A. Camus w Micie Sy-
zyfa (1942, wyd. pol. 1971) nie chce widzieć
w Don Juanie "człowieka karmionego Księgą
Koheleta", dla Don Juana wszystko w tym Ŝyciu
jest marnością, poza nadzieją innego Ŝycia.
W oczach Camusa "ten głupiec jest wielkim
mędrcem", gdyŜ "to Ŝycie obdarza go dosta-
tecznie".
Muz. J. Brahms 4 Ernste Ges"nge (1896,
Cztery pieśni powaŜne). G. Migot L'Eccl‚siaste
(1963, Księga Koheleta).
Marta [hebr., z aram., władczyni], sio-
stra MarŹŹ i Łazarza, z BetanŹŹ. Ewangeli-
sta Łukasz opowiada o odwiedzinach Je-
zusa w domu sióstr. Podczas gdy Marta
usługiwała Mu, Maria przysłuchiwała się
słowom Gościa. Pełna wyrzutu prośba

Marty, by Jezus polecił MarŹŹ, aby jej po-
mogła w usługiwaniu, spotkała się z odpo-
wiedzią: "Marto, Marto, troszczysz się i
niepokoisz o wiele, a potrzeba tylko jedne-
go. Maria obrała najlepszą cząstkę, której
nie będzie pozbawiona" (Łk 10,38-42).
Po wskrzeszeniu Łazarza, Marta wyznała
wiarę w Jezusa jako Mesjasza i Syna Bo-
Ŝego (' 11,27). Według powszechnej in-
terpretacji Marta uosabia Ŝycie czynne,
a Maria - kontemplacyjne.
Z. i p. Wybrać lepszą część.
Lit. Imię postaci z dramatu P. Claudela Za-
miana (1893, wystawienie pol. 1925) ma zna-
czenie symboliczne. Troszcząca się o codzien-
ność, usuwająca się na dalszy plan i oddana
sprawom rodzinnym - to kobieta pszypomina-
jąca ewangeliczną Martę.
Ikon. Chrystus u MarŹŹ i Marty: J. Vetmeer van
Delft (1653, Edynburg); D. Velazquez (1618,
Londyn); J.F. Overbeck (1815, Berlin).
Maryja, Maria [gr.-łac.; hebr. Mirjam
- jasnowidząca, pani], Matka Jezu-
sa. Kult chrześcijański czci w niej matkę
 Zbawiciela. Łukasz opisuje scenę,
w której archanioł Gabriel zwiastuje Ma-
ryi narodzenie Jezusa: "Duch Święty zstą-
pi na Ciebie" (Łk 1,26-35). Maryja zo-
stała małŜonką  Józefa z rodu Dawida
(Mt 1,18-20; Łk 1,27). Jezus przyszedł na
świat w  Betlejem (Mt 2, I-6; Łk 2,4-7),
a pasterze i Mędrcy ze Wschodu przyszli
oddać Mu pokłon (Mt 2,1-12). Zgodnie
z Ŝydowskim prawem religijnym Jezus zo-
stał ofiarowany przez swoich rodziców
w Świątyni Jerozolimskiej (Łk 2,22-24).
Gdy Jezus w wieku 12 lat zgubił się,
Maryja poszła Go szukać i znalazła Go
w świątyni (Łk 2,41-50). Niewiele jest
innych danych o jej Ŝyciu. Była obec-
na podczas godów w Kanie Galilejskiej
( 2,1-11), wraz z innymi niewiastami
oraz uczniami stała pod krzyŜem swego

Strona 127

background image

Słownik biblijny.txt

Syna na Golgocie (' 19,25), wreszcie
w gronie uczniów oczekiwała zesłania Du-
cha Świętego (Dz 1,14). Ewangelista Ma-
teusz odnosi do Maryi proroctwo Izajasza
(Iz 7,14): "Oto Panna pocznie i porodzi
Syna, i nazwie Go imieniem Emmanuel".
Hebrajskie słowo alma oznacza młodą
dziewczynę lub młodą kobietę zamęŜną,
nie będącą jeszcze matką. Septuaginta tłu-
maczy je jako "dziewica", utrwalając w
ten sposób tradycję dziewiczego poczęcia
, Jezusa i określenie "Dziewicy" dla Maryi,
Jego Matki (Łk 1,26-38; Mt 1,23). Zob.:
Ave Maria; Magnificat.
Lit. Pierwszym piewcą Maryi miał być św.
Efrem Syryjczyk: "Drzewo Ŝycia ukryte po-
środku raju wzrastało w Maryi". Lecz literatu-
ra maryjna w ścisłym tego słowa znaczeniu za-
częła się rozwijać dopiero na początku VI w.,
najpierw w świecie gr. (Romanos Pieśniarz
i św. German z Konstantynopola). W świecie
zachodnim od początku XII w. rozwijała się
bogata poezja maryjna w języku łac., repre-
zentowana szczególnie przez św. Bernarda
z Clairvaux i Adama z Saint-Victor. We Fran-
cji średniowieczna literatura świecka (XII-
-XIII w.) mnoŜyła opowiadania o cudach przy-
pisywanych Najświętszej Maryi Dziewicy. Gau-
tier de Coincy (XIII w.) zebrał kilka z nich
w Miracles de Notre Dame, do których nawią-
zuje A. France w Etui de nacre (1892, Szkatuł-
ka z masy perłowej). Poeci ucieleśniali w Ma-
ryi pełną mocy Matkę stojącą przy Synu, wyro-
zumiałą dla grzeszników, współczującą pokor-
nym i nieszczęśliwym: Rutebeuf Ge Miracle
de Th‚ophile (XIII w., Cud Teofila). F. Villon
"Ballada, którą Villon napisał na prośbę swej
matki, aby ubłagać łaski Najświętszej Panny"
(Wielki Testament, 1461, wyd. pol. 1917),
o głębokich, ale i naiwnych akcentach. Dante
w Boskiej komedii (1307-21, wyd. pol. 1947)
mówi o Maryi Dziewicy, zaczynając od 23 pie-
śni rozdziału o "Raju", a następnie przy opisie
dziewiątego nieba: "Dziewico, Matko, Córo
Twego Syna... Tyś nam jest BoŜej miłości
ogniskiem,... nadziei zdrojem, pokrzepieniem
wszystkich" [tłum. A. Świderska]. F. Petrarca
w Pieśni VIII (1501, wyd. pol.1881) prosi Naj-
świętszą Dziewicę "piękną, przyobleczoną w
słońce", aby wyzwoliła go z ziemskich więzów
i "zaprowadziła do lepszego brodu", poza na-
wałnice ludzkiej miłości do Laury.
XVII w.: J.B. Bossuet Sermon pour la a‰te de
la nativit‚ de la Sainte Vierge (1652, Kazanie
na święto narodzenia Najświętszej Dziewicy).
W XIX w. romantyczna poezja Novalisa (Hym-
ny do nocy, 1800, wyd. pol. 1923) łączyła
wspomnienie młodej, kochanej dziewczyny,
przedwcześnie zmarłej (Sophie) z obrazem Ma-
ryi Dziewicy z Ewangelii, "godnej uwielbienia
Oblubienicy", Matki Miłości Wszechmocnej.
Novalis i G. de Nerval otaczali Ŝarliwą czcią
Matkę Niebieską, której Syn jest nadzieją świa-
ta. De Nerval dokonuje synkretycznego zbli-
Ŝenia między kultem maryjnym a religiami
wschodnimi (Izyda i Ozyrys, Kybele i Attis,
Maryja i Jezus). W wieku dogmatu Niepokala-
nego Poczęcia poezja, poboŜność i miłość do-

Strona 128

background image

Słownik biblijny.txt

konują w postaci Maryi prawdziwej sublimacji
"wiecznej kobiecości". F.R. de Chateaubriand
Duch wiary chrześcijańskiej (1802, wyd. pol.
1816). P. Verlaine Księga mądrości (1881,
wyd. pol. 1908): "Chcę kochać juŜ tylko Mary-
ję, Matkę moją" [tłum. A. Stodor]. Powstaje
"mit" Madonny, dla którego znamiennym
przeciwstawieniem jest realistyczna postać Em-
my Bovary, pełnej poŜądania i (w związku z
tym) upadłej, zniszczonej i niszczącej.
XX w.: Ch. P‚guy Porche du mystere de la
deuxaŠme vertu (1911, Portyk misterium drugiej
cnoty): "Tej która jest nieskończenie niebiań-
ska, poniewaŜ jest nieskończenie ziemska...
Matce i Królowej aniołów, poniewaŜ jest tak-
Ŝe Matką i Królową ludzi"; Pr‚sentation de
la Beauce a Notre Dame de Chartres (1913),
"Tapisseries" (Gobeliny). P. Claudel: Poemes
de guerre (1922, Poematy wojenne), "La Vierge
a Midi" (Anioł Pański); Le Soulier de satin
(1929, Atłasowy pantofelek), Modlitwa dońy
Prouheze do Najświętszej Panny. P.J. Jouve La
Vierge ... Paris (1944, Najświętsza Panna w Pa-
ryŜu). Bogurodzica (XI w.). A. Mickiewicz:
Pan Tadeusz (1934), Inwokacja; Słowa (Naj-
świętsze) Panny (1842). C.K. Norwid Do
Najświętszej Panny MarŹŹ (1864). T. Jodełka
Polska poezja maryjna. Antologia (1949). M. Ja-
sińska i in. Matka Boska w poezji polskiej
(1959). M. Skwamidd Akathistos polski (1980).
M. Maliński Matka Jezusa (1981).
Ikon. P. Lorenzetti Narodziny najświętszej
Dziewicy (1342, Siena). Rafael Madonna
Sykstyńska (ok. 1513, Drezno). Parmigianino
Madonna z długą szyją (1534, Florencja).
Ofiarowanie Najświętszej Dziewicy w świątyni:
Tintoretto (1554, Wenecja); Tycjan (1540,
Wenecja). Wychowanie Maryi, rzeźba w drew-
nie (XV w., Semur-en-Auxois).
Pośród niezliczonych obrazów Madonny z
Dzieciątkiem: Notre Dame de la Belle Verriere,
witraŜ z Chartres (kII w.). Cimabue Najświęt-
sza Dziewica i Anioły (XIII w., Luwr, ParyŜ),
J. van Eyck Madonna kanclerza Rolan (1436,
ParyŜ). M. Schongauer Madonna w ogrodzie ró-
Ŝanym (1473, Colmar). Leonardo da Vinci
Madonna wśród skał (1486, ParyŜ). Michał
Anioł Madonna z Dzieciątkiem, posąg (1501,
Brugia). Caravaggio Madonna pielgrzymów
(1605, Rzym). C. Schwabe Madonna z lŜliami
(1897). M. Ernst Madonna upominająca Dzie-
ciątko Jezus wobec trzech świadków (1891; arty-
sta wykpiwa tradycyjną ikonografię). J. Lip-
chirz Madonna (ok. 1948, kościół w Plateau
d'Assy), rzeźba nosząca napis: "Jakob Lipchin,
śyd wierny wierze swoich przodków, wykonał
tę Madonnę ku lepszemu porozumieniu mię-
dzy ludźmi na ziemi i aby rządził Duch".
Matka Boska Częstochowska, ikona (ok. 1430,
Jasna Góra, Częstochowa). Matka Boska Ostro-
bramska (ok. 1620, Wilno). piękna Madonna
z KruŜlowej, rzeźba (ok. 1400, Muzeum Naro-
dowe, Kraków). P. Stachiewicz cykl Legenda
o Matce Boskitej (1894, Muzeum Narodowe,
Kraków). J Malczewski Madonna z faunami
(ok.1910, Muzeum Narodowe, Poznań).
Muz. G. de Machault, msza Notre Dame
(1364). J. Ockeghem, motety dla Madonny

Strona 129

background image

Słownik biblijny.txt

(XV w.). G.P. da Palestrina Assumpta est Maria
(XVI w., Maryja została wzięta do nieba),
msza. C. Monteverdi Vespro della Beata Vergine
(1610, Nieszpory Maryjne). W.A. Mozart Re-
gina coeli (1779, Królowo nieba). J. Brahms
Marienlieder (1859, Pieśni Maryjne), na chóry
a cappella. A. Dvorak Stabat Mater (1877, Sta-
ła Matka). F. Poulenc: Salve Regina (1941,
Witaj, Królowo); Stabat Mater (1950). P. Cal-
mel Marie en Calvaire (1980, Maryja na Kal-
warii), oratorium do tekstu Ch. P‚guy. Oh,
Mary don't yott weep (Nie płacz, Maryjo), negro
spiritual.
Ekr. W większości wypadków Maryja bywa
przedstawiana w sposób bardzo dyskretny, w
cieniu Jezusa, jako niewiasta pełna dobra i mi-
łości. Trzy oryginalne interpretacje: w Ewange-
lii według św. Mateusza P.P. Pasoliniego (1964)
matka reŜysera uŜyczyła Maryi swoich wynisz-
czonych rysów; w Jezusie z Nazaretu F. Zeffi-
rellego (1977-78) O. Husey gra rolę młodziut-
kiej Dziewicy; J.L. Godard ukazuje nagi brzuch
Madonny w e vous salve Marie (1986, Zdro-
waś Maryjo).
Mater Dolorosa [łac., Matka Bo-
leściwa]. Stabat Mater dolorosa, iuxta cru-
cem lacrimosa, dum pendebat Filius [łac.,
Stała Matka Boleściwa, cała we łzach, pod
krzyŜem, na którym wisiał jej Syn], począ-
tek liczącego dziesięć strof łac. hymnu
z XIII w., przypisywanego włoskiemu
franciszkaninowi Jacopone da Todi, o bo-
leści Najświętszej Maryi Panny i o współ-
czuciu, które winna odczuwać kaŜda du-
sza chrześcijańska.
Z. i p. Robić minę męczennika.
Lit. V. Hugo Les Contemplations (1856, Roz-
myślania), "Dolorosae" (Do bolejącej): w dwa-
naście lat po śmierci Leopoldyny, Hugo zwraca
się do swej Ŝony, matki silnej i bolesnej, jak do
Maryi u stóp krzyŜa. Ch. P‚guy Le Mystere
de la charit‚ de Jeanne d Arc (1910, Misterium
ofiary Joanny d'Arc), z motywem przewodnim
i powtarzającym się: "Od trzech dni płakała".
W Eve (1913, Ewa) P‚guy łączy, Ewę i Maryję
w, jeden obraz bolejących matek, które muszą
pogrzebać swoich synów. T. Lenartowicz
Wiatr w przelocie (Wybór poezji, 1876).
R. Brandstaetter Stabat Mater (Pieśń o 
Chrystusie, 1960).
Ikon. Mater Dolorosa: S. lIarmion (1460,
Strasburg); Tycjan (1544, Prado, Madryt);
El Greco (1590, Madryt). Zob. teŜ pieta.
Muz. Motyw Stabat Mater stał się podstawą
wielu utworów muzycznych: Josquin des Pr‚s
(1519); G.P. da Palestrina (XVI wů.); A. Calda-
ra (XVIII w.); A. Vivaldi (XVIII w.); G.B. Per-
golesi (1736); G. Rossini (1842; A. Dvo-
rak (1877); F. Poulenc (1950). K. Szyma-
nowski (1926); K. Penderecki (1962).
Mateusz [hebr. Matanjahu = dar Jahwe],
syn Alfeusza, prawdopodobnie rodem
z Kafarnaum, przedstawiony jest jako cel-
nik - poborca cła i podatków (Mt 10,3).
Tradycja uznaje Mateusza za autora
pierwszej EwarzgelŹŹ, która zawiera relację
o jego powołaniu na apostoła (Mt 9,9).
Ewangelia według św. Mateusza skierowana

Strona 130

background image

Słownik biblijny.txt

jest do chrześcijan wywodzących się z ju-
daizmu, dobrze znających Pisma, obficie
cytowane. Tekst został spisany pierwotnie
w języku aram. w latach pięćdziesiątych,
później przetłumaczony na język gr., na
podstawie zbioru mów i opisu zdarzeń
z Ŝycia Jezusa, spisanych w języku aram.
Niektórzy badacze sugerują późniejsze la-
ta redakcji EwangelŹŹ (80, a nawet 85 r.).
Głównym tematem EwangelŹŹ według św.
Mateusza jest załoŜenie Kościoła przez Je-
zusa (Bóg z ludźmi), a Jezus ukazany jest
jako Mesjasz realizujący obietnice Boga,
przekazane przez Prawo i Proroków. Atry-
butem Mateusza jest młody męŜczyzna,
gdyŜ jego Ewangelia zaczyna się od gene-
alogŹŹ - rodowodu Jezusa Chrystusa.
Ikon. Posągi w Notre-Dame-de-la-Couture
(XII w., Le Mans). Płaskorzeźba (1260,
ParyŜ). Rzeźba kamienna polichromowana
(XVI w., Nantes). Obrazy: C. Engelbrecht
Nawrócenie św. Mateusza (XVI w., Nantes).
Caravaggio Powołanie św. Mateusza na apostoła
(1600) oraz Święty Mateusz z aniołem (1602,
Rzym). Rembrandt Święty Mateusz i anioł
(1661, ParyŜ). W rzeźbie moŜna rozpoznać św.
Mateusza po sakwie poborcy podatków.
Ekr. P.P. Pasolini w EwangelŹŹ według św. Ma-
teusza (1964) odrzuca przesłodzony i stereo-
typowy obraz Jezusa i przedstawia Go jako
bohatera zbuntowanego przeciw ustalonemu
porządkowi, szlachetnego i świadomie prowo-
kującego.
Matuzalem -a Metuszelach.
Melchizedek [hebr. malki-cedek = król
prawości, moim królem jest prawość],
król Szalemu (zapewne późniejszej Jero-
zolimy) i "kapłan Boga NajwyŜszego"
(Rdz 14,18-20). Po zwycięstwie odniesio-
nym przez  Abrahama nad królem Ke-
dornomerem, Melchizedek pozdrowił go
chlebem i winem i błogosławił. Abraham
ze swej strony dał mu dziesiątą część ze
swego dobytku, uznając tym samym jego
prawa jako "kapłana Boga NajwyŜszego".
Ikon. Mozaiki z bazyliki Santa Maria Maggio-
re (V w., Rzym); San Apollinare in Classe, San
Vitale (VI w., Rawenna). Fresk z Saint-Savin
(XII w., Poitou). Rzeźby z XIII w., Chartres
i Reims (Komunia rycerza lub Abraham i Mel-
chizedek).
Mesjasz [hebr. maszijah = pomazaniec,
naznaczony; gr. christos = naznaczony, po-
mazaniec, namaszczony). W staroŜytnej
tradycji Ŝydowskiej - termin oznaczający
ludzi poświęconych Bogu przez akt na-
maszczenia - króla, arcykapłana, kapła-
nów. Naznaczenie to dokonywało się czę-
sto przez namaszczenie oliwą, np. Dawid
wybrany przez Boga, aby przejąć rządy
królewskie w miejsce Saula został przez
Samuela namaszczony oliwą (1 Sm 16).
Oczekiwać Mesjasza, rzn. oczekiwać
opatrznościowego wysłannika, wybawcy
w sensie politycznym i odnowiciela religij-
nego. przez usta proroków Bóg umacniał
w swoim ludzie nadzieje mesjańskie odno-
wienia Jerozolimy, wokół której zgroma-

Strona 131

background image

Słownik biblijny.txt

dzą się wszystkie narody (Iz 2;62).
ST przedstawia mającego przyjść Mesja-
sza albo jako potęŜnego króla, albo jako
pokornego sprawiedliwego, księcia poko-
ju, ale zwycięskiego, albo teŜ jako męŜa
boleści wzgardzonego i upokorzonego
(Iz 53).
W Ewangeliach (Mk 14,62; Łk 22,67) Je-
zus oświadcza arcykapłanowi, Ŝe jest Me-
sjaszem, Synem Człowieczym, którego
moc w pełni się objawi pośród obłoków
nieba. Odrzuca przypisywanie mu misji
o charakterze politycznym, mimo Ŝe wielu
spośród Jemu współczesnych oczekiwało
wyzwolenia spod rzym. dominacji. Zob.:
Chrystus; królestwo; namaszczenie - na-
maszczony.
Lit. Jezus - Mesjasz zob.: Odkupiciel - odku-
pienie; zbawienie.
Mesjanizmy chrześcijańskie. Mesjanizmów po-
jawiających się po Jezusie i odwołujących się do
Niego było wiele. Cały nurt mesjanistyczny po-
rewolucyjny w XIX w. widział w Jezusie wy-
zwoliciela symbolicznego. Jego cierpienie i
śmierć noszą w sobie zaląŜki przyszłości
(G. Sand). Cierpienia człowieka jako przedłu-
Ŝenie cierpień KrzyŜa pozwolą dojść do złotego
wieku uniwersalnego braterstwa. H.F. de La-
metmais Livre du Peuple (1837, Księga Ludu).
Mesjanizm ten przybiera całkowicie świecki
charakter u J. Micheleta w Le Peuple (1846,
Lud), zachowując jednak konotacje religijne,
gdyŜ "dzieci BoŜe" (lud) są wezwane, aby
wejść do "opiekuńczego miasta", "rozległego
niczym łono Boga". J.P. Same oskarŜa dwu-
znaczność tych obietnic szczęścia, składanych
w Diabeł i Pan Bóg (1951, wyd. pol. "Dialog"
1960, nr 11); "miasta, budowane w imię miło-
ści, są często miastami oszustwa. Ich szczęście
- szczęściem owiec".
Mesjanizm Ŝydowski. I.B. Singer Szatan ur
Goraju (1933, wyd. pol. 1991), Ŝydowskie mia-
steczko w Polsce w XVII w. przeŜywa szaleń-
cze dni sądząc, Ŝe Mesjasz (Sabataj Cwi) na-
reszcie przyszedł; ludzi opętują siły zła, rozpę-
tane przez fałszywego Mesjasza.
K. Wolfskehl ob et les quatre miroirs (1950,
Hiob i cztery zwierciadła), poemat, który koń-
czy się pojawieniem się postaci Hioba-Me-
sjasza.
Muz. G.F. H"ndel Mesjasz (1742), oratorium.
Ekr. R. Rossellini Il Messia (1975, Mesjasz):
"PoniewaŜ zamiarem Rosselliniego jest równo-
cześnie przywołanie postaci Mesjasza w jej hi-
storycznej codzienności i w jej współczesno-
ści (tej, która przeciwstawia się władzy, pienią-
dzu, skamieniałości prawa), jest rzeczą natural-
ną, Ŝe odtwórca był równocześnie anonimowy
i, jeśli moŜna tak powiedzieć, pozbawiony ko-
rony".
Metuszelach [hebr. mat = człowiek +
szelach = oszczep], Matuzalem, syn He-
nocha, ojciec Lameka, sławny z powodu
długiego Ŝycia - 969 lat (Rdz 5,21-27).
Wiek ten zakłada pojęcie stopniowego
skracania się długości Ŝycia ludzkiego,
związane z postępem grzechu. Długie Ŝy-
' cie było uwaŜane za wyraz błogosławień-

Strona 132

background image

Słownik biblijny.txt

stwa BoŜego.
Z. i p. Stary jak Matuzalem.
męczennik - męczennica [gr. many-
rein = świadczyć]. Męczennik - to przede
wszystkim świadek. U chrześcijan jest to
ten, który swoim słowem i czynami świad-
czy, Ŝe Jezus umarł i zmartwychwstał.
, W pierwszych wiekach chrześcijaństwa
świadectwo takie często prowadziło do
gwałtownej i okrutnej śmierci, toteŜ okre-
ślenie martyr [gr. m"rtys = męczennik] na-
brało znaczenia "ten, który poniósł śmierć
za swoją wiarę". Znaczenie to rozszerzyło
się następnie na tych wszystkich, którzy
cierpią dla jakiejś sprawy, a czasami pono-
szą nawet dla niej śmierć. Rodzący się
Kościół otaczał swoich męczenników gor-
liwym kultem. Autentyczne świadectwa
potwierdzają prawdziwość męczeństwa
wielu takich świadków (cierpieli męki za
swoją wiarę), w przypadku innych - le-
gendy, często bardzo piękne, zastępują
przekaz historyczny.
Lit. Święty Ignacy, biskup AntiochŹŹ, zamęczo-
ny w Rzymie ok. 107 r., List do Rzymian (w ję-
zyku gr.). Święty Ignacy wyraŜa w nim swe
pragnienie męczeństwa: "Pozwólcie, bym stał
się pokarmem dla zwierząt, dzięki czemu mógł-
bym dotrzeć do Boga. Jestem pszenicą BoŜą,
trzeba więc, by zmieliły mnie zęby zwierząt,
abym stał się czystym chlebem Chrystusa".
Orygenes Zachęta do męczeństwa (III w., w ję-
zyku gr.). P. Corneille Polieukt (1643, wyd.
pol. 1836). F.R. Chateaubriand Les Martyrs
(1809, Męczermicy), dzieło to autor chciał
uczynić "epopeją chrześcijańską", akcja rozgry-
wa się w III w., w okresie prześladowań za
cesarza Dioklecjana. H.F. de Lamennais w Sło-
wach wieszczych (1834, wyd. pol. 1834) odwo-
łuje się do romantycznej teorii ludów-Mesja-
szy, przeznaczonych do ratowania pozostałych
narodów przez swoją śmierć dla odkupienia ro-
dzaju ludzkiego. A. Cohen O vous, feŠres hu-
mains (1972, O wy, bracia człowieczy), hołd
dla męczenników Ŝydowskich: "O wszyscy moi
ojcowie, którzy na przestrzeni wieków woleli-
ście masakry od zdrady i stosy od zaprzaństwa,
ojcowie moi, wśród płomieni głoszący, aŜ po
tchnienie ostatnie, jedność Boga i wielkość ich
wiary". E. Wiesel w Le Serment de Kolvilleg
(1973, Przysięga z Kolvilleg) podkreśla obo-
wiązek dawania świadectwa: starzec, jedyny
ocalały z pogromu w Europie Środkowej, prze-
kazuje swoje doświadczenie zrozpaczonemu
młodemu człowiekowi, stojącemu o krok od sa-
mobójstwa: "Teraz, kiedy poznałeś tę historię
nie masz prawa umierać".
Mędrcy ze Wschodu, magowie,
uczeni ze Wschodu, wprawni w obserwa-
cji gwiazd. Mateusz (Mt 2,1-12) opowia-
da o trzech mędrcach, przybyłych złoŜyć
dary "królowi Ŝydowskiemu", którego
gwiazdę zobaczyli na niebie. W Jerozoli-
mie dowiedzieli się o miejscu Jego naro-
dzin. Na podstawie proroctwa w Księdze
Micheasza, doktorowie Prawa (uczeni w
Piśmie) powiedzieli im, Ŝe  Mesjasz
powinien się narodzić w  Betlejem. Dla

Strona 133

background image

Słownik biblijny.txt

Mateusza przybycie trzech mędrców jest
wypełnieniem się dawnych proroctw o hoł-
dzie, jaki złoŜą Bogu Izraela narody po-
gańskie (Iz 49,7). Legenda średniowiecz-
na nazwała Mędrców ze Wschodu Trze-
ma Królami. Zob.: epifania (2); gwiazda.
Lit. M. Tournier Kacper, Melchior i Baltazar'
(1980, wyd. pol. 1987). ů K.K. Baczyński Bal-
lada o Trzech Królach (1944). R. Brandstaetter
Modlitwa trzech Mędrców (Pieśń o moim Chrystu-
sie, 1960). J. Twardowski O Trzech Królach
(Zeszyt w kratkę,1973).
Ikon. zob. epifania.
męka Chrystusa [łac. passio, od pati =
cierpieć), cierpienia, przez które przeszedł
Jezus Chrystus, od agonŹŹ w ogrodzie Ge-
tsemani aŜ po śmierć na krzyŜu na Golgo-
cie. Relacja o nich we wszystkich czterech
Ewangeliach przebiega wg tego samego
schematu - pojmanie Jezusa, proces Ŝy-
dowski (Jezus przed Annaszem, Kajfa-
szem i Sanhedrynem), proces rzym. (Jezus
przed  Piłatem i  Herodem Wielkim),
Droga KrzyŜowa, Kalwaria, ukrzyŜowanie
i śmierć Jezusa, a po niej złoŜenie do gro-
bu. Doniosłe znaczenie, jakie wszyscy
czterej ewangeliści przyznali śmierci Jezu-
sa - pozornie będącej znakiem ostatecznej
klęski - jest zrozumiałe w perspektywie
ich wiary w Jego Zmartwychwstanie, Jezus
jawi się jako nowy Baranek paschalny, ja-
ko cierpiący sługa, o którym mówił  Iza-
jasz (Iz 52,13-15), jako oczekiwany
 Mesjasz, zwycięzca zła i śmierci.
Lit. Średniowieczne misteria o Męce Pańskiej:
we Francji najbardziej są znane misteria
A. Gr‚bana i J. Michela (XV w.). J.B. Bossuet
Sennon sur la Passion (1661, Kazanie o Męce
Pańskiej). B. Pascal Myśli (1670, wyd. pol.
1921), "Tajemnica Jezusa". J. Michelet w Bible
de l'Humanit‚ (1864, Biblia ludzkości) prze-
ciwstawia "Mękę bierną" Chrystusa męce ak-
tywnej Herkulesa. Pierwsza z nich wyzwala po-
czucie rezygnacji, druga prowadzi do wyzwole-
nia przez pracę. V. Hugo La Fin de Satan
(1886, Kres szatana), "Le Gibet" (Miejsce
kaźni). C. Simon Droga przez Flandrię (1960,
wyd. pol. 1982), postacie tej powieści "nie róŜ-
nią się od zwierząt, a juŜ szczególnie od koni;
M. GrŹŹnewald Naigrawanie (ok. 1504), Alte Pinako-
thek, Monachium
cała ludzkość w tej powieści staje się końska;
równocześnie mnoŜą się aluzje do Chrystusa,
tak jakby okrutne, rozpaczliwe męki ludzi zo-
stały zebrane w jednej Męce".
Ikon. A. DŹŹrer Wielka Pasja, drzeworyty
(przed 1500). H. Bosch Cierniem koronowanie
(ok. 1485-1510, Madryt). G. Rouault Męka
(1937, Cleveland; 1949, ParyŜ). B. Krasno-
dębska-Gardowska, Stacje Męki Pańskiej, drze-
woryty (1926, Muzeum Narodowe, Warszawa).
Muz. C. de Sermisy Pasja według św. Mateusza
(XVI w.). O. di Lasso, cztery pasje. H. Schuetz,
cztery pasje. J.S. Bach: Pasja według św. Jana
(1723); Pasja św. Mateusza (1729). G.Ph. Te-
lemann, 46 pasji. G.F. H"ndel, dwie pasje dla
kościoła luterańskiego. C.Ph.E. Bach, dwie pa-
sje. L. Perosi La passione di Cristo secondo San

Strona 134

background image

Słownik biblijny.txt

Marco (1897, Pasja Chrystusa wg św. Marka).
M. Dupr‚: Symfonia-Pasja, (1924); La France
au Calvaire (1956, Francja na KalwarŹŹ), orato-
rium. L. Berio Nones (1954, Godzina dziewią-
ta), na motywie dziewiątej godziny męki Chry-
stusa. K. Penderecki Pasja według św. Łukasza
(1963-65).
Ekr. R. Wiene INRI (1923). J. Duvivier Golgo-
ta (1935). H. Koster Szata (1953). A. Tarkow-
ski Andriej Rublow (1966), jedna ze scen filmu
ukazuje Chrystusa mozolnie niosącego krzyŜ
przez śnieg; za Nim idą Maryja, Jan i Maria
Magdalena. KaŜdy rosyjski wieśniak na począt-
ku XV w. uczestniczy w męce Chrystusa i ra-
zem z Nim wspina się na Kalwarię. D. Arcand
Jezus z Montrealu (1989).

miasto. W tradycji świata zachodniego,
sięgającego korzeniami staroŜytnej Grecji,
pojęcie to oznacza wybitny i typowy dla
ludzkiego geniuszu twór: człowiek kształ-
tuje swój świat i formułuje prawa, którym
się podporządkowuje, wolny i odpowie-
dzialny. W znaczeniu teologicznym termin
ten oznacza nie dzieło człowieka, lecz
dzieło, które Bóg przygotował dla świata,
a którego - Jerozolima jest zapowiedzią.
Jerozolima jest miastem w pełnym te-
go słowa znaczeniu, bo w niej mieszka
Bóg i w niej znajduje się świątynia, a tak-
Ŝe jest nienaruszalnym znakiem zbawie-
nia obiecanego Izraelowi, a poprzez Izrael
- wszystkim narodom. Któregoś dnia to
miasto stanie się miejscem, w którym
wszyscy ludzie spotkają się z Bogiem
(Iz 60-62). W NT miasto jest Króle-
stwem BoŜym, zw. takŜe Nowym Jeruza-
lem, Niebieskim Jeruzalem (Hbr 12,22;
Ga 4,26; Ap 3,12). Miastem Ŝyjącego Bo-
ga (Hbr 12,22) albo Miastem, które ma
przyjść (Hbr 13,14) i które będzie miało
solidne fundamenty, gdyŜ Bóg jest jego
architektem i budowniczym. Królestwo to
będzie czymś, czego Jerozolima była jedy-
nie zapowiedzią w przedstawieniach zapo-
Ŝyczonych z rzeczywistości ziemskiej dla
odzwierciedlenia rzeczywistości Boskiej.
chrześcijanie oczekują tego Miasta i ku
niemu zmierzają.
Lit. Jerozolima, ze swymi zmiennymi kolejami
losu, wciąŜ jest obecna w dziełach pisarzy po-
chodzenia Ŝydowskiego: E. Wiesel, I.B. Singer,
D. Shahar (zob. Jerozolima).
Święty Augustyn w Państwie BoŜym (413--424,
wyd. pol. 1930-34) pierwszy przeciwstawił
Miastu-Państwu ziemskiemu Miasto-Państwo
niebieskie (BoŜe): "Dwie miłości budowały
dwa Państwa. Miłość własna aŜ po pogardę
Boga budowała Miasto ziemskie. Miłość Boga
aŜ po wzgardzenie samym sobą budowała Mia-
sto niebieskie" [tłum. M.ś.]. Oba te miasta-
-państwa splatają się ze sobą, są wzajemnie so-
bą uwarunkowane, a podwójne obywatelstwo
chrześcijanina rodzi trudności w Ŝyciu politycz-
nym, trudności, które zdoła przezwycięŜyć ide-
ał państwa chrześcijańskiego. Schemat dwóch
miast, świętego miasta Jerozolimy i miasta
przeklętego - Babilonu, przenika poezję, po-

Strona 135

background image

Słownik biblijny.txt

zwala odczytywać wydarzenia historyczne. Tak
więc A. Rimbaud w poemacie ParyŜ się budzi
(Poezje, 1871, wyd. pol. 1921) przedstawia
miasto jako "Miasto wybrane", "Miasto święte,
podwalinę Zachodu", a równocześnie ParyŜ-
"ladacznicę", "czerwoną kurtyzanę" [tłum.
J. Tuwim i J. Iwaszkiewicz]. Łącząc w sobie
platońską utopię miasta-państwa doskonałego
z utopią pierwszych wspólnot chrześcijańskich,
o których mówią Dzieje Apostolskie, utopijne
państwa sporządzają plan idealnego społeczeń-
stwa ziemskiego: T. Morus Utopia (1516, wyd.
pol. 1954). Ch. P‚guy w Le Dialogue de l'hi-
stoire et de l'"me charnelle (1909, Dialog o histo-
rŹŹ i duszy cielesnej) wyobraŜa sobie Kościół ja-
ko nowe miasto-państwo, równocześnie docze-
sne i cielesne, w którym Jezus jest pierwszym
obywatelem, "pierwszym z wieku, pierwszym
; z prawa, pierwszym z rozumu, pierwszym
de iure i de facto, pierwszym w hierarchŹŹ i god-
, ności, wyniesionym nad wszystkich"; miasto-
-państwo, którego zapowiedzią jest antyczne
miasto-państwo, i którego współobywatelami
! będą wszyscy chrześcijanie.
Michał [hebr. mikael = któŜ jest jak
Bóg], archanioł - obrońca, opiekujący się
narodem Izraela (Dn 10,13-21) i Kościo-
łem (Apokalipsa św. ,Jana). KsiąŜę zastę-
pów anielskich, walczył w niebie ze smo-
kiem (Ap 12,7). Zob. archanioł.
Ikon. Archanioł michał: mozaika z San Apolli-
nare in Classe (VI w., Rawenna); fresk z kate-
dry w Puy (XI w.). Ikony: Archanioł Michał
(XIV w., Ateny); Święty Michał waŜący dusze
(XIV w., Piza). M. Schongauer Michał i Smok,
; grafika (XV w., ParyŜ). Rafael Święty Michał
walczący ze smokiem (1518, ParyŜ). F.J. Duret
Święty Michał zwycięŜający szatana, fontanna
(1860, ParyŜ). E. Fr‚miet, statua z Mont-
-Saint-Michel (1879).
miecz, broń z brązu, później z Ŝela-
za. Poczynając od czasów Dawida, wszy-
scy wojownicy nosili miecze u pasa
(2 Sm 20,8). W epoce Jezusa, ze względu
na niespokojne czasy, wielu męŜczyzn no-
siło broń, takŜe ci, którzy przyszli pojmać
Jezusa (Mt 26,47), a nawet apostołowie.
U Rzymian miecz był symbolem władzy,
autorytetu, prawa Ŝycia i śmierci przysłu-
gującego cesarzowi (Rz 13,4).
Przenośnie - miecz to wojna (r 5,12;
Ez 7,15), kara BoŜa (Iz 34,5-6); miecz
moŜe być zwrócony przeciw ksiąŜętom
i ludowi Izraela, aby ukarać ich za po-
pełnione przestępstwa (Ez 21). Miecz to
takŜe przenikająca moc słowa BoŜego
(Hbr 4,12; Ap 1,16).
Z. i p. Kto mieczem wojuje, ten od miecza ginie.
Jezus potępiał przemoc, która rodzi dalszą
przemoc, toteŜ kiedy Ŝołnierze przyszli Go poj-
mać, powstrzymał swych uczniów, gotowych
uŜyć miecza, aby Go bronić: "Schowaj miecz
swój do pochwy, bo wszyscy, którzy za miecz
chwytają, od miecza giną" (Mt 26,52).
Ikon. Miecz wyobraŜa słowo BoŜe - na śre-
dniowiecznych miniaturach i witraŜach wycho-
dzi on z ust Boga. Anioł z mieczem w ręku wy-
pędza z raju Adama i Ewę, którzy zgrzeszyli.

Strona 136

background image

Słownik biblijny.txt

Święty Jan w Apokalipsie przedstawia Syna
Człowieczego z mieczem w ustach, gdyŜ Jezus
jest słowem Boga Ŝywego: N. Bataille, tapiseria
Apokalipsy św. Jana (1373-87, Angers).
Miejsce Czaszki  Golgota.
MiejsCe NajŚwiętsze [hebr. dewir =
miejsce wyodrębnione], najświętsza część
Świątyni Jerozolimskiej, w której aŜ do
czasu wygnania babilońskiego znajdowała
się Arka Przymierza. Tylko arcykapłanowi
wolno było przekroczyć próg Miejsca Naj-
świętszego w Dzień Pojednania (Kpl 16).
Miejsce Najświętsze oddzielone było od
hechal (Miejsca Świętego) drzwiami z
drewna cedrowego, które w drugiej Świą-
tyni Jerozolimskiej zastąpiono zasło-
ną (2 Krn 3,14). Według ewangelistów, w
momencie śmierci Jezusa rozdarła się za-
słona w świątyni (Mt 27,51; Mk 15,38;
Łk 23,45), Bóg darował swojego Syna
wszystkim ludziom.
Z. i p. Wejść do Miejsca Najświętszego, potocz-
nie - mieć dostęp do najbardziej tajemnej czę-
ści jakiegoś pomieszczenia, organizacji, czy
osobowości.
miłość. W ST czasownik hebr. ahaw
(kochać, lubić) jest powszechnie uŜywany
zarówno w odniesieniu do Boga, jak i bliź-
niego oraz do dóbr materialnych. Termi-
ny uŜywane dla określenia miłości, jaką
Bóg darzy swój lud, wyraŜają niezmienne
przywiązanie, Ŝyczliwość (chesed) i litość,
współczucie (rachamim). "I poślubię cię
sobie [znowu] na wieki,... przez miłość
i miłosierdzie" (Oz 2,21) powiedział Bóg
człowiekowi. Modlitwa Księgi Psalmów jest
ciągłym wysławianiem tej miłości, pełnym
zawierzenia wołaniem ku miłującemu Bo-
gu: "Jak się lituje ojciec nad synami, tak
Pan lituje się nad tymi, co się Go boją"
(Ps 103,13). Na tę tkliwość lud Izraela
odpowiada Bogu swoją miłością. "Słuchaj,
Izraelu - mówi Prawo MojŜeszowe - bę-
dziesz miłował Pana, Boga twojego, z ca-
łego swego serca, z całej duszy swojej, ze
wszystkich swych sił" (Pwt 6,4-5).
NT. Język gr. określa mianem eros (stąd:
erotyzm) miłość - poŜądanie, której peł-
ną formą jest (w pojęciu Platona) dąŜenie
do piękna absolutnego. NT na określenie
miłości - daru uŜywa terminu gr. agape
(który najprawdopodobniej nie był zna-
ny przed chrześcijaństwem). Jest to miłość
Boga do swego stworzenia, która posu-
wa się aŜ do oddania własnego Syna:
Bóg jest miłością", pisze Jan (1 ` 4,16);
miłość ludzi do Boga, a takŜe wzajem-
na miłość ludzi do siebie, głoszona przez
Jezusa, który streszcza istotę przesłania
Prawa i Proroków w dwóch przykaza-
niach: "Będziesz miłował Pana Boga swe-
go całym swoim sercem, całą swoją du-
szą i całym swoim umysłem. To jest naj-
większe i pierwsze przykazanie. Drugie
podobne jest do niego: Będziesz miło-
wał swego bliźniego, jak siebie samego"
(Mt 22,37-39). Święty Paweł pisał do Ko-
ryntian: "Gdybym miłości nie miał, był-

Strona 137

background image

Słownik biblijny.txt

bym niczym" (1 Kor 13).
W języku teologicznym miłość jest jedną
z trzech cnót teologicznych (obok wiary
i nadziei). Słowa "miłosierdzie" uŜywano
nieraz na określenie dobroczynności, toteŜ
obecnie w tłumaczeniach BiblŹŹ uŜywa się
na ogół słowa "miłość".
Z. i p. Niech nie wie twoja lewa ręka, co czyni
prawa (Mt 6,3), w tym kontekście Jezus chce
wyrazić w sposób obrazowy konieczność za-
chowania dyskrecji przez tych, którzy dają jał-
muŜnę; darów nie naleŜy ofiarowywać w spo-
sób ostentacyjny.
Lit. Od czasu powstania 1'ieśni nad Pieśniami
język poezji mistycznej jest językiem poezji mi-
łosnej. Święta Teresa z Avili Zamek wewnętrzny
(1577, wyd. pol. 1633). Święty Franciszek Sa-
lezy Teotyma albo Traktat o BoŜej Miłości (1616,
wyd. pol. 1751), wprowadzenie w Ŝycie mi-
styczne; zainspirowany pismami św. Teresy
z Avili. B. Pascal w Myślach (1670, wyd. pol.
1921) podkreśla wyŜszość miłości nad prawdą:
"Robimy sobie boŜyszcze z samej prawdy;
prawda bowiem poza miłością nie jest Bogiem,
jeno Jego obrazem i bałwanem, którego nie
trzeba kochać ani ubóstwiać" [dum. T. Boy-
-śeleński]. "Miłosierdzie ma swój własny
porządek, dzięki któremu góruje nad po-
rządkiem umysłów, tak jak z kolei on bierze
górę nad porządkiem ciał." Ch. P‚guy w Le
Porche du mystere de la deuxiŠme vertu (1911,
Portyk misterium drugiej cnoty) traktuje mi-
łość jako pełną zapału i oddania matkę i rozwa-
Ŝa tajemnicę miłości Boga wobec człowieka.
W literaturze Ŝydowskiej moŜna odwołać się do
Lanthologie de la po‚sie juve (1985, Antologia
poezji Ŝydowskiej) P. Ha‹ata. C.K. Norwid
Promethidion (1851). K. Iłłakowiczówna Silniej-
sza niŜ moja wiara (Poezje 1940-1954, 1954).
J. Twardowski Boję się Twojej miłości (Znaki uf
ności,1970).
mirra, wonna gumoŜywica otrzymywana
z róŜnych gatunków drzew balsamowych
rosnących w ArabŹŹ i EtiopŹŹ. UŜywano jej
do wyrabiania oleju świętego, wonności
i olejków aromatycznych. Była jednym
z darów, które  Mędrcy ze Wschodu
złoŜyli w ofierze Jezusowi, gdy przybyli
złoŜyć Mu pokłon.
misterium [gr. myst‚rion = tajemnica],
słowo, które pojawia się późno w BiblŹŹ
Greckiej (zwłaszcza w Księdze Mądrości),
ale pojęcie, jakie wyraŜa, występuje w ca-
łej BiblŹŹ; to "tajemnica" Boga dotycząca
świata. Bowiem sam wszechświat pełen
jest tajemnic, zagadek i pytań (stworzenie,
narodzenie, miłość), a doświadczenie cier-
pienia takŜe nasuwa pytania dotyczące
sensu świata. Czy jego przeznaczeniem
jest klęska, czy zbawienie? Misterium Bo-
Ŝe to objawienie tego, co jeszcze dla wielu
jest ukryte: Bóg miłuje świat i pragnie go
ocalić od zguby; wszyscy ludzie są powo-
łani do zbawienia. Właściwą treścią i isto-
tą misterium Boga w NT jest Ŝycie, krzyŜ
(udział Boga w cierpieniu w osobie Chry-
stusa, Jego Syna) i Zmartwychwstanie
Jezusa, które poprzedza ostateczne zba-

Strona 138

background image

Słownik biblijny.txt

wienie wszechświata. Dlatego właśnie w
teologŹŹ katolickiej misterium oznacza
zwłaszcza mękę i Zmartwychwstanie Jezu-
sa i jego obecność w EucharystŹŹ (Msza
święta).
Lit. Rozwój liturgŹŹ doprowadził w średniowie-
czu do powstania nowego gatunku dramatycz-
nego - dramatu liturgicznego lub półliturgicz-
nego (o wybranym fragmencie historii biblijnej,
jak np. Le Jeu d adam, XII w., Widowisko
o Adamie), a przede wszystkim, w XIV-XV w.,
do powstania misteriów, przedstawiających
mękę Chrystusa. Zob. teŜ męka Chrystusa.
Moabici, lud spokrewniony z Izraelita-
mi, osiedlił się prawdopodobnie w XIII w.
p.n.e. na wschodnim brzegu Jordanu, na
wyŜynie leŜącej między Morzem Mar-
twym a Pustynią Syryjską i Pustynią Arab-
ską. Przodkiem, który nadał temu ludowi
swoje imię, był Moab, syn Lota i jego
starszej córki, brat Ammona (Rdz 19,37).
modlitwa [łac. precari = modlić się).
W BiblŹŹ modlić się to znaczy zwracać się
do Boga - i tylko do Boga, zwracać się do
Niego jako do Osoby: "Ty", jako do Ŝycz-
liwego, sprawiedliwego i wszechmocnego,
który czyta z ust i w sercach. W języku
hebr. funkcjonują dwa czasowniki ozna-
czające "modlić się", lecz częściej są uŜy-
wane czasowniki wyraźniej oddające emo-
cje: wzdychać, otworzyć swoje serce, wiel-
bić, błogosławić, radośnie śpiewać, szukać
oblicza Boga. JeŜeli wierzący Izraelita
ośmielał się zwracać do Boga, robił to na
mocy  przymierza (przymierze z Bo-
giem), które zapewniało obecność Boga
pośród Izraela i Jego Ŝyczliwość, pod wa-
runkiem, Ŝe modlący się mieli w sercu
sprawiedliwość i miłość (Iz 1,10-17).
W ST znajdują się liczne modlitwy - proś-
by: prośba o konkretne łaski, takŜe dobra
materialne (uzdrowienie, deszcz, płodność
ziemi albo kobiety, obrona przed nie-
bezpieczeństwami), albo o dobra ducho-
we (wybawienie z grzechu, nawrócenie).
W pieśniach, hymnach i psalmach, po-
etyckich formach modlitewnych Izraela,
często pojawia się akcent modlitw rado-
snego uwielbienia i modlitw dziękczyn-
nych (Wj 15,1-18: "gdy konia i jeźdźca
jego pogrąŜył w morzu"; 1 Sm 2 - pieśń
Anny, będąca jakby prototypem Magnifi-
cat Maryi). Psalm 22, którego początek
powtórzył Jezus na krzyŜu, wyraŜa naj-
głębszą rozpacz. Świątynia Jerozolimska
jawi się Hebrajczykom jako uprzywilejo-
wane miejsce modlitwy, a modlitwa zbio-
rowa - jako jej naturalna forma.
W NT ewangeliści często ukazują Jezu-
sa w czasie modlitwy, przede wszyst-
kim w najwaŜniejszych momentach Ŝycia:
chrzest, wybór apostołów, przemienienie
Pańskie, agonia, Kalwaria. Jezus udaje się
do świątyni albo do synagogi, Ŝeby się
modlić; często takŜe usuwa się w miejsca
ustronne, "na pustynię" albo "na górę".
Podejmuje oczywiście tradycyjne modli-
twy Ŝydowskie, albo bezpośrednio rozma-

Strona 139

background image

Słownik biblijny.txt

wia z Ojcem, jak np. podczas agonŹŹ. Jezus
występuje jako nauczyciel modlitwy - se-
kretnego, ufnego dialogu między wierzą-
cymi a Ojcem niebieskim. Na prośbę
uczniów proponuje im wzorzec modlitwy,
Ojcze nasz, w którym znajduje się wiele
elementów modlitwy Ŝydowskiej. Ewange-
lista Jan poświęca duŜo miejsca długiej
modlitwie Jezusa podczas  Ostatniej
Wieczerzy (M 17), modlitwie, którą tra-
dycja chrześcijańska nazwała "modlitwą
arcykapłańską" (czyli modlitwą Jezusa-
arcykapłana); wyraŜa się w niej miłość Je-
zusa do Ojca i do bliskich oraz pragnienie,
aby widzieć uczniów zjednoczonych mię-
dzy sobą tak, jak On jest zjednoczony z
Ojcem.
Kościół chrześcijański bardzo prędko
przyjął zwyczaj kierowania niektórych
modlitw do Jezusa Zmartwychwstałego.
Później ustalił się zwyczaj zwracania się
do męczenników, następnie do świętych.
Pewna przesada w tych ostatnich formach
modlitwy wywołała w XVI w. reakcje
działaczy reformacji. Zob.: Ave Maria;
"nunc dimittis ; Szma Israel.
Lit. ů M. Hemar Modlitwa (Naród w walce,
1943). J. Sochoń Modlitwa z muzyką (Wiersze
nowe,1993).
Muz. Śpiew gregoriański i liturgiczna muzyka
prawosławna nadały najpiękniejsze formy zbio-
rowej modlitwie chrześcijańskiej.
Modlitwa Pańska Ojcze nasz.
MojŜesz [hebr. mosze], ludowa etymolo-
gia tego imienia to "wydobyty z wody"
(W 2,10); jest to jednak raczej imię egip-
skie. Rzeczywiście, MojŜesz, hebr. dziecko
zrodzone w okresie prześladowań Hebraj-
czyków w Egipcie, został "wydobyty z wo-
dy" przez córkę faraona (Wj 2,5), która
zapewniła mu na dworze faraona wycho-
wanie egipskie. MojŜesz widział, jak pe-
wien Izraelita został pobity przez Egipcja-
nina, i zabił owego napastnika. Kiedy do-
wiedział się o tym faraon, MojŜesz musiał
uciekać do kraju Madianitów. W tym cza-
sie, gdy pasł owce, Bóg ukazał mu się po-
śród ognia w krzewie gorejącym i powołał
go, aby wyzwolił Jego lud z niewoli egip-
skiej (Wj 3). Pomimo sprzeciwu ze strony
faraona, MojŜesz i jego brat  Aaron
zdołali doprowadzić do wyjścia Hebraj-
czyków z Egiptu i przeprowadzić lud
przez Morze Sitowia (Wj 14). Wszyscy
szczęśliwie przeszli przez morze; wody,
które rozstąpiły się przed Hebrajczy-
kami, zatopiły rydwany ścigających ich
wojsk faraona (W' 14,27). MojŜesz po-
prowadził Hebrajczyków przez pustynię
do podnóŜa góry Synaj, na której szczy-
cie zawarte zostało przymierze z Bogiem
( W' 19); tam otrzymał Dziesięć Przyka-
zań ( Dekalog) spisanych na tabli-
cach Prawa (W' 24,12). Schodząc z góry,
z twarzą promieniejącą pod wpływem spo-
tkania z Bogiem, zastał swój lud oddają-
cy cześć złotemu cielcowi, sporządzonemu
za zgodą Aarona (IXj 32). MojŜesz, roz-

Strona 140

background image

Słownik biblijny.txt

gniewany tą niewiernością, zniszczył zło-
tego cielca i potłukł kamienne tablice
(f.Yj 32,19). Bóg jednak odnowił swe przy-
mierze i dał mu nowe tablice Prawa
(LYj 34). Po spotkaniu na górze Synaj wę-
drówka przez pustynię trwała dalej. Moj-
Ŝesz musiał znosić niechętne szemrania,
Ŝale i niewierność ludu wobec przymierza.
Wreszcie doszli do równiny Moabu, na
wschód od  Ziemi Obiecanej. MojŜesz
oglądał ją z góry Nebo, na którą wszedł
przed śmiercią (Pwt 34,1-5).
Na podstawie tekstów wywodzących się
z kilku tradycji trudno jest przedstawić
postać MojŜesza, troską redaktorów tek-
stów nie było napisanie biografii, lecz
wysławianie wybawienia, którego Bóg do-
konał poprzez MojŜesza. W ST MojŜesz
jest nazywany prorokiem, sługą, przyjacie-
lem Boga, pośrednikiem. Jest to przywód-
ca uznany przez wszystkich wyznawców
judaizmu.
W NT wymieniany jest często. Jest on po-
średnikiem Prawa - Tory, o którym Jezus
mówi: "Nie sądźcie, Ŝe przyszedłem znieść
, Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem
znieść, ale wypełnić" (Mt 5,17). MojŜesz
był obecny (razem z Eliaszem) przy prze-
mienieniu Jezusa (Mt 17). Ze względu na
pewną zbieŜność szczegółów, Mateusz
przedstawił Jezusa jako nowego MojŜesza.
Jan pisze: "Podczas gdy Prawo zostało
nadane przez MojŜesza, łaska i prawda
przyszły przez Jezusa Chrystusa" ( 1,17).
Lit. A.G. de Saint-Amant Moise sauv‚ (1653,
MojŜesz ocalony), idylla heroiczna. A. de Vi-
gny Poemes antiques et modernes (1837, Poematy
staroŜytne i nowoŜytne), "Mo‹se" (MojŜesz);
samotmość człowieka wybranego przez Boga.
S. Freud Der Mann Moses und die monotheisti-
sche Religion (1939, Człowiek imieniem Moj-
Ŝesz a religia monoteistyczna); ojciec znienawi-
dzony, czczony, zamordowany. W. Faulkner
Zstąp, MojŜeszu (1942, wyd. pol. 1966), trze-
ba przyjścia MojŜesza, aby zostali wyzwole-
ni wszyscy Beniaminowie więzieni przez fa-
raonów. E. Wiesel Cel‚bration biblique (1975,
Celebracja biblijna). P. Emmanuel Tu (1978,
Ty), "Mo‹se" (MojŜesz), cykl 23 poematów
mistycznych, zainspirowanych historią Moj-
Ŝesza. ů J. Dobraczyński Pustynia (1955).
J. Stryjkowski Odpowiedź (1982). W. Chro-
stowski Bohaterowie wiary Starego Testamentu
(1992).
Ikon. C. Sluter Studnia MojŜesza, późnogotyc-
ka studnia klasztorna w kartuzji Champmol
; (1395-1406, Dijon). Michał Anioł MojŜesz,
marmurowy posąg w kościele San Pietro in
Vincoli (1513-16, Rzym). Tintorettno MojŜesz
dobywa wodę ze skały (1576, Wenecja). D. Fetti
MojŜesz i krzak gorejący (ok. 1616, Wiedeń).
N. Poussin Znalezienie MojŜesza (1638, ParyŜ).

Rembrandt MojŜesz z tablicami przykazań
(1659, Berlin). M. Chagall MojŜesz otrzymujgcy
tablice Prawa (1956, Nicea).
Ekr. C.B. De Mille Dziesięcioro przykazań
(1956).

Strona 141

background image

Słownik biblijny.txt

Moloch. Księga Kapłańska czyni aluzję
do ofiar z dzieci spalanych w ofierze
bóstwom pogańskim: "Nie będziesz da-
wał dziecka swojego, aby było prze-
prowadzone przez ogień dla Molocha"
(Kpł 18,21). Chodzi tutaj o kananejski
obrzęd, przejęty przez niektórych He-
brajczyków (2 Krl 17,17), lecz formal-
nie zakazany przez proroków i cały lud
(2 Krl 3,27). Według niektórych autorów
Moloch miał być bóstwem, dla innych
Moloch oznaczał rodzaj ofiary wotywnej.
Lit. G. Flaubert podjął ideę boga-Molocha
i w Salambo (1862, wyd. pol. 1905) przedsta-
wił barbarzyński obyczaj składania w ofierze
dzieci, które palono wewnątrz olbrzymiego po-
sągu o głowie wołu. Nastąpiła tu prawdopo-
dobnie pomyłka, chodzi raczej o kult Kronosa
w Kartaginie.
monety, pieniądze. Pojawiły się w Izra-
elu dopiero po okresie wygnania babiloń-
skiego (VI w. p.n.e). Do tego czasu płat-
ność dokonywała się albo w naturze (by-
dło, zboŜe, oliwa czy wino;, albo w
pewnej odwaŜanej ilości metalu (złoto,
srebro lub miedź). Jednostką wagi był sykl
[hebr. szekel, od czasownika szakal = wa-
Ŝyć], który stał się później jednostką mo-
netarną. Najczęściej uŜywane było srebro;
termin kesef oznaczał srebro jako metal
i jako monetę. Metal najczęściej stosowa-
no w sztabkach, ale takŜe w róŜnych in-
nych formach (płytki, krąŜki, pierścienie),
czasami ze znaczkiem zaznaczającym jego
wagę. Pieniądz w formie monety datuje
się od VII w. p.n.e., wprowadzony został
najpierw w Azji Mniejszej. Później przyjął
się w Grecji, a następnie rozpowszechnił
bardzo szybko na całym Bliskim Wscho-
dzie, szczególnie dzięki Persom. Pierwsze
monety wykonane były z rodzimego szla-
chetnego stopu złota i srebra (elektrum),
następnie bito monety złote, zwłaszcza da-
rejki, i srebrne monety greckie, przede
wszystkim drachmy, które krąŜyły na ob-
szarze basenu Morza Śródziemnego i czę-
sto były podrabiane. UŜywano takŜe mo-
net fenickich (z Tyru i Sydonu).
Prawo bicia monety uwaŜane było za
przywilej, gdyŜ było dowodem pewnej au-
tonomŹŹ politycznej; Persowie nadawali go
zazwyczaj swoim prowincjom - w tym
takŜe Judei. Seleucydzi byli o wiele mniej
liberalni; za czasów ich panowania była
w obiegu mała ilość odrębnego pieniądza
Ŝydowskiego, wyłącznie z brązu. W tej sy-
tuacji zrozumiałe jest symboliczne znacze-
nie uŜytkowania monet z wizerunkiem
Cezara (Mt 22,20-21) lub monet upa-
miętniających zdobycie Jerozolimy przez
napis ,Judaea capta (Judea zdobyta), czy
teŜ przeciwnie, monet z wyrytymi napisa-
mi w języku hebr., jak te, które zostały
wybite podczas dwóch wielkich powstań
Ŝydowskich przeciw Rzymianom.
W epoce Jezusa Chrystusa najczęściej uŜy-
wanymi pieniędzmi ze srebra były: de-
nar (drachma), o wartości jednego dnia

Strona 142

background image

Słownik biblijny.txt

pracy, z odpowiednikiem swojej warto-
ści podwójnej - didrachma (2 denary),
i poczwórnej - tetradrachma oraz stater
(Mt 17,27), równowartość fenickiego sy-
kla, uŜywanego do opłacania podatku
na świątynię. Pieniędzmi z brązu były:
obol, chalkus i lepton (greckie) oraz se-
stercja (rzymskie). Rzymianie uŜywali tak-
Ŝe monet z czystego złota (aureus). Talent
(wg Mt 18,24 równy 6000 drachm) był
tylko jednostką obliczeniową.
morowa zaraza, dŜuma. Ta zaraźliwa
choroba, pochodząca z Azji, dokonała
wielkich spustoszeń w Europie w VI i
XIV w. (czarna ospa), a następnie często
występowała od XV do XVIII w.; później
pojawiała się juŜ tylko w Azji. Przenoszo-
na przez pchły pasoŜytujące na szczurach,
rozprzestrzeniała się przez zakaŜenie w
miastach portowych, zmuszając załogi
statków do odbywania kwarantanny.
W BiblŹŹ zaraza oznacza wszelkie wielkie
i straszne epidemie; często była ona zapo-
wiadana jako kara BoŜa. Czwarty jeździec
Apokalipsy św. ,Jana to właśnie dŜuma, jeź-
dziec na trupio bladym koniu, za którym
postępuje Otchłań (Ap 6,8).
Lit. A. Camus dŜuma (1947, wyd. pol.1957):
jezuita Paneloux zwraca się do swych współo-
bywateli dotkniętych klęską, przypominając
plagi egipskie z Księgi Wyjścia. Wzywa ich do
nawrócenia się. Lecz autor, ustami swego bo-
hatera Rieux, zgłasza sprzeciw: "Zbyt wiele
czasu przeŜyłem w szpitalach, bym mógł przy-
jąć ideę zbiorowej kary" [tłum. M.Z.].
Ikon. W. Blake Śmierć na bladym koniu (1805,
Londyn).
morze [hebr. jam]. W języku hebr. ten
sam termin oznacza morze i jezioro, dlate-
go w BiblŹŹ wymienione są cztery morza:
Morze Śródziemne (DuŜe Morze lub Mo-
rze Filistyńskie), Morze Czerwone (Morze
Sitowia, Morze Trzcin, hebr. jam-su,
Morze martwe (Morze Słone) oraz Jezio-
ro Tyberiadzkie (Morze Galilejskie albo
jezioro Kinneret, Genezaret) o wodzie
słodkiej, bardzo czystej i zasobnej w ryby.
Morze było źródłem Ŝycia, ale poniewaŜ
wzburzone przejmowało lękiem, wiele mi-
tologŹŹ widziało w nim bóstwo lub smoka,
przedstawiciela mocy niszczących, które
trzeba zwycięŜyć, aby wprowadzić ład
w kosmosie. Biblia zachowuje wspomnie-
nie takiej koncepcji (Hi 7,12), ale w tek-
stach biblijnych morze nie jest przedsta-
wiane jako bóstwo, lecz jako Ŝywioł stwo-
rzony przez Boga i jemu posłuszny
(Rdz 1,6). Podczas stworzenia Bóg od-
dzielił wody od lądu stałego (Rdz 1,10).
Psalmy wysławiają moc Boga, który
"ujarzmia pyszne morze" (Ps 89,10), "po-
skramia jego wzdęte bałwany". Izajasz
przypomina, Ŝe Bóg "osuszył morze, wody
Wielkiej Otchłani" (Iz 51,10). Wrzawa
narodów pogańskich zbuntowanych prze-
ciw Bogu porównana jest do łoskotu mo-
rza (Iz 17,12). W apokalipsach moce sza-
tańskie są przedstawione jako bestie wy-

Strona 143

background image

Słownik biblijny.txt

chodzące z morza (Dra 7,2-7).
W NT morze zachowuje swoją symbolikę
religijną, która pozwala na właściwą inter-
pretację wydarzeń ewangelicznych: Jezus
ucisza burzę, która zagraŜa jego wspól-
nocie, uczniom w łodzi (Mt 8,23-27); Je-
zus chodzi po morzu (Mt 14,25). Cuda
te opisane są w słowach przypominają-
cych przejście przez Morze Czerwone po
wyjściu z Egiptu. Apokalipsa św. ,Jana
(Ap 13,1) podejmuje obrazy Daniela i
mówi o dniu, w którym juŜ nie będzie
morza (Ap 21,1), wówczas teŜ zło i śmierć
zostaną pokonane.
Morze Czerwone, morze połoŜone
między Afryką a Półwyspem Arabskim,
część Oceanu Indyjskiego. Tradycja utoŜ-
samiała Morze Czerwone z biblijnym Mo-
rzem Sitowia, miejscem "cudu morza"
( Wj 14,15-16) po wyjściu Hebrajczyków
z niewoli egipskiej, lecz najstarsze teksty
mówią tylko o "morzu", bez innych uści-
śleń (poza Wj 15,4, który jest tekstem po-
etyckim). Obecnie zaznacza się raczej ten-
dencja usytuowania miejsca przejścia Izra-
elitów opisanego w Księdze Wyjścia na
Jeziorach Gorzkich.
Lit. J. Dobraczyński Pustynia (1955). Z. Ro-
manowiczowa Przejście przez Morze Czerwone
(1961).
Morze Martwe, wielkie słone jezioro
bezodpływowe. Jego nazwa pochodzi stąd,
Ŝe stopień zasolenia wody (25%, zazwy-
czaj - 3,5%) uniemoŜliwia jakiekolwiek
w niej Ŝycie. PołoŜone w depresji al-Ara-
ba, 394 m poniŜej poziomu morza, długo-
ści 76 km i przeciętnej szerokości 16 km.
Do Morza Martwego wpada rzeka Jordan.
MSza święta [z łac. Ite missa est = Idź-
cie, ofiara spełniona (formuła rozesłania)],
naboŜeństwo, podczas którego uczestnicy
przeŜywają na nowo - Ostatnią Wiecze-
rzę, czyli ostatni posiłek, który Jezus spo-
Ŝył przed śmiercią ze swoimi uczniami.
Msza św. składa się z dwóch zasadniczych
części: 1) Liturgia Słowa - czytanie tek-
stów biblijnych, któremu często towarzy-
szy kazanie, ta część przeplatana jest mo-
dlitwami błagalnymi i modłami uwielbie-
nia, które podczas uroczystych Mszy św.
są śpiewane, np. Kyrie eleison, Gloria, Alle-
luja, Credo - Wierzę w Boga, odmawiane
lub śpiewane, zamyka tę pierwszą część;
2) Liturgia - EucharystŹŹ - zaczyna się od
ofiarowania chleba i wina; potem nastę-
puje ich konsekracja i rozdzielenie pomię-
dzy wiernych, którzy przyjmują w ko-
munŹŹ Ciało i Krew Chrystusa. Komunię
poprzedza modlitwa Baranku BoŜy [łac.
Agnus Dei]. Ceremonię zamyka formuła:
"Idźcie, ofiara spełniona". Msza św. jest
więc równocześnie katechezą, dziękczy-
nieniem i ucztą biesiadną, skoncentrowa-
ną wokół Jezusa Chrystusa, umarłego i
Zmartwychwstałego. Zob. łamanie chleba.
Lit. P. Claudel La Messe la-bas (-1917, Msza
tam). A. Daudet w opowiadaniu na BoŜe Na-
rodzenie "Trzy ciche msze", zawartym w Li-

Strona 144

background image

Słownik biblijny.txt

stach z mojego młyna (1866, wyd. pol. 1948),
pozwolił sobie na humorystyczne potraktowa-
nie mszy. A. Mickiewicz Księgi pielgrzymstwa
polskiego, rozdział XII (Księgi narodu polskiego
i pielgrzymstwa polskiego, 1832). J. Kasprowicz
Z chałupy (sonet IV z t. Poezje, 1888). E. Sta-
chura Missa Pagana (1978).
Muz. G. Dufay, 6 mszy; J. Ockeghem,
11 mszy; Josquin des Pr‚s, 19 mszy; C. Jane-
quin, 2 msze; C. de Sermisy, 13 mszy;
O. di Lasso, ok. 60 mszy; C. Monteverdi,
4 msze; A. Willaert, 9 mszy; G.P. da Palestri-
na, 94 msze; M.A. Charpentier, 12 mszy;
F. Couperin, dwie msze organowe; J. Haydn,
sześć mszy uroczystych Te Deum; W.A. Mo-
zart, msze uroczyste; J.S. Bach, Msza w tona-
cji si i cztery "msze luterańskie"; G.Ph. Te-
lemann, 708 obrzędów religijnych; D. Scar-
latti, jedna msza; L. Boccherini, jedna msza;
J.H. Roman, Msza szwedzka; W.F. Bach Deu-
tsche Messe (Msza niemiecka). L. van Beetho-
ven: Msza C-dur opus 86 na czterogłosowy
chór mieszany, kwartet solistów i orkiestrę
(1807); Missa solemnis (Uroczysta msza) opus
123. F.P. Schubert: msza As-dur (1822); msza
Es-dur (1828). F. Liszt, cykle mszalne: Msza
ostrzychomska (1855); Węgierska msza korona-
cyjna (1867). A. Bruckner, sześć mszy (najsłyn-
niejsze wokalno-instrumentalne: Msza d-moll;
Msza f moll). I. Strawiński Msza na chór i po-
dwójny kwintet dęty (1948).
mściciel. W ST goel, zbawca lub goel-
-hadam, mściciel krwi to bliski krewny
ofiary, w wypadku zabójstwa krewnego,
zobowiązany do uśmiercenia zabójcy
(Lb 35,19). Bóg jest takŜe nazywany goel
Izraela, gdyŜ mści się za swój prześlado-
wany lud, lecz termin ten powoli zatracał
swoje pierwotne znaczenie na korzyść ter-
minu "odkupiciel" - ten, który odkupuje
i chroni (Ps 19,15; Iz 41,14). Jednak te-
mat pomsty BoŜej na krzywdzicielach
Izraela występuje takŜe w tekstach apoka-
liptycznych (`r 46,10), a sam Bóg porów-
nany jest do wojownika, którego miecz
spływa krwią (Iz 34,6). Zob.: gniew; Sąd
Ostateczny.
Lit. KaŜda prześladowana grupa społeczna czy
religijna zwraca się do Boga, aby zyskać w Nim
obrońcę i mściciela. Protestant T.A. d'Aubign‚
w Les Tragiques (1616, Rymy tragiczne) odwo-
łuje się do sprawiedliwego mściciela, który po-
razi Rzym piorunem i dŜumą, zniszczy ksiąŜąt
katolickich i ich dworaków. J.B. Racine Esther
(1689, Estera) i Atalia (1691, wyd. pol. 1803);
wierni śydzi wielbią groźnego Boga, którego
sprawiedliwość dokonuje się we krwi. Ludzie
masakrując bezboŜnych stają się narzędziem Je-
go zemsty (Atalia).

muzyka. Biblia świadczy o starodawnej
tradycji muzyki hebr. (Rdz 4,21). Wysoko
ceniono jej rolę podczas świąt rodzinnych,
z okazji szczęśliwego rozwikłania konflik-
tów, uroczystości czy Ŝałoby na dworze
królewskim; pasterze wypasali stada przy
dźwiękach muzyki (1 Sm 16,18). Dawid
grał na harfie lub na cytrze przed Arką

Strona 145

background image

Słownik biblijny.txt

Przymierza, a takŜe - aby koić melancho-
lię Saula. Muzyka i pieśni towarzyszyły
wszystkim obrzędom religijnym. Biblia
wymienia ponad dziesięć instrumentów
muzycznych. Nie zawsze moŜna je ziden-
tyfikować, chyba Ŝe przez analogię do in-
strumentów asyryjskich, babilońskich
i egipskich. Psalmy 98 i 150 wymieniają
harfę (kinor), a raczej cytrę, trąby, róg
(szofar, z rogu barana lub kozła), lutnię,
tamburyny (na których grały kobiety), fu-
jarki, piszczałki (rodzaj fletu), mniej lub
bardziej określone rodzaje cymbałów.

nabiści [franc. Les Nabis, od hebr. nazui
= prorok], grupa młodych artystów działa-
jących w 1888-1903 w ParyŜu, jej organi-
zatorem był P. S‚rusier. Chcieli oni głosić
"nową ewangelię malarstwa". "Nabiści
wychodzili z załoŜenia, Ŝe dla kaŜdej ludz-
kiej emocji, kaŜdej myśli ludzkiej istnie-
je ekwiwalent plastyczny, dekoracyjny, od-
powiadające im piękno" - pisał krytyk
Aurier. Do grupy tej naleŜeli: M. Denis
(Walka Jakuba z Aniołem, 1892; Raj
1912), P. Ranson, P. Bonnard, G. La-
combe, K.X. Roussel i E. Vuillard. Poza
tematyką religijną malowali oni sceny
z Ŝycia osobistego, rodzinnego.
Nabot, mieszkaniec doliny Jizreel; od-
mówił sprzedania swojej winnicy królo-
wi Izraela Achabowi. Królowa  Ize-
bel kazała go ukamienować na podsta-
wie fałszywego oskarŜenia jako bluźniercę,
a Achab mógł w ten sposób zagarnąć je-
go winnicę. Prorok Eliasz przepowiedział
Achabowi zagładę jego domu (rodu), jako
karę za tę niesprawiedliwość (I Krl 21).
Nabuchodonozor II, król babiloński
(605-562 p.n.e.); doprowadził państwo
nowobabilońskie do szczytu potęgi.
W 605 p.n.e. pokonał w bitwie pod Kar-
kemisz wojska faraona imieniem Ne-
cho II, następnie podbił Syrię i Palestynę.
W 601 p.n.e. chcąc stłumić bunt króla Ju-
dy Jojakima (2 Kr124) spustoszył ziemię
Judy i oblegał Jerozolimę, która musiała
się poddać. Nowy król, Jojakin, syn Jojaki-
ma, został uprowadzony do niewoli babi-
lońskiej, a wraz z nim wszyscy znaczniej-
si mieszkańcy. Wuj Jojakina, Sedecjasz,
który został po nim osadzony na tronie,
zbuntował się przeciw Nabuchodonozo-
rowi II i ten w 588 p.n.e. rozpoczął po-
nownie oblęŜenie Jerozolimy. W 587 p.n.e
Jerozolima została zdobyta i splądrowa-
na, a ludność uprowadzona do niewoli
(2 Krl 25). W 582 p.n.e. miało miejsce
trzecie uprowadzenie. W 574 p.n.e. Na-
buchodonozor II zdobył Tyr i podjął wy-
prawę przeciw Egiptowi (Ez 26,7). Jest to
typ króla potęŜnego, o cechach tyrana.
Nabuchodonozor II był wielkim budowni-
czym, rozbudował Babilon, otoczył go po-
trójnymi murami, wzniósł pałace, świąty-
nie, sławną bramę Isztar, czyniąc ze stoli-
cy największe miasto ówczesnego świata.
Lit. R. Garnier Les Lizes (1583, śydówki),

Strona 146

background image

Słownik biblijny.txt

tragedia; babiloński despota kaŜe mordować
ksiąŜąt i dzieci Hebrajczyków. Rozkazuje wyłu-
pić oczy królowi Judy, Sedecjaszowi.
Muz. G. Verdi Nabuchodonozor (1842), opera.
nadzieja. Bezgraniczne zaufanie do Bo-
ga, który dotrzymuje obietnic danych lu-
dowi podczas zawierania kolejnych przy-
mierzy. Ta nadzieja Izraela koncentrowała
się stopniowo na przyjściu Mesjasza, który
ostatecznie wyzwoli lud i rozpocznie erę
powszechnego pokoju. W epoce Macha-
beuszów pojawiła się, zrodzona z wiary
męczenników, nadzieja indywidualnego
zmartwychwstania po śmierci, po której
nastąpi szczęśliwe Ŝycie, znacznie róŜniące
się od Ŝycia w szeolu. W oczach chrześci-
jan przyjście Jezusa, Mesjasza i jedynego
Syna BoŜego, Zmartwychwstałego spo-
śród umarłych, Zbawiciela Świata, wypeł-
niło, a nawet przerosło oczekiwania Izra-
ela. Przedmiotem ich nadziei stało się
uczestnictwo w Jego Zmartwychwstaniu
i ostateczne nastanie Królestwa BoŜego.
Nadzieja przedstawiana jest często pod
postacią kobiety, obok dwóch jej towarzy-
szek: Wiary i Miłości. Tworzą one trzy
cnoty zw. Boskimi lub teologicznymi, do-
tyczą bowiem samego Boga.
Lit. Nadzieja religijna - nadzieja śydów zada-
jących pytania Bogu, buntujących się przeciw
Niemu, Ŝałujących i na nowo mających nadzie-
ję na przestrzeni całej swej historii. Tak więc
w Dziejach Tewi mleczarza Szolema Alejchema
(1901, wyd. pol. 1960) ubogi mleczarz Tewi
mówi sam do siebie: "NajwaŜniejsza ze wszyst-
kiego jest nadzieja, śyd musi mieć nadzie-
ję, jeszcze raz mieć nadzieję, i wciąŜ mieć na-
dzieję".
Nadzieja chrześcijan, którą wysławia m.in.
Ch. P‚guy w Le Porche du mystere de la
deuxiŠme vertu (1911, Portyk misterium dru-
giej cnoty) budzi podziw samego Boga, "Ta
mała nadzieja, która ma wygląd takiego sobie
nic. Ta mała moja córka, nadzieja. Nieśmier-
telna" [tłum. B. Ostromęcki].
Nadzieja deistyczna V. Hugo w Les Contempla-
tions (1856, Rozmyślania), "To, co mówią
Usta Cienia" przybiera wymiar kosmiczny:
"Miejcie nadzieję, miejcie nadzieję, miejcie na-
dzieję, nieszczęśnicy! Bóg to wielki miłośnik;
a globy, otwierając swe posępne źrenice na nie-
skończoność wiecznej jutrzenki. Powoli się ob-
racają".
Beznadziejność - W Mystere de la Passion
(XV w., Misterium Męki Pańskiej) A. Gr‚bana
Beznadziejność jest postacią alegoryczną, przy-
byłą z "głębin piekła", gdyŜ beznadziejność
otacza ludzi murem nie do przebycia i nie
dopuszcza do nich wyzwoleńczego działania
skruchy.
NajwyŜszy, tytuł Boga, często występu-
jący w psalmach. Elion, bóstwo kananej-
skie zostało utoŜsamione z Bogiem Abra-
hama. W Księdze Rodzaju  Melchizedek,
kapłan Boga Eliona (NajwyŜszego), błogo-
sławii Abrahama przez "Boga NajwyŜsze-
go, Stwórcę nieba i ziemi"(Rdz 14,19).
Określenia "NajwyŜszy" i "Wieczny" wy-

Strona 147

background image

Słownik biblijny.txt

raŜają transcendencję i moc Boga. Zob.:
Adonaj; El; Eloah.
nałoŜenie rąk, symboliczny gest, który
w swym podstawowym znaczeniu biblij-
nym oznaczał błogosławieństwo (Hbr 6,2).
NałoŜenie rąk stwarzało szczególną rela-
cję między tym, kto błogosławieństwa
udzielał, a tym, który je przyjmował. Mo-
gło być gestem zwyczajnego błogosławień-
stwa, przez które np. Jakub adoptował
i błogosławił synów Józefa, a takŜe sposo-
bem uzdrawiania chorych lub przekazywa-
nia Ducha Świętego ochrzczonym. Przez
nałoŜenie rąk moŜna było objąć coś w po-
siadanie. Poprzez ten gest byli konsekro-
wani, czyli otrzymali święcenia ci, którzy
byli przeznaczeni do funkcji szczególnych,
a więc lewici - słudzy BoŜy (Lb 8,10), Jo-
zue - wódz społeczności Izraela (Lb 27,18),
Barnaba i Paweł - wysłani z misją
(Dz 13,3). Kościół katolicki przejął ten
gest przy udzielaniu święceń diakonom i
kapłanom. Zob. sakrament.
namaszczenie - namaszczony, czyn-
ność polegająca na naznaczeniu (polaniu)
oliwą przedmiotu (np. naczynia kultu) lub
głowy osoby przeznaczonej do pełnienia
szczególnej funkcji (np. kapłana czy kró-
la). Tak więc  Samuel namaścił  Da-
wida przeznaczonego na to, aby być kró-
lem (1 Sm 16), nadając mu przez to cha-
rakter sakralny. Namaszczenie krzyŜmem
- mieszaniną oliwy i substancji aromatycz-
nych (Wj 30,22-25), było zastrzeŜone dla
kapłanów i przedmiotów kultu, zwłasz-
Cza Ołtarzy ofiarnych (W' 29,36). Postać
króla - pomazańca albo Mesjasza stopnio-
wo nabrała w religŹŹ Izraela pierwszorzęd-
nego znaczenia. Czynność namaszczania
jest zachowana w niektórych sakramen-
tach chrześcijan: chrzest, bierzmowanie
i namaszczenie chorych, czyli sakrament
chorych. Zob.: Chrystus; Mesjasz; sakra-
ment.
Ikon. Namaszczenie Dawida, synagoga w Dura
Europos (III w.).
nard, wonny olejek, którym Maria na-
maściła Jezusowi głowę podczas posiłku
w domu Szymona Trędowatego w Beta-
nŹŹ. Chodzi zapewne o wyciąg z rośli-
ny nard pochodzącej z IndŹŹ (Mt 2 ,66
Mk 14,3).
narodziny [łac. nativitas = narodzenie],
upamiętnienie narodzin Jezusa, opowie-
dzianych przez Łukasza (Łk 2,1-7) i usta-
lonych na okres przesilenia zimowego
( BoŜe Narodzenie). "Narodzinami"
nazywa się takŜe kaŜdy obraz przedstawia-
jący narodzenie Jezusa.
Lit. Święty Jan od KrzyŜa Poezje (XVI w.,
wyd. pol. Dzieła, t. 4 1943), "Narodziny": ra-
dość człowieka i łzy Boga.
, Ikon. Narodziny: G. Pisano, ambona w kate-
drze San Andrea (1301, Pistoia); Mistrz
z Fl‚malle (ok. 1432, Dijon); Mistrz z Moulins
(1475, Autun). Correggio Święta noc (1522,
Drezno). A. Altdorfer Święta noc (1520, Ber-
lin). G. de La Tour Narodzenie (1640, Ren-

Strona 148

background image

Słownik biblijny.txt

nes). P. Gauguin Narodziny Chrystusa (1896,
Monachium). ů J. Szczepkowski Kapliczka Bo-
Ŝego Narodzenia, rzeźbiony ołtarz (1925, Mu-
zeum Narodowe, Warszawa). Zob. teŜ: Mędr-
cy ze Wschodu; pasterz.
Natan [hebr. natanjahu = Jahwe dał],
prorok z czasów króla  Dawida. Natan
był doradcą Dawida od czasu objęcia
przez niego rządów w Jerozolimie. W rzw.
przepowiedni Natana król otrzymał przez
proroka rozkaz od Boga, aby sam nie koń-
czył budowy świątyni, zadanie to jest bo-
wiem zastrzeŜone dla jego syna Salomona.
Dynastia Dawida ma zapewnioną trwałość
; (2 Sm 7,1-17).
Natan surowo zganił króla za jego cudzo-
łóstwo z Batszebą i za spowodowanie nie-
winnej śmierci jej męŜa Uriasza oraz prze-
! powiedział mu śmierć dziecka, które miała
urodzić Batszeba (2 Sm 12,13). Uświado-
mił Dawidowi, Ŝe Bóg upodobał sobie
Salomona i mimo rywalizacji zdołał za-
pewnić mu sukcesję tronu po Dawidzie
(1 Krl 1,11-40).
Natanael [hebr. netanel = Bóg dał],
uczeń Jezusa pochodzący z Kany Galilej-
skiej. Wymieniony jest dwukrotnie w
EwangelŹŹ według św. Jana ( 1,45; 21,2).
W obu wypadkach daje on wyraz swojego
entuzjastycznego, młodzieńczego przywią-
zania do Jezusa.
Lit. Z pewnością nie przypadkowo A. Gide
w Pokarmach ziemskich (1897, wyd. pol. 1981)
nadał imię Natanael swemu młodemu ucznio-
wi, któremu chce wpoić "gorliwość i zapał".
Nawiedzenie, wizyta, którą Maryja zło-
Ŝyła swej krewnej ElŜbiecie (Łk 1,40-42),
kiedy dowiedziała się, Ŝe spodziewa się
ona dziecka.
Ikon. Tympanon w La-Charit‚-sur-Loire
(XII w.). Scena zbiorowa, rzeźba w katedrze
w Reims (XIII w.). Tapiserie w Notre-Dame
de Beaune (XV w.). R. Ghirlandaio, fresk
w Santa Maria Novella (Florencja) i obraz w
ParyŜu (1491). C. Giaquinto (1762, Mont-
real). O. Zadkine Nawiedzenie, rzeźba w brązie
(1963, ParyŜ).
Nazaret [hebr. nacrat lub naceret; necer =
latorośl], miejscowość w Górnej Galilei,
w której wychował się Jezus. Galileę, sze-
roko otwartą na wpływy pogańskie, wła-
dze jerozolimskie traktowały z pogardą.
ToteŜ określenie "Jezus Nazarejczyk" (Mt
26,71) albo "Galilejczyk" (Mt 26,69) ma
odcień pogardliwy. Jego uczniowie nazy-
wani byli "nazarejczykami" w świecie se-
mickim (Dz 24,5), podczas gdy w świecie
gr.-rzym. dominowało określenie "chrze-
ścijanie" (od imienia Chrystus).
Lit. ů R. Brandstaetter Jezus z Nazarethu
(1967-73). R. Kurylczyk Niezłomny z Nazaretu
(1988).
nazwa, imię. Nazwy, imiona nie są
konwencjonalnymi etykietkami, objawiają
istotę bytu czy osoby lub jego przeznacze-
nie (Iz 1,26). Dać imię to powołać do ist-
nienia. Tak więc w BiblŹŹ Bóg nazywa to,
co stworzył: dzień, noc, niebo, ziemia

Strona 149

background image

Słownik biblijny.txt

(Rdz 1,3-10). Nazwać - to takŜe panować
nad tym, co się nazywa: Adam nadaje na-
zwy zwierzętom (Rdz 2,20). Według BiblŹŹ
zmiana nazwy, imienia, oznacza nowy
etap w Ŝyciu: Abram staje się  Abra-
hamem,  Jakub - Izraelem, Szymon
otrzymuje imię  Piotr ( 1,42). W ju-
daizmie "imię" [hebr. ha-szem] oznacza
Boga. Przywoływane z wiarą imię Jezu-
sa moŜe sprawiać cuda, gdyŜ wyraŜa Je-
go moc (Dz 3,1-11). Zob.: bluźnierstwo;
Jahwe.
Nebo, góra znajdująca się w Transjorda-
nŹŹ, na wysokości ujścia Jordanu, skąd wi-
dać Morze martwe i oazę Jerycha. Ze
szczytu tej góry  MojŜesz oglądał Zie-
mię Obiecaną, do której nie było mu dane
wejść, poniewaŜ zwątpił w słowo BoŜe.
Tam teŜ zmarł (Pwt 32,49).
nerki - lędźwie, nerki.
niebo firmament [łac. firmamentum =podpora, sklepienie niebios]. W BiblŹŹ nie-
bo jest solidnym sklepieniem, oddzielają-
cym ziemię na dole od górnych wód, któ-
rych zalew w potopie był niszczycielski.
To solidne sklepienie, oświetlone gwiaz-
dami, wspiera się na kolumnach, które
z kolei łączą się z ziemskimi podporami,
zanurzonymi w głębokościach.
Wysokość niedostępna dla człowieka. Nie-
bo jest symbolicznym miejscem trans-
cendencji Boga: "Ojcze nasz, któryś jest
w niebie". Bóg BiblŹŹ jest określany nie-
kiedy metaforycznym terminem  Naj-
wyŜszy; niebo jest Jego mieszkaniem
(Rdz 14,18). W Księgach Machabejskich,
a przede wszystkim w EwangelŹŹ według
św. Mateusza, termin "niebo" zastępuje
imię Boga, którego wymawiania unikali
Izraelici przez szacunek dla BoŜego maje-
statu. Biblia kojarzy obraz nieba z obra-
zem grzmotu i błyskawicy, symbolami Bo-
Ŝej mocy (Ps 29); człowiek jednak powi-
nien się wystrzegać utoŜsamiania Boga
z jego dziełami i nie oddawać czci gwiaz-
dom na niebie.
królestwo niebieskie, miejsce przeby-
wania dusz zbawionych, raj. Chrześcijanie
stosują zamiennie terminy "raj" i "nie-
bo" dla określenia radości doskonałej
przebywania z Bogiem na zawsze po
śmierci. Termin "raj" przypomina cudow-
ny ogród z Księgi Rodzaju. "Wstąpić do
nieba" przypomina Wniebowstąpienie Je-
zusa (Łk 24,50-51; Dz 1,9). Współcześnie
język potoczny w dalszym ciągu łączy po-
jęcie nieba i szczęśliwości: być w siódmym
niebie. Później pod wpływem kultury gr.
oraz rozwoju astronomŹŹ, niebo nabrało
w świecie chrześcijańskim jeszcze innej
wartości - miejsca cudownej harmonŹŹ,
absolutnej doskonałości powołanej mą-
drością BoŜą do istnienia. Sfera niebieska
i regularny bieg gwiazd uzmysławiają czło-
wiekowi obraz harmonijnej, uporządkowa-
nej, świetlistej przyszłości - w przeciwień-
stwie do chaosu i mroku naszego Ŝycia na
ziemi. Takie jest być moŜe znaczenie ko-
puł w kościołach bizantyjskich i romań-

Strona 150

background image

Słownik biblijny.txt

skich.
Lit. W tekstach mistycznych wizja rozgwieŜ-
dŜonego nieba wyzwala pragnienie zerwania
więzów łączących człowieka z ziemią, by osią-
gnąć uniwersalną harmonię: L. de León Noche
serena (XVI w., Pogodna noc). Autorzy roman-
tyczni zachowują obraz nieba symbolizującego
ideał, do którego dąŜy człowiek. Niektórzy,
pod wpływem De Coelo et eius mirabilibus et de
Inferno (1758, O Niebie i jego cudach oraz
o Piekle) E. Swedenborga, wierzą w "porozu-
mienie między kaŜdą rzeczą z Nieba a wszystki-
mi sprawami człowieka". Ta iluministyczna
teoria stała się inspiracją dla H. de Balzaca
w dziele Serafita (1834, wyd. pol. 1967) i dla
Ch. Baudelaire'a we "Wzlocie", Kwiaty zła
(1857, wyd. pol. 1920). S. Mallarm‚ LAzur
(1866, Lazur) sceptycznie przypisuje lazurowi
nieba juŜ tylko "pogodną ironię" w odniesieniu
do naszych dąŜeń do doskonałości.
nieczystość. Początkowo nieczyste by-
ło wszystko to, co powodowało niezdat-
ność do uczestnictwa w kulcie (kontakt
z ciałem zmarłego, kontakt z krwią, nie-
które choroby, stosunki płciowe), albo to
wszystko, co było wyłączone z kultu (nie-
które zwierzęta); był to aspekt obrzędowy,
nie zaś moralny ( Kpl 11-15). Prorocy na-
tomiast podkreślali znaczenie oczyszcze-
nia serca (Iz 1,16). Jezus potępiał więc
formalizm, do którego czasami prowadzi-
ło przestrzeganie prawa czystości legal-
nej i przypominał, Ŝe człowieka bruka
ta nieczystość, która pochodzi z serca
(Mt 15,1-20). Zob. hizop.
niegodziwy  występny.
Niepokalane Poczęcie Najświęt-
szej Maryi Panny [łac. Immaculatio =
niepokalaność, czystość]. Oznacza przywi-
lej poczęcia bez grzechu (porównanego
tutaj do skazy). W Kościele rzymskokato-
lickim - dogmat wiary ogłoszony w 1854
przez papieŜa Piusa IX, wg którego Mary-
ja z racji swego wybrania na Matkę BoŜą,
od momentu swego poczęcia była wolna
od grzechu pierworodnego. Dogmat ten
nie opiera się na tekście Pisma Świętego,
ale tkwi głęboko korzeniami w staroŜytnej
tradycji ludowej. Według św. Bernadetty,
Pani, która ukazała się jej w Lourdes,
przedstawiła się w taki właśnie sposób: "Ja
jestem Niepokalane Poczęcie". Niepoka-
lanego poczęcia nie naleŜy mylić z dziewi-
czym poczęciem Jezusa przez Maryję.
Zob. Zwiastowanie.
niesienie krzyŜa  Droga KrzyŜowa,
męka Chrystusa.
Ikon. Malarze najczęściej przedstawiali Jezusa
niosącego krzyŜ pośród wrogiego tłumu:
S. Martini (XIV w., ParyŜ); w XV w.
M. Wohlgemuth (CompiŠgne); H. Bosch
(Gandawa); M. GrŹŹnewald (Karlsruhe); Tin-
toretto (XVI w., Wenecja). P.P. Rubens Wej-
ście na Kalwarię (1637, Bruksela). P. Weloń-
ski Chrystus dźwigający krzyŜ (1898, rzeźba
przed kościołem Świętego KrzyŜa w Warsza-
wie).
niewidomy. Ślepota uwaŜana była za

Strona 151

background image

Słownik biblijny.txt

karę BoŜą. ChociaŜ Prawo Ŝydowskie na-
kazywało wspomagać niewidomych, to
jednak często byli oni zmuszeni do Ŝebra-
nia. Odzyskanie przez nich wzroku, co
zdarzało się zresztą bardzo rzadko, uwaŜa-
ne było za wielki cud. Tobiasza uleczył je-
go syn, Tobiasz, dzięki pomocy archanioła
Rafała (Tb 11). Jezus, Światłość świata,
przywracał wzrok niewidomym i tym spo-
sobem dawał znak swojej władzy nad złem
(Mk 10,46-52).
Lit. Ch. Baudelaire Kwiaty zła (1857, wyd.
pol. 1920), "Ślepcy" (zainspirowany obrazem
P. Bruegla st.). A. Gide Symfonia pastoralna
(1919, wyd. pol. 1982), niewidoma bohaterka
przez swą obecność ujawnia ślepotę moralną
i hipokryzję pozostałych bohaterów,.
Ikon. P. Bruegel st. Przypowieść o ślepcach
(1568, Neapol), ślepiec prowadzi ślepców. El
Greco uzdrowienie niewidomego (170, Parma).
Jezus uzdrawia niewidomych z Jerycha: mozaika
z San Apollinare Nuovo (VI w., Rawenna);
kapitel z katedry Saint-Lazare w Autun
(XII w.); N. Poussin (ok. 1640, Luwr, ParyŜ).
Ekr. J. Delannov Symfonia pastoralna (1946,
na podstawie powieści A. Gide'a).
niewola babilońska. Biblia opowiada
o dwóch masowych zesłaniach ludności
izraelskiej: o zesłaniu plemion północnych
po upadku SamarŹŹ w 721 p.n.e. i o zesła-
niu mieszkańców królestwa Judy między
606 a 586 p.n.e., uprowadzonych przez
Nabuchodonozora II do  Babilonu.
Niektórych zesłańców powołano na słuŜbę
króla BabilonŹŹ, inni zaś zajmowali się rze-
miosłem i handlem. Był to okres niezmier-
nie płodny pod względem literackim. Po-
wstały psalmy (m.in. Psalm 137), Lamen-
tacje, Księga Ezechiela, Księga Izajasza.
Król perski, Cyrus Wielki, podbił Babilo-
nię i ok. 538 p.n.e. pozwolił śydom wró-
cić do kraju. Zob. wygnanie.
Muz. zob. Nabuchodonozor II.
niewolnik - niewolnictwo, zjawisko
społeczne polegające na tym, Ŝe pewna
grupa ludzi stanowi własność innych lu-
dzi, którzy mogą nimi swobodnie rozpo-
rządzać. W ST termin hebr. ebed oznacza
i niewolnika, i sługę. Nawet jeŜeli trudno
rozgraniczyć "niewolnictwo" od "słuŜby
wynagradzanej", to jednak nie ulega wąt-
pliwości, Ŝe w Izraelu istniało niewolnic-
two, szczególnie w odniesieniu do jeńców
wojennych. Istotnie, wiele tekstów mówi
o niewolnictwie, o prawach niewolników
(W' 21,20 i 26-27), o moŜliwości wyzwo-
lenia (siódmy rok jubileuszowy), o zakazie
niewolnictwa w odniesieniu do rodaków,
zaleceniu dobrego traktowania własnych
niewolników: "Jeśli masz sługę, postę-
puj z nim jak z bratem" (Syr 33,32).
W NT znalazł odbicie świat gr.-rzym.,
w którym niewolnictwo było zjawiskiem
powszechnie przyjętym, a pan miał prawo
decydowania o Ŝyciu i śmierci swych nie-
wolników. Lecz  Paweł głosił wielką du-
chową przemianę: "nie ma juŜ niewolnika
ani człowieka wolnego,... wszyscy bowiem

Strona 152

background image

Słownik biblijny.txt

jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezu-
sie" (Ga 3,28); pisał takŜe do Filemona,
aby przyjął "jako umiłowanego" zbiegłe-
go niewolnika (Flm 16). Poza tym kaŜdy
człowiek moŜe się wyzwolić z niewoli
grzechu i lęku: "Nie otrzymaliście przecieŜ
ducha niewoli, by się znowu pogrąŜyć
w bojaźni, ale otrzymaliście ducha przy-
brania za synów" (Rz 8,15).
Muz. Negro spirituals układane przez niewol-
ników w Stanach Zjednoczonych wykorzystują
fragmenty Księgi Wyjścia i Księgi Daniela, aby
wyrazić nadzieję na wyzwolenie z ucisku: "Tak
mówił Pan, powiedział stary MojŜesz, Pozwól
wyjść stąd mojemu ludowi! Tak bardzo uciska-
nemu, Ŝe juŜ dłuŜej nie moŜe znieść jarzma..."
(Zstąp, MojŜeszu).
Nikodem, członek Ŝydowskiego Sanhe-
drynu. Ewangelia według św. Jana ukazuje
go, jak nocą spotyka się i prowadzi rozmo-
wy z Jezusem, który objawia mu, Ŝe "jeśli
się ktoś nie narodzi powtórnie, nie moŜe
ujrzeć Królestwa BoŜego" ( 3). Nikodem
pojawia się w EwangelŹŹ po raz drugi,
w chwili złoŜenia ciała Jezusa do grobu;
przynosi wonne substancje, potrzebne do
zabalsamowania ciała ( 19,39).
Lit. ů J. Dobraczyński Listy Nikodema (1951).
R. Brandstaetter Nikodem (Pieśń o moim Chry-
stusie,1960).
Ikon. zob. złoŜenie do grobu.
Niniwa, miasto leŜące na lewym brzegu
rzeki Tygrys, istniejące juŜ w II tysiącl.
p.n.e. Sennacheryb, król asyryjski (705-
-681 p.n.e.) uczynił je swoją stolicą, oto-
czył murem i wybudował w nim liczne pa-
łace (2 Krl 19,36; Iz 37,37). Dla proro-
ków Niniwa była symbolem tyrańskiej
przemocy i bałwochwalstwa (Na 3,1-15;
So 2,13-15), co jeszcze wyraźniej uwydat-
nia uniwersalizm przesłania Księgi Jona-
sza, wg której Niniwa nawraca się i zysku-
je przebaczenie. Niniwa została zburzona
w 612 p.n.e. przez Babilończyków i Me-
dów.
Lit. J.R. Dos Passos Manhattan Transfer
(1925, wyd. pol. 1931); Nowy Jork na począt-
ku XX w. jest tak samo skorumpowany jak Ni-
niwa. Bogu szabatu wystarczy siedem sekund,
aby go zniszczyć.
Noe [hebr. noah = odpoczynek, wygoda],
potomek Kaina, syn Lameka. W obliczu
potopu zbudował  arkę (arka Noego),
aby ocalić swoją rodzinę i gatunki zwie-
rząt, które Bóg chciał uchronić przed karą
przeznaczoną dla ludzi (Rdz 6-8). To on
uchodzi za wynalazcę sztuki sporządza-
nia wina. Cham, jeden z jego trzech sy-
nów (Sem, Cham, Jafet), został przeklęty,
gdyŜ naśmiewał się z nagości pijanego oj-
ca. Noe jest człowiekiem sprawiedliwym
(Syr 44,17-18), Ŝyjącym w przyjaźni z Bo-
giem, uratowała go od kataklizmu ufność
w słowo BoŜe.
Ikon. Pijany Noe, mozaika (XIV w., bazylika
św. Marka w Wenecji). P. Uccello Ofiara i pi-
jaństwo Noego (1445-50, Florencja). Michał
Anioł PiJany Noe (1512, Rzym). M. Chagall

Strona 153

background image

Słownik biblijny.txt

Ofiara Noego (1931, Nicea). "Noe i Arka", gra-
fika, Wielkie podróŜe Teodora de Bry (XVI w.).
Dzieje Noego, cykl arrasów (poł. XVI w.,
warsztaty brukselskie, Państwowe Zbiory Sztu-
ki na Wawelu, Kraków). Zob. teŜ arka (arka
Noego).
"Noli me tangere" [łac., nie dotykaj
mnie], słowa, które wypowiedział Jezus do
- MarŹŹ Magdaleny zaraz po  Zmar-
twychwstaniu ( 20,11-18). Maria Mag-
dalena, która najpierw wzięła Go za
ogrodnika, rozpoznała Go, kiedy zawołał
ją po imieniu. Upadła Mu do nóg i zawo-
łała: "Rabbuni" (bardziej zaŜyła forma
aram. rabbi - nauczyciel); wówczas Jezus
powiedział do niej: "Nie zatrzymuj Mnie,
jeszcze bowiem nie wstąpiłem do Ojca.
Natomiast udał się do moich braci".
Ikon. Chrystus ukazuje się Marii Magdalenie al-
bo Noli nie tanger'e: Duccio di Buoninsegna,
w ołtarzu Maesta (1308-11, Siena); Fra Ange-
lico (1440, Florencja); Tycjan (111, Lon-
dyn); Correggio (ok. 15?5, Prado, Madryt);
G. Sutherland (1903, Chichester); M. Denis
(ok. 1913, Saint-Germain-en-Laye). ů Z. Stry-
jeńska (1918, Muzeum Narodowe, Warszawa).
Nowe Przymierze - przymierze.
nunc dimittis" [łac., teraz pozwalasz
odejść], słowa oznaczające gotowość roz-
stania się z tym światem. Zgodnie z obrzę-
dem Ŝydowskim, Maryja po urodzeniu Je-
zusa udała się do świątyni, Ŝeby dokonać
"oczyszczenia" i aby "wykupić" Dziecię,
zgodnie z przepisem Księgi Kapłańskiej,
ofiarowując parę synogarlic lub dwa mło-
de gołębie (Kpł 5,7; 12,8). Starzec Syme-
on, człowiek sprawiedliwy i poboŜny, któ-
ry otrzymał obietnicę, Ŝe nie umrze, zanim
nie ujrzy Chrystusa, Pomazańca BoŜego,
zawołał radośnie na widok dziecka: "Te-
raz, o Władco, pozwól odejść słudze Twe-
mu w pokoju, według Twojego słowa"
(Łk 2,29-32). Zob. ofiarowanie Jezusa w
świątyni.
Z. i p. Wypowiedzieć swoje nunc dimitris, wy-
raŜenie o zabarwieniu mniej lub bardziej hu-
morystycznym, oznaczające, Ŝe ktoś zgadza się
odejść, ustąpić miejsca, nawet umrzeć, gdyŜ
mógł ujrzeć spełnienie się swego dzieła lub
swego najskrytszego marzenia.

W. Coeberger Noli me
tangere (XVI/XVII w.),
Muzeum Narodowe,
Warszawa
obietnica. Biblijny Bóg to Bóg Obietni-
cy. JuŜ w Księdze Rodzaju Stwórca daje do
zrozumienia, Ŝe w walce człowieka z wę-
Ŝem - szatanem zwycięstwo przypadnie
człowiekowi: "Ono zmiaŜdŜy ci głowę"
(Rdz 3,15). Po potopie Bóg zawiera przy-
mierze z Noem i obiecuje swą wierną
opiekę: "wspomnę na moje Przymierze,
które zawarłem z wami i z wszelką istotą
Ŝywą, z kaŜdym człowiekiem; i nie będzie
juŜ nigdy wód potopu na zniszczenie Ŝad-
nego jestestwa" (Rdz 9,15). Historia naro-
du wybranego zaczyna się od obietnicy

Strona 154

background image

Słownik biblijny.txt

danej przez Boga ~ Abrahamowi: będzie
on ojcem licznego plemienia, a jego po-
tomstwo posiądzie ziemię Kanaan. Na-
stępnie dalsze obietnice wytyczają historię
Ludu BoŜego - obietnica wybawienia z
niewoli, obietnica wiecznego trwania do-
mu Dawida, powrotu z niewoli, wynisz-
czenia nieprzyjaciół (~r 46,27-28).
W przekonaniu chrześcijan Jezus, "Syn"
Dawida, realizuje obietnice ST. Jezus zaś
ze swej strony formułuje to w słowach:
"KaŜdy, kto Ŝyje i wierzy we Mnie, nie
umrze na wieki"; "Gdy jednak
przyjdzie Pocieszyciel, którego Ja wam
poślę od Ojca, Duch Prawdy, który od
Ojca pochodzi, On będzie świadczył o
Mnie". Chrześcijanie są takŜe
ludźmi wiary, dziećmi obietnicy. Zob.
zbawienie.
Z. i p. Określenie "naród obietnicy" wskazuje
Hebrajczyków jako dziedzicós~' obietnicy danej
przez Boga Abrahamowi; wiara ich pozostaje
niezachwiana, niezaleŜnie od czasu dzielącego
obietnicę od jej realizacji, mimo okresów udrę-
ki i zaślepienia.
Objawienie BoŜe [łac. revelare = od- 
słaniać]. Dla wierzących (Ŝydów, chrześci-
jan, muzułmanów) to Bóg podejmuje ini-
cjatywę, aby umoŜliwić poznanie Go na
przestrzeni historŹŹ; poznanie to nie
jest więc rezultatem wysiłków człowieka.
W ST prorocy przekazują słowo Boga,
czemu towarzyszą niekiedy wizje symbo-
liczne (Ez 1). Po nich autorzy apokalips
objawiają zamiary Boga; dla jednych i dla
drugich Bóg jednak pozostaje otoczony
tajemnicą. Dla chrześcijan ostatecznym
Objawieniem jest Jezus Chrystus; "Nikt
teŜ nie zna Syna, tylko Ojciec, ani Ojca
nikt nie zna, tylko Syn i ten, komu Syn
zechce objawić" - mówi Jezus (Mt 1 1,27).
Najlepiej przygotowani na przyjęcie prze-
słania są "maluczcy", nie zaś odpowie-
dzialni przywódcy religijni Jego czasów
(Mt 11,25). Objawienie pozostaje niedo-
skonałe aŜ do przyjścia Chrystusa w chwa-
le, u kresu dziejów (1 Kor 13,8-13).
oblicze - oblicze Boga. W sensie do-
słownym człowiek nie moŜe stanąć twarzą
w twarz z Bogiem, tak dalece chwała BoŜa
jest poraŜająca: "Nie będziesz mógł oglą-
dać mojego oblicza - mówi Bóg do Moj-
Ŝesza - gdyŜ Ŝaden człowiek nie moŜe
oglądać mego oblicza i pozostać przy Ŝy-
ciu" (W' 33,20; Iz 6,5). Lecz "oblicze"
Boga to takŜe Jego niewidzialna obecność
w Świątyni Jerozolimskiej, a ogólniej rzecz
biorąc, pośród Jego ludu. "Szukać BoŜego
oblicza" znaczy tyle, co chcieć Go poznać,
Ŝyć w Jego obecności (Ps 27,8-9; 42,3)
i zgodnie z Jego prawem (Oz 5,15). Zob.
chwała BoŜa.
obLicze Chrystusa, Święte Oblicze.
Twarz Jezusa była twarzą człowieka. Jed-
nak, wg Mateusza, Marka i Łukasza, pew-
nego dnia Jezus "przemienił się" wobec
Piotra, Jakuba i Jana: "Twarz Jego zaja-
śniała jak słońce" (Mt 17,2); jego ludzkie

Strona 155

background image

Słownik biblijny.txt

oblicze było przyobleczone w chwałę BoŜą
(~ Przemienienie Pańskie).
Zgodnie z tradycją apokryficzną jedna z
kobiet, która szła za Jezusem w czasie Jego
drogi na ~ Golgotę, imieniem Weroni-
ka, podeszła do Niego, wzięła chustę i
otarła pot i krew spływające po Jego twa-
rzy. Jak podaje Tradycja rysy twarzy zo-
stały odbite na chuście, jest to tzw. chus-
ta Weroniki. Po śmierci Jezusa uczniowie
owinęli Jego ciało w płótno, a twarz okryli
całunem. W Turynie moŜna oglądać płót-
no, nazywane świętym całunem, noszące
rysy twarzy umęczonego człowieka. Wielu
chrześcijan widzi w nich rysy zmarłego
Jezusa.
Z. i p. Zasłaniać sobie twarz (TXj 3,6) - gest
trwogi wobec BoŜej transcendencji. Potocznie
- nie chcieć oglądać szokującej rzeczywistości
(uŜycie często ironiczne).
Lit. R.G. Cadou Hel‚ne ou le R‚gne v‚g‚tal
(1951, Helena, czyli Królestwo świata roślin);
"Zupełnie sam przygotowuję się na zbliŜenie
do jaśniejącego oblicza Boga". P. Emmanuel
Jacob (1970, Jakub), "Verbe Visage" (Portret
słowny): "Oblicze Chrystusa, jedyne podobień-
stwo. Nigdy nie przestanę odczytywać z Two-
ich warg naszej najświętszej toŜsamości".
Ikon. Ikona Święte Oblicze (XIII w., Moskwa).
G. Rouault Święte Oblicze (1933, ParyŜ).
obłoki, jeden z przejawów objawiania się
obecności BoŜej. "A Pan szedł przed nimi
podczas dnia jako słup obłoku, by ich pro-
wadzić drogą, podczas nocy zaś, jako słup
ognia, by im świecić" (Wj 13,21-23).
W Księdze Wyjścia w ten sposób opisa-
na jest wędrówka Izraelitów po wyjściu
z Egiptu. W ST chmury i obłoki towarzy-
szą ~ teofaniom (Iz 4,5). W NT Bóg ob-
jawia się pod postacią świetlistego obło-
ku podczas ~ Przemienienia Pańskiego
(Mt 17,5). W Dziejach Apostolskich Jezus
ukazuje się uczniom po swej śmierci, by
im obiecać zesłanie ~ Ducha Świętego;
a następnie "obłok zabrał Go im sprzed
oczu" (Dz 1,9). Według Apokalipsy św.
Jana w chwili powtórnego przyjścia Syna
człowieczego będzie On zasiadał jak na
tronie na białym obłoku z sierpem w dło-
ni, gdyŜ będzie to czas Ŝniwa dla ziemi
(Ap 14,14).
Ikon. Dwie kolumny z brązu przy wejściu do
Świątyni Salomona w Jerozolimie symbolizo-
wały kolumny obłoków i ognia towarzyszące
wyjściu Izraelitów z Egiptu. Scenom przemie-
nienia, Wniebowstąpienia i Wniebowzięcia to-
warzyszą obłoki, przede wszystkim na obrazach
w XVI i XVIII w. Obłoki ognia wyobraŜają teŜ
przeraŜającą karę: N. Bataille Szósta trąba Apo-
kalipsy, tapiseria (XIV w., Angers). W. Turner
Piąta plaga egipska (1800, Londyn). Zniszczenie
Sodomy (1805, Londyn). J. Martin Dzień gnie-
wu (1852, Londyn).
obol, moneta grecka o niskiej wartości,
jedna szósta drachmy. Zob. monety.
Z. i p. Wdowi grosz (Mt 12,42; Łk 21,2). Jezus
widząc, jak biedna wdowa wrzuca do skarbony
w świątyni dwie drobne monety (obole, gro-

Strona 156

background image

Słownik biblijny.txt

sze), pochwalił jej szczodrość. Potocznie - wdo-
wi grosz to skromna, lecz godna podziwu ofiara
ubogiego.
obrazy [łac. imago = obraz, wizerunek].
"Nie będziesz czynił Ŝadnej rzeźby... Nie
będziesz oddawał im pokłonu i nie bę-
dziesz im słuŜył" (Wj 20,4). Dekalog za-
braniał jakiegokolwiek przedstawiania ob-
razowego. Zakaz ten miał oddalić Izraeli-
tów od kultu fałszywych bogów, a takŜe
wzmocnić ideę jedności, transcendencji
i duchowości Boga. Zakaz ten nie był jed-
nak absolutny, skoro na Arce Przymierza
znajdowały się wizerunki dwóch cherubi-
nów, a w pewnym okresie sporządzono
takŜe miedzianego węŜa, nie były to jed-
nak -~ idole, podobne do złotego ciel-
ca; Izraelici nigdy nie sporządzali wize-
runków Boga. Święty Paweł wyjaśnia, Ŝe
Chrystus jest obrazem niewidzialnego Bo-
ga (Kol 1,15); Boga moŜna więc poznać
poprzez Jego Syna, bez potrzeby material-
nego przedstawiania Boga.
W XV i XVI w. obrazy religijne, malowi-
dła, a takŜe rzeźby często stawały się
przedmiotem prawdziwego kultu, który w
oczach pewnej grupy chrześcijan zakrawał
na bałwochwalstwo. W okresie reformacji
w XVI w. zrezygnowano z oddawania czci
obrazom religijnym, a nawet czasami je
niszczono. J. Kalwin zalecał usuwać ob-
razy z miejsc kultu. M. Luter, bardziej
umiarkowany, przyznawał obrazom pewną
wartość pedagogiczną.
Lit. Ch. Potok My Name Is Asher Lev (1972,
Nazywam się Aszer Lew), powieść, której
głównym tematem jest wrogość wobec sztuki
figuratywnej.
Ikon. zob. Bóg.
obrzezanie, obrzędowe wycięcie części
napletka u małych chłopców Ŝydowskich
i muzułmańskich. W BiblŹŹ obrzezanie jest
znakiem przymierza między Bogiem a
Abrahamem (Rdz 17,11). Abraham, po-
słuszny Bogu, dokonał obrzezania swego
syna Izaaka ósmego dnia po jego urodze-
niu (Rdz 21,4). Tak samo postąpił wo-
bec swego syna Izmaela. Zgodnie z Pra-
wem (Kpt 12,3) Jezus takŜe był obrzezany
ósmego dnia po urodzeniu (Łk 2,21). Ko-
ściół pierwotny odrzucił tę praktykę. Zda-
niem Pawła obrzezania nie naleŜy sto-
sować na ciele, powinno to być "obrzeza-
nie serca", takie, które bierze się z Ducha,
nie zaś z litery, jak juŜ nauczali prorocy
(~r 4,4).
Ikon. Rzeźbione drzwi z brązu w katedrze w
Benewencie (XIII w.). A. Mantegna (1468,
Florencja). L. signorelli (XV w., Londyn).
G. Bellini (1510, Londyn). Ph. Quentin (1635,

Dijon). F. de Zurbar"n (1639, Grenoble). Gu-
ercino (ok. 1640, lyon).
oczyszczenie, obrzęd zapewniający
osobom, przedmiotom lub miejscom ry-
tualną czystość. Dokonywano go przez
obmycie i ofiarę. KaŜda kobieta Ŝydow-
ska po urodzeniu dziecka miała obowiązek

Strona 157

background image

Słownik biblijny.txt

stawić się w świątyni w celu oczyszczenia.
W czterdzieści dni po urodzeniu chłopca,
w osiemdziesiąt sześć dni po urodzeniu
dziewczynki, była zobowiązana złoŜyć ba-
ranka lub parę synogarlic w ofierze cało-
palnej jako ofiarę przebłagalną (Kpł 12).
Zob.: nieczystość; przebaczenie.
oddalenie Ŝony, rozwód. W przypad-
ku rozwodu kobiecie wręczano list rozwo-
dowy, na dowód jej oddalenia, który po-
zwalał jej powtórnie zawrzeć związek mał-
Ŝeński. W czasach ST mąŜ miał prawo
oddalić Ŝonę, kiedy "znajdzie w niej coś
odraŜającego" (Pwt 24,1-4), oświadczał,
Ŝe nie jest juŜ ona jego Ŝoną i wręczał jej
list rozwodowy (Oz 2,4). MałŜeństwo by-
ło w Izraelu rozwiązywalne tylko ze stro-
ny męŜa. Powodami rozwodu mogły być
bezdzietność, cudzołóstwo, niezadowole-
nie, kłótliwość. W epoce NT rozwód był
szeroko praktykowany, przynajmniej przez
zhellenizowanych śydów, a inicjatywę roz-
wodową mogła podjąć równieŜ Ŝona
(Mk 10,12). Jednak Jezus potępił rozwody
(Mk 10,2-12; Łk 16,18), poniewaŜ męŜ-
czyzna i kobieta stanowią w małŜeństwie
"jedno ciało".
W islamie oddalenie Ŝony jest wyłącz-
nie prawem męŜczyzny. Oddalona kobie-
ta odzyskuje wolność, prawo przewiduje
okres trzech miesięcy, kiedy pozostaje ona
na utrzymaniu męŜa, który przed upły-
wem tego terminu moŜe jeszcze zmienić
swą decyzję.
Odkupiciel - odkupienie. U Izraeli-
tów pierworodni chłopcy naleŜeli do
Boga, toteŜ obowiązywał obrzęd ich wy-
kupu za cenę srebra lub przez ofiarę
(Lb 18,15-16). Biblia wskazuje na powią-
zanie tego obrzędu z wyzwoleniem Izra-
elitów z niewoli w Egipcie. Izrael - to
pierworodny syn Boga; Bóg "odzyskuje"
swego pierworodnego, odbiera swoją wła-
sność wyzwalając go z niewoli egipskiej:
"A ty wtedy powiesz do faraona: To mówi
Pan, Synem moim pierworodnym jest
Izrael" (W' 4,22). Zwyczaj wykupu pier-
worodnych przypomina, Ŝe Izrael naleŜy
do Boga. W hebr. prawie rodzinnym goel
(zbawca, zbawiciel) to krewny, na którym
spoczywał obowiązek opieki i chronienia
wszystkich bliskich (~ Booz). W szerszym
znaczeniu czasownik gaal (wykupić, odku-
pywać) nawiązuje do obietnic, do których
spełnienia zobowiązują więzi rodzinne. Bóg
jest bliskim krewnym Izraela: On wykupu-
je go z niewoli, broni jego dziedzictwa, je-
go spraw, gotów jest go pomścić i nigdy
nie przestaje go ochraniać (Ps 25,22).
Oprócz uŜycia terminu "odkupienie w
sensie zbiorowym (Bóg - goel swojego lu-
du) moŜna odnaleźć, szczególnie w psal-
mach, jego zastosowanie bardziej zindywi-
dualizowane: Bóg wyzwala i broni swego
wiernego sługi, który się doń modli.
W znaczeniu teologicznym termin "odku-
pienie", początkowo stosowany do wyba-
wienia z niewoli egipskiej, następnie od-

Strona 158

background image

Słownik biblijny.txt

nosił się do wybawienia z niewoli grzechu.
W NT termin "odkupienie" najczęściej
wiąŜe się ze śmiercią Jezusa: Jezus da-
je swoje Ŝycie jako okup (Mt 20,28). Pa-
weł widzi odkupienie jako kres poddań-
stwa grzechowi; Piotr mówi o wybawie-
niu ludzi za cenę przelanej krwi Jezusa
(1 P 1,18-19). Wybawienie to, chociaŜ
dokonuje się w chwili chrztu kaŜdego
chrześcijanina, nie jest jeszcze w pełni zre-
alizowane; w pełni dokona się wraz ze
zmartwychwstaniem. Zob.: ofiara; Zbawi-
ciel; zbawienie.
Lit. Jezus Odkupiciel. Myst‚re de la Fassion
(XV w., Misterium Męki Pańskiej) E. Mar-
cad‚go i A. Gr‚bana. Dramat Gr‚bana podej-
muje opowieść o losie ludzkim począwszy od
raju ziemskiego; w tej koncepcji teologicznej
Jezus, który stał się człowiekiem, jest Zbawicie-
lem, którego oczekiwali prorocy i dawne Pra-
wo: "PoniewaŜ człowiek popełnił grzech, więc
 przez człowieka grzech musi być zniszczony".
B. Pascal Myśli (1670, wyd. pol. 1921); "Wia-
ra chrześcijańska właściwie ustaliła dwa fakty:
skaŜenie natury i odkupienie przez Jezusa
Chrystusa".
Według P. Calderona, w sztuce religijnej sta-
nowiącej część dramatu śycie jest snem (1635,
wyd. pol. 1882), człowiek nie moŜe być wy-
zwolony z więzienia, w którym Mrok, grzech
i Śmierć trzymają go zakutego w kajdany, ani
 przez Rozum, ani przez Wolną Wolę; trzeba,
aby Chrystus zajął jego miejsce, zniszczył
Śmierć i odkupił jego dług.
Temat traci swą ortodoksyjność u J.W. Goe-
thego Faust (część druga, 1832, wyd. pol.
1962), odkupienie bohatera jest ostateczną peł-
nią, pszyznaną temu, "który bezustannie pra-
gnie i trudzi się"; jest ono równocześnie wy-
pełnieniem się Natury i dziełem aniołów.
F.W. Nietzsche odrzucił wszelkie elementy re-
ligijne, rozwijając ideę samoodkupienia wolne-
go człowieka. Na temat Chrystusa Odkupiciela
pisze J. Cavrol Miroir de la R‚demption (1944,
Zwierciadło Odkupienia).
Zachęta czy rezygnacja? H. de Balzac Lekarz
wiejski (1833, wyd. pol. 1962), Proboszcz wiej-
ski (1837, wyd. pol. 1963) uwaŜa odkupienie
za lekcję energŹŹ i zachęca człowieka do działa-
nia w tym świecie, aby odkupił swe winy:
"Wszystko jest do odkupienia, katolicyzm jest
w tym słowie". Człowiek jest powołany do te-
go, by być odkupicielem przez naśladowanie
Jezusa Chrystusa: V. Hugo Nędznicy (1862,
wyd. pol. 1862), Jean Valjean i biskup Benve-
nuto: "Kupuję twoją duszę; wydzieram ją czar-
nym myślom i duchowi zatracenia i oddaję ją
Bogu" [tłum. M. śurowski]. L.A. Feuerbach
w Istocie chrześcijaństwa (1841, wyd. pol. 1959)
sądzi natomiast, Ŝe nadzieja na odkupienie Bo-
Ŝe wyzwala w nas rezygnację i bierność juŜ tu-
taj, na ziemi.
Nadzieja zbiorowa. J. Milton Raj utracony
(1667, wyd. pol. 1791); anioł Michał objawia
Adamowi plan miłości Boga, który wybierze
sobie lud i pośle Syna swego, aby zniszczył
dzieło szatana. Jezus powróci na końcu czasów
jako ostateczny Wybawca, a więc ludzie nie po-

Strona 159

background image

Słownik biblijny.txt

winni tracić nadziei. W XIX w. ta duchowa na-
dzieja miesza się z ideą odkupienia przez dzia-
łalność cywilizacyjną pokutników w krajach nę-
dzy (Balzac). Następnie cały nurt myślowy
zbaczając z wytyczonego dotychczas toru, nada
terminowi "odkupienie" sens odmienny, bę-
dzie go rozumiał jako zaprowadzenie porządku
społecznego opartego na sprawiedliwości i po-
koju na ziemi; lecz ta nadzieja, zachowując ko-
notacje biblijne, nie ma juŜ charakteru religij-
nego.
F. Rosenzweig Der Stern der Erl"sung (1921,
Gwiazda Odkupienia); ten myśliciel Ŝydowski
widzi odkupienie moŜe mniej jako zbawienie
indywidualne czy odkupienie grzechu, a bar-
dziej jako "przekształcenie świata w perspekty-
wie jego boskiej celowości".
Muz. C. Franck R‚demption (1871-72, Odku-
pienie), poemat symfoniczny.
odpuszczać grzechy. Bóg jest miło-
sierny, nie zawsze wymaga, aby człowiek
płacił cenę za swoje przewinienia, podob-
nie jak wierzyciel moŜe bez rekompensaty
uwolnić kogoś od długu (odpuścić, daro-
wać dług). Tak jak Bóg, ludzie powinni
odpuszczać przewiny (Mt 18,21-22).
Zob.: grzech - grzesznik; Ojcze nasz; prze-
baczenie.
ofiara [łac. offerre = przynieść, złoŜyć
w darze], akt obrzędowy, rytualny, ofiaro-
wanie czegoś Bogu (ofiara ze zwierzęcia,
z roślin lub wina), aby wzbudzić Jego
Ŝyczliwość, podziękować Mu i uzyskać
przebaczenie za grzechy. Ofiara ze zwie-
rząt składała się z bydła lub z gołębic i sy-
, nogarlic. W języku hebr. nie ma jednego
terminu na określenie ofiary w sensie
ogólnym, lecz dla oddania róŜnych ich ro-
dzajów uŜywa się sześciu określeń, wg for-
my obrzędu; wyróŜnia się przede wszyst-
kim ofiarę całopalną (Kpł 1), kiedy to zło-
Ŝona ofiara zostaje w całości spalona, oraz
ofiary biesiadne (Przymierza), kiedy ofiara
zostaje spoŜyta przez kapłanów i wiernych
(Kpł 3).
Prawo o pierworodnych (Wj 13,2; 22,28)
nakazywało Izraelicie ofiarować wszyst-
ko, co pierworodne Bogu; w stosunku
do dzieci obowiązywało prawo wykupu
( Wj 13,13; 34,20; Lb 18,15), w podobny
sposób Izaak został zastąpiony barankiem
(Rdz 22,13).
Ofiara z ludzi, znana na staroŜytnym
Wschodzie, była w oczach Boga czymś
odraŜającym (Kpl 20,2-5); jednak znany
jest epizod, gdy Jefte ofiarował swą córkę,
aby wypełnić ślubowanie (Sdz 11,30-40).
Król Jozjasz zniszczył "palenisko", czyli
tofet w dolinie ge hinom (~ Gehenna),
gdyŜ praktyki spalania dzieci w ofierze ist-
niały nadal, pomimo zakazów (2 Krl 23,10).
Prorocy stale przypominali, Ŝe miłość Bo-
ga i bliźniego jest waŜniejsza niŜ wszelkie
ofiary (Iz 1,11-17; 1 Sm 15,22; Prz 21,3;
Oz 6,6). Śmierć Jezusa jest przedstawio-
na w NT jako ofiara, zapowiedziana przez
~ Izajasza w Czwartej pieśni Sługi Pańskie-
go (Iz 52,13-15; 53).

Strona 160

background image

Słownik biblijny.txt

Ostatnia Wieczerza moŜe być rozumia-
na jako ofiara paschalna zapowiadają-
ca ofiarę przymierza (Wj 24,8), Nowe-
go Przymierza, przynoszącego zbawienie
(Mk 14,22-25; 1 Kor 11,25); moŜe być
równieŜ rozumiana jako ofiara przebłagal-
na za grzechy: "Krew... wylana za wielu
na odpuszczenie grzechów" (Mt 26,28).
Zob.: Abraham; holokaust. '
Lit. P. Lagerkvist Contes cruels (1924, Opowie-
ści okrutne), "Jean le Sauveur" [Jan Zbawca);
biedny Jan mieszkający w przytułku pragnie
złoŜyć siebie w ofierze, przekonany, Ŝe jego
 przeznaczeniem jest uratowanie ludzi na ziemi.
ofiarowanie Jezusa w świątyni. Pra-
wo MojŜeszowe zalecało ofiarowanie Bogu
pierworodnego, zrodzonego z człowieka
lub ze zwierzęcia domowego. Rodzice
Jezusa, ofiarowując Go w świątyni, postą-
pili zgodnie z Prawem. Starzec Symeon
ogłosił, Ŝe Jezus jest zbawieniem Izraela
(Łk 2,22-35).
Ikon. Zazwyczaj w skład przedstawianej grupy
wchodzą Maryja, Józef, Jezus, starzec Sy,meon
i kilka innych postaci: Giotto di Bondone, fresk
z kaplicy Santa Maria dell'Arena (Capella degli
Scrovegni; 1303-05, Padwa); Gentile da Fa-
briano (1423, ParyŜ); A. Mantegna (1468,
Berlin); S. Vouet (XVII w., Luwr, ParyŜ);
Rembrandt (ok. 1628, Hamburg);  L. Pękal-
ski (1935, Warszawa).
ofiarowanie Maryi w świątyni. We-
dług ewangelŹŹ apokryficznej Jakuba, Ma-
ryja została oddana do świątyni, aby tam
pobierać nauki aŜ do osiągnięcia dojrza-
łości.
Ikon. Maryja wchodzi po stopniach świątyni,
przyjmowana przez kapłanów, i starszych: Tin-
toretto (1554, ~Wenecja); Tycjan (1540, Ma-
donna dell'Orto, Wenecja). Nieznany malarz
działający, w, Polsce przed 1627 (kolegiata w,
Łowiczu).
ogień. Zajmuje szczególne miejsce w bi-
blijnym świecie symboliki. Rzadko poja-
wia się w uŜytku codziennym, zwłaszcza
w związku z ogniskiem domowym, paleni-
skiem na podwórzu czy pod kociołkami.
Wyobraźnię Hebrajczyków najwyraźniej
pobudzał ogień burzy, budzący podziw,
z uwagi na podwójne działanie: niszczące
błyskawice z gromami i burze dające do-
broczynny deszcz.
Ogień staje się znakiem Boga, przejawem
Jego obecności. I tak Bóg zawiera przy-
mierze z Abrahamem, posługując się
ogniem, który ma kształt gorejącej po-
chodni (Rdz 15,17). MojŜeszowi ukazu-
je się pod postacią krzewu gorejącego
(W' 3,2). Na pustyni, nocą, idzie przed
ludem Izraela jako słup ognia (Wj 13,21).
Pośród ognia objawia się Izajaszowi i Eze-
chielowi. Eliasz zostaje wzięty do Boga na
ognistym rydwanie (2 Krl 2,11 ). Jako znak
Boga, ogień oczyszcza; anioł gorejącym
węglem dotyka warg młodego Izajasza w
dniu jego powołania (Iz 48,10). Autorzy
Księgi Psalmów znają tę oczyszczającą moc
ognia (Ps 26,2), jak równieŜ autorzy apo-

Strona 161

background image

Słownik biblijny.txt

kaliptyczni, którzy postrzegają ogień jako
wyobraŜenie sądu BoŜego oddzielającego
zło od dobra (Ap 20,9-10; 14-15); ogień
wieczny, nigdy nie gasnący, ma pochłonąć
to, co nie zostało wcześniej oczyszczone.
Temat ten, podjęty ze ST, często wystę-
puje w Ewangeliach.
Ogień jest takŜe symbolem Boga, który
wybawia i oświeca. W dniu zesłania Du-
cha Świętego (Dz 2,1-4) uczniowie otrzy-
mują szczególny dar. W pomieszczeniu,
w którym się modlą, nagle daje się słyszeć
jakby szum wiejącego wiatru, a nad kaŜ-
dym z nich pojawia się "język" ognia, zo-
stają napełnieni Duchem Świętym i otrzy-
mują dar mówienia obcymi językami.
Zob.: Gehenna; piekło; zesłanie Ducha
Świętego.
Lit. Ognie piekielne są najczęściej stosowanym
wyobraŜeniem mąk, czekających najbardziej za-
twardziałych grzeszników. W Raju utraconym
J. Miltona (1667, wyd. pol. 1791) zbuntowani
aniołowie zostają wtrąceni w "ogień karzący".
Don Juan w Don Juanie Moliera (1665, wyd.
pol. 1952) zostaje w końcu spalony niewidzial-
nym ogniem i spada w przepaść, skąd wydosta-
ją się potęŜne ognie. Przez ogień przeszli takŜe
ci, których nazywa się heretykami: T.A. d'Au-
bign‚ w Les Tragiques (1616, Rymy tragiczne),
"Feux" (Ognie) wspomina wielu protestanc-
kich męczenników.
Za św. Augustynem autorzy franc. XVII w.
pojmują łaskę jako BoŜy ogień, który wyzwala
człowieka z namiętności i pragnień, nawet naj-
bardziej uzasadnionych.
P. Corneille w Polieukcie (1643, wyd. pol.
1836) kaŜe mówić Polieuktowi, dotkniętemu
łaską: "O ty, ogniu niebieski, ogniu świętej
sprawy! Ty mi dajesz Paulinę widzieć bez oba-
wy..." [tłum. S. Laskowicz]. Mistycy porównu-
ją oświecenie do ognia wśród nocy, spowodo-
wane spotkaniem z Bogiem, B. Pascal: Myśli
(1670, wyd. pol. 1921); M‚morial (1654, Pa-
miętnik).
Święty Jan od KrzyŜa w śywym Płomieniu mito-
ści (1584, wyd. pol.1937), aby wyrazić jedność
miłości z Bogiem posługuje się metaforą ognia.
Tę samą metaforę stosowano w mowie afekto-
wanej, uŜywa jej takŜe J.B. Racine, mówiąc
o miłości ludzkiej.
Miłość Boga jest ogniem oczyszczającym, któ-
ry niszczy ~zech. P. Verlaine Księga mądro-
ści (1881, wyd. pol. 1908): "A miłość moja
ogniem co na zawsze spala Wszelkie ciało sza-
lone..." [tłum. A. Stodor].
Ch.N. Bialik oznacza symbolem ognia przera-
' Ŝającą potęgę Boga Zastępów, który "spokojny
i straszliwy siedzi na tronie ognistym pośród
morza płomieni. Jego płaszcz błyszczący czer-
wienią, tron, na którym zasiada, tworzą węgle
rozŜarzone do czerwoności".
ojciec. W ST relacja ludzka łącząca ojca
z synem to przede wszystkim relacja opar-
ta na autorytecie i wychowaniu. Następnie
tytuł ojca nabrał szerszego znaczenia, by-
wał nadawany nauczycielom w odniesie-
niu do ucznia, kapłanom i prorokom jako
tytuł zaszczytny. Przez analogię termin ten

Strona 162

background image

Słownik biblijny.txt

odnosi się do Boga. W BiblŹŹ Bóg nazywa
"synem" Izrael, który jest ludem przezeń
adoptowanym, usynowionym, a prorocy,
szczególnie Ozeasz, podkreślają tę relację
miłości i opieki Boga nad Jego ludem
(Oz 11). TakŜe wierzący, czasami, choć
rzadko, zwracają się do Boga "Ojcze".
Później, moŜe pod wpływem greckim, Bóg
będzie pojmowany jako Ojciec wszystkich
ludzi, koncepcja taka jest zgodna z
opowiadaniem o ~ stworzeniu. W tej per-
spektywie Bóg-Ojciec oznacza Bóg-Począ-
tek wszystkich ludzi, a takŜe samego świa-
ta, bez szczególnej konotacji uczuciowej.
Termin aram. abba, który występuje w
modlitwie Jezusa (Łk 11,1-4), a następnie
w modlitwie chrześcijan, naleŜy do słow-
nictwa wyraŜającego zaŜyłą czułość. UŜy-
cie tego terminu jest wyrazem rozwoju
bardzo osobistej więzi między Bogiem
a człowiekiem. Przypowieść o synu mar-
notrawnym ukazuje Boga jako miłosierne-
go ojca (Bk I5,11-32). W osobie Chry-
stusa, wg Jana, relacja Ojciec-Syn nie jest
zwyczajną metaforą relacji Bóg-człowiek;
wyraŜa ona Boską naturę Jezusa. Zob. Oj-
cze nasz.
Lit. Święty Jan od KrzyŜa Poezje (XVI w.,
wyd. pol. Dzieła, t. 41943); miłość Boga Ojca
do Syna. W powieści J.B. Richtera Sieben-
k"s (1796) autor przedstawia ateistów jako sie-
roty. Ch. P‚guy Le Myst‚re des saints Innocents
(1912, Misterium świętych Niewiniątek); Bóg
rozwaŜa modlitwę "Ojcze nasz, któryś jest
w niebie"... te trzy lub cztery słowa, to bariera,
której Mój gniew, a moŜe sprawiedliwość Moja
nigdy nie przekroczą... Mój Syn wiedział, co
zrobić, by związać ręce Mej sprawiedliwości,
a rozwiązać ręce Mego miłosierdzia". J.C. Re-
nard P‚re, voici que l'homme (1955, Ojcze, oto
człowiek), długa modlitwa mistyczna do Boga,
początku i celu człowieka. P. Emmanuel Tu
(1978, Ty), "P‚re" (Ojciec). ů K. Wojtyła:
RozwaŜania o ojcostwie (1964); Promieniowanie
ojcostwa (1979).
Ojcze nasz [łac. Pater noster], Modli-
twa Pańska, modlitwa, której Jezus na-
uczył swoich uczniów. Zaczyna się słowa-
mi "Ojcze nasz" (Mt 6,9-13) albo "Oj-
cze" (Łk 11,2~). Kościoły chrześcijańskie
przyjęły wersję Mateusza, rozwiniętą w
siedem próśb: "Ojcze nasz, któryś jest
w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź
Królestwo Twoje, bądź wola Twoja, jako
w niebie tak i na ziemi. Chleba naszego
powszedniego daj nam dzisiaj. I odpuść
nam nasze winy, jako i my odpuszczamy
naszym winowajcom. I nie wódź nas na
pokuszenie, ale nas zbaw ode złego". Je-
zus zachęca uczniów, aby Ŝyli w relacji
z Bogiem, analogicznej do Jego więzi z
Ojcem, nazywając Go i wołając do Niego
Abba [aram., ojcze]. Jedyna modlitwa,
która pochodzi od samego Jezusa. Ojcze
nasz zw. jest takŜe Modlitwą Pańską w
sensie modlitwy Pana Jezusa.
Z. i p. Odmawiać ojczenasze (deformacja Ojcze
nasz) - odmawiać modlitwy (ironicznie), nie-

Strona 163

background image

Słownik biblijny.txt

zrozumiałe coś bełkotać.
Lit. P. Emmanuel Jacob (1970, Jakub), "Notre
P‚re" (Ojcze nasz). J. Pr‚ven Paroles (1946,
Słowa), "Notre P‚re", parodia. ů W. Bąk Ojcze
nasz (Brzemię niebieskie, 1934). J. Zieja Ojcze
nasz pracujących społecznie (1943). S. Barań-
czak NN próbuje sobie przypomnieć słowa modli-
twy (Sztuczne oddychanie,1974). A. Kamieńska
Ojcze nasz (1983).
oko. To przede wszystkim główny narząd
poznawania; w ogrodzie ~ Eden wąŜ
obiecuje niewieście, Ŝe jeŜeli wraz z Ada-
mem zje zakazany owoc, wówczas otworzą
się ich oczy: będą jak Bóg, znający dobro
i zło (Rdz 3,5-7). Oko jest takŜe zwiercia-
dłem serca, zdradza to, co kryje się w głę-
bi istoty, czy będzie to pycha króla Asy-
rŹŹ (Iz 10,12), czy teŜ miłosierdzie Bo-
Ŝe (Ez 20,17). Jezus naucza więc swoich
uczniów, Ŝe spojrzenie oznacza tyle, co
czyn: "KaŜdy, kto poŜądliwie patrzy na
kobietę, juŜ się w swoim sercu dopuścił
z nią cudzołóstwa" (Mt 5,27-29); i doda-
je: "Jeśli więc prawe twoje oko jest ci po-
wodem do grzechu, wyłup je i odrzuć od
siebie", co stanowi bardzo obrazową i sil-
ną zachętę do oczyszczenia serca. Mówi
jeszcze Jezus, Ŝe "światłem ciała jest oko.
Jeśli więc twoje oko jest zdrowe, całe ciało
będzie w świetle. Lecz jeśli twoje oko jest
chore, całe twoje ciało będzie w ciemno-
ści" (Mt 6,22-23). Jezus odrzucił prawo
odwetu w jego tradycyjnej formule: "Oko
za oko, ząb za ząb" (W' 21,24), radząc
nadstawić raczej lewy policzek temu, kto
uderzy w prawy (Mt 5,39).
Z. i p. Oko za oko, ząb za ząb, formuła ta
streszcza prawo odwetu, znaczy "pomścić się
na miarę doznanej zniewagi".
Lit. V. Hugo w La L‚gende des si‚cles (1859,
Legenda wieków), "I.a Conscience" (Sumie-
nie) w nawiązaniu do Psalmu 139 i Księgi Hio-
ba (Hi 17-20).
okupacja rzymska Palestyny. Rzym
zainteresował się królestwem Antiocha III
Wielkiego i Egiptem, zanim jeszcze podpi-
sał traktaty z braćmi Machabeuszami, któ-
rzy wszczęli powstanie przeciw Antio-
chowi IV Epifanesowi (1 Mch 8,17-32;
12, I-4;14,16-23). Protektorat rzym. roz-
ciągał się wówczas na śydów Ŝyjących
na Wschodzie. W 64 p.n.e. Pompejusz
podbił Syrię, Palestynę, a następnie w
63 p.n.e. zdobył Jerozolimę. Oktawian
przekazał -~ Herodowi Wielkiemu władzę
nad Palestyną i określił prawa śydów ca-
łego imperium: swobodę kultu, wymiar
sprawiedliwości i troskę o sądy pokoju
sprawowane w synagogach (nie wolno
jednak było wykonywać wyroku śmierci
bez zgody władz rzym.). Sanhedryn po-
bierał od śydów podatek w wysokości jed-
nej didrachmy. W Rzymie było w tym
okresie co najmniej 10 000 śydów i 13
synagog.
W 61 n.e. Paweł przybył jako więzień do
Rzymu, aby tam być sądzony (Dz 25,12);
po uwolnieniu, wraz z  Piotrem padli

Strona 164

background image

Słownik biblijny.txt

ofiarą prześladowań Nerona, prawdopo-
dobnie w 67 r. Powstanie Ŝydowskie w
Palestynie w 66 r. doprowadziło do zdo-
bycia Jerozolimy przez Tytusa w 70 r.
Świątynia została splądrowana i spalo-
na. Następnie padły Ŝydowskie cytadele,
obrońcy Masady woleli wybrać zbiorowe
, samobójstwo, niŜ oddać się w ręce wroga
(73 r.).
Prześladowania Domicjana (81-96) znaj-
dują odzwierciedlenie w Apokalipsie św.
Jana, imperium rzym. jest tam określone
, jako Babilon, "Macierz nierządnic i obrzy-
dliwości ziemi" (Ap 17,5); jego ruina bę-
dzie wyzwoleniem dla świata.
' Stłumienie przez cesarza Hadriana drugie-
go powstania Ŝydowskiego (132-135) pod
wodzą Szymona Bar Kochby, przekształ-
ciło Jerozolimę w kolonię rzym. Aelia
Capitolina, do której śydom zabroniono
wstępu. Tylko w jeden dzień w ciągu roku
wolno było im przyjść pod mur świątyni
(pod ~ Ścianę Płaczu).
Opatrzność BoŜa [łac. providentia, od
providere = przewidywać, troszczyć się].
Termin ten nie ma hebr. odpowiednika;
odpowiednik gr. występuje w BiblŹŹ tylko
dwa razy. Termin ten wywodzi się z filo-
zofii gr. O ile epikurejczycy uwaŜali, Ŝe
bogowie nie interesują się ludźmi, o ty-
le stoicy określali terminem "opatrzność"
, najwyŜszą mądrość, z jaką bogowie zarzą-
dzają kaŜdą rzeczą. Pewna forma poboŜ-
ności przedstawiała Boga jako przewidują-
cego najdrobniejsze szczegóły egzystencji
ludzkiej. Tradycja radziła nawet całkowite
zdanie się na opatrzność, opierając się na
słowach Jezusa: "Przypatrzcie się ptakom
w powietrzu: nie sieją ani Ŝną... a Ojciec
wasz niebieski je Ŝywi... Przypatrzcie się li-
liom na polu, jak rosną: nie pracują ani
przędą. A powiadam wam: nawet Salo-
mon w całym swoim przepychu nie był
tak ubrany jak jedna z nich" (Mt 6,25-34).
' Biblia przedstawia Boga o obliczu Ojca
czuwającego nad swoimi bliskimi, co jed-
nak ich nie zwalnia od doświadczeń i
prześladowań (tragiczny los proroków i
' samego Jezusa Chrystusa).
Z. i p. Dosyć ma dzień swojej biedy, cytat z
EwangelŹŹ Według św. Mateusza (Mt 6,34), czę-
sto stosowany poza jego kontekstem religijnym.
Jezus przypomina w ten sposób wyŜszość tego
co duchowe nad sprawami materialnymi; nie
radzi troszczyć się zbytnio o codzienność.
U was zaś nawet włosy na głowie wszystkie są po-
liczone (Łk 12,7), Bóg w swej Ŝyczliwości o ni-
kim nie zapomina, troszczy się nawet o naj-
drobniejsze szczegóły.
Lit. Ph. Commynes w M‚moires (1524,
Pamiętniki) widzi w wydarzeniach historycz-
nych działanie Opatrzności BoŜej. Tak samo
J.B. Bossuet w Uwagach nad historią powszech-
ną (1681, wyd. pol. 1778). Według Bossueta
Sermon sur la Providence (1662, Kazanie o
Opatrzności) nieład i niesprawiedliwość spo-
łeczna zachęcają wolnomyślicieli do kwestiono-
wania idei dobroci BoŜej; któregoś dnia Bóg

Strona 165

background image

Słownik biblijny.txt

przybędzie ustanowić porządek oparty na spra-
wiedliwości, gdyŜ Bóg jest dobry.
W XVIII w. G.W. Leibniz podjął dyskusję
o pogodzeniu istnienia Boga z istnieniem zła:
Die Theodicea (1710, Sprawiedliwość BoŜa),
która była podstawą dla rozwaŜań Vol-
taire'a w Zadigu (1747, wyd. pol. 1955). Vol-
taire w Po‚me sur le d‚sastre de Lisbonne (1755,
Poemat o nieszczęściu w Lizbonie) i w Kandy-
dzie (1759, wyd. pol. 1951) podwaŜa istnienie
Opatrzności BoŜej. J.J. Rousseau przeciwstawia
mu się w swoim Lettre dite sur la P'rovidence
(1756, Wykład na temat Opatrzności). D. Di-
derot w Kubusiu Fataliście (1773, wyd. pol.
1957 stawia sobie pytanie: Opatrzność? prze-
znaczenie? Determinacja? Przypadek?
A. Manzoni Narzeczeni (1827, wyd. pol.
1958); w historŹŹ przeŜywanej przez ludzi wyra-
Ŝa się relacja kaŜdego z nich z Bogiem i ze
złem. Wiara w Opatrzność "łagodzi nieszczę-
ścia i czyni je uŜytecznymi dla lepszego Ŝycia".
opoka ~ skała.
opowiadania o stworzeniu -~ stwo-
rzenie.
orzeł. W BiblŹŹ orzeł symbolizuje przede
wszystkim siłę i dumę. ToteŜ Ezechiel
przedstawia króla Nabuchodonozora II ja-
ko orła o niezmiernie rozłoŜystych skrzy-
dłach (Ez 17). Orzeł wraz z bykiem, lwem
i człowiekiem pojawia się takŜe w wizji te-
go samego proroka, widzeniu podjętym
później w, Apokalipsie św. Jana (Ap 4,7;
Ez 1,10). Potęga lotu oraz wierzenie zapo-
Ŝyczone od pisarza rzym. Pliniusza Star-
szego, jakoby orzeł mógł patrzeć w słońce,
przyczyniły się w późniejszej tradycji do
uznania orła za symbol duszy przeŜywającej
mistyczną wizję Boga. Zob. ewangelista.
Orzeł z Patmos, penfraza dla określe-
nia wizjonera - autora Apokalipsy św. Ja-
na, utoŜsamianego przez Tradycję ze św.
Janem Ewangelistą.
Lit. V. Hugo ~v Les Contemplations (1856, Roz-
myślania), "Ibo" porównuje siebie do biblijne-
go orła, wznoszącego się "ku światłości Boga".
ostatni -~ pierwsi - ostatni.
Ostatnia Wieczerza [łac. cena = wie-
czorny posiłek], ostatni wspólny posiłek,
który Jezus spoŜył z uczniami w, przed-
dzień swojej śmierci, dla uczczenia święta
Paschy. Według Jana (~ 13,1-30), właśnie
podczas tego posiłku Jezus umył uczniom
nogi, aby dać im przykład i nakazać poko-
rę oraz braterskie miłosierdzie. Jak podają
czterej ewangeliści, w czasie tego posiłku
Jezus zapowiedział takŜe zdradę Judasza.
Mateusz, Marek, Łukasz oraz Paweł
w I. Liście do Koryntian (I Kor 11,23-25)
podają, Ŝe przed lub po rozmowie Jezusa
z Judaszem została ustanowiona ~ Eu-
charystia. Jezus wziął chleb i dzięki uczy-
niwszy połamał go, dał swoim apostołom,
mówiąc: "To jest Ciało moje". Podobnie,
skończywszy wieczerzę, wziął kielich, mó-
wiąc: "Ten kielich jest Nowym Przymie-
rzem we Krwi mojej". Według Łukasza
i Pawła dodał: "Czyńcie to...na moją pa-
miątkę". Chrześcijanie upamiętniają te

Strona 166

background image

Słownik biblijny.txt

słowa i gesty powtarzając je przy obrządku
łamania chleba podczas Świętej Wieczerzy
(protestanci), Mszy św. (katolicy) lub
Świętej Ofiary (prawosławni), braterskiego
i pełnego symboli posiłku.
Lit. Stół, wokół którego gromadzą się ryce-
rze Okrągłego Stołu, ma przywoływać na myśl
stół z Ostatniej Wieczerzy. Wspomniana przez
V. Hugo w La Fin de Satan (1886, Kres szata-
na), "Apr‚s la P"ques" (Po Wieczerzy). Ostat-
nia Wieczerza została Ŝartobliwie i bez szacun-
ku sparodiowana przez J. Pr‚verta w Paroles
(1945, Słowa), "La C‚ne" (Wieczerza).
Ikon. Ostatnia Wieczerza: Leonardo da Vinci
(1497, klasztor Santa Maria della Grazie, Me-
diolan); M. Schongauer (XV w., Colmar);
Tintoretto (1547, Madryt i 1594, Wenecja);
E. Nolde (1909, SeebŹŹll); S. Dali (1955, Wa-
szyngton). Chrystus myjący nogi św. Piotrowi:
P. Lorenzetti (1320, AsyŜ); F.M. Brown
(1852-56, Londyn).
Muz. R. Wagner Das Liebesmahl der Apostel
(1843, Ostatnia Wieczerza apostołów), scena
biblijna.
Ekr. L. Buńuel Viridiana (1961), parodia
Ostatniej Wieczerzy.
Otchłań [łac. limbus = brzeg, skraj]. We-
dług ST miejsce, w którym sprawiedliwi
i świątobliwi poganie oczekiwali na przyj-
ście Chrystusa, aby dostąpić łaski ogląda-
nia Boga (1 P 3,19). Zob. zstąpienie Jezu-
sa do Otchłani.
Lit. Tom poezji napisany przez Ch. Baude-
laire'a najpierw miał nosić tytuł Otchłań, było
to modne słowo w środowisku pisarzy, ozna-
czało epokę "początku socjalizmu i biedy prze-
mysłowej". Zdaniem Baudelaire'a Otchłań mia-
łaby ukazywać królestwo specyficznego grzechu
współczesnego świata; przygnębienie, ale rów-
nieŜ - tęsknotę duszy za Bogiem. Dopiero
w 1855 poeta wymyślii tytuł Kwiaty zła. Dla
M. Tourniera Piętaszek, czyli Otchłanie Pacyfi-
ku (1967, wyd. pol. 1977), bezludna wyspa
Robinsona jest uprzywilejowanym miejscem
"wiecznej młodości". Antypamiętniki (1967,
wyd. pol. 1993) A. Malraux to pierwszy tom
zbioru zatytułowanego Le Miroir des Limbes
(Zwierciadło Otchłani), tytuł, który wyraŜa od-
krywanie, poprzez wspomnienia i wyobraźnię,
mrocznej sfery przeŜycia, tak człowieka, jak
i cywilizacji.
owieczki [łac. ovis = owca]. Owieczka-
mi są wierni, nad którymi pieczę ducho-
wą sprawuje kapłan (albo metaforycznie
"duszpasterz"). Termin ten, który raczej
juŜ wyszedł z uŜycia, obecnie nabiera pew-
nego zabarwienia ironicznego.
owoc [hebr. peri; gr. karpós]. Owocem w
BiblŹŹ określano wszystkie jadalne produk-
ty drzew i roślin drzewiastych (Rdz 3,2),
a takŜe wszelką Ŝywność pochodzenia ro-
ślinnego (Rdz 4,3). Ale terminy te często
występują równieŜ w znaczeniu obrazo-
wym, przenośnym - dzieci są owocem
Ŝywota (Łk 1,42); słowa - owocem warg
(Iz 57,18). Czyny ludzkie wydają owoce,
dobre albo złe (~r 17,10).
Z. i p. Oceniać drzewo po owocach, "bo z owocu

Strona 167

background image

Słownik biblijny.txt

poznaje się drzewo" (Mt 12,33) - wydawać sąd
o decyzji, działaniu, ideologŹŹ po rezultatach.
Ozeasz [hebr. hoszea = Jahwe wybawia],
prorok wywodzący się z królestwa północ-
nego, działał w VIII w. p.n.e. Pod wpły-
wem, jak się wydaje, własnych rozczaro-
wań małŜeńskich (zdrady małŜonki), był
pierwszym, który zrozumiał, Ŝe Bóg kocha
swój lud prawdziwą miłością, Ŝe gotów
jest przebaczyć zdrady i niewierność. Ni-
czym zdradzony małŜonek, który godzi się
ponownie przyjąć wiarołomną Ŝonę, a nie-
prawe dzieci uznać za swoje, Bóg Izraela
jest Bogiem czułości i wierności.
Lit. ů W. Chrostowski Bohaterowie wiary
Starego Testamentu (1992).
padół łez, padół płaczu, wyraŜenie li-
terackie oznaczające ziemię, świat docze-
sny i łzy cierpienia czy pokuty, które wyle-
wa grzesznik, oczekując na szczęście w ra-
ju. Nie występuje w BiblŹŹ.
Ikon. G. Dor‚ Padół płaczu (1883, Petit-Pa-
lais, ParyŜ).
Palestyna, kraina historyczna na Bli-
skim Wschodzie, połoŜona między Pusty-
nią Syryjską i Pustynią Arabską a Morzem
Śródziemnym; obejmuje, poczynając od
zachodu na wschód, równinę nadmorską,
górzyste centrum, dolinę Jordanu (głębo-
ką szczelinę, która rozciąga się od gór
Taurus po zatokę Akaba) i góry Zajorda-
nŹŹ (równina Moabu, pagórkowaty kraj
Ammonitów, strefę wulkaniczną Baszanu)
z trzema stałymi rzekami: Arnon, Jabbok
i Jarmuk. Nazwa Palestyny wywodzi się
od plisztirn, biblijnej nazwy Filistynów.
Ludność, nazywana Kananejczykami, aŜ
do końca II tysiącl. p.n.e. skupiona w nie-
zaleŜnych miastach, była łatwym łupem
najeźdźców. W XIII w. p.n.e. na terenie
Palestyny pojawiły się plemiona semickich
nomadów, które stopniowo podbiły tubyl-
czą ludność i przejęły wiele z jej kultury.
W XI w. p.n.e. plemiona izraelskie utwo-
rzyły pod wodzą Saula samodzielne pań-
stwo. Jego ośrodkiem politycznym była Je-
rozolima ze zbudowaną przez Salomona
Świątynią Jerozolimską. Państwo to ok.
929 p.n.e. rozpadło się na dwa państewka:
Izrael (podbite w 721 p.n.e. przez Asyrię)
i Judę (zniszczoną w 587 p.n.e. przez Na-
buchodonozora II, który zburzył świąty-
nię, a ludność uprowadził do niewoli).
W poł. VI w. p.n.e. dostała się pod pano-
wanie Persji i, jako prowincja, cieszyła się
pewną autonomią (odbudowa świątyni).
Podbita ok. 332 p.n.e. przez wojska Alek-
sandra III Wielkiego, od 323 p.n.e naleŜa-
ła do państwa Ptolemeuszów egipskich,
a od 198 p.n.e. do Seleucydów syryjskich.
Niepodległa za czasów Machabeuszów, od
63 p.n.e. podlegała Rzymowi, w 6 r. n.e.
została przekształcona w prowincję rzym.
(składała się z Judei, SamarŹŹ i Galilei).
Powstania Ŝydowskie przeciw Rzymowi
66-70 i 132-135 zakończyły się klęską,
zburzeniem (70 r.) drugiej świątyni przez
Tytusa oraz zniszczeniem przez Hadriana

Strona 168

background image

Słownik biblijny.txt

Jerozolimy; w 634-63 7 została podbita
przez Arabów i w ich władaniu pozostała
do końca XI w. Od 1516 do 1918 Pale-
styna była częścią imperium osmańskiego.
Okupowana od 1918 przez wojska angiel-
skie, w 1922 została przez Ligę Narodów
przekazana Wielkiej BrytanŹŹ jako mandat.
W 1947 Organizacja Narodów Zjedno-
czonych zdecydowała o jego podziale na
państwo Ŝydowskie (które przyjęło nazwę
Izrael) i państwo arabskie. Państwo Izrael
zostało proklamowane 14 maja 1948, lecz
po wojnie 1948-49 między Izraelem a
Ligą Arabską, strefa Gazy została po-
wierzona Egiptowi, a wschodnia część
Judei - JordanŹŹ. Przeciw Izraelczykom
występują Palestyńczycy (muzułmanie i
chrześcijanie) na terenach okupowanych
przez Izrael od 1967 (Jordania), a takŜe
Palestyńczycy, którzy opuścili kraj po woj-
nie arabsko-Ŝydowskiej 1948-49 i izrael-
sko-arabskiej w 1967.
palma. Palmy daktylowe naleŜą do ro-
ślinności podzwrotnikowej; rosną w oa-
zach pustynnych, na górach Efraima. Je-
rycho nazywane jest Miastem Palm
(Sdz 1,16). Gałęzie palmowe uŜywane by-
ły podczas święta Sukot - Szałasów albo
Namiotów (Kuczki); słuŜyły do budowy
szałasów, w których śydzi przebywa-
li przez tydzień, na początku jesieni
(Kp 23,42). Gałązka palmy wchodzi
w skład bukietu świątecznego lulaw. Pal-
my są znakiem triumfu (1 Mch 13,51;
 12,13; Ap 7,9). Człowiek sprawiedliwy
jest przyrównany do palmy (Ps 92,13).
Ikon. W ikonografŹŹ katolickiej męczennicy
często są wyobraŜani z palmą w dłoni.
F. de Zurbar"n Święta Apolonia (1636, Luwr,
ParyŜ).
Palmira, Palmyra, miasto w oazie na
Pustyni Syryjskiej, na szlaku karawan han-
dlowych wędrujących między Mezopota-
mią a Syrią. Za czasów Salomona miasto
było znane pod nazwą Tamar (1 Krl 9,18)
albo Tadmor (2 Krn 8,4). Salomon utracił
kontrolę nad oazą, kiedy Aramejczycy
zdobyli Damaszek. Złoty wiek Palmiry
przypada na I w. p.n.e.-III w. n.e.; bogate
budowle, świątynia triady z Bel, grobowce
ozdobione popiersiami nagrobnymi prze-
trwały podbój rzym. (273 n.e.), który na-
stąpił w okresie rządów królowej ZenobŹŹ.
W 744 zniszczyli miasto Arabowie, zamie-
niając je w pustynię.
panna - panieństwo  dziewica-
dziewictwo.
panny głupie, panny roztropne
 dziewica - dziewictwo.
Paraklet [gr. parakletos = wezwany na
pomoc, orędownik]. Święty Jan nazywa
tak - Ducha Świętego, uwaŜanego za
obrońcę i pocieszyciela ludzi ( 14,26;
16,7). Nazwę tę nadała w XII w. Heloiza
klasztorowi sióstr benedyktynek, znajdują-
cemu się w pobliŜu kościoła, który wy-
budował P. Ab‚lard (diecezja Troyes).
Mniszki i dziewczęta z dobrych domów

Strona 169

background image

Słownik biblijny.txt

pobierały tam nauki. Klasztor został zbu-
rzony w czasie wojny stuletniej.
Lit. M. Tournier Le Vent Paraclet (1977,
Tchnienie Ducha Świętego).
paruzja [gr. parousia = przybycie, obja-
wienie się], słowo gr. oznaczające oficjal-
ną wizytę króla lub księcia, której towa-
rzyszył złoŜony ceremoniał; w takim teŜ
znaczeniu uŜywa go Septuaginta. Ten
świecki sens paruzji (przybycia króla) od-
niesiono następnie do wjazdu Jezusa do
Jerozolimy (Mt 21,1-11). W ST Izrael
oczekuje interwencji Boga, który wyzwoli
go z ucisku (Dzień Pański). Prorocy Amos
(Am 5,18-20) i Jeremiasz (r 30,5-7) wi-
dzą dzień przyjścia Boga jako dzień gnie-
wu wobec wszystkich grzeszników. będzie
ono zapowiedziane znakami kosmicznymi
(Am 8,9). W NT paruzja Chrystusa to
Jego powtórne przyjście w chwale, w
dniu końca świata (Mk 8,38; I Tes 4,16;
I Kor 15,23); poprzedzi ono - Sąd Osta-
teczny (Ap 22,17).
Ikon. zob. Chrystus.
Pascha  Wielkanoc.
Pascha [gr.], hebr. Pesach, święto Ŝy-
dowskie obchodzone 14. dnia miesiąca ni-
san (pierwszy miesiąc roku biblijnego),
upamiętnia wyjście Hebrajczyków z Egip-
tu. Termin pesach (wg W 12,13-27-
przejście, omijanie) jest aluzją do przejścia
anioła zagłady podczas dziesiątej plagi,
który zabijał pierworodnych Egipcjan, lecz
zachował przy Ŝyciu dzieci Hebrajczyków,
"przechodząc" obok, "omijając" ich do-
my, naznaczone krwią baranka. To staro-
Ŝytne święto, obchodzone przez pasterzy
poza terenem sanktuarium, było począt-
kowo świętem niezaleŜnym od święta
Przaśników. Po reformie Jozjasza zostały
one połączone i zaliczone do trzech wiel-
kich świąt, z którymi wiązała się piel-
grzymka do Jerozolimy. Wówczas baranek
paschalny był składany w Świątyni Jerozo-
limskiej jako ofiara. Po zburzeniu świątyni
i zniesieniu ofiar, Pascha stała się świętem
celebrowanym w kręgu rodzinnym. Jego
główne obchody koncentrowały się na po-
siłku, którego przebieg [seder = porządek]
był ściśle określony, a potrawy miały zna-
czenie symboliczne: poza barankiem pas-
chalnym i przaśnym chlebem, upamięt-
niającym wyjście Hebrajczyków z Egiptu,
spoŜywa się zioła, mające przypominać
gorycz niewoli, mieszankę orzechów i
owoców, tzw. glinę, cegłę przypominającą
zaprawę, którą stosowano w pracach na-
kazywanych niewolnikom, a takŜe cztery
kielichy wina; towarzyszy temu czytanie
pouczających tekstów. Podczas posiłku se-
deru czyta się hagadę [aram. haggadah,
dosłownie: relacja, opowiadanie], zbiór
złoŜony z fragmentów biblijnych, przy-
powieści dydaktycznych oraz wyboru
psalmów pochwalnych i dziękczynnych
( Hallel). Tekst hagady został ostatecz-
nie ustalony w XIII w. tę przeznaczoną
do uŜytku rodzinnego, niewielką księgę li-

Strona 170

background image

Słownik biblijny.txt

turgiczną chętnie przyozdabiano orna-
mentami ozdobnego pisma oraz ilustracja-
mi niektórych fragmentów tekstu czy
wspominanych wydarzeń biblijnych.
Lit. I.B. Singer A day of pleasure; stories of a bo
grouing atp in Warsaw (1969, Dzień rado-
ści; opowiadania o chłopcu, który wzrastał w
Warszawie), w,śród wspomnień z dzieciństwa
autora jest takŜe mowa o przygotowaniu święta
Paschy w jego Ŝydowskiej wspólnocie w, War-
szawie na krótko przed wojną 1914 ("L'Habit
de satin" - Atłasowy chałat). Tematyka ta wy-
stępuje takŜe w, ksiąŜce A. Cohena Le Livre de
Ma m‚re (1954, Księga mojej matki).
Ikon. Przejście przez morze Czerwone: fresk
w synagodze w Dura Europos (III w.);
P. di Cosimo (XV w., Rzym); D. Bouts (1464-
-67, Leuven); Rafael (1519, Rzym). Wielkanoc
śydowska: J. schnorr von Carolsfeld Biblia
w obrazkach (1852); M. Chagall (1931, Ni-
cea). R. Moretti Hagada w pięciu częściach
(1980, Pani).
Ekr. W Holokauście, serialu zrealizowanym dla
telewizji przez M. Chomsky'ego w 1979, reŜy-
ser przedstawia obchód rodzinny Paschy Ŝy-
dowskiej, podczas gdy Ŝołnierze hitlerowscy
otaczają warszawskie getto.
pasterz [łac. pastor]. StaroŜytni Izraelici
byli ludem pasterskim. Wiele fragmentów
BiblŹŹ nawiązuje do Ŝycia pasterzy. Było to
Ŝycie pełne trudów, gdyŜ bogaci właścicie-
le zatrudniali ich jako najemników, płacąc
im pieniędzmi lub w naturze za pilnowa-
nie stada, walkę ze złodziejami i dziką
zwierzyną, prowadzenie zwierząt do wo-
dopoju i przyprowadzanie ich wieczorem
do zagrody. Dobroć Boga wobec jego lu-
du często jest porównywana do troski, ja-
ką dobry pasterz otacza swoje owce. "Pan
jest moim pasterzem; nie brak mi niczego.
Pozwala mi leŜeć na zielonych pastwi-
skach", śpiewa psalmista (Ps 23). Podczas
gdy najemnik ucieka w obliczu niebezpie-
czeństwa, zostawiając stado, to dobry pa-
sterz, oddany swemu stadu, broni go z na-
raŜeniem własnego Ŝycia ( 10). Ten wła-
śnie obraz Jezus odnosi do siebie.
Prorocy Jeremiasz i Ezechiel posługują się
wizją króla - pasterza, naleŜącą do litera-
tury orientalnej. Ezechiel czyni wyrzuty
królom Izraela, Ŝe wzbogacili się, nie
troszcząc się o swoje trzody. Bóg się skar-
Ŝy: "błądzą moje owce po wszystkich gó-
rach i po wszelkim wysokim pagórku; i po
całej krainie były owce moje rozproszone"
i zapowiada, Ŝe sam się nimi zajmie, Ŝe
wypędzi z kraju dzikie zwierzęta (Ez 34).
Ewangelista Mateusz nie omieszka przy-
toczyć w związku z narodzeniem Jezu-
sa, proroctwa Micheasza, zapowiadające-
go przyjście z Betlejem pasterza, który
będzie pasł BoŜe stado -lud Izraela. Jan
podejmuje temat Dobrego Pasterza: Je-
zus oświadcza, Ŝe On jest Dobrym Paste-
rzem, który Ŝycie oddaje za swoje owce
10). Potocznie - "pasterz", "duszpa-
sterz" oznacza duchowego przewodnika
parafii. Zob. owieczki.

Strona 171

background image

Słownik biblijny.txt

Lit. A. Gide Symfonia pastoralna (1919, wyd.
pol. 1982); opowiadanie ironiczne; dobry pa-
sterz staje się zbłąkaną owcą.
Ikon. Dobry Pasterz: fresk z końca II lub po-
czątku III w. (katakumby św. Pryscylli, Rzym);
mozaika z ok. 440 (mauzoleum Galli Placy-
dŹŹ, Rawenna). ů E. Bartłomiejczyk, drzeworyt
(1923, Muzeum Narodowe, Warszawa).
pokłon pasterzy. Kiedy Jezus przyszedł
na świat, przebywający w pobliŜu paste-
rze ujrzeli aniołów zwiastujących im naro-
dzenie Zbawiciela. Pasterze udali się do
nowo narodzonego i oddali Mu pokłon
(Łk 2,8-20).
Ikon. Pokłon Pasterzy: H. van der Goes, środ-
kowa część tryptyku Portinarich (1476-78,
Florencja); El Greco (1577, Toledo); Rubens
D. Bouts Baranek paschalny, część Ołtarza Ostatniej
Wieczerzy (1464-67), kościół Saint Peter, Leuven
(1612, Edynburg); G. de La Tour (1643,
Luwr, ParyŜ); J. Ribera (XVII w., Luwr, Pa-
ryŜ); B.E. Murillo (1650, Madryt); ů H. Han
(1618, katedra w Pelplinie).
Patmos, wysepka na Morzu Egejskim,
na której przebywał Jan Apostoł w okresie
prześladowań rzym. i tam napisał  Apo-
kalipsę św. Jana.
Ikon. zob. Jan.
patriarcha [gr. patriarches, od patria =
ród, klan, rodzina + archein = panować,
władać, przewodzić], określenie nadawane
w ST głowom rodów, takim jak  Abra-
ham,  Izaak,  Jakub, uznanych za
przodków narodu hebr. W okresie mię-
dzy stworzeniem świata a potopem Biblia
mówi o dziesięciu patriarchach obdarzo-
nych wyjątkowo długim Ŝyciem (Rdz 5).
NT nazywa takŜe patriarchami dwunastu
synów Jakuba (Dz 7,8-9).
paw. Salomon importował z Tarsu drogą
morską pawie, a takŜe kość słoniową i
małpy (1 Krl 10,22; 2 Krn 9,21). Alego-
ryczna obecność pawia w ikonografŹŹ
chrześcijańskiej jest nawet bardziej intere-
sująca niŜ jego obecność w BiblŹŹ. Paw
symbolizuje koło słoneczne i z tego wzglę-
du jest znakiem nieśmiertelności. Ikono-
grafia zachodnia przedstawia go czasami,
jak pije z kielicha eucharystycznego. Jedna
ze sławnych tkanin z Chaise-Dieu wiąŜe
go ze Zmartvychwstaniem. W rękopisach
średniowiecznych zajmuje waŜne miejsce
w scenach przedstawiających stworzenie,
parady czy zdroje Ŝycia. Dla islamu jest
symbolem kosmicznym: kiedy rozkłada
szeroko ogon, wyobraŜa albo wszechświat,
albo księŜyc, albo słońce w zenicie.
Ikon. Pawie często są przedstawiane jeden na-
przeciw drugiego: balustrada w San Apollinare
Nuovo (VI w., Rawenna); sarkofag biskupa
Teodora w San Apollinare in Classe (VI w.,
Rawenna); posadzka mozaikowa (VI w., Akwi-
lea); sarkofag w PawŹŹ (VIII w.); przed ołta-
rzem w bazylice Torcello (XI w., Wenecja).
Paweł [łac., mały), z Ŝydowskim imie-
niem Szaweł [hebr., uproszony], śyd po-
chodzący z Tarsu. śZycie Pawła znane jest
z wydarzeń opisanych w DziŜejach Apostol-

Strona 172

background image

Słownik biblijny.txt

skich, relacji zredagowanej przez jego to-
warzysza  Łukasza, a takŜe z Listów,
które pisał Paweł. Od swej Ŝydowskiej ro-
dziny otrzymał hebr. imię Szaul (Szaweł),
po ojcu rzym. obywatelstwo. Wyuczył się
rzemiosła, wyrobu namiotów, a w Jerozo-
limie otrzymał staranne wykształcenie
rabiniczne u Gamaliela, jednego z naj-
głośniejszych ówczesnych faryzeuszów
(Dz 22,3). Znał dobrze język hebr., swo-
bodnie posługiwał się językiem gr. i aram.
(uŜywanym w Palestynie). Początkowo
znany był jako prześladowca chrześcijan;
sam nie spotkał nigdy Jezusa z Nazaretu,
lecz obecny był przy ukamienowaniu
Szczepana (Dz 7,58-60; 8,1-3). Na
drodze do Damaszku ogarnęła go świa-
tłość Chrystusa (lata 34-35). Łukasz sze-
roko opisuje i sam Paweł w Dziejach
Apostolskich dwukrotnie powraca do faktu
jego nagłego nawrócenia na wiarę Chry-
stusa, znaczącego początek jego powoła-
nia apostolskiego wobec pogan (Dz 9,20;
22,6-21; 26,12-20). Relacje symbolicznie
podkreślają tę przemianę: Paweł utracił
wzrok w chwili, kiedy światło olśniło go
swoim blaskiem, a odzyskał go w chwili
chrztu. W Liście do Filipian Paweł stwier-
dza krótko: "zostałem zdobyty przez Jezu-
sa Chrystusa" (Flp 3,12).
Wkrótce rozpoczął się okres podróŜy mi-
syjnych. Pierwsza - z Barnabą, lewitą z
Cypru (w latach 46-48). Od tego czasu
Łukasz nazywa Szawła jego rzym. imie-
niem - Paweł. Po powrocie Paweł uczest-
niczył w tzw. Soborze Jerozolimskim, któ-
ry ułatwił przyjęcie do Kościoła nawraca-
jących się pogan. ZwycięŜyła propozycja
Piotra, aby chrześcijan nawróconych z po-
gaństwa zobowiązać do przestrzegania tyl-
ko niektórych przepisów Prawa MojŜeszo-
wego, wśród których nie jest wymienione
obrzezanie. Następnie Paweł wyruszył w
drugą podróŜ misyjną (w latach 49-52)
do Azji Mniejszej i trzecią (53-58), pieszo
i statkiem, pośród wielu niebezpieczeństw
(2 Kor 11,225). Niezmordowany w po-
dróŜach, Paweł wędrował od miasta do
miasta: Filippi w MacedonŹŹ, Tesaloniki,
Ateny (nauczał tam na Areopagu), Ko-
rynt, Efez. Zakładał Kościoły, a następnie
słał do nich Listy, by podtrzymać ich for-
mowanie się, słuŜyć radą, odpowiadać na
ich pytania, upominać, zachęcać, doda-
wać odwagi. Pisał nawet do chrześcijan
w Rzymie, dokąd zamierzał się udać. Po
powrocie do Jerozolimy został areszto-
wany w świątyni (Dz 21,27-34), dwa la-
ta był więziony w Cezarei Nadmorskiej,
a następnie został przeniesiony do Rzymu,
gdyŜ domagał się sądu Cezara. Po rozbi-
ciu się okrętu w okolicach Malty przybył
do Rzymu (w 60 r.), gdzie spędzii dwa la-
ta w areszcie (tzw. pierwsze więzienie
rzymskie). Są to ostatnie o nim informacje
zawarte w księdze Dziejów Apostolskich
(Dz 28,30). Tradycja potwierdza, Ŝe Pa-
weł zginął śmiercią męczeńską w Rzymie,

Strona 173

background image

Słownik biblijny.txt

wkrótce po śmierci Piotra. Jako rzymski
obywatel, został ścięty mieczem za mia-
stem, przy drodze do OstŹŹ (w 67 r.).
Wywodzący się z gr. kultury Ŝydowskiej
rabbi, który się nawrócił i uznał siebie za
"sługę Chrystusa", apostoł narodów, cier-
piący na skutek niedowiarstwa Izraela
(Rz 9,1-5), Paweł potrafił zdobyć się na
twarde słowa wobec Prawa, lecz uznawał
jego wartość pedagogiczną (Ga 3,24). Za-
łoŜył liczne gminy - wspólnoty, troszcząc
się o kaŜdą "jak ojciec, który zachęca i
zaklina swe dzieci" (1 Tes 2, I 1 ), pełen
uwielbienia dla Chrystusa, będącego dlań
oczekiwanym Mesjaszem: "pędzę, abym
teŜ [to] zdobył, bo i sam zostałem zdobyty
przez Chrystusa Jezusa" (Flp 3,12). Teo-
logia Pawła została wyłoŜona w jego Li-
stach: Zbawienie jest darem Boga, nie po-
chodzi od ludzi; Bóg, który dał ludziom
Prawo MojŜeszowe, daje im takŜe łaskę
w Chrystusie i moce Ducha Świętego;
Kościół Jezusowy otwiera się równocze-
śnie i na śydów, i na pogan.
Lit. J.B. Bossuet Pan‚gyrique de saint Paul
(1659, Pochwała św. Pawła), mówca stawia so-
bie za wzór wypowiedź św. Pawła, "która nie
schlebia uszom, lecz która trafia prosto do ser-
ca". V. Hugo William Shakespeare (1864), "Les
G‚nies" (Geniusze). Pomiędzy tymi, którzy
prowadzą ludzkość ku światłu, Paweł jest
"święty dla Kościoła, dla ludzkości wielki",
"Jest on tym, któremu objawiona została przy-
szłość. Tkwi w niej wzrokiem przenikliwym
i nie ma nic równie wspaniałego, jak to oblicze
na zawsze juŜ urzeczone, owa pełna zdumie-
nia twarz człowieka zwycięŜonego światłem".
E. Renan woli raczej mądrość g. od Pawłowe-
go szaleństwa:l'm‚re sur l'Acropole (1876, Mo-
dlitwa na Akropolu); Souvenirs d'enfance et de
jeunesse (1883, Pamiątki dzieciństwa i młodo-
ści). O.V. Milosz Saul de Tarse (Szaweł z Tar-
su), misterium wyd. w 1971. M. Waltari Valta-
kunnan salar:sus (1959, Tajemnica Królestwa),
powieść historyczna. ů H. Sienkiewicz Qvo va-
dis (1896), rozdział 76. J. Dobraczyński Święty
miecz (1949). R. Brandstaetter Apostrofa do
Saula z Tarsu, jadącego do Damaszku (Księga
modlitw,1985).
Ikon. Święty Paweł przekazuje swe pisma aposto-
łom, mozaika w katedrze w Monreale (XIII w.).
Caravaggio Nawrócenie św. Pawła (1601, Santa
Maria del Popolo, Rzym). Rafael Szkoła Ateń-
ska (1508-11, fresk w Stanza della Sequatura,
Watykan). N. Poussin Olśnienie św. Pawła
(1649, Luwr, ParyŜ). C. Lorrain Paweł wsiada
na statek (1654, Birmingham).
Muz. F. Mendelssohn-Bartholdy Paulus (1836),
oratorium.
Ekr. L. S‚gatra Święty Paweł, czyli Droga do
Damaszku (1987), film telewizyjny, na podsta-
wie Listów św. Pawła; ukazana jest jego działal-
ność publiczna.
pelikan, ptak wodny, który by nakarmić
swoje młode zwraca ryby z umieszczonego
pod dziobem worka pokarmowego. Ten
zabarwiony krwią pokarm dał początek le-
gendzie, podjętej przez gr. i średniowiecz-

Strona 174

background image

Słownik biblijny.txt

ne opowiadania o zwierzętach i ptakach,
wg której pelikan karmi swoje młode wła-
sną krwią i ciałem.
Łaciński przekład Psalmu 102,7 (Wulgata)
mówi o "pelikanie pustynnym" w kontek-
ście lamentacji, często stosowanej dla wy-
raŜenia męki Chrystusa. Stąd takŜe skoja-
rzenie między pelikanem a Jezusem, który
przywraca Ŝycie ludziom przez swoją krew
przelaną na krzyŜu.
Lit. A. de Musset w La nuit de mai (1835, Noc
majowa) zapoŜycza z symboliki religijnej temat
pelikana: miłość, ból i poezja łączą się w jed-
ną "boską ofiarę", którą poeta oferuje tłumom
ludzi.
Ikon. Pelikan widnieje na niektórych obrazach
przedstawiających UkrzyŜowanie, albo - jako
symbol eucharystyczny. T. Gaddi UkrzyŜowa-
nie (XIV w., kościół Santa Croce, Florencja).
Tycjan Pieta (ukończył ją Palma Młodszy,
1576, Wenecja).
Pentateuch  Pięcioksiąg.
perła. W Przypowieści o skarbie i per-
le Jezus porównuje człowieka szukają-
cego Boga do kupca poszukującego
pięknych, drogocennych pereł. Gdy zna-
lazł jedną drogocenną perłę, poszedł,
sprzedał wszystko, co miał i kupił ją
(Mt 13,45-46). Podobnie bogatemu mło-
dzieńcowi, który pragnie posiąść "perłę",
którą jest Ŝycie wieczne, Jezus radzi sprze-
dać wszystko, co ten posiada i pójść za
Nim (Mt 19,1 (r21 ). W Kazaniu na Górze
Jezus zachęca swych uczniów, aby "nie
rzucali pereł między wieprze" (Mt 7,6):
nie warto mówić o Królestwie BoŜym do
tych, którzy zamknęli swoje serca.
Z. i p. Nie rzucać pereł między wieprze. Potocz-
nie wyraŜenie to nabrało wydźwięku elitarnego
lub Ŝartobliwego - nie warto pokazywać tego,
co jest piękne tym, którzy nie są w stanie tego
piękna docenić.
Pesach  Pascha.
piec. W Księdze Daniela kaŜdy, kto od-
mawiał oddawania czci złotemu posągowi,
wzniesionemu przez króla Nabuchodono-
zora II, miai być wrzucony do rozpalone-
go pieca. trzej młodzi śydzi, wydani i
skazani na śmierć, zostali wrzuceni do
ognistego pieca, Pan Bóg ich z niego wy-
bawił (Dn 3).
Ikon. Ikona św. Katarzyny Synajskiej (VII w.).
Kapitel z Moissac (XII w.). G. Dor‚ Młodzień-
cy w piecu ognistym, ilustracje w BiblŹŹ Świętej
(1866). W. Turner Szadrak w piecu ognistym
(1832, Londyn).
Muz. Shadrack, negro spiritual.
piekło [łac. infernum, od inferum = coś,
co jest nisko połoŜone], w kosmologŹŹ
judaistycznej piekło [hebr. szeol = świat
podziemi, królestwo umarłych] stanowi
niŜszą część wszechświata. W ST mowa
jest o "wspólnym miejscu [spotkania] Ŝy-
jących" (Hi 30,23), czyli miejscu przeby-
wania umarłych. Hebrajczycy wyobraŜali
sobie swoje przebywanie "w cieniu egzy-
stencji", w ciemnościach podobnych do
nocy. Jako wspólny los ludzi, szeol nie jest

Strona 175

background image

Słownik biblijny.txt

dla nich powodem do buntu, jeŜeli trafiają
tam po długim Ŝyciu; jest to miejsce spo-
tkania z przodkami. Jawi się ono jako dra-
matyczne tylko wówczas, jeŜeli pochłania
człowieka w sile wieku, "w połowie jego
dni" (Iz 38,10). W miarę upływu czasu
koncepcja szeolu w ST uległa modyfikacji,
z miejsca przebywania umarłych stał się
miejscem kary dla dusz złych ludzi. Iza-
jasz grozi nim królowi Babilonu: "Do
szeolu strącony twój przepych i dźwięk
twoich harf. Robactwo jest twoim posła-
niem, robactwo teŜ twoim przykryciem"
(Iz 14,11). Obrazy pochłanianej przez
ogień Sodomy i Gomory (Rdz 19,24) czy
Tofet w dolinie Gehenny, który stał się
miejscem grozy, stopniowo odzwiercie-
dlają pogląd, jaki Hebrajczycy wyrobili
sobie na temat szeolu; miejsce pobytu
umarłych staje się piekłem, miejscem kaź-
ni eschatologicznej, miejscem okropnych
męczarni. Równolegle pojawiła się idea
nagrody i zmartwychwstania sprawiedli-
wych (2 Mch 12,43; Mdr 3,1-10). Ewan-
geliści przejęli najbardziej przeraŜające ob-
razy piekła przedstawiane przez proroków.
Głosiciele Słowa BoŜego i artyści szeroko
je potem rozpowszechnili. Zob. zstąpienie
Jezusa do Otchłani.
Lit. Królestwo szatana i potępionych, piekło
i świat pozaziemski przedstawione w Le Songe
d'enfer (Sen piekieł) Raoula de Houdenc, dłu-
giej opowieści z początku XII w., i miejsce tor-
tur ukazane w pierwszej części Boskiej komedŹŹ
(1307-21, wyd. pol. 1947) Dantego to poetyc-
kie zestawienie przeraŜających wyobraŜeń i lę-
ków ludzi średniowiecza. Piekło miałoby stano-
wić dziewięć kręgów, podzielonych na strefy
i jamy, gdzie szaleją huragany, płomienie, wę-
Ŝe i niedźwiedzie. Dla T.A. d'Aubigi‚ w Les
Tragiques ( 1616, Rymy tragiczne), księga VII,
"Jugement" (Sąd), piekło to miejsce wiecznej
kary: "...Z piekła unosi się jedynie niemoŜliwe
pragnienie niemoŜliwej śmierci". Ch. Baude-
laire umieszcza piekło w samym człowieku,
w grzechu, w który człowiek beznadziejnie się
zapada. J.A. Rimbaud w poemacie "Mon car-
net de damn‚" (Dowód mego potępienia) z cy-
klu Une Saison en enfer (1873, Sezon w piekle)
przedstawia piekło umysłowe pod uwielbianym
i przyjmowanym z upodobaniem, a zarazem
z obrzydzeniem, wpływem szatana: "Z całą ra-
dością, by go zadusić, skoczyłem, niczym dzi-
kie zwierzę". W Braciach Karamazow F. Do-
stojewskiego (1880, wyd. pol. 1913) starzec
Zosima określa piekło jako "cierpienie dalszej
niemoŜności kochania". Według G. de Nervala
Aurelia (1855, wyd. pol. 1929), szaleństwo by-
łoby czymś w rodzaju zstąpienia do piekieł we-
wnętrznych. Więzienie Chatelet, gdzie jest za-
mknięty C. Marot to sytuacja, w której rzeczy-
wistość zewnętrzna sama w sobie jest piekłem
(Marot Enfer, 1539, Piekło). L. Aragon opisuje
w Le Roman inachev‚ (1956, Powieść nie do-
kończona) nowoczesne miasta. Jest to Krąg
pierwszy (1968, aluzja do piekła Dantego)
A. SołŜenicyna, który opisuje świat sowieckiego
systemu karnego. ů A. Bursa Dno piekła

Strona 176

background image

Słownik biblijny.txt

(1957). Z. Herben Co myśli Pan Cogito o piekle
(Pan Cogito,1974). J. Sikora Co słychać w piekle
(Jestem złodziejem światła,1995).
Ikon. Piekło jest ukazywane w przedstawie-
niach Sądu Ostatecznego. A. Rodin inspirowa-
ny Boską komedią zaprojektował Bramę piekieł,
której nigdy nie ukończył.
pielgrzymka. Według Prawa (Wj 23,14-
-19) trzy wielkie święta: święto Przaśni-
ków (Pascha), Święto Zniw (Pięć-
dziesiątnica) i święto Zbiorów (święto
Namiotów, Kuczki) obchodzono przed
Bogiem, tzn. w świątyni. Z tej okazji od-
bywały się pielgrzymki, najpierw do sank-
tuarium w Szilo, gdzie znajdowała się Ar-
ka Przymierza, a od czasów Salomona do
Świątyni Jerozolimskiej, która stała się ce-
lem wszystkich "wędrujących" (Ps 121-
-134). przed nastaniem pokoju religijnego
w IV w. w świecie chrześcijańskim nie
urządzano pielgrzymek do świętych miejsc
Palestyny czy Rzymu. Pielgrzymki lokalne
stopniowo rozwinęły się w całej Europie;
m.in. we Francji - do grobu św. Marcina
z Tours (V w.), do Saint-Michel w Nor-
mandŹŹ (VIII w.), od 830 r. do domnie-
manego grobu apostoła Jakuba w Santia-
go de Compostela w HiszpanŹŹ. Piel-
grzymka do Ziemi Świętej pozostała
najwaŜniejszą pielgrzymką, nawet wtedy,
gdy Jerozolima dostała się w ręce muzuł-
manów w latach 638-1099 i po wypra-
wach krzyŜowych, począwszy od 1244.
Od XI w. liczne sanktuaria poświęcone
Najświętszej Dziewicy Maryi stały się ce-
lem pielgrzymek, zarówno na Zachodzie,
jak i na Wschodzie. W XVI w. reformacja
protestancka odrzuciła "fałszywą - jak ją
określała - poboŜność" pielgrzymek.
Co do islamu, to pielgrzymki do Mekki
odbywały się juŜ w staroŜytnej ArabŹŹ.
Mahomet zachował je, zastępując boŜysz-
cza Czarnym Kamieniem, danym rzeko-
mo przez archanioła Gabriela Abrahamo-
wi (~ Kaaba).
pieniądze ~ monety.
pierwociny [łac. primitiae, od primus
= pierwszy]. Hebrajczycy, podobnie jak
większość ludów staroŜytnych, ofiaro-
wywali Bogu pierwsze plony ziemi
(I~wt 26,1-11). Te "pierwociny", kiedy
juŜ zostały poświęcone Bogu podczas
Święta śniw, stawały się własnością kapła-
nów i lewitów. W tym samym duchu He-
brajczycy poświęcali Bogu swych pierwo-
rodnych synów (Wj 13,2). Maryja i Józef,
posłuszni Prawu MojŜeszowemu, przy-
nieśli Jezusa do świątyni, aby Go tam
"ofiarować" (Łk 2,22-24). Święty Paweł,
mówiąc o Chrystusie umarłym i zmar-
twychwstałym, nazywa Go tym, który
zmartwychwstał "pierwszy spośród tych,
co pomarli", czyli pierwszym z tych, któ-
rzy, choć umarli, razem z Nim znów po-
wstaną do Ŝycia (1 Kor 15,20).
pierworodny. Prawo pierworództwa
dawało korzyści i przywileje, zwłaszcza za-
pewniało podwójną część dziedzictwa

Strona 177

background image

Słownik biblijny.txt

i odpowiedzialność za rodzinę po śmierci
ojca. Prawo to moŜna było utracić w razie
powaŜnego wykroczenia (np. kazirodztwo
Rubena, Rdz 35,22) lub dobrowolnego
odstąpienia (Rdz 25,29-34): Ezaw od-
sprzedał swoje pierworództwo Jakubowi
za miskę soczewicy. Jednak przykłady
młodszych braci, preferowanych na nieko-
rzyść pierworodnych, wcale nie są rzadkie:
Jakub i Ezaw, Izaak i Izmael, Józef i Be-
niamin. Dawid, ostatni syn Jessego, został
wybrany na króla przez Boga; Dawid z ko-
lei wyznaczył na swojego następcę naj-
młodszego syna, Salomona. Rozdźwięki
między obyczajem uświęconym prawem
a uczuciami starca wobec młodszego syna
(Rdz 37,3; 44,20) wyraŜają brak koniecz-
ności uzasadnienia wyborów Boga, któ-
ry przyjął ofiarę Abla, a odrzucił ofiarę
Kaina, jego starszego brata (Rdz 4,~5).
Pierworodni, zwierzęta i synowie, mieli
być poświęceni Bogu: poniewaŜ jednak
Bóg z odrazą piętnuje ofiary z dzieci
(Kpi 20,2-5), pierworodnego zastępowano
barankiem lub parą synogarlic. Bogu po-
święcani byli lewici zamiast pierworodnych
z ludu, aby zapewnić słuŜbę w świątyni.
Lit. P. Claudel, zafrapowany tajemniczą serią
kolejno po sobie następujących pierworodnych
odrzuconych lub pozbawionych prawa pierwo-
rództwa (Kain, Ezaw, Absalom), dorzuca do
tej listy Izrael: "Byliśmy tu przed wami i jeste-
śmy pierworodnymi", wykrzykuje Sichel, Ŝy-
dówka z Le Pain dur (1914, Gorzki chleb).
pierwsi - ostatni. W ST Bóg często
odwraca porządek wartości czy pierwszeń-
stwa ustalony przez ludzi (pierworod-
ny). W NT wyraŜone to jest bardzo jasno:
Bóg "strąca władców z tronu, a wywyŜsza
pokornych" (Łk 1,52). "Wielu zaś pierw-
szych będzie ostatnimi, a ostatnich pierw-
szymi" (Mt 19,30).
Z. i p. Pierwsi będą ostatnimi, zwrotowi temu
często przypisuje się sens zbliŜony do: "kto się
wywyŜsza, będzie poniŜony, a kto się poniŜa,
będzie wywyŜszony" (Mt 23,12).
Pieśń nad Pieśniami, hymn o miłości
ludzkiej. W pięciu poematach nacechowa-
nych namiętnym liryzmem Oblubieniec
i Oblubienica opiewają nawzajem swe
piękno i zapachy (Pnp 5,3), porównując je
do roślin, owoców, do drogich kamieni
(Pnp 6,11), a nawet do gór Libanu i Kar-
melu. Poszukują siebie w ogrodach, by le-
piej się odnaleźć w radosnych uściskach:
"PołóŜ mię jak pieczęć na twoim sercu,
jak pieczęć na twoim ramieniu, bo jak
śmierć potęŜna jest miłość" (Pnp 8,6).
W epoce, w której kobieta była słuŜebni-
cą MęŜczyzny, pieśni te, wysławiające
wzajemną miłość, stawały się szczegól-
nym wyrazem czułości. Przypisywane kró-
lowi Salomonowi, są najprawdopodobniej
zbiorem antycznych poematów miłosnych
śpiewanych w dniu lub w przededniu we-
sela. Ogród z Pieśni nad Pieśniami jest ni-
czym drugi Eden, przybytek miłości
lub zaspokojenia pięciu zmysłów. Inter-

Strona 178

background image

Słownik biblijny.txt

pretowany jako alegoria, w rozumieniu
śydów poemat ten symbolizuje miłość
Boga do jego ludu i miłość Izraela do
Boga. Chrześcijanie widzieli w nim rów-
nieŜ zjednoczenie Chrystusa z Kościołem,
a takŜe dialog duszy z Bogiem.
Lit. Poematy o miłości mistycznej często
w swoim sposobie ekspresji są inspirowane Pie-
śnią nad Pieśniami, jak np. św. Jana od KrzyŜa
Pieśń duchowa (1579, wyd. pol. 1927). Rów-
nieŜ w Le P‚re humili‚ (1916, Ojciec upokorzo-
ny) P. Claudela, Pens‚e, poszukująca swego
oblubieńca, wypowiada się tak, jak Oblubieni-
ca. J. Ihnatowicz Pieśń nad Pieśniami (1960).
R. Brandstaetter Pieśń nad Pieśniami (1964).
A. Kamieńska Twarze księgi (1981).
Ikon. G. Moreau Pieśń nad Pieśniami (1853).
M. Chagall poświęcił Pi‚śni nad Pieśniami pięć
płócien w tonacji róŜowej, w cyklu Przesłanie
biblijne (1956, Nicea).
Muz. Pieśń nad Pieśniami: C. Monteverdi;
G.P. da Palestrina; A. Honegger, utwór chóral-
ny (1926); D. Lesur (1953). D. Milhaud Can-
tate nuptiale (1937, Kantata weselna). H. Ro-
senberg V Symfonia (1944).
pieta [włoskie, miłosierdzie], obraz lub
rzeźba wyobraŜająca zapłakaną Najświęt-
szą Maryję, zazwyczaj trzymającą na kola-
nach ciało Jezusa zdjęte z krzyŜa. Niekiedy
towarzyszy jej św. Jan.
Ikon. E. Charonton Pieta z Avignon (1460,
ParyŜ). L. Br‚a (1475, Nicea). G. Bellini (ok.
1466, Mediolan). Michał Anioł Pieta, rzeź-
ba (1498-1500, bazylika św. Piotra, Rzym).
A. DŹŹrer Opłakiwanie Chrystusa (1500, Mona-
chium). G. Hernandez Pieta, rzeźba w drew-
nie (ok. 1620, Valladolid). H. Flandrin Pieta
(1842, lyon). Pieta z LubiąŜa, anonimowa
rzeźba z XIV w. (Muzeum Narodowe, Warsza-
wa). W. Goryńska Pieta, drzeworyt (1929,
Warszawa).
Ekr. I. Bergman Szepty i krzyki (1972), słuŜą-
ca Anna bierze zmarłą Agnes na kolana i tak
trwa w milczeniu w postawie piety.
Pięcioksiąg, Pentateuch [gr. Penta-
terichos, z domyślnym biblos = księga
w pięciu zwojach], nazwa nadana przez
gr. tłumaczy pierwszym księgom ST, które
stanowią Prawo, w języku hebr. Tora
(nauka, pouczenie, prawo); są to księgi:
Rodzaju, Wyjścia, Kapłańska, Liczb i Po-
wtórzonego Prawa. Według tradycji Ŝy-
dowskiej i chrześcijańskiej za autora Pięcio-
księgu uchodził MojŜesz, co nie było poda-
wane w wątpliwość do poł. XVIII w. Pię-
cioksięg jest dziełem złoŜonym, powstałym
z wielorakich źródeł i warstw tradycji.
W redagowaniu Pięcioksięgu wykorzystano
cztery nurty źródłowe: jahwistyczny
który posługuje się imieniem Jahwe na
określenie Boga, pisany barwnym i Ŝy-
wym stylem, pochodzący z królestwa Ju-
dy; elohistyczny (E), który nazywa Boga
imieniem Elohim, pisany stylem oszczęd-
nym i surowym, znamienny moralnością
bardziej wymagającą, a takŜe mocniejszym
podkreśleniem dystansu między Bogiem
a człowiekiem, a pochodzący z króle-

Strona 179

background image

Słownik biblijny.txt

stwa północnego; deuteronomiczny (D)
oraz kapłański (P), oba ostatnie zawiera-
ją przede wszystkim prawa (organizacja
sanktuarium, ofiary i święta), z kilkoma
tekstami narracyjnymi. Tekst ostateczny
jest owocem stopniowego przeredagowy-
wania tych "dokumentów", zebranych i
połączonych w jedną całość i opracowa-
nych przez redaktorów. Komentatorzy nie
zawsze są zgodni co do układu i datacji
poszczególnych fragmentów.
Księga Rodzaju przedstawia początki świa-
ta i człowieka (Rdz 1-11), następnie dzie-
je patriarchów, wędrówkę z Chaldei do
krainy Charan i do Egiptu. Księga Wyjścia
i Księga Liczb relacjonują wydarzenia z Ŝy-
cia MojŜesza, od wyjścia z Egiptu aŜ do
śmierci MojŜesza u granic Ziemi Obieca-
nej. Mogły tutaj mieć miejsce pewne prze-
stawienia lub przemieszania w obrębie hi-
storŹŹ ogólnej danego okresu, np. panowa-
nia faraonów XIX dynastŹŹ w delcie Nilu,
osłabienia kontroli egipskiej w SyrŹŹ pod
koniec rządów Ramzesa II, zamieszek na
Bliskim Wschodzie w XIII w. p.n.e.; wy-
kopaliska archeologiczne dostarczają in-
formacji o cywilizacji epoki Ŝelaza w okre-
sie osiedlania się Izraelitów w Kanaanie.
Pięcioksiąg zawiera równieŜ zbiór prze-
pisów, regulujących Ŝycie społeczne, mo-
ralne i religijne narodu Ŝydowskiego: De-
kalog (W' 20,2-17; Pwt 5,6-21), księgę
Przymierza (IYj 20,23-23,19), kodeks deu-
teronomiczny (Pwt 12,1-26,15), kodeks
kapłański (zakazy dotyczące pokarmów,
zasady czystości). Wielkie tematy religijne
- to temat obietnicy danej Abrahamowi,
wybranie ludu Izraela, Przymierze i Prawo
nadane ludowi, aby pozostał wierny Bogu.
Lit. B. Spinoza Traktat teologiczno polityczny
(1670, wyd. pol. 1914-16), autor przeciwsta-
wia Prawo MojŜeszowe konstytuujące państwo
polityczno-religijne, ograniczone tylko do pew-
nego czasu i do jednego narodu, prawu Chry-
stusowemu, moralności uniwersalnej, niezaleŜ-
nej od władz politycznych, ograniczających jed-
nostkę. Tekst ten był często przytaczany
w toku walki filozoficznej o tolerancję i wol-
ność religijną w XVIII w. P. Ha‹at w Anthologie
de la po‚sie juive (1985, Antologia poezji Ŝy-
dowskiej) zebrał pod wspólnym tytułem La To-
rah est lumd‚re (Tora jest światłem) poematy
róŜnego pochodzenia, od X do XX w.
Ikon. Zwoje Tory i rabini są przedstawiani
w malarstwie XIX i XX w.: Man‚-Karz Rabin
z Torą (1929, Genewa) ů M. Gottlieb Pisarz To-
ry (ok. 1876, Muzeum Narodowe, Warszawa).
Piłat, Poncjusz Piłat, namiestnik rzym.
I w Judei (26-36), miał swoją rezydencję
w Cezarei, a do Jerozolimy przybywał tyl-
ko z okazji wielkich świąt. Źle widziany
przez śydów (wybudował akwedukt za
srebro zabrane ze świątyni, a takŜe podjął
kilka krwawych interwencji zbrojnych),
podany przez nich w stan oskarŜenia; usu-
nięty z urzędu przez gubernatora SyrŹŹ,
w 37 r. został odwołany do Rzymu. Biblia
widzi w nim przede wszystkim uczestnika

Strona 180

background image

Słownik biblijny.txt

w procesie Jezusa, mimo Ŝe uznał niewin-
ność Jezusa (Lk 23,14), jednak skazał Go
na hańbiącą mękę ukrzyŜowania, prawdo-
' podobnie pod pretekstem oddalenia ryzy-
ka rozruchów wśród ludności. Dla zazna-
czenia, Ŝe nie chce brać na siebie odpo-
wiedzialności w tej sprawie, uczynił znany
, gest umywania rąk (Mt 27,24).
Z. i p. Unywać ręce - zrzucić z siebie odpowie-
dzialność.
Lit. P. Claudel Le Point de vue de Ponce Pilate
(1933, Punkt widzenia Poncjusza Piłata), szkic
pseudorehabilitacji Piłata. R. Caillois Poncjusz
Piłat (1961, wyd. pol. 1977). J. Zawieyski
Dzień sądu (1957).
Ikon. Kalwaria z Saint-Th‚gonnec (XV w.).
' Piłat umywa ręce: H. Holbein (1496, Augs-
burg); W. Turner (1820, Londyn). J. Mal-
czewski Chrystus przed Piłatem (1910, Lwów).
Zob. teŜ Ecce homo.
Ekr. Piłata, w roli drugoplanowej, zagrali: Ba-
sil Rathbone w Ostatnich dniach Pompei
E. Schoedsacka (1935), Jean Gabin w Golgocie
J. Duviviera (1935), Jean Marais w Poncjuszu
Piłacie I. Rappera (1961).
Piotr [gr. Petros; zhellenizowana forma
aram. kefas = skała], imię symboliczne
nadane przez Jezusa Szymonowi. Piotr
ze swym bratem Andrzejem byli rybaka-
mi, łowili ryby w jeziorze Genezaret. An-
drzej i Szymon byli pierwszymi, których
Jezus powołał na apostołów. Zostawili
wszystko i poszli za Nim (Mk 1,16-18).
Pośród dwunastu apostołów Piotr zawsze
jest wymieniany na pierwszym miejscu
(Mt 10,2). Był jednym z trzech, razem
z ~ Jakubem Starszym i -Janem, naj-
bliŜszych Jezusowi. Podczas pobytu w
Cezarei Filipowej, Piotr wypowiedział
w gronie uczniów wyznanie, Ŝe Jezus
jest Mesjaszem, Synem Boga. Kiedy pod-
czas ~ Ostatniej Wieczerzy Jezus chciał
umyć nogi swoim apostołom, jak sługa,
Piotr gwałtownie się temu przeciwstawił
(~ 13,6-8). Piotr był człowiekiem bojaź-
liwym: kiedy Jezus został pojmany i sta-
wiony przed władzami Ŝydowskimi, Piotr
szedł za Nim, zachowując bezpieczną od-
ległość, wyparł się znajomości z Nim,
wówczas przypomniał sobie zapowiedź
Jezusa (Łk 22,34): "nie zapieje dziś kogut,
a ty trzy razy wyprzesz się tego, Ŝe Mnie
znasz", i gorzko zapłakał (Mt 26,69-75).
Jezus, po Zmartwychwstaniu, gdy otrzy-
mał od Piotra trzykrotne zapewnienie
o miłości, potwierdził jego szczególną mi-
sję: "Paś owce moje" (~` 21,17).
Dzieje Apostolskie przedstawiają rolę, jaką
odgrywał później Piotr. To on, w dzień
Pięćdziesiątnicy, zwrócił się do tłumu po-
boŜnych męŜów, przybyłych do Jerozoli-
my na obchody Ŝydowskiego święta, gło-
sząc im istotę wiary: Jezusa umarłego i
Zmartwychwstałego uczynił Bóg i Panem,
i Mesjaszem (Dz 2,14-36). Pierwszy, sko-
ro tylko otrzymał wizję (Dz 10,9-16) i po
zesłaniu Ducha Świętego na pogan zgro-
madzonych w Cezarei w domu setnika

Strona 181

background image

Słownik biblijny.txt

Korneliusza, podjął problem chrześcijań-
skiego chrztu nie-śydów: "KtóŜ moŜe od-
mówić chrztu tym, którzy otrzymali Du-
cha Świętego tak samo jak my?". Piotr
wtrącony do więzienia na rozkaz Heroda
Wielkiego, ujrzał przed sobą anioła BoŜe-
go, łańcuchy opadły, drzwi się otworzyły
i Piotr odzyskał wolność (Dz 12,1-11).
Jak wynika z Listu do Galatów, w AntiochŹŹ
między Pawłem a Piotrem powstała gwał-
towna kontrowersja - Paweł nie chciał,
aby poganom, którzy nawrócili się przy-
jąwszy naukę Jezusa, narzucać zasady Pra-
wa MojŜeszowego; Piotr miał w tej kwestŹŹ
wątpliwości; stanowisko Pawła zwycięŜyło.
Według Tradycji Piotr spędził ostatnie
lata swego Ŝycia w Rzymie; tam został
ukrzyŜowany głową w dół, ok. 64 r. za pa-
nowania Nerona. Prowadzone wykopali-
ska i odkrycie grobu w krypcie św. Piotra
uwiarygodniły i potwierdziły tę Tradycję.
Według wyznawców rzymskokatolickich
Piotr, zwierzchnik apostołów i ten, które-
mu Jezus przekazał ~ klucz, był pierw-
szym papieŜem Kościoła; wszyscy papieŜe
są jego następcami i odziedziczyli po nim
władzę "związywania" i "rozwiązywania".
Inni chrześcijanie, poza wymiarem ho-
norowym, odmawiają biskupowi Rzymu
wyŜszości nad biskupami Kościołów lokal-
nych.
Z. i p. Non possumus, początkowe słowa wypo-
wiedzi Piotra i Jana odpowiadających tym, któ-
rzy chcieli im zakazać nauczania w imieniu Je-
zusa: "Bo my nie moŜemy [łac. non possumus]
nie mówić tego, cośmy widzieli i słyszeli"
(Dz 4,20). Non possumus oznacza jeszcze i dziś
absolutną niemoŜność moralnej aprobaty dla
jakiejś sprawy.
Lit. F. de Malherbe L,es Larmes de sant Perre
(1587, Łzy św. Piotra), poemat poświęcony
wyrzutom sumienia, które odczuwał Piotr po
zaparciu się Pana Jezusa. V. Hugo La Fin de
Satan (1886, Kres szatana), "La Fid‚lit‚ du
meilleur" (Wierność najlepszego). Ch. Baude-
laire Kwiaty zła (1857, wyd. pol. 1920), "Za-
parcie się Jezusa przez św. Piotra".
P. Claudel Corona benignitatis anni Dei (1915,
Wieniec łaskawości roku Pańskiego), święty
Piotr na czele grupy apostołów. L. Aragon La
Diane fran‡aise (1944, Hejnał francuski), po-
emat zatytułowany "Je ne connais pas cet hom-
me" (Nie znam tego człowieka). H. Sienkie-
wicz Qvo vadis (1896). J. Kędziora Szymon syn
Jony (1948). R. Brandstaetter Na dziedzińcu
arcykapłana (Pieśń o moim Chrystusie,1960).
Ikon. Powołanie św. Piotra i św. Jana, San
Apollinare Nuovo (VI w., Rawenna); Taddeo
di Banolo Święty Piotr (początek XV w., Sie-
na). Perugino Chrystus przekazujący klucze św.
Piotrowi (1483, Kaplica Sykstyńska, Watykan).
Rafael Uwolnienie św. Piotra ( 1511-14, fresk w
Stanza d'Eliodoro, Rzym). Caravaggio Męczeń-
stwo św. Piotra (1601, Rzym). Zaparcie się Pio-
tra: G. van Honthorst (ok. 1624, Rennes);
Rembrandt (1660, Amsterdam). Ph: O. Runge
Jezus chodzi po wodzie, Piotr zaczyna tonąć
(1807, Hamburg). Nieznany pol. malarz Po-

Strona 182

background image

Słownik biblijny.txt

wołanie Piotra i Andrzeja, kwatera tryptyku
z Mikunowic (ok. 1470, Muzeum Narodowe,
Kraków).
Muz. O. di Lasso Lacrime di San Pietro (1595,
Łzy św. Piotra).
plagi egipskie, dziesięć plag następują-
cych kolejno po sobie, którymi Bóg pora-
ził Egipt, aby zmusić faraona do wypusz-
czenia ludu Izraela z Egiptu (w 7-13).
Narracja Księgi Wyjścia amplifikuje nie-
które zjawiska naturalne: czerwony Nil-
krwawa woda w Nilu, Ŝaby, szarańcza,
muchy, zaraza na bydło, i elementy folklo-
ru egipskiego (sztuki magiczne). Stanowią
one jednak przede wszystkim kompozy-
cję literacką. Wszystkie te plagi to "cu-
da", "znaki", przejawy mocy Boga, który
zmusza faraona do uznania wyŜszości Bo-
ga Izraela, zdolnego wyzwolić naród wy-
brany.
Lit. P. Emmanuel Tu (1978, Ty), "Les Plaies
d'Egypte" (Plagi egipskie); MojŜesz wobec fa-
raona wybiera swój ród, ród ubogich, a tyran,
który uwaŜa się za wiecznego, staje się chwiej-
ny pod wpływem strachu. B. Fuest L Ąbomiua-
que Dr Phibes (1970, OdraŜający dr Phibes),
czarny humor, z zemsty pewien lekarz popełnia
serię morderstw, inspirując się siedmioma pla-
gami egipskimi.
pocałunek Judasza. W Getsemani Ju-
dasz całując Jezusa wskazał Go przybyłym
z nim wspólnikom. "Pocałunek Judasza"
jest to pocałunek zdrady (Mt 26,48). Zob.
pojmanie Jezusa.
Z. i p. Pocałunek Judasza - perfidny pocałunek
zdrady.
Ikon. Mozaika z San Apollinare Nuovo (VI w.,
Rawenna). głowice kolumn z XII w.: Saint-
-Newaire, Chartres, Saint-Gilles-du-Gard.
Giotto di Bondone, fresk w kaplicy Santa
Maria dell'Arena (Capella degli Scrovegni;
1303-05, Padwa). A. van Dyck (1622, Ma-
dryt).
poganin [łac. paganus = wieśniak, poga-
nin], w epoce schyłku cesarstwa rzym.
określenie to odnosiło się do cudzoziem-
ców, narodów obcych, do barbarzyńców,
w przeciwieństwie do Rzymian. W BiblŹŹ
termin ten jest tłumaczeniem hebr. gojim
i określa ludzi spoza Izraela, nie-śydów.
W gr. przekładzie BiblŹŹ, Septuagincie, na
określenie poganina uŜywa się słowa ethni- pokolenie Judy ~ Juda.
koi, a w Wulgacie - gentes [łac., poganie, pokój [hebr. szalom; wyr
narody (obce)). doskonały stan zdrowia,
pojmanie Jezusa. Podczas gdy Jezus
z uczniami przebywał w ogrodzie Getse-
mani, przybył Judasz na czele zgrai (Jan
mówi o kohorcie - oddziale rzym. stra-
Ŝy stacjonującej w Jerozolimie), wysła-
nej przez arcykapłanów i starszych ludu,
uzbrojonej w miecze, kije i niosącej
pochodnie. Wówczas ~ Piotr dobył mie-
cza i odciął ucho słudze arcykapłana,
Malchusowi. Jezus kazał Piotrowi scho-
wać miecz do pochwy, mówiąc: "Wszy-
scy, którzy za miecz chwytają, od miecza
giną" (Mt 26,47-56). Zob. pocałunek Ju-
dasza.

Strona 183

background image

Słownik biblijny.txt

Z. i p. Kto mieczem wojuje, ten od miecza ginie-
przemoc wyzwala przemoc.
Ikon. Giotto di Bondone Pojmanie Jezusa
(1305, Padwa). El Greco Chrystus obnaŜony
z szat (ok.1580, Budapeszt).
pokłon pasterzy ~ pasterz
pokolenie, grupa rodzin lub klanów pod
zwierzchnictwem tego samego przywód-
cy, Ŝyjąca na jednym obszarze. Według
tradycji Izrael opiera się na strukturze
podstawowej dwunastu pokoleń, których
przodkami było dwunastu synów Jakuba;
oni teŜ nadali pokoleniom swoje imiona:
Ruben, Symeon, Lewi, Juda, Issachar,
Zabulon, Józef, Beniamin, Dan, Neftali,
Gad i Aser. Lecz lista pokoleń uległa wie-
lu zmianom (pokolenie Lewiego zanikło,
pokolenie Józefa podzieliło się na dwa:
Efraima i Manassego). Podczas podboju
ziemi Kanaan, a następnie osiedlenia się
w niej, podział terytorium odzwierciedlał
dosyć złoŜoną sytuację. W gruncie rzeczy
dwanaście pokoleń odpowiadało bardziej
woli politycznej (zorganizowaniu w dwa-
naście obszarów administracyjnych za pa-
nowania Salomona (1 Krl 4,7) niŜ sytuacji
faktycznej.
Pokolenie Judy - Juda
Pokój - hebr - szalom wyraŜa 
właściwie

stan samopoczucia,
szczęścia], termin ten funkcjonuje w Izra-
elu jako pozdrowienie, Ŝyczenie, kiedy lu-
dzie się spotykają (Sdz 6,23), albo kiedy
się Ŝegnają (Wj 4,18). święty Paweł łączy
z nim gr. termin charis (łaska): "Łaska
wam i pokój!" (1 Tes 1,1). Pokój jest
przede wszystkim darem Boga, "ale mi-
łość moja nie odstąpi od ciebie i nie za-
chwieje się moje Przymierze pokoju",
mówi Bóg (Iz 54,10). Pokój jest jak-
by streszczeniem błogosławieństw, jakimi
Bóg obdarza swoich wiernych: "Gdy się
połoŜę, zasypiam spokojnie, bo Ty sam je-
den, Panie, pozwalłłasz mi mieszkać bez-
piecznie" (Ps 4,9). Prorocy stawiają pokój
w centrum swojego przesłania; zapowia-
dają przyjście Mesjasza, który będzie
"Księciem Pokoju" (Iz 9,5). NT przedsta-
wia Jezusa jako Tego, który w tym zakre-
sie wypełnia mesjanistyczne oczekiwanie:
"Przybywa, aby nasze kroki zwrócić na
drogę pokoju" (Łk 1,79). Jezus głosi:
"Błogosławieni, którzy wprowadzają po-
kój, albowiem oni będą nazwani synami
BoŜymi" (Mt 5,9). Podczas Ostatniej
Wieczerzy, którą spoŜył z apostołami, Je-
zus powiedział im: "Pokój zostawiam
wam, pokój mój daję wam. Nie tak jak
daje świat" (~` 14,27). Po Zmartwychwsta-
niu (~ 20,19-20) Jezus pozdrowił uczniów
słowami: "Pokój wam!".
Pax vobis [łac., pokój wam], pozdrowienie
liturgiczne.
pokuta [hebr. szuw; gr. met"noia]. W ST
pokuta moŜe być działaniem jako wyraz
osobistego nawrócenia, na przykład po

Strona 184

background image

Słownik biblijny.txt

cięŜkim wykroczeniu czy grzechu (jak
Dawid po dopuszczeniu się cudzołóstwa,
2 Sm 12,9-20). Towarzyszy jej wyznanie
grzechów, odmawianie psalmów, czasa-
mi ofiara i czynności obrzędowe, będą-
ce takŜe oznakami Ŝałoby: płacz i lamenta-
cje, post, rozdzieranie szat i zastępowanie
ich "workiem pokutnym" (1 Krl 2,27).
Pokuta jest często działaniem zbioro-
wym, sprowokowanym np. groźbą klęski
(1 Krl 8,33~0;,~dt 4,9-14; Jon 3,5-9). Ist-
niały takŜe specjalnie ustalone dni: Dzień
Pojednania (Jom Kippur, Kpl 16,29-34),
a później wspomnienie zburzenia świątyni.
Ofiara, publiczne wyznanie grzechów
i post są zasadniczymi elementami poku-
ty, lecz stopniowo dobre uczynki - przede
wszystkim jałmuŜna - wezmą górę nad
ofiarami, często zresztą ganionymi przez
proroków (Iz 1,1-17; Oz 6,6). W tej sa-
mej perspektywie NT podkreśla koniecz-
ność nawrócenia serca (Ez 36,25-32),
któremu powinny towarzyszyć widoczne
oznaki pokuty: post, modlitwa, wyznanie
grzechów (Mt 3,6; Dz 19,18; ,~k 5,15-16).
Zob. przebaczenie.
Lit. Le Chevalier au barizel (XIV w., Rycerz
z baryłką), powiastka moralizatorska, dziki
i brutalny rycerz przez wiele lat na próŜno usi-
łuje napełnić małą baryłkę - pokutę, jaka zo-
stała mu zadana, aŜ wreszcie zadanie wypeł-
nia łza, którą uronił pod wpływem uczucia lito-
ści. Ch. P‚guy Le Porche du myst‚re de Ia
deuxi‚me vertu (1911, Portyk misterium drugiej
cnoty), autor opiewa ukrytą wielkość nawet za-
wstydzającej pokuty, gdyŜ "pokuta człowieka
jest ukoronowaniem nadziei Boga". S. Undset
Krystyna, córka Lawransa (1922, wyd. pol.
1929), bohaterka odbywa pielgrzymkę po-
kutną.
Poncjusz Piłat ~ Piłat.
posąg na glinianych nogach. Wład-
ca Babilonu ~ Nabuchodonozor II w jed-
nym ze snów ujrzał stojący przed nim ol-
brzymi posąg ze złota i z Ŝelaza, którego
nogi były z gliny. Posąg rozpadł się od
uderzenia małego kamyka (Dn 2). Daniel
wyjaśnił sen następująco: posąg, który śnił
się królowi przedstawia cztery kolejne kró-
lestwa na ziemi, które tak jak spadły ka-
myk skruszył nogi posągu, tak i one zosta-
ną zniszczone.
Z. i p. Powiedzieć o kimś lub o czymś posąg na
glinianych nogach, to znaczy uwaŜać jego potęgę
za pozorną.
posługa, słowo to odpowiada łac. mini-
sterium [od ministrare = słuŜyć] i określa
zadanie lub posługę do wypełnienia wobec
narodu lub danej wspólnoty.
W BiblŹŹ, dla ludu zgromadzonego przez
Boga, aby był Jego świadkiem w świecie,
słowo to oznacza róŜne funkcje związane
ze Słowem BoŜym (posługa prorocka),
z kultem (posługa kapłańska), z rządze-
niem (posługa królewska). W szerszym
znaczeniu w Kościele mówi się o posłu-
gach "osób wyświęconych" na określenie
funkcji stałych (biskup, kapłan, diakon)

Strona 185

background image

Słownik biblijny.txt

w słuŜbie wspólnoty (słowo, sakrament,
kierowanie wspólnotą) i odróŜnia się je od
innych posług, bardziej okazjonalnych
(np. katecheza, spotkania liturgiczne).
post, całkowita lub częściowa wstrze-
mięźliwość w określonym czasie od pokar-
mów i napojów, czasami takŜe od kontak-
tów seksualnych. W ST post naleŜy do
obrzędów pokutnych (Kpl 23,27; ~l 1,14)
i Ŝałobnych (2 Sm 1,12). Ponadto, gdy
wspólnota znajdowała się w niebezpie-
czeństwie, wówczas zaczynała pościć
w celu zapewnienia sobie zwycięstwa
(Sdz 20,26; 1 Sm 14,24). Podobnie teŜ
Dawid pościł, gdy śmierć zagraŜała syno-
wi Batszeby, czynił to nie na znak Ŝało-
by, lecz aby uprosić Ŝycie dla dziecka
(2 Sm 12,16-23). Prorocy piętnowali cha-
rakter obłudy, jaki moŜe przybrać post
(Iz 58,3-12), w przypadku gdy człowiek
poszczący pozostaje niewraŜliwy na nie-
sprawiedliwość, nędzę i ucisk. Według NT
~ faryzeusze i uczniowie Jana Chrzciciela
gorliwie zachowywali posty dwa razy w ty-
godniu. Sam Jezus pościł, aby przygoto-
wać się do swojej misji. Zgodził się, aby
uczniowie pościli na pamiątkę Jego śmier-
ci (Mk 2,18-20), ale ich post miał być
czynem ukrytym przed ludźmi, znanym
jedynie Bogu, pozbawionym hipokryzji
i ostentacji (Mt 6,16-18). U muzułmanów
gł. postem jest ramadan.
poświęCenie [łac. dedicare = poświęcić),
konsekracja budynku przeznaczonego dla
kultu. śydowskie święto Chanuka, obcho-
dzone w grudniu, przypomina oczyszcze-
nie Świątyni Jerozolimskiej, zbeszczesz-
czonej (164 p.n.e.) w czasie panowania
Antiocha IV Epifanesa (1 Mch 4,36-38;
~ 10,22).
potępiony - potępienie [łac. damnare
= potępić, skazać, ukarać]. Potocznie po-
tępiony znaczy "skazany na wieczne męki
piekielne", a potępienie - skazanie na ta-
kie męki. Hebrajski tekst BiblŹŹ nie zawiera
określenia, które byłoby odpowiednikiem
potępienia. WyobraŜenie męki potępio-
nych jest tematem szeroko wykorzystywa-
nym przez malarzy. Zob. Sąd Ostateczny.
Lit. Dante Boska komedia (1307-21, wyd. pol.
1947), poeta prowadzony przez Wergiliusza
przechodzi przez dziewięć kręgów piekła.
T.A. d'Aubign‚ Les Tragiques (1616, Rymy tra-
giczne, księga VII, "Jugement" - Sąd), w wyni-
ku Sądu Ostatecznego Bóg umieszcza po swo-
jej lewej stronie potępionych, których pie-
kło pochłania na cierpienia nie mające końca.
Tirso de Molina El condenado por desconfiado
(1635, Potępiony za zwątpienie), dramat reli-
gijny; pewien pustelnik zostaje wtrącony do
piekła za to, Ŝe przez chwilę zwątpił we wszech-
moc Boga, podczas gdy zabójca zostaje zba-
wiony za chwilę Ŝalu za grzechy. W połowie
XIX w. pojęcie "potępienie" nabralo znaczenia
świeckiego, potępieni to ci, dla których Ŝycie
na ziemi jest "piekłem", odtrąceni i odrzuceni
pariasi, wyłączeni poza nawias społeczeństwa.
W 1871 E. Poroer napisał do muzyki P. De-

Strona 186

background image

Słownik biblijny.txt

geytera słowa Międzynarodówki, która stała się
międzynarodowym hymnem rewolucyjnym:
"Wyklęty powstań ludu ziemi". Zob. teŜ piekło.
potop. Pierwsza wersja mitu o potopie
pojawiła się w tradycji babilońskiej. Być
moŜ‚ początek jej sięga gwałtownych wy-
lewów Eufratu, wywierających wielkie
wraŜenie. Podobnie jak w BiblŹŹ, tak i w
micie babilońskim, bohater buduje ~ ar-
kę (arka Noego), do której chroni się wraz
z rodziną i przedstawicielami róŜnych ga-
tunków zwierząt. Lecz opowiadanie biblij-
ne (Rdz 6-9) jest monoteistyczne i jest
zawarte w serŹŹ tekstów skoncentrowa-
nych na idei Przymierza Boga z czło-
wiekiem. Według BiblŹŹ, Bóg nie chciał
zniszczyć świata arbitralnie. Jego gniew,
sprowokowany złością i przewinieniami
ludzi, oszczędził sprawiedliwego ~ No-
ego, główną postać opowiadania, któremu
Bóg doradzał, i którego chronił. Tęcza na
niebie miała być znakiem Nowego Przy-
mierza, zawartego przez Boga ze wszystki-
mi Ŝywymi istotami.
Z. i p. PoniewaŜ Księga Rodzaju umieszcza po-
top u zarania dziejów ludzkości, więc powie-
dzenie to sięga czasów potopu oznacza czasy bar-
dzo odległe, których daty nie sposób precyzyj-
nie określić. przymiotnik "przedpotopowy"
określa epokę jeszcze odleglejszą.
Lit. F.R. de Chateaubriand Duch wiary chrze-
ścijańskiej (1802, wyd. pol. 1816), "Potop".
G.G. Byron Niebo i ziemia (1822, wyd. pol.
1874), "tajemnica" potopu. A. de Vigny
Po‚mes antiques et modernes (1826, Poematy sta-
roŜytne i nowoŜytne), "Le D‚luge" (Potop),
Bóg w swoim gniewie zatapia zarówno złych,
jak i dobrych. A. Rimbaud Iluminacje (1874,
wyd. pol. 1921), "Po potopie", poeta przyzywa
następne potopy, aby zniknął świat pełen po-
kus. V. Hugo La Fin de Satan (1886, Kres sza-
tana), "La Premi‚re Page" (Pierwsza stronica),
nawet potop nie moŜe ostatecznie wykorzenić
zła. Zły duch uratował od unicestwienia "za-
rodki zbrodni". A. Mickiewicz Pan Tadeusz
(1834), księga IV. H. Sienkiewicz Potop
(1886). A. Słonimski Potop (Z dalekiej podróŜy,
1926). M. Braun Potop (śywe stronice,1936).
Ikon. Potop, mozaika z XIII w. (bazylika św.
Marka, Wenecja). P. Uccello Opadnięcie wód
(1445-50, Florencja). Potop: H. Baldung, zw.
Grien (1516, Bamberg); Michał Anioł, freski
w Kaplicy Sykstyńskiej (1509-12, Watykan);
J. Martin (1826, Yale). Arrasy z serŹŹ Potop
(Dzieje Noego, ok. poł. XVI w., Państwowe
Zbiory Sztuki na Wawelu, Kraków).
Muz. G. Donizetti II diluvio universale (1830,
Potop wszechogarniający; wg G.G. Byrona).
C. Saint-Saens Le D‚luge (1875, Potop).
I. Strawiński The Flond (1963, Potop).
powołanie [od łac. vocare = wzywać].
Powołanie jest wezwaniem, z którym Bóg
zwraca się do człowieka w sposób bezpo-
średni, nieoczekiwany i bez przygotowa-
nia. Powołanie jest w swej istocie misją,
a nie wyróŜnieniem danej osoby ze wzglę-
du na nią samą; powołanie zawsze doko-
nuje się ze względu na słuŜbę innym. Opi-

Strona 187

background image

Słownik biblijny.txt

sy powołań, wezwań człowieka przez Boga
zajmują w BiblŹŹ duŜo miejsca w ST; po-
wołanie: Abrahama (Rdz 12,1), MojŜesza
(Wj 3,4), Izajasza (Iz 6), Jeremiasza (~r 1),
oraz w NT - apostołów, Pawła
(Ga 1,15). Nawet relacja o ~ Zwiastowa-
niu (Łk 1,26-28) opiera się na schemacie
biblijnych opisów powołań. Kiedy Bóg się
objawia, człowiek daje wyraz lękowi ge-
stem, krzykiem, na które to obawy Bóg
odpowiada: "Ja jestem z tobą... nie lękaj
się". Często powierzaniu misji towarzyszy
jakiś dany przez Boga znak. Powołanie
moŜe teŜ być zbiorowe; powołanie ludu
Izraela, to jego misja i jego zaangaŜowanie
w przymierze zaproponowane przez Boga:
"wezwałem cię po imieniu; tyś moim!"
(Iz 43,1). Jezus takŜe powołuje ludzi i po-
syła ich, aby nieśli dobrą nowinę od Boga.
Rodzący się Kościół składa się z "wezwa-
nych przez Jezusa Chrystusa, powołanych
świętych", złączonych w jednej nadziei
(Rz 1,6-7; Ef 4,4).
Pozdrowienie Anielskie ~ Ave Ma-
ria, ~ Zwiastowanie.
prawda. Zgodnie ze swoją konkretną wi-
zją spraw, Biblia nie ogranicza prawdy do
wymiaru pojęcia rozumowego (wyraŜania
tego, co jest zgodne z rzeczywistością).
Ma pełniejszą i bardziej dynamiczną wizję
prawdy, prawdziwe jest to, co trwa i nie
daje się obalić. Bóg i człowiek są prawdzi-
wi, to, co czynią odpowiada temu, co po-
wiedzieli i obiecali, toteŜ moŜna im zaufać
(w przeciwieństwie do człowieka zawod-
nego). Pojęcie prawdy pozostaje więc w
związku z innymi tematami: wierność
Boga przymierzu i Jego miłosierdzie, Je-
go świętość, ale takŜe objawienie tajem-
nicy zbawienia. NaleŜy zauwaŜyć, Ŝe sło-
wo "amen" (potocznie tłumaczone "niech
się stanie") na zakończenie modlitwy, nie
jest przede wszystkim wyraŜeniem Ŝycze-
nia, lecz wiary w to, co zostało powiedzia-
ne i co uwaŜa się za prawdziwe. Niekiedy
przytacza się słowa Piłata: "CóŜ to jest
prawda?" (~' 18,38) jako wyraz sceptycy-
zmu wobec twierdzeń i uznania prawd
wiary.
prawo odwetu, określenie kary, która
dokładnie odpowiada przestępstwu. Zasa-
da odwetu wyraŜa się w stwierdzeniu "oko
za oko, ząb za ząb" (Wj 21,24). Prawo
odwetu, które znajduje się w Kodeksie
Hammurabiego, wyznacza karę propor-
cjonalną do wyrządzonej krzywdy. Po-
mimo swej surowości, jest ono jednak
wyrazem wysiłku, zmierzającego do ogra-
niczenia ekscesów zemsty. Zresztą jego
stosowanie było stopniowo łagodzone i
ten, którego początkowo traktowano ja-
ko "mściciela krwi" - goel (Lb 35,19),
z czasem stawał się obrońcą. Poza tym
równieŜ w Ŝyciu prywatnym stopnio-
wo zyskiwało na znaczeniu przebaczenie
(Kpl 19,17-18). Jezus, nauczając o prze-
baczaniu win, w sposób oczywisty podwa-
Ŝa prawo odwetu: "Jeśli cię kto uderzy

Strona 188

background image

Słownik biblijny.txt

w [jeden] policzek, nadstaw mu i drugi!
Jeśli bierze ci płaszcz, nie broń mu i szaty"
(Łk 6,27-29). Muzułmanie zachowują
prawo odwetu, opierając się na Koranie.
Zob.: oko; przebaczenie.
Z. i p. Oko za oko, ząb za ząb, formuła ta
streszcza prawo odwetu, znaczy "pomścić się
na miarę doznanej zniewagi".
pretorium, pałac namiestnika prowin-
cji albo sala audiencyjna trybunału rzym-
skiego na ziemiach zajętych przez Rzym.
W Jerozolimie mieściło się ono w twierdzy
Antonia.
Ikon. G. Dor‚ Jezus wychodzi z pretorium
(1863, Nantes). M. Munkacsy Jezus przed Piła-
tem, studium (1881, ParyŜ).
proch, pył. W BiblŹŹ jest kojarzony z
róŜnymi zjawiskami: coś, co jest liczne
jak ziarnka pyłu ziemi; "Twoje zaś po-
tomstwo uczynię liczne jak ziarnka py-
łu ziemi", mówi Bóg do Abrahama
(Rdz 13,16); coś, co pozbawione jest war-
tości (Hi 30,19; Ps 103,14), co jest śmier-
telne (Koh 3,20; Ps 90,3). "Prochem je-
steś i w proch się obrócisz" (Rdz 3,19),
liturgia katolicka uŜywa dzisiaj tego zwro-
tu, aby przypomnieć, Ŝe człowiek jest
śmiertelny; posypanie sobie głowy po-
piołem (lub pyłem) - to jeden z obrzędo-
wych gestów Ŝałobnych (1 Sm 4,12), po-
kutnych (Dn 9,3) albo gest pokornej proś-
by (~'oz 7,6), "strząsnąć proch z nóg"
(Mt 10,14) to odwrócenie się od danej
wspólnoty, a tym samym od danej miej-
scowości i jej mieszkańców.
Lit. ů A. Mickiewicz Dziady, część III (1832),
scena V, wyznanie księdza Piotra: "Panie,
czymŜe ja jestem przed Twoim obliczem?-
prochem i niczem".
prokurator. Rzymianie mianowali od
6 do 41 r. w Judei prefekta lub namiestni-
ka. Później, w latach 44-66 prokuratorzy
sprawowali władzę nad całą Palestyną.
Prokurator rezydował w Cezarei Nadmor-
skiej i wraz z eskortą przybywał do Jerozo-
limy z okazji wielkich świąt Ŝydowskich,
aby zapobiegać zamieszkom. Nie interwe-
niował w Ŝydowskie sądownictwo, gdyŜ te
kwestie rozstrzygał -+ Sanhedryn albo try-
bunały lokalne, z wyjątkiem wyroków
śmierci. Mianował i odwoływał najwyŜ-
szych kapłanów.
prorok [gr. prophetes, od pro = przed lub
w imieniu + phemi = ja mówię], ten, który
przemawia w imieniu Boga. W ST najczę-
ściej są określani terminem hebr. nawi.
Proroka nazywa się takŜe "widzącym",
"męŜem BoŜym" (tytuł nadany Eliaszowi
lub Elizeuszowi) lub "wysłannikiem Jah-
we". Septuaginta większość określeń pro-
rockich oddaje przez prophetes.
W królestwie Izraela królowie, kapłani i
prorocy mają (kaŜdy z nich) konkretną ro-
lę do spełnienia, prorok nie jest wyznaczo-
; ny przez ludzi, lecz powołany przez Boga.
Amos, w konflikcie z kapłanem króle-
stwa północnego mówi do niego: "jestem
' pasterzem i tym, który nacina sykomo-

Strona 189

background image

Słownik biblijny.txt

ry. Od trzody bowiem wziął mnie Pan
i rzekł do mnie: "Idź, prorokuj do na-
rodu mego, izraelskiego!" (Am 7,14-15).
Prorocy ~ Samuel i Natan odgrywa-
ją waŜną rolę przy namaszczeniu króla
(1 Sm 16;1 Krl 1). Izajasz stara się prze-
konać króla Achaza, jak ma się zachować
w obliczu inwazji wroga (Iz 7).
; Prorocy, uwaŜani przez wierzących za
tych, których oŜywia Duch BoŜy, starali
się utrzymać czystość wiary Izraelitów;
, piętnowali i potępiali lub aprobowali i
chwalili ich postępowanie. O ile potocznie
- prorok to ten, który przepowiada lub za-
, mierza przepowiadać przyszłość, to w Bi-
blŹŹ jest on tym, który jasno widzi teraź-
niejszość i wynikające z niej konsekwen-
cje, rozstrzyga i wskazuje wybór, który jest
wg Boga najwłaściwszy.
W BiblŹŹ Hebrajskiej Prorocy (NewŹŹm)
stanowią drugą część ST, po Pięcioksięgu
(Tora). Są to Izajasz, Jeremiasz i Ezechiel
oraz dwunastu Proroków Mniejszych.
MojŜesz uwaŜany jest za pierwszego spo-
śród nich, gdyŜ mówił w imieniu Boga
(Pwt 34,10).
Po wygnaniu babilońskim gatunek pism
profetycznych zaczął zanikać. Podniosły
się głosy opłakujące taki stan rzeczy: "nie
ma proroka; a między nami nie ma, kto by
wiedział, jak długo, jak długo, BoŜe, bę-
dzie urągał nieprzyjaciel?" (Ps 74,9).
W NT Jan Chrzciciel jest prorokiem zwia-
stującym przyjście Mesjasza (Mt 3,11-
-12). Tytułem tym nazwana jest takŜe
Anna ("prorokini"; Łk 2,36). Jezus nie-
jednokrotnie uznany i nazywany jest pro-
rokiem (Ł1Z 7,16) i stosuje do siebie po-
wiedzenie: "śaden prorok nie jest mile
widziany w swojej ojczyźnie" (Łk 4,24).
Proroków znały takŜe wspólnoty chrześci-
jańskie: "Juda i Sylas, którzy byli równieŜ
prorokami, w częstych przemówieniach
zachęcali i umacniali braci" (Dz 15,32).
W islamie istnienie proroków dowodzi szla-
chetności i hojności Allaha. Pięciu proro-
ków doznaje tam szczególnej czci: Maho-
met ("Prorok" to specjalny tytuł Maho-
meta), Abraham, MojŜesz, Jezus oraz Noe.
Z. i p. Nikt nie jest prorokiem we własnym kraju
(f,k 4,24) - trudno jest zyskać uznanie u swo-
ich bliskich. Prorok nieszczęścia - ten, który za-
powiada przykre wydarzenia. Sądzić (oceniać
drzewo po jego owocach - oddzielić prawdziwych
proroków od fałszywych, dobrych od złych
przewodników ludu.
Lit. J. Grosjean Les Proph‚tes (1955, Prorocy),
tłumaczenie z hebr. tekstu proroków: Amosa,
Ozeasza, Izajasza, Jeremiasza i Ezechiela. B.
Pascal Myśli (1670, wyd. pol. 1921). V. Hugo,
poeta mędrzec z Les Contemplations (1856,
Rozmyślania) chętnie przedstawia się jako pro-
rok ("Ibo"); w William Shakespeare (1864),
rozdział "Les G‚nies" (Geniusze) w pewnym
sensie odtwarza swoją genealogię duchową
i poświęca wspaniałe strony Izajaszowi i Eze-
chielowi, "BoŜemu płowemu piewcy". Do pro-
roków, prowadzących ludzkość z ciemności ku

Strona 190

background image

Słownik biblijny.txt

światłu zalicza Chrystusa: Dieu (1801, Bóg).
Fałszywi prorocy - wg H.F. de Lamennais Sło-
wa wieszcze (1834, wyd. pol. 1834) są nimi
wszyscy ci, którzy przekonali niektórych ludzi,
Ŝe wszyscy inni urodzili się dla nich, np. teore-
tycy prawa BoŜego i wszyscy ci, którzy uspra-
wiedliwiają przywileje, powołując się na relacje
religijne. P. Emmanuel Babel (1952), "Aux
parleurs de paroles" (Mówiącym słowa), gwał-
towna krytyka mówców, którzy uciekając się do
rozmaitych wybiegów powodują holokaust na-
rodów. W epokach nędzy i niepokojów, fałszy-
wi prorocy i fałszywi mesjasze powstają, aby
rozgorączkowywać narody i wzbudzać mętne
nadzieje: J.P. Sarne Diabeł i Pan Bóg (1951,
wyd. pol. "Dialog" 1960, nr 11), podobnie są-
dziła S. Lagerl"f w napisanej w 1901-02 Jero-
zolimie (wyd. pol.1908).
Ikon. Konwencjonalne przedstawianie proro-
ków: zazwyczaj jest to Jan Chrzciciel, o bujnym
owłosieniu, z brodą, często ubrany w skóry
zwierząt. C. sluter Studnia MojŜesza (1395-
-1406, kamizja Champmol, Dijon). Michał
Anioi malował proroków na sklepieniu Kaplicy
Sykstyńskiej (1509-12, Watykan). E. Nolde
Prorok, grafika (1912). P. Gargallo Wielki pro-
rok, rzeźba w brązie (1935, ParyŜ). T. Brzo-
zowski Prorok (1950, Muzeum Narodowe,
Kraków). Zob. teŜ: Izajasz; Jeremiasz.
prozelici [gr. prosełytos = obcokrajowiec
zamieszkały w danym kraju; nowo nawró-
cony], poganie, którzy na mocy przyjęcia
chrztu, złoŜenia ofiary i obrzezania prze-
szli na wiarę Ŝydowską w czasach po
wygnaniu babilońskim (Dz 2,11; 13,43);
nie byli jednak uwaŜani za pełnoprawnych
śydów. Dzieje Apostolskie podają decyzję
dwunastu apostołów, aby przyjąć do "po-
sługi stołu" (diakonia, diakonat, -dia-
kon) prozelitę z AntiochŹŹ.
Prozelici nie utoŜsamiali się z "bojącymi
się Boga" (Dz 10,2), rzn. nawróconymi na
monoteizm poganami, którzy nie prze-
strzegali jeszcze wszystkich przepisów Pra-
wa, chociaŜ uczestniczyli w niektórych na-
boŜeństwach. Obecnie - prozelita to oso-
ba, która przyłączyła się do jakiejś religŹŹ,
sekty, panŹŹ, wyznaje jakąś ideologię,
i która w swej gorliwości stara się pozy-
skać stronników - "uprawia prozelityzm".
przebaczenie. W BiblŹŹ przebaczenie
jest nie tylko darowaniem kary za przewi-
nienie lub grzech, lecz takŜe pojednaniem
między skrzywdzonym a krzywdzącym,
między Bogiem a grzesznikiem. W ST wa-
runkami takiego pojednania są wyznanie
grzechów i podporządkowanie się wyroko-
wi BoŜemu: "Lecz Ty jesteś Bogiem prze-
baczenia, jesteś łaskawy i miłosierny, cier-
pliwy i wielkiej dobroci" (Ne 9,17).
Uświadomienie sobie grzechu, takiego jak
zerwanie przymierza, niewierność wobec
Boga, wyraŜało się w kulcie przez obrzę-
dową praktykę ofiary ze zwierząt w Dzień
Pojednania, czyli Jom Kippur: pokropie-
nie krwią dopełniało oczyszczenia. Obec-
nie to Ŝydowskie święto obchodzi się
przez post i modlitwę. W NT oczyszcze-

Strona 191

background image

Słownik biblijny.txt

nia z grzechów dokonuje ofiara Chrystusa
(Hbr 1,3). Chrystus jedna ludzi z Bogiem
i ludzi między sobą; Listy św. Pawła roz-
wijają ten temat. Zob. odpuszczać grzechy.
Z. i p. Nadstawić drugi policzek (Łk 6,29).
Jezus mówił do swoich uczniów: "Jeśli cię
ktoś uderzy w [jeden] policzek, nadstaw mu i
drugi.
Lit. Odpuszczenie win. - Święty Jan Złotousty
Homilia na powrót Flawiana (IV w.), mówca
odwołuje się do łaskawości Teodozjusza, aby
wybaczył mieszkańcom AntiochŹŹ, Ŝe zburzyli
posągi cesarza. M. Alemźn Guzmcin de Alfara-
che (1604, Guzman z Alfarache), zawiera dłu~
komentarz moralny na temat dobroci wobec
nieprzyjaciół i przebaczenia win. L. Bourda-
loue Sermon sur le pardon des injures (XVII w.,
Kazanie o wybaczaniu krzywd).
przebaczenie grzechów. - Liturgia chrześcijań-
ska uczyniła z początku Psalmu 130 modlitwę
grzesznika ufającego w przebaczenie BoŜe: De
profundis (Z głębokości). F. Villon błaga Boga
o przebaczenie w swym De profundis, które jest
Epitafium w formie ballady,, czyli Balladą wisiel-
ców (1462): "AleŜ proście Boga, aby nas
wszystkich raczył rozgrzeszyć". Fragment wy-
znania O. Wilde'a zaczyna się od tych samych
słów: De profundis. Lecz Izolda, u stóp pustel-
nika, nie czuje się ani winna, ani odpowiedzial-
na; poruszony tym Ogryn wzywa wiarołom-
nych kochanków do pokuty i Ŝalu za grzechy,
gdyŜ "nikt nie moŜe rozgrzeszyć grzesznika bez
skruchy" (Tristan i Izolda, 1362-1420, wyd.
pol. 1925).
przeistoczenie~ termin utworzony dla
wyraŜenia prawdy, Ŝe w EucharystŹŹ chleb
i wino stają się rzeczywiście (w swojej isto-
cie) Ciałem i Krwią Chrystusa. Doktryna
ta stała się dogmatem katolickim na Sobo-
rze Trydenckim (XVI w.) po tym, gdy
teologowie średniowieczni rozpoczęli de-
batę co do natury chleba i wina w mo-
mencie konsekracji, kiedy celebrans po-
wtarza słowa wypowiedziane przez Jezusa
podczas Ostatniej Wieczerzy: "To jest
Ciało Moje... to jest Moja Krew". Zob.
Eucharystia.
przekupnie w świątyni. W świątyni
znajdowali się handlarze zwierząt ofiar-
nych oraz bankierzy, siedzący za swoimi
stołami. Kiedy Jezus przybył z Kafarnaum
do Jerozolimy na święto Paschy, wszedł
do świątyni i na widok tego, co się tam
działo, ogarnął go gniew; sporządziwszy
sobie bicz ze sznurów, powypędzał ze
świątyni tych, którzy z domu Ojca Jego
zrobili targowisko (~ 2,13-16).
Z. i p. Przekupnie w świątyni - ci, którzy wyko-
rzystują sacrum, aby zeń ciągnąć korzyści fi-
nansowe.
Ikon. Jezus wypędza przekupniów ze świątyni:
drzwi z brązu z XII w. (San Zeno, Werona);
płaskorzeźba z XII w. (Saint-Gilles du Gard);
Giotto di Bondone (1303-05, Padwa); E1 Gre-
co (1614, Madryt); J. Jordaens (1629, ParyŜ);
J.M. Sert (1926, Vic). M. Haberschrack,
kwatera poliptyku augustiańskiego (1468, Mu-
zeum Narodowe, Kraków).

Strona 192

background image

Słownik biblijny.txt

Muz. Z. Kod"ly J‚zus ‚s a kufcirok (1934, Je-
zus wypędzający handlarzy ze świątyni), chorał.
Przemienienie Pańskie. Według Ma-
teusza, Marka i Łukasza, pewnego dnia
Jezus wziął ze sobą trzech spośród aposto-
łów: Piotra, Jakuba i Jana, i zaprowadził
ich "na wysoką górę", często utoŜsamianą
z górą Tabor. "Tam przemienił się wobec
nich: twarz Jego zajaśniała jak słońce,
odzienie zaś stało się białe jak światło.
A oto im się ukazali MojŜesz i Eliasz,
którzy rozmawiali z Nim... oto obłok
świetlany osłonił ich, a z obłoku odezwał
się głos: <~To jest mój Syn umiłowany,
w którym mam upodobanie, Jego słuchaj-
cie!~> (Mt 17,2-5). Wówczas Piotr chciał
postawić tam trzy namioty sądząc, Ŝe oto
nadeszła godzina ostatecznej chwały i
wiecznego obchodzenia Święta Namio-
tów. Lecz wkrótce apostołowie widzieli
juŜ tylko samego Jezusa (Mt 17,1-8).
Opis Przemienienia Pańskiego znajduje
się w kontekście dwóch zapowiedzi, któ-
re wygłosił Jezus: zapowiedzi Jego śmier-
ci i zapowiedzi Jego Zmartwychwstania.
M. Haberschrack Wypędzenie przekupniów ze świą-
tyni (1468), kwatera poliptyku augustiańskiego, Mu-
zeum Narodowe, Kraków
W scenie tej obecność MojŜesza i Eliasza
u boku Jezusa oznacza ciągłość między
Starym a Nowym Przymierzem. Świa-
tłość, w której jawi się przemieniony Je-
zus, to równocześnie odbicie chwały BoŜej
(jak dla MojŜesza na Synaju, W' 34,29)
i zapowiedź Jego chwały jako Zmartwych-
wstałego, chwała ta zstąpi na Niego dopie-
ro wówczas, gdy przejdzie On przez próbę
śmierci. Trzej świadkowie Przemienienia
Pańskiego będą takŜe świadkami ~ agonŹŹ
Chrystusa.
Lit. ~F. Rabelais Gargantua (1534, wyd. pol.
Gargantua i Pantagruel, 1916), "O tym, co
oznaczały, kolory biały i niebieski": "Biały ozna-
czał radość, upojenie, wesele... Podczas Prze-
mienienia Pana Naszego, vestimenta eius facta
sunt alba sicut lux, szaty Jego stały się białe jak
światło, przez którą to biel świetlistą trzem
apostołom bliskim stało się pojęcie i postać
wiecznych radości" [tłum. M.ś.]. P. Emmanu-
el Tu (1978, Ty), "Transfiguration" (przemie-
nienie).
Ikon. Ikony Przemienienia Pańskiego: A. Ru-
blow (1405); Teofan Grek (XV w., Moskwa).
Obrazy: Fra Angelico (1441, Florencja);
G. Bellini (1480, Neapol); Rafael (1517-22,
Watykan).
Muz. F. Liszt In festo Transfigurationis Domini
nostri Jesu Christi (1880, Na święto Przemienie-
nia Pana naszego Jezusa Chrystusa), na forte-
pian. O. Messiaen La Transfiguration de Notre
Seigneur J‚sus-Christ (1969, PrZemienienie Pa-
na naszego Jezusa Chrystusa), oratorium na
chór i orkiestrę.
przepasać biodra. Jest rzeczą oczywi-
stą, Ŝe aby wygodnie podróŜować czy pra-
cować, trzeba przytrzymywać paskiem
ubranie podwiewane przez wiatr. Hebraj-
czycy świętowali Paschę z przepasany-

Strona 193

background image

Słownik biblijny.txt

mi biodrami, w sandałach na nogach, go-
towi do wyjścia ( W' 12,11 ). Podczas
~ Ostatniej Wieczerzy Jezus podniósł się
zza stołu, aby umyć nogi swoim uczniom:
"A wziąwszy prześcieradło nim się prze-
pasał" (~ 13,4). WyraŜenie to nabiera tak-
Ŝe znaczenia duchowego, Bóg powiedział
. do Hioba: "przepasz no biodra jak mo-
carz! Będę cię pytał - pouczysz Mnie"
(Hi 40,7), a do Jeremiasza, powołanego
do posługi prorockiej: "Ty zaś przepasz
swoje biodra" (~r 1,17), co znaczy: zawsze
masz być gotów, by udać się w drogę
i słuŜyć. Jezus przykazuje swoim uczniom,
aby byli czujni: "Niech będą przepasane
biodra wasze i zapalone pochodnie! A wy
[bądźcie] podobni do ludzi, oczekujących
; swego pana" (Łk 12,35-36).
przymierze [hebr. brit; łac. testamentum
= testament, obietnica, Przymierze], wza-
jemne porozumienie łączące dwóch lub
więcej partnerów we wspólnotę, z której
wynikają określone prawa i obowiązki; dla
upamiętnienia zawartego przymierza wzno-
szono pomniki (stele) albo redagowano
dokumenty. Zerwanie takiego Przymierza
było zbrodnią. Jeśli partnerzy byli nierów-
ni pod względem pozycji społecznej, wów-
czas słabszy, pod warunkiem zachowania
wierności Przymierzu, mógł liczyć na
opiekę i pomoc ze strony silniejszego.
przymierze z Bogiem. W ST jest to
Przymierze zawierane przez Boga z Izra-
elem, które - w oczach Izraela - kształtuje
raz na zawsze naród i jego religię, a takŜe
wyróŜnia go spośród wszystkich ludów. Są
to: przymierze z ~ Noem po potopie;
Przymierze z ~ Abrahamem; przymierze
z ~ MojŜeszem i ludem wybranym, za-
warte na górze Synaj (albo na górze Ho-
reb); przymierze z ~ Dawidem. Według
proroków, Izrael przez swoje grzechy ze-
rwał Przymierze zawarte z Bogiem na gó-
rze Synaj. Bóg jednak nie chce zniszczyć
ludu Izraela, a z tymi, którzy pozostali mu
wierni, Bóg zawarł Nowe Przymierze,
wieczne i rozszerzone takŜe na pogan.
Zob. wybrany.
Nowe Przymierze. Dla chrześcijan, to
Nowe Przymierze między Bogiem a ludz-
kością realizuje się w pełni w Jezusie i zo-
stało przypieczętowane Jego krwią; przez
Jezusa dopełniło się Przymierze na Synaju.
Podczas Ostatniej Wieczerzy Jezus,
biorąc kielich z winem, mówił: "Pijcie z
niego wszyscy, bo to jest moja Krew Przy-
mierza" (Mt 26,27-28). Pojęcie przymie-
rza z Bogiem jest właściwe jedynie juda-
izmowi i chrześcijaństwu, stanowiąc nieja-
ko serce obu tych religŹŹ. Zob. testament.
Lit. J. Racine Esther (1689, Estera), Estera
i młode dziewczęta z ludu Izraela proszą Boga,
aby wspomniał na przymierze ze swoim ludem,
na swoją obietnicę, zaklinają Go, aby obronił
niewinnych, którym grozi zagłada.
przypowieść [gr. parabol‚ = porówna-
nie, zestawienie, przypowieść], historia
obrazowa, zazwyczaj fikcyjna. Przypowie-

Strona 194

background image

Słownik biblijny.txt

ści, podobnie jak sentencje paraboliczne,
stanowiące zaląŜki przypowieści, występu-
ją często w Ewangeliach, przede wszystkim
w ewangeliach synoptycznych. Tradycyj-
nie przypowieści uwaŜa się za ilustracje
o celach pedagogicznych nauczania Jezusa
o Królestwie BoŜym i o drogach, które
doń prowadzą. Od około dwudziestu lat
podkreśla się, Ŝe przypowieści zawierają
zakwestionowanie dotychczasowych za-
chowań i sposobu Ŝycia ludzi, do których
były kierowane, Jezus, wychodząc od styli-
zowanego opowiadania o zachowaniach
właściwych ludziom, zachęca swoich słu-
chaczy do zmiany ich sposobu patrzenia
i postępowania. Ze względu na Boga
i z uwagi na Jego stosunek do ludzi, pro-
ponuje im wizję często odmienną od ich
wizji; równocześnie przez to ukazuje im,
jak Jego własne postępowanie, na przy-
kład wobec grzeszników, stanowi wzór
oparty na postawie samego Boga. Między
Jezusem a Jego słuchaczami nawiązuje się
więc nie polemika, lecz otwarty dialog,
do którego podjęcia kaŜdy jest zaproszo-
ny. Świadczy o tym częste uŜywanie for-
my pytającej: "Jak wam się zdaje...?"
(Mt 17,25; 18,12; 21,28); "Który więc
z nich będzie go bardziej miłował?"
(Łk 7,42); "KtóryŜ z tych trzech okazał
się, według twego zdania, bliźnim tego,
który wpadł w ręce zbójców?" (Łk 10,36).
Do dialogu często celowo pobudza juŜ
sam paradoksalny charakter przypowieści:
czy jest do przyjęcia, by gospodarz dał ta-
ką samą zapłatę robotnikom najętym o je-
denastej godzinie, jak i tym, którzy znosili
upał i trud całego dnia? (Mt 20,1-15). Jak
moŜe pan chwalić za spryt nieuczciwego
rządcę? (Łk 16,8). CzyŜ nie wydaje się
skandaliczne, Ŝe ojciec zdaje się okazywać
większą wdzięczność synowi marnotraw-
nemu za jego powrót, niŜ starszemu syno-
wi za jego wierność? (Łk 15,11-32). Przy-
powieści ewangeliczne, które dopuszczają
kilka rodzajów interpretacji, w dalszym
ciągu nastręczają wiele pytań egzegetom
i zwykłym czytelnikom, wierzącym i nie-
wierzącym. Przypowieści wzmiankowane
w niniejszym słowniku, dotyczące Króle-
stwa BoŜego, dobroci Boga to: Przypo-
wieść o uczcie (Łk 14, I 5-24), zob. uczta
(symbolika uczty); Przypowieść o chwa-
ście (Mt 13,24-30), zob. chwast - kąkol;
Przypowieść o skarbie i perle (Mt 13,44-
-46), zob. perła; Przypowieść o ziarnku
gorczycy i o zaczynie (Mt 13,31-35), zob.
gorczyca; ~ Przypowieść o robotnikach w
winnicy (Mt 20,1-16); ~ Syn marno-
trawny (Łk 15,11-32); ~ Zaginiona owca
(Łk 15,1-7). Przypowieści dotyczące obo-
wiązków człowieka wobec Boga to: Przy-
powieść o pannach roztropnych i nierozsąd-
nych (Mt 25,1-12), zob. dziewica - dzie-
wictwo (panny głupie, panny roztropne);
Przypowieść o siewcy (Mk 4,3-8), zob.
siewca; Przypowieść o talentach (Mt 25,14-
-30). Przypowieści dotyczące stosunków

Strona 195

background image

Słownik biblijny.txt

międzyludzkich to: Mił;losierny Samaryta-
nin (Łk 10,30-37), zob. Samaria; Bogacz
i ubogi Łazarz (Łk 16,19-31), zob. Ła-
zarz (ubogi Łazarz); Faryzeusz i celnik
(Łk 18,9-14); Źdźbło słomy i belka
(Mt 7,3-5), zob. słoma.
Z. i p. Mówić przypowieściami. Potocznie - wy-
raŜać się w sposób niezrozumiały, niejedno-
znaczny, enigmatyczny.
Lit. Ch. P‚guy Le Porche du myst‚re de la deu-
xi‚me vertu (1911, Portyk misterium drugiej
cnoty), mistyczny i poetycki tekst obejmujący
trzy przypowieści: "La brebis ‚gar‚e" (Zaginio-
na owca), "La drachme ‚gar‚e" (Zgubiona
drachma), "L'enfant ‚gar‚e" (Syn marnotraw-
ny).
Przypowieść o robotnikach w
winnicy, przypowieść Jezusa, przytoczo-
na przez Mateusza (Mt 20,1-16). Pracow-
nicy, którzy zostali przyjęci do pracy o je-
denastej godzinie dnia, otrzymali taką sa-
mą zapłatę jak ci, którzy "znosili cięŜar
dnia i spiekoty". W przypowieści tej nie
chodzi o ludzką sprawiedliwość, lecz o
podkreślenie BoŜej dobroci i hojności,
która posuwa się dalej i jest łaskawsza niŜ
sprawiedliwość.
Z. i p. Robotnicy jedenastej godziny, określenie
odnosi się do tych, którzy późno poznają
i przyjmują wiarę lub późno przystępują do ja-
kiegoś działania. Jego odpowiednikiem jest po-
wiedzenie (zrobić coś~ za pięć dwunasta.
psalm, poemat religijny. Termin "psał-
terz", oznaczający zbiór 150 psalmów bi-
blijnych, pochodzi od gr. słowa psalt‚rion.
Termin "psalm" pochodzi od gr. słowa
psalmós i oznacza pieśń wykonywaną przy
akompaniamencie instrumentów struno-
wych. Psalmy pochodzą z róŜnych epok,
; są autorstwa róŜnych twórców, wiele z
tych pieśni przypisuje się Dawidowi.
Psałterz grupuje poematy reprezentujące
róŜne gatunki, odpowiadające róŜnym in-
tencjom: hymny, sławiące Królestwo Bo-
, Ŝe lub święte miasto Jeruzalem, psalmy
błagalne (błagania indywidualnego lub
wspólnotowego), będące wołaniem w po-
trzebie, pieśni dziękczynne, lamentacje
lub modlitwy ufności i zawierzenia. Jest to
zbiór religijnych pieśni Izraela, związany
z liturgią świątyni, a następnie z modlitwą
w synagodze.
Modlitwa Jezusa i Maryi (Magnificat,
Łk 1,46-55) jest inspirowana psalma-
mi. Ostatnie słowa umierającego Jezusa są
cytatem z psalmu: "BoŜe mój, BoŜe mój,
czemuś mnie opuścił?" (Ps 22, 2) i "W rę-
ce Twoje powierzam ducha mojego"
(Ps 31,6).
ToteŜ psalmy zajmują w liturgŹŹ Kościoła
chrześcijańskiego miejsce szczególne. Ko-
ściół nadaje im własne znamię, dodając
na zakończenie kaŜdego psalmu formułę:
"Chwała Ojcu i Synowi i Duchowi Świę-
temu".
Wiele fragmentów Koranu, pisanych ku
chwale Allaha cechuje forma zbliŜona do
psalmów. Ze względu na swoje niepodwa-

Strona 196

background image

Słownik biblijny.txt

Ŝalne piękno literackie, psalmy w szczegól-
ny sposób inspirowały pisarzy i artystów.
Lit. komentarze do Księgi Psalmów pojawiały
się w kaŜdym stuleciu, począwszy od czasów
staroŜytnych. M. Luter pisał komentarze do
psalmów, zanim jeszcze przetłumaczył NT
(1522) na podstawie tekstu gr., opublikowane-
go przez Erazma z Rotterdamu (1516). Kilka
psalmów adaptował wierszem. C. Marot prze-
tłumaczył Psaumes de David (1541, Psalmy Da-
wida). Trzydzieści początkowych psalmów
w jego wersji spotkało się z potępieniem ze
strony Sorbony; inne psalmy wydał w 1543.
Niektóre z nich zostały zaadaptowane w liturgŹŹ
protestanckiej. T. Beza kontynuował psałterz
Marota, do którego muzykę skomponował
C. Goudimel. W XVII w. parafraza psalmów
stała się religijnym gatunkiem literackim:
J. Benaut Paraphrase du psaume 148 (1601, Pa-
rafraza Psalmu 148); F. de Malherbe Paraphra-
se du psaume 145 (1627, Parafraza Psalmu
145): "Nie pokładajmy juŜ, duszo moja, na-
dziei w obietnicach tego świata". P. Corneille
przetłumaczył Sept psaumes p‚nitentiaux (1670,
Siedem psalmów pokutnych). J. de La Fontai-
ne, zwróciwszy się pod koniec Ŝycia ku janse-
nizmowi, takŜe tłumaczył hymny i psalmy.
P. de la Tour du Pin Psaumes (1938, Psalmy).
J. Kochanowski Psałterz Dawidów (1579).
F. Karpiński Psałterz Dawida nowo przetłuma-
czony (1786). L. Stali Księga psalmów (1937).
R. Brandstaetter Psałterz (1968). Cz. ~Iiłosz
Księga psalmów (1979).
Muz. Francuski psalm hugenotów jest adapta-
cją chorału, który został zaadaptowany do ob-
rządku luterańskiego w XVI w. Prekursorem
psalmu muzycznego jest Josquin des Pr‚s
(XV-XVI w.), gatunek ten rozwinęli J.S. Bach,
M. Pretorius, H. Purcell, A. Vivaldi. Mistrzem
psalmu koncertowego jest C. Monteverdi
Vespro della Beata Vergine (1610, Nieszpory
Maryjne) i Psalmy (Psalm 109, 110, 112, 121,
126,131,150). I. Strawiński Symfonia psalmów
(1930). D. Milhaud Kantata psalmów (1967),
oparta na tłum. P. Claudela. Istnieją liczne
wersje muzyczne Psalmu 150 (Alleluja) i 130
(De profundis), m.in. A. Honegger, druga i trze-
cia część SymfonŹŹ liturgicznej (1946).
pustynia. Zarówno w religŹŹ Izraela, jak
i u chrześcijan pierwszych wieków pusty-
nia jest równocześnie rzeczywistością geo-
graficzną i niezwykle waŜnym symbolem.
W BiblŹŹ występuje dwojaka symbolika pu-
styni. Księgi Wyjścia, Liczb i Powtórzonego
Prawa podkreślają trudności i pokusy,
które piętrzyły się przed Hebrajczykami
podczas trwającej czterdzieści lat wędrów-
ki przez pustynię. NT dostrzega w pustyni
takŜe miejsce kuszenia (Łk 4,1-13) i miej-
sce przebywania demonów. Lecz to groź-
ne miejsce jest takŜe miejscem spotka-
nia z Bogiem od chwili Jego objawienia
się MojŜeszowi na górze Synaj. Dla pro-
roków pustynia przedstawia sobą ideał
pierwotnej czystości i wierności, zanim
potem w Kanaanie zaczęły oddziaływać
pokusy łatwego Ŝycia i bałwochwalstwa
(Oz 2,16-17). Pustynia stanie się donio-

Strona 197

background image

Słownik biblijny.txt

słym elementem w pogłębianiu doświad-
czenia duchowego dla wielu, za przykła-
dem proroka Eliasza (1 Krl 19,4), a na-
stępnie dla chrześcijańskich pustelników.
W średniowieczu pustelnicy (eremici;
z gr. er‚mos - opuszczony, samotny, bez-
ludny), święci męŜowie Ŝyjący w miej-
scach nie uczęszczanych i dzikich, najczę-
ściej w lasach, stali się tradycyjnymi posta-
ciami opowiadań i legend, bohaterami
walk z szatanem.
Z. i p. Wołać na pustyni - mówić bez oddźwię-
ku. WyraŜenie, które pochodzi z Księgi Izajasza
(Iz 40,3) "głos się rozlega: Drogę dla Pana
przygotujcie na pustyni" zostaje przypisane
w NT Janowi Chrzcicielowi, ale wg znaków
przestankowych w Septuagincie i Wulgacie
("głos wołającego na pustyni...") nabiera nieco
odmiennego znaczenia niŜ w hebr. oryginale.
Lit. Dzieła E. Jabesa Le Livre des questions
(1963, Księga pytań) i Le Livre des Ressem-
blances (1976-80, Księga podobieństw) są w
znacznej mierze rozwaŜaniem doświadczenia
na pustyni. J. Dobraczyński Pustynia (1955).
Putyfar [hebr. potifar], dowódca stra-
Ŝy przybocznej faraona. śona Putyfara
chciała uwieść jego sługę ~ Józefa, syna
Jakuba. Odrzucona przez Józefa, oskarŜy-
ła go o próbę gwałtu i kazała uwięzić
(Rdz 39,7-20).
Ikon. śona Putyfara trzyma w ręku płaszcz
uciekającego Józefa; miał to być dowód rzeczo-
wy. Zob. Józef.
pył ~ proch.
Qumran. W 1947, na północno-za-
" chodnim wybrzeŜu Morza Martwego,
w pobliŜu miejsca zw. Chirbet Qumran,
znaleziono w grotach rękopisy. W czasie
prac archeologicznych odkryto budow-
le, łaźnie, cysterny, warsztaty garncarskie
i scriptorium wspólnoty qumrańskiej,
wzniesione w połowie albo pod koniec
II w. p.n.e., a w 68 n.e. całkowicie znisz-
czone. Przypuszcza się, Ŝe mieszkańcy
ukryli rękopisy w grotach w czasie powsta-
nia przeciw Rzymianom (66-70 n.e.), aby
uchronić je przed zniszczeniem. Odkry-
, te rękopisy zawierają całe księgi biblij-
ne, jak np. Księgę Izajasza, i fragmenty
wszystkich ksiąg BiblŹŹ Hebrajskiej (z wy-
jątkiem Księgi Estery), a takŜe rękopisy
właściwe esseńczykom, ugrupowaniu zna-
nemu z przekazów Pliniusza Starszego,
Filona z Aleksandrii i Józefa Flawiusza.
Po zerwaniu z kapłanami Jerozolimy, es-
seńczycy utworzyli jedno z ugrupowań Ŝy-
dowskich, odrębne od faryzeuszów i sadu-
ceuszów; do zelotów zbliŜyli się dopiero
w 68 r., w czasie powstania przeciw Rzy-
mianom. Esseńczyków charakteryzowała
troska o czystość obrzędową, Ŝycie wspól-
notowe w odosobnieniu od innych, przy-
wiązanie do tradycji (odrzucenie nowego
kalendarza liturgicznego), gorliwość w dą-
Ŝeniu do zapewnienia zwycięstwa Boga
nad bezboŜnymi. Odkrycie rękopisów z
Qumran ma wielkie znaczenie dla wiedzy
o literaturze i o środowiskach judaistycz-

Strona 198

background image

Słownik biblijny.txt

nych z czasów Jezusa. Wśród rękopisów
znajdują się księgi biblijne, starsze o tysiąc
lat od najdawniejszych znanych komplet-
nych rękopisów ksiąg Starego Testamentu.
rabbi [hebr., mój pan, mistrz], pełne sza-
cunku określenie uŜywane w odniesieniu
do uczonych w Piśmie, w języku aram.
rabbuni ( 20,16). Rabin jest od średnio-
wiecza funkcjonariuszem kultu (z wyboru)
gminy Ŝydowskiej; przysługuje mu orzecz-
nictwo w sprawach rytuału, interpretacja
prawa Ŝydowskiego, sprawowanie nadzoru
nad nauczaniem.
Rachela [hebr. rachel = macierzyństwo],
młodsza córka Labana, Ŝona Jakuba
(syna Izaaka), który pracował u Labana
przez czternaście lat, aby móc ją poślubić
(Rdz 29,6-31). Była matką Józefa i
 Beniamina, przy którego urodzeniu
zmarła (Rdz 35,16-20). Grób Racheli
znajduje się w miejscowości Rama, ok.
8 km na północ od Jerozolimy (1 Snt
10,2; r 31,15).
Lit. S. Zweig Der Bergrabene Leuchter (1937,
Świecznik pogrzebany), "Rachela przeciw Bo-
gu", legenda.
Rafał [hebr. rafael = Bóg uzdrowił], ar-
chanioł przedstawiony w Księdze Tobiasza
(Tb 3,17; 12,15) jako opiekun ludzi; za-
nosił modlitwy wiernych przed oblicze
Boga. Zob. archanioł.
Ikon. Rembrandt Archanioł opuszczający dom
Tobiasza !1637, Luwr, ParyŜ).
raj. Septuaginta określa tym terminem
cudowny ogród, w którym Bóg umieścił
pierwszego człowieka (Rdz 2,7); rosły
tam, pośród bujnej roślinności i dzięki
obfitości wody, drzewo Ŝycia i drzewo
poznania dobra i zła. Raj został nazwa-
ny ogrodem  Eden, przepływały prze-
zeń cztery rzeki, w tym Tygrys i Eu-
frat (Rdz 2,10). Lokalizacja geograficzna
zmienia się w zaleŜności od tradycji. Od
czasu kiedy Adam i Ewa zostali wygnani
z raju, wejścia do ogrodu strzegą cherubi-
ni z ognistymi mieczami. Literatura mię-
dzytestamentowa (zwłaszcza Księga Heno-
cha i Księga Ezdrasza) zawiera bardzo licz-
ne opisy raju. W NT jest wzmiankowany
trzy razy: Jezus na krzyŜu oświadcza na-
wróconemu łotrowi, Ŝe ten "dziś jeszcze
będzie z Nim w raju" (Łk 23,43). Paweł
wspomina go w związku z przeŜytą eksta-
zą (2 Kor 12,4). Wreszcie w Apokalipsie
św. Jana (Ap ?,7), zostaje dana obietnica:
"Zwycięzcy dam spoŜyć owoc z drzewa
Ŝycia, które jest w raju Boga". Tradycyjny
obraz raju pochodzi bardziej z opisu ogro-
du w  Pieśni nad Pieśniami niŜ z Księgi
Rodzaju, poematy nawiązują do szczęścia
będącego udziałem pięciu zmysłów, posłu-
Ŝyły one jako inspiracja do "ogrodów mi-
łości" w średniowiecznych romansach ry-
cerskich.
Lit. Dante Boska komedia (1307-21, wyd. pol.
1947), raj znajduje się w niebie. Prowadzi do
niego dziewięć kręgów sfer krąŜących po coraz
dalszych orbitach i coraz szybszym ruchem wo-

Strona 199

background image

Słownik biblijny.txt

kół nieruchomej Ziemi, zgodnie z systemem
Ptolemeusza. Ponad sferami - kręgami znajdu-
je się owo świetliste Empireum, gdzie Bóg
jaśnieje wspaniałym blaskiem. T.A. d'Aubign‚
Les Tragiques (1616, Rymy tragiczne), raj to
nowe Jeruzalem, "nowa ziemia i nowe miasto",
gdzie "wszystkie nasze doskonałe miłości spro-
wadzają się do jednej miłości, jak nasze naj-
piękniejsze dni skondensowane są w jednym
pięknym dniu". P. Claudel Cantate a troix voix
(1911, Kantata na trzy głosy).
Ikon. Raj ziemski: kapitel z XII w. (Cluny);
J. Bassano (XVI w., Rzym); Ch. Gleyre (1874,
Lozanna); H. Bosch Ogród rozkoszy ziem-
skich i niebiańskich (.1510-15, Prado, Madryt).
N. Poussin Wiosna lub raj ziemski (1660, Luwr,
ParyŜ). Raj: Giovanni di Paolo (1460, Siena);
Tintoretto (1588, Wenecja; szkic w Luwrze);
G. Lanfranco (1621, Rzym). J. Martin Raj-
skie Równiny (1853, Londyn). M. Denis Raj
(1912, ParyŜ). Dzieje Rajskie, cykl arrasów
(poł. XVI w., warsztaty brukselskie, Państwo-
we Zbiory Sztuki na Wawelu, Kraków).
Muz. K. Penderecki Raj utracony (1978). Ne-
gro spirituals na temat drogi wiodącej do raju:
Swing low, sweet chariot (OstroŜnie jedź, piękny
rydwanie); This train (Ten szlak); On my way,
get on my travelin'shoes (W drogę, wkładam po-
dróŜne buty).
Ramzes II [egipskie, spłodzony przez
Re], faraon, trzeci władca (ok. 1304-ok.
1236 p.n.e.) XIX dynastŹŹ, pobił Hety-
tów pod Kadesz, był wielkim budowni-
czym (m.in. świątynia w Abu Simbel). Na
okres jego rządów datuje się zazwyczaj
wyjście Hebrajczyków z Egiptu, pod wo-
dzą MojŜesza.
Rebeka, córka Aramejczyka Betuela z
Charanu, Ŝona  Izaaka. Pochodzący z
Charanu Abraham wysłał swego sługę
Eliezera do ojczystego miasta, aby wybrał
on tam Ŝonę dla jego syna Izaaka. Przy
studni miejskiej Eliezer spotkał Rebekę
i rozpoznał w niej tę, którą Bóg przezna-
czył Izaakowi (Rdz 24). Rebeka okazała
się niepłodna, tak jak  Sara. Izaak błagał
Boga, aby obdarzył go potomstwem, i Re-
beka po 20 latach małŜeństwa zaszła
w ciąŜę i wydała na świat bliźnięta - Eza-
wa i Jakuba.
Lit. ů J. Kasprowicz Rebeka (Hymny, 1922).
requiem [łac. requies = odpoczynek],
rekwiem, w liturgŹŹ Kościoła katolickiego
- msza Ŝałobna za zmarłych. Nazwa po-
chodzi od pierwszych słów introitu tej
mszy: requiem aeternam dona eis, Donaine
[łac., wieczny odpoczynek racz im dać,
Panie].
Muz. J. Ockeghem Requiem (XV w., pierwsze
zachowane). J. Gilles Messe des morts (1958).
W.A. Mozart Requiem d-Moll KV 626 (1791).
H. Berlioz Grande Messe des morts opus 5
(1837). F. Liszt Requiem (1868). G. Verdi Re-
quiem (1874). F. Gounod Messe de Requiem
(1842). J. Brahms Ein deutsches Requiem
(1857-68, Niemieckie requiem); A. dyo'r"k
Requiem b-moll (1857-59). G. Faur‚ Messe
de Requiem (pierwsza wersja 1877, druga-

Strona 200

background image

Słownik biblijny.txt

1888-91). G. Puccini Requiem (1905); M. Du-
rufl‚ Requiem (1947). K. Penderecki Polskie
Requiem (XX w). B. Britten Sinfonia da Re-
quiem (1940), War requiem (1961, Requiem
wojenne).
robak, symbol tego, co pełza, co jest sła-
be, co zasługuje na pogardę. Sprawiedliwy
opuszczony przez Boga, wzywający Go,
nie otrzymując odpowiedzi, nazywa siebie
"robakiem, a nie człowiekiem" (Ps 22,7),
"pośmiewiskiem ludzkim". Robak sym-
bolizuje takŜe rozkład: ogień i robaki
wspólnie niszczą zwłoki, rzucone w doli-
nie ~ Gehenny, która następnie stanie się
wysypiskiem śmieci Jerozolimy. Metafo-
rycznie - sumienie grzeszników, skazane
na wieczną mękę wyrzutów, podobne jest
do plugastw gehenny, gdzie "robak ich nie
umiera i ogień nie gaśnie" (Mk 9,48).
rosa. W krajach, w których latem deszcz
właściwie nigdy nie pada, rosa jest nie-
zwykle waŜna do przeŜycia. W BiblŹŹ rosa
uwaŜana jest za symbol bujnego Ŝycia
(Rdz 27,28). Przenośnie rosa oznacza to
wszystko, co bezszelestnie i w sposób nie-
dostrzegalny przynosi ochłodzenie i błogo-
sławieństwo, tak jak prawdziwa rosa jest
nim dla roślinności. Rosa jest symbolem
BoŜego, oŜywczego błogosławieństwa.
rozdzierać szaty. Ubiór moŜe świad-
czyć o tym, czym dany człowiek jest,
co robi, co odczuwa. Chcąc wyrazić
swój smutek (Rdz 37,34), przeraŜenie
(2 Krl 22,11), gniewne zdumienie lub
oburzenie (Mt 26,65; Dz 14,14), czy
skruchę (~ 12,13), a więc swe najgłęb-
sze poruszenie, męŜczyźni rozdzierali swe
szaty. Jest to równieŜ sposób wyraŜania
Ŝałoby.
rozgłaszać na dachach. Mieszkańcy
krajów Wschodu często gromadzą się wie-
czorami na tarasach na dachach domówa
by odetchnąć świeŜym chłodnym powie-
trzem, gdzie prowadzą oŜywione i hałaśli-
we rozmowy. Opowiadają sobie najświeŜ-
sze nowiny. Jezus prosił swoich uczniówa
by rozgłaszali na dachach to, co On im
powiedział na osobności ("na ucho"), nie
lękając się prześladowań (Mt 10,27).
Z. i p. Rozgłaszać na dachach.
rozwiązywanie ~ związywanie - roz-
wiązywanie.
rozwód ~ oddalenie Ŝony.
ryba. Słownictwo biblijne nie rozróŜnia
dokładnie róŜnych gatunków zwierząt
wodnych. Prawo izraelskie zabraniało je-
dzenia mięczaków, Ŝab, węgorzy; nato-
miast zwierzęta mające płetwy i łuskę sta-
nowiły waŜną część poŜywienia. Ryby
łowiono głównie w jeziorze Genezaret.
Sprowadzano takŜe z Egiptu ryby solone
i suszone. Ewangelie wielokrotnie mówią
o posiłkach złoŜonych z chleba i ryb
(Mt 14,17). W epoce prześladowań pierw-
si chrześcijanie przyjęli jako tajny znak
rozpoznawczy wizerunek ryby, gdyŜ litery
słowa gr. ichthys (ryba) są początkowymi
literami słów gr. Iesous Christos Theou yios

Strona 201

background image

Słownik biblijny.txt

Soter (Jezus Chrystus Syn BoŜy, Zbawi-
ciel).
Ikon. Ryby występują w scenach stworzenia
(Tintoretto, XVI w., Wenecja), chrztu Chry-
stusa (szczególnie w sztuce romańskiej: mozai-
ka z XIV w., bazylika św. Marka w Wenecji),
w cyklu Jonasza (posadzka kościoła w Akwilei,
IV w.). Jezus i Jego uczniowie dzielą chleb i ry-
by (mozaika w bazylice San Apollinare Nuovo,
VI w., Rawenna; Codex z Rossano, VI w., Ka-
labria). Monstrualne ryby występują takŜe po-
śród bestŹŹ przedstawionych przez H. Boscha
w tryptyku Kuszenie św. Antoniego (ok. 1485-
-1510, Lizbona).
rzeź niewiniątek, określenie związane
z masakrą nowo narodzonych chłopców
w Betlejem, dokonaną na rozkaz Heroda
~Wielkiego, kiedy ten dowiedział się od
trzech mędrców, Ŝe narodził się przy-
szły król Ŝydowski (~LTt 2,1-17). Ewangeli-
sta Mateusz widzi w tej rzezi wypełnienie
się proroctwa Jeremiasza (~r 31,13-16):
"W Rama daje się słyszeć lament i gorzki
płacz. Rachel opłakuje swoich synów, nie
daje się pocieszyć, bo juŜ ich nie ma. To
mówi Pan: Powstrzymaj głos twój od
lamentu... bo jest nagroda na twe trudy".
Lit. Hymn Prudencjusza w języku łac. (między
398 a 405). F. de :Malherbe Les Laque‹ de saint
Pierre (158Ś, Łzy św. Piotra). Ch. P‚guy ss, Le
Mist‚re des saint Inocents (1912, Misterium
świętych Niewiniątek) rozwaŜa tajemniczy los
tych dzieci, jedynych, które oddały Ŝycie za Je-
zusa nie znając Go nawet, i przypomina strasz-
liwą rzeź.
Ikon. Rzeź niewiniątek była tematem podej-
mowanym przez rzeŜbiarzy i malarzy kate-
dra Notre-Dame w ParyŜu, portal północny
(XII w.); G. Pisano, ambona w kościele San
Andrea, rzeźba (1301, Pistoia); P. Bruegel st.
(1566, Wiedeń); N. Poussin (16?6, ParyŜ).
rzucić w kogoś kamieniem ~ ka-
mień.
Saba, kraj w południowej ArabŹŹ. We-
dług 1. Księgi Królewskiej (1 Krl 10), kró-
lowa Saby przybyła do króla Izraela Sa-
lomona, aby przekonać się o jego bogac-
twie i mądrości. Jezus podaje ją jako
przykład: "Królowa z Południa powstanie
na sądzie przeciw temu plemieniu i potępi
je; poniewaŜ ona z krańców ziemi przybyła
słuchać mądrości Salomona, a oto tu jest
coś więcej niŜ Salomon!" (Mt 12,42). Wi-
zyta królowej Saby u Salomona znalazła
równieŜ odbicie w muzułmańskiej legen-
dzie o królowej Bilkis i w etiopskiej legen-
dzie o królowej Makedo.
Lit. Ch.E. Nodier WróŜka Okruchów (1832,
wyd. poł. pt. WróŜka Okruchów~ i inne opowieści,
1979), baśń fantastyczna, opowiadanie o szalo-
nej, upojnej miłości pewnego "lunatyka", Mi-
chała Cieśli, i królowej Saby; "Cała sztuka pi-
sarza polega na tym, by uczynić nam to szaleń-
stwo sympatycznym i spowodować, byśmy
chcieli je urzeczywistnić". G. de Nervał Voyage
en Orient (1851, PodróŜ na Wschód), "Les
Nuits de Ramadan" (Noce Ramadanu), histo-
ria Adonirama i królowej Saby, Balkis. Nerval

Strona 202

background image

Słownik biblijny.txt

opracował projekt scenariusza opery o królowej
Saby, a jego opowieść częściowo została wzięta
z tego nie dokończonego scenariusza.
Ikon. C. Lorrain Przybycie królowej Saby
(1648, Londyn). Piero della Francesca Spot-
kanie królowej Saby z Salomonem, kościół
San Francesco (1452-66, Arezzo). Salomon i
królowa Saby: ł. Ghiberti, płaskorzeźba na
drzwiach baptysterium katedry we Florencji
(1425-52); K. Wirz (1435, Bazylea); J. van
Scoreł (XVI w., Amsterdam); C. Vignon
(1624, Luwr, ParyŜ); G. Dor‚, ilustracja w Bi-
blŹŹ świętej (1866).
saduCeusze, stronnictwo religijno-poli-
tyczne istniejące w Judei od II w. p.n.e.
do 70 r. n.e., opozycyjne wobec stronnic-
twa faryzeuszy. Ich nazwa prawdopo-
dobnie pochodzi od Sadoka, arcykapłana
z czasów króla Dawida. Spadkobiercy Sa-
doka pełnili posługę kapłańską aŜ do cza-
sów Hasmonejczyków (76-67 p.n.e.).
Wykształceni i zamoŜni, saduceusze jako
jedyni pełnili funkcje kapłańskie; pełnili
równieŜ funkcje sądownicze, zasiadając w
 Sanhedrynie wraz z faryzeuszami. Sa-
duceusze podkreślali waŜność Prawa Moj-
Ŝeszowego, ograniczonego do ~ Pięcio-
księgu i odrzucali wszelkie komentarze i tra-
dycję ustną, które przyjmowali faryzeusze.
Odrzucali teŜ wiarę w nieśmiertelność du-
szy, a tym samym w pośmiertną nagrodę
lub karę (Mt 22,23), zmartwychwstanie
umarłych, a takŜe w istnienie aniołów
i demonów. Jan Chrzcicieł nazwał saduce-
uszy "plemieniem węŜowym" (Mt 3,7).
sakrament (łac. sacramentum; gr. myst‚-
rion = tajemnica]. "Sakrament" i "tajem-
nica" miały początkowo takie samo zna-
czenie. W ST tajemnica to "sekret" Boga;
Jego zamiar zbawienia wobec ludzkości
(Tb 12,7; Dn 2,19). Mateusz, Marek i Łu-
kasz mówią w tym samym znaczeniu o
"tajemnicach królestwa niebieskiego", za-
sadniczym przedmiocie Jezusowej ewan-
gelŹŹ (Mt 13,11). Stopniowo jednak u łac.
Ojców Kościoła (Tertulian, św. Cyprian,
a przede wszystkim św. Augustyn) termin
"sakrament" zaczął oznaczać rzeczywi-
stość liturgiczną - to znak widzialny, do-
stępny dla zmysłów, wyraŜający aktywną
i zbawczą obecność Boga pośród Jego
ludu. Teologowie średniowiecza, a szcze-
gólnie Piotr Lombard i św. Tomasz z
Akwinu nadali uprzywilejowane miejsce
siedmiu obrzędom sakramentalnym, któ-
re pozostały dla katolików siedmioma
podstawowymi sakramentami: ~ chrzest,
znak przynaleŜności do Kościoła; ~ Eu-
charystia, znak jedności chrześcijan w
Jezusie zmarłym i zmartwychwstałym;
pokuta, czyli spowiedź, znak miłosier-
dzia BoŜego wobec człowieka grzesznika;
bierzmowanie, znak otrzymania 'Ducha
świętego (u prawosławnych związany z
obrzędem chrztu); kapłaństwo, święcenia
diakonów, kapłanów i biskupów, znak mi-
sji powierzonej Kościołowi; małŜeństwo,

Strona 203

background image

Słownik biblijny.txt

znak łączności między męŜczyzną i kobie-
tą na podobieństwo zjednoczenia Boga
i Jego Kościoła; namaszczenie, czyli sakra-
ment chorych, znak zbawczej obecności
Boga przy cierpiących. Protestanci uznają
tylko dwa sakramenty: chrzest i Euchary-
stię, traktując je jako oznakę przynaleŜno-
ści do Kościoła i pamiątkę Ostatniej Wie-
czerzy.
Salome, córka Herodiady i Heroda Fili-
pa. Podczas uroczystości urodzinowych
swego ojczyma Heroda Antypasa, Salome
tańczyła przed całym dworem; urzeczony
jej tańcem Herod obiecał spełnić kaŜdą jej
prośbę. Za podszeptem matki, Salome po-
prosiła go o głowę Jana Chrzciciela
(Mk 6,21-28) i Herod był zmuszony ka-
zać go ściąć. Salome była zamęŜna naj-
pierw ze swym stryjem Herodem Filipem,
synem Heroda Wielkiego, później ze
swym kuzynem Arystobulem, synem He-
roda Agryppy II.
Lit. Jeden z tematów literatury końca XIX w.:
S. Mallarm‚ H‚rodiade (1869, Herodiada).
Piero della Francesca Spotkanie królowej Saby z Salomonem (1452-66); fresk, 
kościół San Francesco, Arezzo

S ~ Salomon

G. Flaubert, opowiadanie Herodiada, w, zbio-
rze Trzy, opowieści (1877, wyd. poł. 1914).
J.K. Huysmans A'a Irspak (1884, wyd. poł.
1976), bohater ksiąŜki komentuje obrazy
G. Moreau. J. Laforgue w, Moralit‚s l‚gendaŹres
(1887, Moralitety' legendarne) potraktował te-
mat z rozbrajającym humorem. O. Wilde Sa-
lome (1893, wyd. poł. 1904) nawiązuje do le-
gendy' o wampirycznej namiętności Salome.
G. Apollinaire Alcools (1913, Alkohole), "Salo-
me". ů J. Kasprowicz Salome (1898).
Ikon. Herod i Salome, kapiteł z XII w. (Tulu-
za). Salome: Tycjan (1560, Madryt); Caravag-
gio (1607, Londyn). G. Moreau Tańcząca Sa-
lome (1876, ParyŜ). A. Beardsley (1893), ilu-
stracje do sztuki O. Wilde'a Salome. F. von
Stuck (1906, Monachium). K. wasilkowski
Salome (1912, Muzeum Mazowieckie, Płock).
Muz. J. Massenet Herodiada (1881), opera wg
G. Flauberta. R. Strauss Salome (1901), opera.
F. Schmitt La trag‚die de Salome (1907, Trage-
dia Salome).
Ekr. Salome: S.G. Edwards (1918); Ch. Bryant
(1922) trzy obrazy kobiety fatalnej. W. Dieterle
Salome (1953) z Ritą Havworth w roli głównej,
film w' złym guście, bardzo daleki od narracji
biblijnej.
Salomon [hebr. szlomo, od szalom = po-
kój], syn Dawida i Batszeby, ostatni król
zjednoczonego królestwa Izraela (970-
-931 p.n.e.). Przejął władzę dzięki spisko-
wi, który jego matka i prorok Natan zor-
ganizowali przeciw starszemu bratu, Ado-
niaszowi. Jego rządy stanowiły szczyt wiel-
kości Izraela. Zręczny polityk i strateg,
zawarł przymierze z Egiptem poślubiając

Strona 204

background image

Słownik biblijny.txt

córkę faraona. Podzielił kraj na 12 okrę-
gów, obłoŜonych podatkami, wpłacanymi
do centralnego skarbca. Budowle, które
wznosił w Jerozolimie, pochłaniały ogrom-
ne kwoty. Za jego rządów Świątynia Jero-
zolimska, wzniesiona jego staraniem, stała
się najwaŜniejszym miejscem kultu dla ca-
łego narodu. Wybudował takŜe wspaniały
pałac królewski, zajął się fortyfikacją mia-
sta, utrzymywał silną armię liczącą 1400
rydwanów, lecz cały ten przepych i chwała
były tylko przejściowymi atrybutami króle-
stwa Izraela. Po śmierci Salomona wybu-
chła wojna domowa, a kraj rozpadł się na
dwie części (1 krl 1-12; 2 Km 1-9).
Salomon był znany jako człowiek miłujący
bogactwo i rozkosze (Księga Królewska
przypisuje mu 700 Ŝon i 300 nałoŜnic),
ale takŜe jako człowiek wielkiej mądrości:
"Krół Salomon bogactwem i mądrością
przewyŜszał wszystkich królów ziemi"
(2 Krn 9,22). Opis sądu Salomona ilu-
struje jego mądrość: pewnego dnia dwie
kobiety stanęły przed królewskim sądem
twierdząc, Ŝe kaŜda z nich jest matką
przyniesionego niemowlęcia. Jedna oskar-
Ŝała drugą, Ŝe przez brak uwagi spowodo-
wała śmierć własnego dziecka i zabrała
dziecko drugiej. Salomon kazał przynieść
dziecko i polecił przeciąć je na dwoje, by
kaŜdej z tych kobiet dać połowę. Wówczas
okazało się, która z nich jest prawdziwą
matką, była nią ta, która wolała oddać
Ŝywe dziecko drugiej kobiecie niŜ patrzeć,
jak ginie ono zabite w okrutny sposób
(1 Krl3,16-28).
Koran przypisuje Sulajmanowi (określenie
Salomona) legendarną aurę i moc magicz-
ną, którą dawał mu magiczny pierścień.
Z. i p. Sąd Salomona.
Lit. Voltaire Dictionnaire philosophique (1764,
Słownik filozoficzny), autor odsuwa postacie
biblijne w daleką, archeologiczną przeszłość,
która czyni je obcymi dla umysłów jemu współ-
czesnych i piętnuje niemoralne skłonności
(MojŜesz, Dawid i Salomon). G. de Nerval
Voyage en Orient (1851, PodróŜ na Wschód),
"Les Nuits de Ramadan" (Noce Ramadanu),
Soliman w pełnej chwale przed królową Saby,
Balkis. R. Browning Salomon i Balkis (1883,
wyd. poł. 1969), poematy. Ch.N. Bialik, Sa-
lomon i królowa Saby, poematy, początek
XX w. ů K. Ujejski Pieśni Salomona (1846).
W. Chrostowski Bohaterowie wiary Starego Te-
stamentu (1992).
Ikon. Salomona wśród królów Izraela przed-
stawiano na portalach gotyckich katedr, jako
posąg-kolumnę w Chartres (XII w.), Corbeił,
Mans. Sąd Salomona: ł. signorelli (XV w.,
Siena); Rafaeł, fresk w Stanza della Segnatura
(1508-11, Watykan); witraŜe: Saint-Jean de
Troyes (1524), Saint-Gervais (1531, ParyŜ);
N. Poussin (1649, ParyŜ). G.A. Mossa Salo-
mon (1908, Nicea). Zob. teŜ Saba.
Muz. C. Janequin Proverbes de Salomon (1558,
Przysłowia Salomona). G. Carissimi Judicium
Salomonis (1669, Sąd Salomona), oratorium.
M.A. Charpentier Judicium Salomonis (1702).

Strona 205

background image

Słownik biblijny.txt

Ekr. K. Vidor Solomon i Saba (1959).
Samaria, miasto połoŜone ok. 60 km na
północ od Jerozolimy, w pół drogi między
doliną Jordanu a wybrzeŜem. ZałoŜona
ok. 880 p.n.e. przez króla Omriego, stała
się stolicą królestwa północnego i pozo-
stała nią do 721 p.n.e., gdy zburzyli ją
Asyryjczycy, część jej ludności została de-
portowana. W ST Samaria była symbo-
lem królestwa Izraela, tak jak Jerozo-
lima była symbolem królestwa Judy. Bi-
blia piętnuje Samarię za bałwochwalstwo,
jakiego dopuścili się w niej królowie,
szczególnie zaś Achab, który wzniósł
świątynię Baala (I krl 16,32), oraz
~ Izebeł, która utrzymywała jego pro-
roków i zwalczała proroka ~ Eliasza
(1 krl 18-19). Prorocy bardzo surowo od-
nosili się do panującej tam niemoralności
i bezboŜności (Oz 4-5; Am 4; Mi 1).
W miejsce deportowanych mieszkańców
Samarii Asyryjczycy sprowadzili obcych
osadników, którzy zmieszali się z ludno-
ścią miejscową. Gdy śydzi, którzy powró-
cili z wygnania babilońskiego, zaczęli od-
budowywać świątynię, odrzucili pomoc,
którą ofiarowali im Samarytanie. Nieuf
ność wobec Samarytan uwaŜanych za kul-
towo nieczystych, poniewaŜ byli mieszań-
cami, oraz dawny konflikt między północą
a południem były powodem odrzucenia
współpracy, co doprowadziło do zaciekłej
wrogości. Samarytanie w odpowiedzi sta-
rali się przeszkodzić w odbudowie świąty-
ni (Ezd 4), w konsekwencji zaś utworzyli
odrębną społeczność religijną. Samaryta-
nie zbudowali własną świątynię na górze
Garnim.
W czasach Jezusa niechęć między śydami
a Samarytanami (Łk 9,53; ~ 4,9) wciąŜ
pozostawała Ŝywa. Jezus wybrał jednak
Samarytanina dla zilustrowania troski, ja-
ką człowiek winien otoczyć kaŜdego bliź-
niego (jest to przypowieść Miłosierny Sa-
marytanin, Łk 10,29-37). Jezus daje rów-
nieŜ świadectwo Swego nonkonformizmu
wobec Samarytan, objawiając się jako Me-
sjasz Samarytance, spotkanej przy studni
Jakuba. Samarytanie pozostający z dala od
praktyk Ŝydowskich, zdawali się pozytyw-
nie przyjmować przesłanie chrześcijańskie
głoszone przez apostoła Filipa (Dz 8,4-8).
Z. i p. Miłosierny Samary,tanin - osoba, która
z własnej woli przychodzi z pomocą potrzebu-
jącemu.
Ikon. Jezus i Samary,tanka: kapiteł z XII w.
(Moissac). Obrazy z XVI w.: Annibale Canac-
ci (Mediolan, Wiedeń, Budapeszt); J. Bassano
(Werona); P. Veronese (Wiedeń). N. Poussin
(XVII w., ParyŜ). Miłosierny Samarytanin: wi-
traŜe z XIII w. (w Chartres, Rouen, Sens,
Bourges). Obrazy: J. Bassano (XVI w., Lon-
dyn); ł. Giordano (XVII w., Rouen).  Rem-
brandt Krajobraz z przypowieścią o miłosiernym
Samarytaninie (1638, Muzeum Narodowe,
Kraków). J. Malczewski Chrystus i Samarytan-
ka (1911, Kraków).
Samson [gr., z hebr. szinuzon, szenaesz =

Strona 206

background image

Słownik biblijny.txt

słońce], jeden z dwunastu sędziów wymie-
nionych w Księdze Sędziów (Sdz 13-16);
róŜni się on jednak od innych, gdyŜ nie
jest przywódcą ani wojennym, ani poli-
tycznym, lecz raczej lokalnym bohaterem,
którego heroiczne czyny opowiedziane są
z domieszką humoru. Samson, poświęco-
ny Bogu juŜ w chwili poczęcia, odznaczał
się nadludzką siłą, którą wykorzystywał
w walkach z Filistynami. Dotycząca go
tradycja zachowuje koloryt właściwy ba-
śniom ludowym. Samson zyskał sławę
przede wszystkim dzięki swoim kłopotom
z ~ Dalilą. Zginął śmiercią bohatera, uŜy-
wając po raz ostatni siły, jaką otrzymał od
Boga, aby zwalić kolumny świątyni Dago-
na, boga Filistynów.
Lit. J. Milton Sanson Mocarz (1671, wyd. poł.
1908), Dalila wyjaśniła swoją zdradę i bierze na
siebie odpowiedzialność za swój czyn. P.A. de
Laclos Niebezpieczne związki (1782, wyd. poł.
1912), Pani de Mortevił porównuje się z nową
Dalilą, trzymającą noŜyce nad współczesnymi
Samsonami, którymi są męŜczyźni. A. de Vi-
gny, wiersz "La Col‚re de Samson" (Gniew
Samsona) w: Les Destin‚es (1864, Przeznacze-
nia) - "Dobroć męŜczyzny zwycięŜona sprytem
kobiety!" H.ł. Bernstein Samson (1907), dra-
mat. J. Giraudoux Sodoma i Gomora (1943,
wystawienie poł. 1965), dumna, pełna pychy
Dalila chroni się w cieniu siły Samsona, aby
dalej kontemplować samą siebie. J. Grosjean
Samson (1989).
Ikon. J. Breu Historia Samsona (XV w., Bazy-
lea). A. DŹŹrer Samson zabija lwa, grafika
(1496). Rembrandt Samson oślepiony przez
Filistynów (1636, Frankfurt nad Menem).
P.P. Rubens Samson i Dalila (ok. 1614, Lon-
dyn). G. Dor‚ śmierć Samsona, ilustracja w Bi-
blŹŹ świętej (1866).
Muz. G.F. Handeł Samson (1741), oratorium.
C. Saint-Saens Samson i Dalila (1877), opera.
Ekr. C.B. De Mille Samson i Dalila (1950).
Samueł [hebr. szmueł = jego imieniem
jest Bóg], syn Elkany i jego Ŝony Anny,
która długo była bezpłodna, ofiarowany
Bogu od chwili przyjścia na świat, wy-
chował się przy świątyni w Szilo; powoła-
nie przez Boga wyświęciło go na proroka
(1 Sm 3). Był ostatnim z sędziów, pro-
wadził Izraelitów do walki przeciw Fi-
listynom. Kiedy Izraelici domagali się
króla, Samueł udzielił królewskiego na-
maszczenia Saulowi (1 Sm 11,12-15).
Sauł został jednak odrzucony przez Bo-
ga (1 Sm 15,10), gdyŜ pogwałcił prawo
~ anatemy; na wyraźne polecenie Boga
Samueł namaścił Dawida na króla. Saul
po śmierci Samuela, chcąc zasięgnąć ra-
dy, za pośrednictwem wróŜki z Endor
wywołał jego ducha; ten przepowiedział
mu rychłą klęskę i śmierć (1 Sm 28,3-25).
Według Tradycji, Samueł jest przede
wszystkim wizjonerem (1 Krn 9,22), czyli
prorokiem (Dz 3,24) i pośrednikiem, tak
jak MojŜesz (Ps 99,6; ~r 15,1).
Lit. ů W. Chrostowski Bohaterowie wiary Stare-
go Testamentu (1992).

Strona 207

background image

Słownik biblijny.txt

Ikon. Namaszczenie Samuela, fresk w synago-
dze w Dura Europos (III w.). Cień Samuela
ukazuje się Saulowi: S. Rosa (XVII w., ParyŜ);
B. West (1777, Londyn). J. Reynolds Samuel-
dziecko podczas modlitwy (XVIII w., Londyn,
Montpellier).
sanctus, formuła modlitwy uwielbienia.
Sanctus, czyli Święty, Święty, Święty, lub
tzw. trisagium, występuje w Księdze Izaja-
sza (Iz 6,3); jest powtórzona w Apokalipsie
św. ,Jana (Ap 4,8). Występuje obecnie w
liturgŹŹ Mszy św. (obrządek katolicki) i w
świętej Ofierze (obrządek prawosławny);
śpiewa się ją w Kościele reformowanym.
Sanhedryn [gr. syn‚drion = rada, try-
bunał]. Po powrocie z wygnania babi-
lońskiego Izraelici otrzymali od Per-
sów prawo rozsądzania własnych sporów
(Ezd 7,25-26). Stopniowo utworzyli radę
administracyjną, senat, którego istnienie
jest potwierdzone począwszy od III w.
p.n.e. Sanhedryn skupiał 70 członków
oraz arcykapłana, który mu przewodniczył
albo w świątyni Jerozolimskiej, albo w je-
go własnym domu. Rada ta dysponowała
własną policją i prawdopodobnie miała
prawo wydawania wyroków śmierci, które
jednak za czasów okupacji rzym. musiały
być zatwierdzane przez prokuratora - na-
miestnika rzym. Sanhedryn składał się
z trzech grup: starszyzny (reprezentującej
arystokrację świecką), głów rodzin kapłań-
skich z arcykapłanem oraz uczonych w Pi-
śmie. Trzecia grupa to faryzeusze, pozo-
stałe zaś naleŜały do saduceuszy. To wła-
śnie Sanhedryn osądził Jezusa, apostołów
Piotra i Jana (Dz 4,5), Szczepana i Pawła
(Dz 6,12; 23). Zasiadali w nim m.in. Ni-
kodem i Józef z Arymatei. Sanhedryn
uległ rozproszeniu w momencie zburzenia
Jerozolimy i od tej pory przestał istnieć.
Ikon. A. Bida, ilustracje w Ewangeliach (1873,
ParyŜ).
sanktuarium [łac. sanctuarium = świę-
tość, miejsce święte], świątynia jako ca-
łość. W sensie ogólnym jest to miejsce
kultu uświęcone obecnością Boga, przy-
najmniej podczas obrzędów kultowych.
Obecnie - sanktuarium to miejsce świę-
te, oddzielone od świeckiego świata, obo-
wiązuje w nim skupienie i cześć pełna sza-
cunku.
Sara [hebr., pani, władczyni, księŜna],
Ŝona ~ Abrahama, matka Izaaka.
Biblia podaje, Ŝe była bardzo piękna
(Rdz 12,11). Sara była niepłodna, dała
więc Abrahamowi swą słuŜebnicę Hagar,
aby miał z nią potomka (Izmael). Jed-
nak Sara w końcu takŜe urodziła syna,
Izaaka, "Syna Obietnicy", który przyszedł
na świat, gdy Sara była juŜ w podeszłym
wieku.
Temat matki w podeszłym wieku lub
uchodzącej za bezpłodną (jak Anna, mat-
ka ~ Samuela, ElŜbieta) podkreśla
moc Boga, dla którego nie ma nic nie-
moŜliwego. Opowieść o zapowiedzi tych
narodzin w czasie widzenia w Mamre

Strona 208

background image

Słownik biblijny.txt

(Rdz 18,1-15) to jeden z najpiękniejszych
tekstów ST. W NT Sara, nazywana matką
dzieci obietnicy (Hbr 11,11), jest przykła-
dem Ŝywej wiary (Rz 4,19) i wzorem dla
chrześcijańskich Ŝon, posłuszna Abraha-
mowi, którego nazywała swoim panem.
Sauł [hebr. szauł = uproszony], z po-
kolenia Beniamina, namaszczony przez
~ Samuela na pierwszego króla Izraela
(1 Sm 9). Inna relacja starotestamentowa
widzi w nim króla wyznaczonego przez
los, podczas zgromadzenia ludu zwołane-
go przez Samuela w Mispa (1 Sm 10,17-
-25), albo wybranego przez lud w Gilgal
(1 Sm 11,12-15). Pierwszy krół zjedno-
czonego królestwa Izraela (ok. 1030-
-1010) znany jest przede wszystkim jako
dowódca wojskowy. Odrzucony przez Bo-
ga (1 Sm 15,11) stracił godność królew-
ską, która została dana ~ Dawidowi.
Ogarnięty lękiem i niepokojem był nie-
chętny przyjaźni swego syna Jonatana
z Dawidem i wielokrotnie usiłował zabić
Dawida (na przykład podczas nocy po-
ślubnej jego własnej córki Mikał i Dawi-
da). Pytał o radę ducha Samuela u wróŜki
w Endor i dowiedział się o swojej bliskiej
śmierci. Rzeczywiście, wraz ze swymi trze-
ma synami zginął w bitwie pod wzgórzami
Gilboa (1 Sm 31). Sauł był człowiekiem,
na którym ciąŜył tragiczny los, nie rozu-
miał tajemniczego zachowania Boga wo-
bec niego.
Lit. J. de La Taille Sauł le furieux (1562, Saul
szalony), autor inspiruje się równocześnie Bi-
blią (Księga Królewska), Seneką Młodszym
i Arystotelesem, aby rozwinąć temat bohatera,
prześladowanego przez nie sprzyjający los.
V. Alfieri Sauł (1782, wyd. poł. 1820-23), tra-
gedia. R. Browning Men and Women (1855,
MęŜczyźni i kobiety), "Saul", Dawid opowia-
da, Ŝe jego śpiewy rozproszyły smutek starego
króla. A. Gide Sauł (1903), dramat. Gide,
wychodząc od pierwszej Księgi Samuela, budu-
je dramat opierający się na problemie homo-
seksualizmu. Pewien młody i piękny pasterz,
Dawid (Dawid), kocha Jonatana, syna króla
Saula, który sam, oczarowany urokiem Dawi-
da, ulega własnej słabości.
Ikon. Rembrandt Dawid i Sauł (1657, Haga).
B. West Sauł i wróŜka z Endor (1777, Hart-
ford). ů A. Brodowski Gniew Saula na Dawida
(1812-19, Muzeum Narodowe, Warszawa).
Muz. M.A. Charpentier Mors Saulis et Jona-
thae (XVII w., śmierć Saula i Jonatana), orato-
rium. G.F. Handeł Sauł (1739), oratorium.
C.A. Nielsen Sauł et David (1901, Sauł i Da-
wid), opera.
Sąd Ostateczny. Według ST Bóg, naj-
wyŜszy sędzia, przybędzie dokonać po-
działu Ŝyjących ludzi na dobrych i złych
i oddzieli ich od siebie. Dzień Pański,
przez niektórych oczekiwany z niecierpli-
wością (Am 5,18), jest zapowiadany przez
proroków jako dzień przejmujący trwogą,
zarówno dla wrogów Izraela (Iz 13,6;
~r 46,10; ~ł 4,9-14), jak i dla samego Izra-
ela. Jest on opisany w Księdze Sofoniasza

Strona 209

background image

Słownik biblijny.txt

(So 1,14-18), z której została zaczerpnięta
treść hymnu Dies irae (Dzień gniewu),
oraz w Księdze Zachariasza (Za 14), ja-
ko kataklizm o wymiarach kosmicznych.
Oczekiwanie na Dzień Pański albo Dzień
Syna Człowieczego (Łk 17,22-23) moŜ-
na odnaleźć takŜe w MT, wg którego bę-
dzie to dzień znamienny powtórnym
przyjściem Chrystusa (1 Tes 4,13-17),
niebiosa i ziemia strawione będą przez
ogień (1 Kor 3,13-15), a Chrystus przybę-
dzie, aby okazać się zwycięzcą w walce
apokaliptycznej (Ap 19,11-21), aby zni-
weczyć grzeszników i zło (2 Tes 2,8),
oczyścić oziębłych, a wynieść do chwały
tych, którzy byli mu wierni (Flp 2,16).
Idea sądu nad zmarłymi pojawiła się
stosunkowo późno, bo w II w. p.n.e.,
w judaistycznej literaturze apokaliptycznej
(Księga Hertocha, Księga Daniela). Bóg
przyjdzie sądzić narody po powszechnym
zmartwychwstaniu i będzie bezlitosny dla
tych, którzy prześladowali Jego lud, będzie
to dzień gniewu, czyli dzień BoŜy.
Ewangeliści podejmują apokaliptyczne ob-
razy powtórnego przyjścia Syna Człowie-
czego w chwale, ilustrując sceny Sądu
Ostatecznego, jest to ostatnia część mowy
eschatologicznej, którą Jezus wygłosił na
Górze Oliwnej przed męką. Jedynie Mate-
usz ukazuje sąd osobowy, jednostkowy,
oddzielenie sprawiedliwych od potępio-
nych (Mt 25,31-46). Według Apokalipsy
św. Jana, po zniszczeniu nieprzyjaciela na-
stąpi zmartwychwstanie umarłych i sąd
nad nimi: "i osądzono zmarłych z tego, co
w księgach zapisano, według ich czynów"
(Ap 20,11-15). Kaznodzieje i artyści po-
dejmowali te przeraŜające obrazy, aby
sprowadzić wiernych na właściwą dro-
gę. Ostateczny charakter sądu stopniowo
ustępował miejsca tradycji kształtującej się
od IV do XII w., która umieściła czyściec
przed Sądem Ostatecznym, dając w ten
sposób grzesznikom szansę odpokutowa-
nia za grzechy i uniknięcia piekła.
Z. i p. Trąby Sądu Ostatecznego (Ap 8-11).
Oddzielić owce od kozłów (Mt 25,32) - oddzielić
wybranych od potępionych. Nie znacie dnia ani
godziny (Sądu Ostatecznego, Mt 25,13).
Lit. Sąd Ostateczny opisał obrazowo Tertulian
w De Spectactuis (197-206, O igrzyskach).
T.A. d'Aubign‚ ss Les Tragiques (1616, rymy
tragiczne) przywołuje wizje końca świata, kiedy,
to Bóg skaŜe na wieczne męki tych, którzy
prześladują sprawiedliwych. V. Hugo La L‚gen-
de des si‚cles (1859, Legenda wieków), "La
Trompette du Jugement" (Trąba Sądu Osta-
tecznego): "widziałem pośród nocy trębacza
strasznego". P.J. Jouve Glair-e (194?, Chwała).
Przywołanie wizji piekła i Sądu Ostateczne-
go często prowadziło do satyrycznego spoj-
rzenia na ludzkie błędy czy znanych grzeszni-
ków F.G. de Quevedo v Villegas Los sner‹os
(1627, Sen o Sądzie Ostatecznym), d'Aubign‚
Les Tragiques. J. Kasprowicz Dies irae (Hymn
wy 1922).
Ikon. Sąd Ostateczny przeprowadza Chrystus;

Strona 210

background image

Słownik biblijny.txt

często archanioł Michał waŜy dusze na wadze.
wybrani są po prawej stronie Jezusa, potępieni
spadają do piekła po Jego lewej stronie. Sąd
Ostateczny jest często wyobraŜony na tympa-
nonach w głównych portalach katedr romań-
skich, np. w Autun, Conques (XII w.), Bour-
ges (XIII w.). Malowidło pokrywające całą
ścianę katedry w Albi (XIV w.); dzieło ł. Si-
gnorellego w Orvieto (1504); Michał Anioł,
fresk na ścianie ołtarzowej Kaplicy Sykstyńskiej
(1536-41, Watykan). Obrazy: Fra Angelico
(1431, Florencja); R. van der Weyden, polip-
tyk malowany na desce (1443~5, Beaune);
H. Bosch (1504, Wiedeń); H. Memling, tryp-
tyk malowany na desce (przed 1473, Gdańsk).
Muz. When the saints go marching in (Kie-
dy święci maszerują), negro spirituał, wej-
ście wybranych do raju. ů K. Penderecki
Dies irae (1967), oratorium dedykowane pa-
mięci ofiar obozu koncentracyjnego Auschwitz-
-Birkenau.
schizma [gr. schisma = rozłam]. Według
ST po śmierci ~ Salomona królestwo
Izraela rozpadło się na dwa odrębne króle-
stwa: Judę i Izrael; Roboam, syn Salomo-
na, rządził Judą, podczas gdy Jeroboam
wystąpił przeciw niemu na zgromadzeniu
w Sychem, czyniąc najpierw to miasto
stolicą Izraela (1 krl 12,25-30). Jeroboam
ustanowił miejsce kultu Boga w miejsco-
wej świątyni w Beteł, aby odciągnąć lud
z tego obszaru od udawania się do Jerozo-
limy na święta, wywołując w ten sposób
schizmę religijną.
W NT słowa Jezusa spowodowały podział
wśród Jego słuchaczy: "I powstało w tłu-
mie rozdwojenie z Jego powodu" (~ 7,43).
Paweł wzywał Koryntian do jedności:
"by nie było wśród was rozłamów; by-
ście byli jednego ducha i jednej myśli"
(1 Kor 1,10).
W epoce średniowiecza "schizma" była
rozumiana jako zerwanie z Kościołem.
Sedecjasz [hebr. cidkijahu = Jahwe jest
moją sprawiedliwością], ostatni krół Judy,
ustanowiony po pierwszym zdobyciu Jero-
zolimy w 597 p.n.e. na miejsce deporto-
wanego do Babilonu Jojakina. Pod naci-
skiem antybabilońskich tendencji i wbrew
~ Jeremiaszowi, który w celu ratowania
Jerozolimy i narodu doradzał ustępstwa
wobec Nabuchodonozora II, Sedecjasz
podjął próbę uwolnienia się od Nabucho-
donozora II, co doprowadziło w 589 p.n.e.
do oblęŜenia Jerozolimy i do jej zajęcia w
587 p.n.e. Sedecjasz uciekł, został jednak
pochwycony, osądzony i skazany przez
króla Babilonu, musiał patrzeć na egzeku-
cję swoich dwóch synów, zanim został
oślepiony; zmarł w niewoli w Babilonie
(2 krl 24-25).
Lit. R. Garnier Les Juives (1583, śydówki).
Sem, najstarszy syn ~ Noego. W okresie
poprzedzającym potop oŜenił się, ale jesz-
cze nie miał dzieci. Po kataklizmie dał
swojemu ojcu odurzonemu winem, dowód
synowskiego szacunku. Noe udzielił mu
swego błogosławieństwa (Rdz 9,23-27).

Strona 211

background image

Słownik biblijny.txt

Sem jest uwaŜany za przodka Semitów.
Semici, grupa ludów wywodzących się
od Sema, zamieszkujących Azję Za-
chodnią i naleŜących do tej samej rodziny
językowej. Na ogół wyróŜnia się w języku
semickim trzy grupy językowe: 1) język
wschodniosemicki czy wschodnioakadyj-
ski, który miał wiele dialektów i był uŜy-
wany na terenach AsyrŹŹ i BabilonŹŹ; 2) ję-
zyk północno-zachodniosemicki, którym
posługiwano się w SyrŹŹ i Palestynie (język
aramejski i kananejski, do którego naleŜy
równieŜ język hebr.); 3) język południo-
wo-zachodniosemicki uŜywany na tere-
nach ArabŹŹ i EtiopŹŹ.
Septuaginta [gr., siedemdziesiąt; skrót
LXX], najstarsze tłumaczenie ksiąg Srz
 języka hebr. i aram. na język gr., doko-
nane w III-II w. p.n.e w Aleksandrii z ini-
cjatywy zhellenizowanych śydów, którzy
nie znali juŜ języka hebr. Nazwa przekładu
pochodzi od legendy, przekazanej w gr.
źródle znanym jako List Atysteasza, rze-
komego dworzanina egipskich Ptoleme-
uszów, napisany do Filokratesa (apokryf
pochodzący z II w. p.n.e). Według tej le-
gendy Ptolemeusz II Filadelfos (285-246
p.n.e.) za namową kustosza Biblioteki
Aleksandryjskiej, zapragnął zaznajomić się
z Prawem Ŝydowskim. Arcykapłan z Jero-
zolimy przysłał mu więc 72 męŜów bie-
głych w Torze, którzy dokonali przekładu
na język gr. Pięcioksięgu w ciągu 72 dni.
Pięcioksiąg z pewnością zaczęto tłumaczyć
w tej epoce; pozostała część ST tłumaczo-
na była stopniowo. Septuaginta jest bardzo
interesująca ze względu na fakt, Ŝe stano-
wi świadectwo tekstu hebr., wcześniejsze-
go niŜ ten, który znany jest obecnie pod
nazwą "tekst masorecki". Masoreci to śy-
dzi z Palestyny i z Babilonu, którzy mię-
dzy V a X w. n.e. ustalili brzmienie czyta-
nia hebr. tekstu BiblŹŹ przez wprowadzenie
znaków samogłoskowych, objaśnień, a na-
wet akcentów, gdyŜ pismo hebr. nie za-
wierało samogłosek. Z drugiej strony, to
właśnie Septuaginta od początku była Bi-
blią Kościoła i wg niej cytowane są teksty
ST i NT oraz Ojców Kościoła.
serafin [hebr. serafim = płomień], nie-
biańska istota przedstawiana jako postać
mająca oblicze, ręce i sześć skrzydeł.
W wizji Izajasza serafini sławiąc Boga ota-
czali jego tron i byli pośrednikami między
Nim a człowiekiem (Iz 6,2-7). W średnio-
wiecznej ikonografii malowani byli kolo-
rem czerwonym dla oddania barwy ognia.
Tradycja chrześcijańska uwaŜa ich za je-
den z dziewięciu chórów anielskich.
Ikon. Serafini często są przedstawiani na mi-
niaturach średniowiecznych i w rzeźbie romań-
skiej (tympanon z Notre-Dame du Port w
Clermont-Ferrand, XII w.) i gotyckiej (sklepie-
nie w Bourges (XIII w.). Mozaiki z Cefalu
(XIV w.). D. Spinelli di Nicolo ozdobił serafi-
nami markieterie w kaplicy dei Signori w Sie-
nie (1428). TakŜe Chrystus przedstawiony jest
jako serafin na obrazie Giotta di Bondone

Strona 212

background image

Słownik biblijny.txt

Święty Franciszek otrzymujący stygmaty (1290-
-1300, Luwr, ParyŜ). ů S. Wyspiański Stygma-
tyzacja św. Franciszka, witraŜ (1897-98, ko-
ściół Franciszkanów, Kraków).
serce z kamienia ~ kamień.
Set [hebr.], syn Adama i Ewy, urodzony
po zabójstwie ~ Abla, dokonanym przez
~ Kaina. Jego syn Enosz pierwszy wzywali
mienia Boga (Rdz 4,25-26).
sędziowie, osoby działające w Kanaanie
przed epoką królewską jako charyzma-
tyczni przywódcy i wybawcy Izraela. Poza
jednym epizodem mianowania sędziów
przez MojŜesza na pustyni (Wj 18,13-26;
Pwt 1,9-18) termin "sędzia Izraelitów"
w ST odnosi się albo do wodza, biorącego
udział w wojnie i wyzwalającego Izrael od
najeźdźców z sąsiednich państw, albo do
lokalnego zwierzchnika. Księga Sędziów
opowiada o sześciu "wielkich sędziach".
Oprócz tego wspomina o sześciu "mniej-
szych sędziach", których zadaniem było
strzec ustaw i praw. Najsławniejszy z
sędziów jest Samson, zdradzony przez
~ Dalilę.
Muz. G. Carissimi Historia di ,Jephte (1650),
oratorium. C. Saint-Saens Samson i Dalila
(1877), opera.
siewca. Siewy odbywały się w okresie je-
siennych deszczy. Siewca rzucał ziarno
przed pługiem, który przykrywał ziarno,
nie Ŝłobiąc właściwie bruzd. W Przypowie-
ści o siewcy Jezus porównuje słowo BoŜe
do ziarna, a Siebie do siewcy; Jego słu-
chacze są jak gleba, przyjmująca ziarno.
JeŜeli grunt jest kamienisty, ziarno wpraw-
dzie wschodzi, lecz poniewaŜ moŜe nie
zapuścić korzeni, nie oprze się palące-
mu słońcu południa; jeŜeli grunt pokry-
wają ciernie, zdławią one ziarno zanim
jeszcze wzejdzie; lecz jeŜeli gleba jest do-
bra, ziarno wyda plon nawet stokrotny
(Mt 13,3-8; Mk 4,3-8; Łk 8,5-8).
Siloam [hebr. sziloach = posłany], Si-
loe, sadzawka połoŜona w południowej
części Jerozolimy, zasilana wodą ze źródła
Gichon, dzięki kanałowi zbudowanemu
w VIII w. p.n.e. przez Ezechiasza. Czer-
pano z niej wodę, symboł błogosławieństw
mesjańskich, podczas święta Namiotów
(hebr. Sukot). Pewnego dnia Jezus zwilŜył
śliną oczy człowieka niewidomego od uro-
dzenia i posłał go do sadzawki Siloam, aby
się w niej obmył: "On więc odszedł, ob-
mył się i wrócił widząc" (~` 9,6-7).
Lit. P. Gadenne Siloe (1941), epigrafem tej
powieści jest cytat (~ 9,11): "Et abŹŹ, et lavi,
et video" (łac., poszedłem więc, obmyłem się
i przejrzałem).
skała, opoka, symboł solidności i bez-
pieczeństwa. W ST Bóg jest skałą Izraela,
czyli jego mocnym oparciem: "KtóŜ jest
skałą prócz Boga naszego?" (Ps 18,32).
Skała i Ŝycie BoŜe - w Księdze Wyjścia
ukazany jest MojŜesz błagający Boga za
swoim ludem, umierającym z pragnienia
na pustyni Synaj: "Uderzysz w skałę,
a wypłynie z niej woda i lud zaspokoi swe

Strona 213

background image

Słownik biblijny.txt

pragnienie" (W' 17,16). Według legendy
rabinicznej skała towarzyszyła następnie
Hebrajczykom w drodze przez pustynię.
"Człowiek mądry buduje dom na skale"
(Łk 6,48), słowa Jezusa wprowadzone
w czyn są fundamentem Ŝycia. Jezus nazy-
wa skałą (opoką) ~ Piotra, ma on bo-
wiem być fundamentem Jego Kościoła
(Mt 16,18). Dla Pawła Jezus jest takŜe
wodą "duchową" wypływającą ze skały.
Zob. kamień (kamień węgielny).
Z. i p. Budować na piasku (Mt 7,25-26) - nie
stosować się do słów Jezusa, nie budować na
skale. Potocznie powiedzenie to stosuje się do
wszystkiego, co nie opiera się na Ŝadnym solid-
nym fundamencie.
słoma. Słoma symbolizuje wszystko
to, co ma niewielką wartość (Iz 5,24;
Ps 83,14) i skazane jest na zniszczenie, ja-
ko wrogie Bogu. Widzieć źdźbło słomy
w oku bliźniego, a nie widzieć belki w
swoim znaczy tyle, co nie zauwaŜać wła-
snych wad, a za to widzieć najdrobniejsze
wady innych. W Ewangeli według św. Ma-
teusza (Mt 7,1-5), z której pochodzi to
wyraŜenie, oznacza ono, Ŝe nie naleŜy są-
dzić innych, aby samemu nie być sądzo-
nym (przez Boga).
Z. i p. Źdźbło słomy i belka.
słowo [łac. verbum = słowo, oddaje hebr.
dawar = słowo, wydarzenie). Hebrajskie
pojęcie słowa jest o wiele szersze i mniej
abstrakcyjne niŜ gr. logos (rozum, mą-
drość) i swym znaczeniem wykracza poza
sens łac. verbum. Słowo Ŝywe, twórcze,
jest jakby przedłuŜeniem tego słowa, od
którego się wywodzi. Ma ono moc twór-
czą i zbawczą, to właśnie słowem Bóg
stworzył świat (Rdz 1), przez to słowo
przekazuje swój plan zbawienia za pośred-
nictwem Prawa (~ Dekalog), proroctw,
mądrości ludów, modlitwy.
JuŜ w ST słowo BoŜe "pracuje" nad świa-
tem (stworzenie autonomicznego wszech-
świata, przemienianie serc i relacji ludz-
kich). W Księdze Mądrości słowo to zdaje
się mieć nawet pewną osobowość w od-
niesieniu do Boga.
W NT, w EwangelŹŹ według św. Jana: "Na
początku było Słowo, a Słowo było u Bo-
ga i Bogiem było Słowo... A Słowo sta-
ło się ciałem i zamieszkało wśród nas"
(~ 1,1-14), słowo BoŜe przybiera oblicze,
oblicze Jezusa z Nazaretu. Oświadczenie
to fascynowało poetów, filozofów i teolo-
gów, nie tylko dzięki randze, jaką nadaje
słowu istniejącemu odwiecznie, lecz takŜe
dzięki stwierdzeniu róŜnicy osób w Bogu.
Tekst ten jest jednym z fundamentów
doktryny o Trójcy świętej (Bóg Ojciec,
Syn BoŜy i Duch święty) i o wcieleniu
(Jezus, Bóg-Człowiek).
Lit. J.C. Renard En une seule vigne (1959, Sa-
motna winorośl), "La Langue du sacre" [Język
spraw świętych): "Spotkanie słowa ze Sło-
wem".
sługa BoŜy. Na terenie staroŜytnego
Bliskiego Wschodu kaŜdy wasał był nazy-

Strona 214

background image

Słownik biblijny.txt

wany sługą swego suwerena, który z kolei
mógł być sługą kogoś wyŜej postawionego.
Określenie to rozciągało się nie tylko na
króla, lecz takŜe na proroków i cały lud
Izraela. Biblia podkreśla fakt, Ŝe ani krół,
ani Ŝaden inny pośrednik w hierarchŹŹ
' społecznej nie moŜe być, jak to się dzie-
je w innych narodach, władcą despotycz-
nym. Powinien on rzeczywiście słuŜyć
Bogu i swemu ludowi. Dlatego najwła-
ściwszym typem sługi jest "Sługa Cier-
piący", sławiony w czterech poematach
w Księdze Izajasza (Iz 42,1-3; 49,1-7;
50,4-11; 52,13-15; 53,1-12), często na-
zywanych "Pieśniami Sługi Pańskiego".
Ten Sługa pozostaje bowiem wierny Pra-
wu BoŜemu aŜ do śmierci i cierpiąc prze-
śladowania zbawia swój lud. NT utoŜsa-
'mia tę mesjańską postać z Jezusem.
smok [hebr. tanin = potwór morski, kro-
kodył, wieloryb], mityczne zwierzę przed-
stawiane zazwyczaj z pazurami lwa, skrzy-
dłami orła i ogonem węŜa. W Apokalipsie
św. Jana pod postacią smoka jest przed-
stawiony szatan pokonany przez Michała
i jego aniołów i strącony na ziemię. Smok
przekazuje swą władzę BestŹŹ (cesarstwu
rzym., Ap 12;13; 20). Zob. Lewiatan.
Ikon. A. DŹŹrer Apokalipsa, cykł drzeworytów
(1498). Rafaeł święty Michał walczący ze smo-
kiem (1518, Luwr, ParyŜ). święty Michał jest
często przedstawiany jako zwycięŜający smoka
z Apokalipsy. święty Jerzy walczy ze smokiem,
symbolizującym zło: P. Uccello (1460, Lon-
dyn); V. Carpaccio (1507, Wenecja).
sny. Hebrajczycy, tak jak wszystkie inne
ludy staroŜytnego Wschodu, uwaŜali sny
za uprzywilejowany środek komunikowa-
nia się człowieka z bóstwem. W BiblŹŹ sny
podkreślają charakter boski otrzymanego
przesłania. W ST sny ~ Jakuba, syna Iza-
aka, ~ Salomona (1 krl 9,1-9), Nabu-
, chodonozora II (~ posąg na glinianych
nogach) oraz sny tłumaczone przez ~ Jó-
zefa, syna Racheli. W NT sny ~ Józefa,
z rodu Dawida, Mędrców ze Wschodu
i Ŝony Piłata.
Sodoma i Gomora, dwa miasta po-
łoŜone na południe od Morza Martwe-
go, znane ze swego grzesznego Ŝycia: po-
garda dla zasad gościnności (Rdz 19,8),
homoseksualizm (Rdz 19,4-11), pycha
(Syr 16,8). Bóg nie znalazł tam nawet
dziesięciu sprawiedliwych (Rdz 18,32).
Aby ukarać Sodomę i Gomorę zniszczył
je, spuszczając "deszcz siarki i ognia"
(Rdz 19,24; Pwt 29,22); jedynie ~ Lot
został oszczędzony. Los obu tych miast to
"przestroga na przyszłość dla bezboŜnych"
(2 P 2,6). Prorocy często wymieniają te
miasta jako symboł zepsucia i bezboŜności
(Iz 1,9-10; Ez 16,46-58), a w Apokalipsie
św. Jana Sodomą została nazwana Jerozo-
lima.
Lit. M. Proust Sodoma i Gomora (1921, wyd.
poł. 1958), czwarta powieść w cyklu W poszu-
kiwaniu straconego czasu, przekleństwo i cier-
pienia dotykają "potomków mieszkańców So-

Strona 215

background image

Słownik biblijny.txt

domy, których oszczędził ogień z nieba". J. Gi-
raudoux Sodoma i Gomora (1943, wystawienie
poł. 1965), sztuka o nieporozumieniach mię-
dzy męŜczyznami i kobietami. Piorun zesłany
przez Boga spada na ludzkość podzieloną na
dwie wrogie sobie płcie. P. Emmanueł Sodome
(1944). ů J. Słowacki ParyŜ (1833). K. Ujejski
Słup soli (Poezje,1866). K.I. Gałczyński Notat-
ki z nieudanych rekolekcji paryskich (1946).
J. Stryjkowski Sodoma (1963).
Ekr. R. Aldrich i S. Leone Sodoma i Gomora
( 1962).
sół. SłuŜy do przyprawiania i konserwo-
wania produktów Ŝywnościowych. He-
brajczycy, podobnie jak inne ludy, przy-
pisywali soli takŜe walor oczyszczający:
"KaŜdy dar naleŜący do ofiary pokarmo-
wej ma być posolony" (Kpł 2,13). Elize-
usz właśnie solą oczyścił źródło w Jerychu
(2 krl 2,19-22). Ludy koczownicze uŜy-
wały soli podczas posiłków przyjaźni czy
przymierza, stąd określenie "przymiene
soli" na wyraŜenie stabilności przymierza
między Bogiem a Jego ludem (Lb 18,19).
Sół symbolizuje teŜ mądrość, czystość, si-
łę moralną. Jezus powiedział do swoich
uczniów: "Wy jesteście solą dla ziemi.
Lecz jeśli sół utraci swój smak, czymŜe ją
posolić? Na nic się juŜ nie przyda, chyba
na wyrzucenie i podeptanie przez ludzi"
(Mt 5,13; Łk 14,34). Podczas chrztu no-
wy chrześcijanin dostawał do ust szczyptę
soli, czemu towarzyszyły słowa: "Przyjmij
sół mądrości; niech ci pomoŜe w otrzy-
maniu przebaczenia, abyś osiągnąłł Ŝycie
wieczne".
Z. i p. Sół ziemi - ludzie najcenniejsi, najwar-
tościowi, wybrańcy.
Lit. ů C.K. Norwid Promethidion (1851).
SpoCzynek wieCzny. Apokalipsa św. Ja-
na przedstawia szczęście w raju jako od-
poczynek tych, którzcy umierają w pokoju
z Bogiem (Ap 14,13), stąd wyraŜenie "od-
poczynek wieczny", uŜywany na eufemi-
styczne określenie śmierci. Zob. requiem.
sprawiedliwy - sprawiedliwość.
Sprawiedliwość BoŜa nie polega na rów-
nomiernym podziale dóbr między wszyst-
kich ludzi. Według BiblŹŹ, Bóg jest spra-
wiedliwy, gdyŜ jest obrońcą prawa, który
mści krzywdy wyrządzone Jego ludowi,
słabemu, niewinnemu, ofierze bezboŜnych
przeciwników. Bóg działa w ten sposóob ze
względu na wierność przymierzu zawarte-
mu z ludem Izraela.
Psalmy i prorocy mówią o nadziei pokła-
danej w Bogu, Słońcu sprawiedliwości
(Ps 19; Mł 3,20), który w Dniu Pańskim
dokona rozróŜnienia między sprawiedli-
wymi a złymi (w krajach staroŜytnego
Wschodu słońce symbolizowało sprawie-
dliwość). Zob. Sąd Ostateczny.
Dla istoty ludzkiej sprawiedliwość to od-
powiedź doskonała na miłość Boga. Spra-
wiedliwy oddaje cześć Bogu, w pełni prze-
strzega Jego Prawa, zachowuje całkowitą
ufność w Jego sprawiedliwość, mimo
wszelkich doświadczeń (Ps 22;92;119).

Strona 216

background image

Słownik biblijny.txt

W NT najdoskonalszym sprawiedliwym
jest Jezus, prześladowany, niewinny
(Mt 27,46). On sam w przypowieści o ro-
botnikach w winnicy wyjaśnia, Ŝe miłość
Boga przewyŜsza zwyczajną ludzką spra-
wiedliwość (Mt 20,1-16).
Temat sprawiedliwości zajmuje bardzo
istotne miejsce w Liście do Rzymian św.
Pawła. Prawdziwa sprawiedliwość charak-
teryzująca Ŝycie chrześcijańskie nie pocho-
dzi od spełnionych czynów, lecz jest łaską,
"zstępuje z nieba" (Rz 1,17; 3,21) i prze-
mienia ludzkość. Zmartwychwstanie Jezu-
sa Chrystusa ma na celu "nasze usprawie-
dliwienie" (Rz 4,25). M. Luter powołał
się właśnie na św. Pawła, kładąc nacisk na
usprawiedliwienie przez samą wiarę (sola
fide).
Lit. J.A. Rimbaud Poezje (1871, wyd. poł.
1921), "Sprawiedliwy pozostawał prawy, pro-
sty", zniewaga pod adresem człowieka uległego
(Jezusa), "płaczącego na górze Oliwnej", od
którego poeta woli Wyklętego, dumnego ze
swego buntu i ze swej odrazy. Od XIX w., wie-
lu pisarzy występowało przeciw niesprawie-
dliwości Boga, który pozwala na cierpienie
niewinnych, a nawet na cierpienia własnego sy-
na: A. de Vigny Le Mont des Oliviers (1844,
Góra Oliwna); G. de Nervał Le Christ aux Oli-
viers (1854, Chrystus na Górze Oliwnej);
F. Dostojewski Bracia Karamazow (1880, wyd.
poł. 1913); A. Camus: DŜuma (1947, wyd.
poł. 1957), Człowiek zbuntowany (1951, wyd.
poł. 1971). A. Schwan-Ban Le Dernier des
justes (1959, Ostatni spośród sprawiedliwych),
sprawiedliwi są rzucani na stosy historŹŹ, padają
filary świata. Sprawiedliwy "rozwiązuje zagad-
kę całego zła, istniejącego na ziemi, bierze je
w swoje serce". Zob. teŜ Hiob.
starsi, były to głowy rodzin kaŜdego
pokolenia Izraela (Pwt 31,28), ludzie
mądrzy, których zdanie było szanowane.
Oni wymierzali sprawiedliwość. JuŜ w cza-
sie wędrówki przez pustynię MojŜesz po-
wołał grono siedemdziesięciu starszych
(Lb 11,16); zgromadzenie to w epoce póź-
niejszej przekształciło się w ~ Sanhedryn.
W NT starszych [gr. presbyteroa] spotyka
się we wspólnocie Ŝydowskiej (~,k 7,3) lub
w grupie chrześcijan (Dz 15,2). Pod ko-
niec swojej trzeciej podróŜy św. Paweł Ŝe-
gna się ze starszymi Kościoła z Efezu, od-
powiedzialnymi za gminę chrześcijańską,
zachęca ich, aby stali wiernie na straŜy te-
go Kościoła lokalnego (Dz 20,17-28).
Zob. kapłaństwo.
Stefan ~ Szczepan.
studnia. Szczególnie waŜne i cenne
w rejonach ubogich w wodę, studnie były
przedmiotem sporów między pasterzami.
Kopanie studni było zadaniem trudnym,
uczestniczyli w nim przywódcy pokoleń
(Lb 21,16-17). Studnie zamykane były
często pokrywą (2 Sm 17,19) lub przywa-
lone kamieniem: Jakub odsunął kamień,
aby napoić trzodę Racheli (Rdz ?9,?-10).
Przy studni spotykano kobiety: Eliezer
i Rebeka (Rdz 24,15), MojŜesz i Sefora

Strona 217

background image

Słownik biblijny.txt

(w 2,16-22). Studnie związane są ze
wspomnieniami o patriarchach. Jezus roz-
mawiał z Samarytanką przy studni Jakuba
(~ 4,1-42).
stworzenie, opowiadania o stworze-
niu. Wszystkie narody przechowują w
swojej tradycji dzieje początków świata,
czyli kosmogonię. Często łączono ją z
mitami o genealogŹŹ bogów - teogonią.
W BiblŹŹ kosmogonia nie jest jednoznacz-
na z teogonią (pochodzeniem bogów),
gdyŜ Bóg jest wieczny. Księga Rodzaju po-
daje dwa opowiadania o stworzeniu: świa-
ta i człowieka, w których moŜna uchwycić
znaczne róŜnice. Pierwsze (Rdz 1,1-2,4),
późniejsze od opowiadania w Rdz 2,4-25,
jest zdecydowanie kosmogonią, gdyŜ wy-
jaśnia ukazanie się światła, oddzielenie lą-
du od wód, a takŜe budowę wszechświata.
Jest prawdopodobne, Ŝe wywarły nań
wpływ kosmogonie MezopotamŹŹ, pozna-
ne być moŜe w okresie wygnania babiloń-
skiego. Opowiadanie pierwsze (Rdz 1) wy-
róŜnia etapy, które doprowadziły do po-
wstania człowieka, wyznaczając w ten
sposób początek dziejów: 1) stworzenie
światła i dnia jako jednostki czasu; 2)
urządzenie ogólnej budowy wszechświata;
3) oddzielenie lądu od wód; 4) stworzenie
roślin; 5) stworzenie gwiazd i wielkich
źródeł światła; 6) stworzenie istot Ŝywych,
męŜczyzny i niewiasty, na podobieństwo
BoŜe. To urządzenie świata jest skutkiem
słów BoŜych. "Bóg powiedział: Niechaj się
stanie światłość - i stała się światłość".
Stała się faktem dzięki Jego wszechmocnej
i wolnej woli. Opowiadanie to, spisane w
epoce, kiedy szabat odgrywał doniosłą
rolę, przedstawia stworzenie świata w cią-
gu sześciu dni, gdyŜ siódmy był dniem od-
poczynku. Autorzy powiązali dzieło stwo-
rzenia z prawem regulującym ich własne
Ŝycie, mając na uwadze ceł religijny, a nie
sąd naukowy; toteŜ niewłaściwym byłoby
traktowanie "dni" z Księgi Rodzaju ja-
ko ery geologicznej. Drugie opowiadanie
ukazuje stworzenie męŜczyzny z prochu
ziemi i niewiasty z ciała męŜczyzny. Uka-
zuje raj - Eden, przez który przepływają
cztery rzeki. Opowiadanie to porusza pro-
blem pochodzenia zła i naszej ludzkiej eg-
zystencji, potwierdzając, podobnie jak
pierwsze - istnienie jedynego Boga, który
powierza człowiekowi swoje stworzenie,
aby nad nim panował. Biblijna wizja stwo-
rzenia jest świadectwem optymizmu, na-
cechowanego przekonaniem o ludzkich
ograniczeniach. Zachęca teŜ do wiary
w dobrego Boga, który pragnie świata peł-
nego Ŝycia, ludzi przeznaczonych do tego,
aby władali ziemią. "Bądźcie płodni i roz-
mnaŜajcie się", ta zachęcająca do Ŝycia
formuła jest uproszczeniem fragmentu
"Po czym Bóg im (męŜczyźnie i niewie-
ście) błogosławił, mówiąc do nich: ~Bądź-
cie płodni i rozmnaŜajcie się~"(Rdz 1,28).
Zob.: Adam; chaos; Ewa.
Lit. Święty Bazyli Wielki Hexaemeron (IV w.,

Strona 218

background image

Słownik biblijny.txt

Sześć dni stworzenia świata), komentarz do
dzieła stworzenia w ciągu sześciu dni. święty
Grzegorz z Nyssy Traktat o stworzeniu człowieka
(IV w.). Optymistyczny duch biblijny (stworze-
nie jest błogosławieństwem) cechuje dzieła ta-
kich autorów, jak: M. Sc‚ve Microcosme (1562,
Mikrokosmos), G. de Salluste Banas La
Semaine ou Cr‚ation du monde (1578, Siedem
dni, czyli Stworzenie świata). J. Milton Raj
utracony (1667, wyd. poł. 1791). J. Supervielle
La Fable du Monde (1938, Legenda świata).
Dla F. Lopego de Vega La cr‚ation du monde et
la premi‚re faute de l'homme (ok.1630, stworze-
nie świata i pierwszy grzech człowieka) stwo-
rzenie świata otwiera dzieje człowieka zrodzo-
nego szczęśliwym, później upadłego, wreszcie-
zbawionego przez Chrystusa.
W XVIII w. filozofowie, w imię prawdopodo-
bieństwa, zakwestionowali ideę stworzenia
świata w ciągu siedmiu dni. Pozostając przy
"pełnej szacunku wątpliwości" wobec Objawie-
nia, J.J. Rousseau w "Wyznaniu wiary wikarego
sabaudzkiego", Emił (1762, wyd. poł. 1955)
pisał: "Idea stworzenia zdumiewa mnie i prze-
rasta, wierzę w nią o tyle, o ile jestem w sta-
nie ją pojąć, ale wiem, Ŝe On ukształtował
wszechświat i wszystko, cokolwiek istnieje,
wszystko uczynił, wszystko uporządkował"
[tłum. M.ś.]. Temat Stwórcy, który od same-
go początku skazał człowieka na nieszczęście,
przewija się w literaturze XIX w., począwszy
od G.G. Byrona. "Jaką zbrodnię popełniliśmy,
by zasłuŜyć na to, Ŝe się urodziliśmy?" pyta
A. de Lamartine w 1818. Idąc śladami Iwana
Karamazowa (F. Dostojewski Bracia Karama-
zow, 1880, wyd. poł. 1913), Rieux, bohater
A. Camusa (DŜuma 1947, wyd. poł. 1957) wy-
krzyknął: "Odrzuciłbym aŜ po śmierć to stwo-
rzenie, w którym dzieci są torturowane."
P. Val‚ry w Charmes (1922, Uroki), "Ebauche
d'un serpent" (Zamysł węŜa) sugeruje ideę, Ŝe
świat moŜe być tylko niedoskonały, Ŝe całe
stworzenie jest bezprawiem. J. Słowacki Gene-
zis z Ducha (1871). K.K. Baczyński Przypowieść
(1941). Cz. Miłosz Słońce (Ocalenie, 1945).
Ikon. Stworzenie świata: ł. Ghibeni, płasko-
rzeźba na drzwiach z brązu baptysterium kate-
dry we Florencji (1425-52). H. Bosch, ze-
wnętrzne skrzydła tryptyku Ogród rozkoszy
ziemskich i niebiańskich (1510-15, Prado,
Madryt). Rafaeł, lodŜie pałacu watykańskie-
go (1508, Rzym). Kaplica Saint-Gon‚ry w
Plougrescant (XVI w.). J. Schnorr von Carols-
feld Biblia w obrazkach (1852).
Muz. J. Haydn Stworzenie świata (1796-98),
oratorium inspirowane Rajem utraconym J. Mil-
tona. D. Milhaud Stworzenie świata (1923),
balet.
Ekr. J. Effeł Stworzenie świata, film animowa-
ny. P. Aliben Księga Rodzaju (1974), film ani-
mowany dla dzieci.
sTygmat [gr. stigma = znamię, piętno],
określenie stosowane w Kościele katolic-
kim dla klinicznie sprawdzalnych, okreso-
wych lub trwałych ran, występujących na
ciele (np. na dłoniach, stopach, głowie,
boku), odwzorowujących rany ukrzyŜo-
wanego Jezusa. święty Franciszek z Asy-

Strona 219

background image

Słownik biblijny.txt

' Ŝu był pierwszym, który został w taki spo-
sób naznaczony, stygmatyzowany. Później
stygmaty otrzymywali i inni mistycy.
U św. Pawła określenie "stigmata" ozna-
cza raczej ogólne złe traktowanie ze strony
innych ludzi, które znosił dla Jezusa, były
one znakiem jego zjednoczenia z Jezusem.
"Odtąd niech juŜ nikt nie sprawia mi
przykrości: przecieŜ ja na ciele swoim no-
szę blizny, znamię przynaleŜności do Jezu-
sa" (Ga 6,17).
Sulamitka ~ Szulamitka.
Sychem [hebr. szechem = grzbiet, plecy],
Szechem, miasto warowne w odległości
50 km na północ od Jerozolimy i 9 km na
południowy zachód od SamarŹŹ (obecnie
ruiny Telł Balata, w pobliŜu Nablus). Kie-
dy Abraham rozbił obozowisko w pobliŜu
Sychem, Bóg obiecał oddać ten kraj jemu
i jego potomstwu (Rdz 12,6). Sychem to
miejsce wielkiego zgromadzenia pokoleń
Izraela, w którym Jozue "zawarł... przy-
mierze z ludem i nadał mu ustawę i na-
kaz" (Joz 24,1-28): uznanie przez plemio-
na przymierza zawartego na Synaju przez
MojŜesza. Po podziale państwa po śmierci
Salomona (1 krl 12,1; 2 Krn 10,1), kiedy
Roboam chciał być uznany za króla Izra-
ela, Izraelici wezwali Jeroboama do wzięcia
udziału w zgromadzeniu i obwołali go kró-
lem. Przekształcił on Sychem w pierwszą
stolicę królestwa północnego. Po upadku
SamarŹŹ w 721 p.n.e., Sychem stało się
głównym miastem Samarytan, zwłaszcza
po zbudowaniu przez nich świątyni na gó-
rze Ganim. Jezus rozmawiał w Sychem z
Samarytanką przy studni Jakuba (~ 4,5).
Lit. ů K. Wojtyła Nad studnią w Sychem
(1950). R. Brandstaetter Bóg i Samarytanka
(1960).
Syjon [hebr. cijon = wysoki, wynio-
sły], pierwotnie określenie południowo-
-wschodniego wzgórza Jerozolimy, na któ-
rym znajdowała się dawna twierdza Je-
busytów zdobyta przez Dawida, który
umieścił tam Arkę Przymierza. Gdy za pa-
nowania Salomona w granicach Jerozoli-
my znalazło się takŜe wzgórze północno-
-wschodnie, na którym zbudowano rezy-
dencję króla i świątynię, wówczas górę
świątynną, a w końcu całe miasto zaczęto
nazywać Syjonem. Terminem tym posłu-
giwali się przede wszystkim prorocy
(Iz 2,3-4; Am 1,2), występuje takŜe w
Księdze Psalmów (Ps 76,3). Syjon albo
"córa Syjonu" stały się określeniem ludu
wybranego (Iz 62).
syjonizm, ruch polityczny, który miał
na celu utworzenie państwa Izrael w Pale-
stynie. Proces powrotu na Syjon został
zapoczątkowany przez osadników Ŝydow-
skich ok. 1880. Program polityczny syjo-
nizmu sformułował Teodor Henł w roz-
prawie Państwo Ŝydowskie (1896, wyd.
poł. 1917). Zwołany z inicjatywy Henla
I Kongres Syjonistyczny w Bazylei (1897)
przyjął ten program za podstawę ruchu sy-
jonistycznego. Po utworzeniu państwa

Strona 220

background image

Słownik biblijny.txt

Izrael (1948) ruch syjonistyczny podjął
misję umacniania państwa, gromadzenia
i osiedlania wygnańców na terytorium
Izraela i dąŜenie do zachowania jedności
narodu Ŝydowskiego.
Lit. E. Fleg Anthologie de la litt‚rature juive
(1956, Antologia literatury Ŝydowskiej).
symbolika liczb. W BiblŹŹ liczby często
mają wartość symboliczną: liczby 4, 7 i 10
wyraŜają całość, liczba 40 - czas jednego
pokolenia, liczba 4 oznacza teŜ świat
ziemski i jego cztery strony (północ, połu-
dnie, wschód, zachód), liczba 12 - Izrael
i jego dwanaście pokoleń, 1000 - mno-
gość albo długi okres,144 000 - ogromną
rzeszę, pełnię (12 x 12 x 1000), liczba 6-
niedoskonałość (7 minus 1): świat stwo-
rzony przez Boga w ciągu sześciu dni wi-
nien być dokończony przez człowieka.
Liczba 666 moŜe oznaczać całkowitą nie-
doskonałość i dogłębną złość, jak złość
BestŹŹ z Apokalipsy św. Jana (Ap 13,18).
Liczba 7 ma wyjątkowe znaczenie, gdyŜ
jest to liczba doskonałości. Występuje ona
w Księdze Rodzaju, po stwarzaniu świa-
ta w ciągu sześciu dni, siódmego dnia
Bóg odpoczywał, toteŜ pobłogosławił i
uświęcił ten dzień jako dzień -szabatu;
w obrzędzie liturgicznym - świecznik o
siedmiu ramionach; w wizjach proroków
i w przedstawianiu świata niewidzialnego
- księga o siedmiu pieczęciach, siedem
trąb, siedem kielichów, siedem znaków
Apokalipsy. W Ewangeliach Jezus zale-
ca swym uczniom nie tylko siedmiokrot-
ne przebaczanie (Łk 17,4), lecz nawet
siedemdziesięciosiedmiokrotne, czyli stałe
(Mt 18,22). W nurcie symbolicznym in-
terpretacja liczb odgrywa bardzo waŜną
rolę. Opierając się na tekstach biblijnych,
a takŜe pod wpływem ~ kabały juda-
istycznej, wiele nurtów, iluministycznych
i mistycznych przywiązywało szczególną
wagę do tajemniczego znaczenia niektó-
rych kombinacji cyfr lub liter (w języ-
ku hebr. cyfry są zapisywane literami alfa-
betu).
symbolika uczty ~ uczta.
synagoga [gr. synagog‚ = zgromadzenie,
miejsce zebrań]. Po zburzeniu świątyni
Jerozolimskiej i zniesieniu ofiar (70 r.), sy-
nagoga stała się miejscem modlitw, a rów-
nocześnie salą wspólnotową spełniającą
dla wspólnot Ŝydowskich wielorakie funk-
cje. Jako instytucja synagoga oznaczała re-
wolucyjną innowację w Ŝyciu religijnym
staroŜytnego Wschodu - pierwsza budow-
la kultowa, w której wierni mogli uczestni-
czyć w całości obrzędów. Kościoły chrze-
ścijańskie i meczety przejęły tę zasadę.
Pojawienie się synagog oznaczało głęboką
wewnętrzną restrukturyzację religŹŹ ju-
daistycznej, główny nacisk połoŜony był
juŜ nie na obrzęd ofiarny, lecz na studio-
wanie Prawa, jego nauczanie, rozwaŜanie
(Ps 119).
Początki budowania synagog ciągle jeszcze
stanowią kwestię sporną (reforma Jozja-

Strona 221

background image

Słownik biblijny.txt

sza, 621 p.n.e., czy Ezdrasza?). Wykopali-
ska archeologiczne potwierdzają, Ŝe takie
budowle istniały co najmniej od czasów
Heroda Wielkiego (Masada, Herodion),
czyli w okresie Drugiej świątyni. Po zbu-
rzeniu świątyni rozpoczyna się epoka
wielkich budowli, między III a IV w. n.e.
liczne synagogi, często bogato zdobione,
wzniesiono w Judei, Galilei i w miastach
diaspory (Ostia, Sardes, Apamea, Dura
Europos). Plan większości z nich to plan
bazyliki o trzech nawach, zorientowanej
w taki sposób, Ŝe wierni, zgodnie z zasadą
wyraŜoną w BiblŹŹ (Dn 6,11) odmawiają
modlitwy zwróceni ku Jerozolimie. Styl
budynku i ozdób zapoŜyczał swoją wymo-
wę od architektury środowiskowej. Plan
bazyliki oraz ukierunkowanie na Jerozoli-
mę zostały zachowane w synagogach śre-
dniowiecznych. Rozkład i zagospodarowa-
nie przestrzenne sał modlitwy mimo upły-
wu czasu niewiele się zmieniły. Arka-
szafa zawierająca zwoje Tory jest wbudo-
wana w ścianę skierowaną ku Jerozolimie;
pulpit lektora - bima znajduje się naprze-
ciwko niej, albo pośrodku sali, lub na dru-
gim końcu osi (Włochy, Prowansja). Miej-
sce dla kobiet wyznaczone jest często na
galeriach - zalecenie pochodzące prawdo-
podobnie z okresu późniejszego, którego
datę trudno jednak określić.
Lit. G. Apollinaire Alcools ( 1913, Alkohole),
"La Synagogue" (Synagoga); dwaj śydzi idą
brzegiem Renu do synagogi, rankiem w dzień
szabatu, dyskutując zaŜarcie; potem ogarnia ich
spokój świątyni.
Ikon. Zachowało się kilka synagog, często są to
synagogi odbudowane, np. w Carpentras, w
Cavaillon, w Polsce w Krakowie. H.G. Gui-
mard wybudował w 1913 w ParyŜu, przy ulicy
Pav‚e, synagogę w stylu Art Nouveau. Sztuka
Chrześcijańska wyobraŜała synagogę w posta-
ci kobiety o zawiązanych oczach, poniewaŜ
nie rozpoznała w Jezusie Mesjasza: katedra
w Strasburgu, posąg w portalu południowym
(XIII w.); K. Wirz, ołtarz Zwierciadła zbawienia
(1435, Bazylea).
Synaj, półwysep między Zatoką Sueską
od zachodu a zatoką Akaba od wschodu
na Morzu Czerwonym. W BiblŹŹ nazwa ta
odnosi się do pustyni, przez którą Hebraj-
czycy przechodzili podczas wędrówki do
Ziemi Obiecanej (Lt'j 16,1; Lb 33,15).
Oznacza ona równieŜ "górę Boga", zw.
takŜe górą Horeb (w związku z czym do-
kładna jej lokalizacja jest niemoŜliwa).
Tam MojŜeszowi objawione zostało imię
Boga w krzewie gorejącym, tam otrzymał
misję wybawienia swego narodu z niewoli
egipskiej (W' 3). Tam teŜ po wyjściu ludu
z Egiptu, podczas teofanŹŹ, Bóg zawarł
przymierze i dał Izraelowi swoje prawo
( W' 19-24); tam takŜe udał się prorok
Eliasz, aby spotkać Boga (1 krl 19).
Syn BoŜy. W ST Izrael jako zbioro-
wość (Wj 4,22), podobnie jak Izraelici,
jako poszczególne jednostki (Pwt 14,1),
nazywani są synami BoŜymi (Oz 2,1).

Strona 222

background image

Słownik biblijny.txt

Za syna przyjmuje Bóg takŜe Króla Me-
sjasza (Ps 2,7; 89,27-28). Podobnie NT
uŜywa tego określenia wobec wszystkich
ochrzczonych, ale w sposób szczególny
- wobec Jezusa. W całej EwangelŹŹ we-
dług św. Jana występuje jako motyw prze-
wodni ścisłej więzi Jezusa z Jego Ojcem
(~ 14,11). To boskie ojcostwo i synostwo,
niezaleŜne od jakiegokolwiek normalnego
procesu biologicznego, wyraŜa wspólnotę
natury między Jezusem a Jego Ojcem. Na-
tomiast wszyscy ochrzczeni stają się dzieć-
mi BoŜymi, mającymi prawo mówić "Oj-
cze nasz", nie na zasadzie prawa natury,
lecz na zasadzie przyjęcia za synów i córki
(Mt 6,9).
Syn Człowieczy. Określenie uŜywane
przez proroka Daniela (Dn 7,13), odno-
szące się do przybywającej na obłokach do
nieba postaci, której królowanie nad naro-
dami trwać będzie wiecznie; określenie ma
więc znaczenie mesjanistyczne. Jezus przy-
znaje sobie tytuł Syna Człowieczego: "Syn
Człowieczy nie ma miejsca, gdzie by gło-
wę mógł oprzeć" (Mt 8,20), podkreślając
kontrast między swoim człowieczeństwem
a przyszłym powtórnym przyjściem w
chwale (Mt 24,30). Zob. Mesjasz.
syn Dawida. Określenie Jezusa, które
umieszcza Go w linŹŹ genealogicznej ziem-
skich przodków. Ewangeliści Mateusz i
Łukasz ustalają genealogię Jezusa, który
przez swojego ojca, Józefa, łączy się z
ludźmi, którym dana była obietnica, oraz
z Abrahamem i Dawidem. W EwangelŹŹ
według św. Marka, Jezus przeprowadza eg-
zegezę na temat Chrystusa - syna i Pana
Dawida, nie mówiąc jednak jasno, Ŝe to
on jest Mesjaszem (Mk 12,35-37).
Lit. J. Grosjean Fils de LHoMme (1953, Syn
Człowieczy). F. Mauriac Fils de L'Homme
(1958), medytacja o Jezusie, dedykowana
E. Wieslos~i, "który był ukrzyŜowanym dziec-
kiem Ŝydowskim".
Syn marnotrawny, przypowieść Jezu-
sa, w której młodszy z dwóch synów zaŜą-
dał od ojca przypadającej mu części dzie-
dzictwa, odjechał w dalekie strony i tam
roztrwonił swoją majętność, prowadząc
Ŝycie rozrzutne. Pozostawszy bez środków
do Ŝycia, wrócił do ojca, który mu wy-
baczył i przyjął z radością. Ojciec kazał
go odziać w najlepsze szaty i zabić tucz-
nego cielca na ucztę. A gdy starszy, po-
słuszny syn, z goryczą wyrzucał ojcu,
Ŝe nigdy nie dał mu nawet koźlęcia na
biesiadę z przyjaciółmi, ojciec odpowie-
dział: "Synu, ty zawsze jesteś ze mną,
a wszystko moje twoim jest. On zaś był
umarły, a znów oŜył; zaginął, a odnalazł
się" (Łk 15,11-32). Syn marnotrawny z
przypowieści to obraz Ŝałującego za wi-
ny grzesznika, którego Bóg przyjmuje do
siebie.
Z. i p. Zabić tłustego wołu (Łk 15,23) - w od-
niesieniu do smacznego posiłku, przeznaczone-
go dla uczczenia powrotu drogiej osoby, która
oddaliła się i zeszła na złą drogę, albo po pro-

Strona 223

background image

Słownik biblijny.txt

stu dla uczczenia szczęśliwego wydarzenia.
Muz. D.F. Auber L'enfant prodigue (1850, Syn
marnotrawny), opera. C. Debussy L'enfant pro-
digue (1884, Syn marnotrawny), scena liryczna;
S. Prokofiew Syn marnotrawny (1929), balet.
B. Britten The Prodigał Son, opus 81 (1968),
przypowieść kościelna (obok Curlew River,
opus 71, i The Burneng Flery Furiace, opus 77).
Ekr. F. Zecca Syn marnotrawny (1901).
M. Can‚ Syn marnotrawny (1907). R. Walsh
The Wanderer (1925, Tułacz). R. Thorpe Mar-
notrawny (1955).
synoptyczne ewangelie [gr. synoptikós
= zwięzły, dający ogólny pogląd], nazwa
trzech pierwszych EwangelŹŹ - Mateusza,
Marka i Łukasza, zbliŜonych do siebie
pod względem doboru opisywanych wyda-
rzeń i przytaczanych nauk Jezusa Chrystu-
sa oraz formy literackiej, a równocześnie
wykazujących powaŜne róŜnice tak, Ŝe
moŜna je przedstawić w synopsach, czyli
w równoległych kolumnach.
Mówi się takŜe o "problemie synoptycz-
nym" w związku z bardzo skomplikowaną
historią tych trzech ewangelŹŹ, które po-
wstawały w kilku kolejnych etapach, wza-
jemnie z siebie korzystając lub odwołując
się do tych samych źródeł. Do czasów
współczesnych Ŝadna z proponowanych
prób rozwiązania tego problemu nie uzy-
skała jednomyślności egzegetów.
szabat [hebr. szabbat = wypoczywać, nie
pracować], szabas, siódmy dzień tygo-
dnia, przeznaczony na odpoczynek, na
podobieństwo Boga, który odpoczywał po
stworzeniu świata w ciągu sześciu dni
(Wj 20,8-11). Był to takŜe dzień, w któ-
rym człowiek był zwolniony od obowiąz-
ku pracy, i w którym winien zwalniać od
niej równieŜ tych, którzy od niego za-
leŜą (w tym takŜe zwierzęta), tak jak
Bóg jego wybawił z niewoli w Egipcie
(1'wt 5,14-15). Szabat stał się stopniowo
jedną z cech charakterystycznych judaiz-
mu, lecz duch legalizmu nieraz czynił z te-
go dnia radości dzień przymusu, przed-
miot licznych zakazów (W' 31,14-15). Je-
zus przypominał, Ŝe "to szabat został
ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek
dla szabatu" (Mk 2,27). Istniał równieŜ
rok szabatowy - co siedem lat ziemia po-
winna leŜeć odłogiem, a człowiek powi-
nien darować długi i wyzwolić niewolni-
ków (Kp~ 25).
Lit. S. Alkaberz Palestine (XVI w., Palestyna);
Lekha Dodi, "Przyjdź, mój umiłowany", hymn
na powitanie szabatu, wyraŜający takŜe nadzie-
ję na odnowienie mesjańskiego Izraela. H. Hei-
ne, cykl Melodie hebrajskŜe, "KsięŜniczka Szaba-
tu", w zbiorze Romancero (1851, wyd. pol.
1901).

szata
szata Józefa. Józef był ukochanym sy-
nem ~ Jakuba (syna Izaaka) i jego bracia
byli o to zazdrośni. Wahając się, czy go
nie zabić, odarli Józefa z szaty, którą oj-
ciec kazał specjalnie dla niego przygoto-

Strona 224

background image

Słownik biblijny.txt

wać, i sprzedali go wędrownym kupcom,
którzy zaprowadzili go do Egiptu. Następ-
nie zabili kozła, umoczyli szatę w jego
krwi i posłali ojcu, aby go przekonać, Ŝe
Józefa poŜarły dzikie zwierzęta (Rdz 37).
szaty Jezusa. Po ukrzyŜowaniu Ŝołnie-
rze rzym. podzielili między siebie szaty
Jezusa. PoniewaŜ Jego tunika nie miała
szwów, "cała tkana od góry do dołu", wa-
hali się, czy ją rozerwać, i w końcu zdecy-
dowali rzucić o nią losy (w 19,23). Jan
prawdopodobnie chciał uczynić aluzję do
Jezusa - NajwyŜszego Kapłana, gdyŜ Naj-
wyŜszy kapłan nosił tunikę bez szwów.
Tradycja chrześcijańska widziała w tej sza-
cie symbol jedności Kościoła; schizmy
i herezje były dla niej rozdarciami.
Ikon. D. Velazquez Szata Józefa (1630, Esco-
rial). F.M. Brown Barzuna tunika (ok. 1860,
Liverpool).
Ekr. H. Koster Szata (1953) - od EwangelŹŹ
według św. Jana do wielkiego widowiska.
szatan [hebr. satan = szatan, oskarŜy-
ciel, przeciwnik]. UtoŜsamiany był z wg-
Ŝem (trzeci rozdział Księgi Rodzaju), któ-
ry nakłonił Ewę do nieposłuszeństwa wo-
bec Boga; z pewnego rodzaju aniołem
oskarŜycielem publicznym czy ~ demo-
nem, podporządkowanym Bogu, przyjmu-
jącym postać "oszczercy" [gr. diabolos =
oszczerca, wróg]; z nieprzyjacielem ludzi
(1 Krn 21,1; Hi 1,6; Za 3,1-2); z "księ-
ciem tego świata", któremu przeciwstawia
się Jezus, od chwili kuszenia na pustyni
(Mt 4,1-11) aŜ po mękę na krzyŜu; z nie-
przyjacielem, który zasiał kąkol na polu
ojca rodziny (Mt 13,39) i który wyrywa
z ludzkich serc zasiew słowa BoŜego;
z głodnym lwem, który bezustannie krąŜy
wokół wiernych (1 P 5,8); z "wielkim
smokiem"; ze "zwodzącym całą zamiesz-
kaną ziemię" (Ap 12,9). Szatana wini się
za wrogość świata wobec faktu rozszerza-
nia się królestwa Chrystusa, lecz szatan
zostanie zwycięŜony u kresu dziejów
(Ap 20,1-10).
W ST szatan jest rzadko wspominany, na-
tomiast występuje on często (w liczbie po-
jedynczej lub mnogiej) jako "demon" i da-
je o sobie znać wyraźnie w NT, poniewaŜ
Chrystus uprzedza o końcu świata i Są-
dzie Ostatecznym. Szatan pozostaje istotą
zaleŜną od Boga, stworzeniem, nieprzyja-
cielem ludzi, nieuchwytnym i niewidzial-
nym, który jednak nic nie moŜe przeciw
Bogu (nie ma dualizmu między dobrym
Bogiem a złym). Pochodzenie szatana po-
zostaje tajemnicą, doszukiwano się go
w mitologŹŹ babilońskiej, lecz Biblia milczy
na ten temat. PoniewaŜ trudno było nie
stawiać pytania o pochodzenie zła, a takŜe
nie sposób było wyobrazić sobie boga zła,
ludzie zaczęli twierdzić, Ŝe szatan został
stworzony dobrym, lecz odwrócił się od
Boga (Orygenes, św. Augustyn). UwaŜano
nawet, Ŝe był jednym z waŜniejszych anio-
łów, nazwanym później ~ Lucyferem.
Upadek szatana przypisywano głównie je-

Strona 225

background image

Słownik biblijny.txt

go pysze; w jego usta wkładano słowa,
które Izajasz stosuje do dumnego Babilo-
nu: "Wstąpię na niebiosa; powyŜej gwiazd
BoŜych... podobny będę do NajwyŜszego"
(Iz 14,13-14). Zob.: diabeł; islam.
Z. i p. KsiąŜę ciemności oznacza szatana, "księ-
cia tego świata", któremu Bóg wyrywa pogani-
na, by zaprowadzić go ku światłości.
Lit. Według P. Albouva, w literaturze istnieją
dwa obrazy szatana. Z jednej strony szatan re-
prezentuje uroki zła: wielki pięknem, inteligen-
cją i pychą w Raju utraconym J. Miltona
(1667, wyd. pol. 1791), gdzie symbolizuje re-
publikańską niezaleŜność, oraz "najmądrzejsze-
go i najpiękniejszego z aniołów" w wierszu Li-
tanie szatana, w zbiorze Kwiaty zła Ch. Baude-
laire'a (1857, wyd. pol. 1920). Ten obraz
występuje w literaturze fantastycznej; prowadzi
do mitologŹŹ zła, której najpełniejszy obraz dają

Pieśni Maldorora Lautr‚amonta (1869, wyd.
pol. 1976). W XX w. J. Genet, taki, jakiego
obraz szkicuje J.P. Sartre w Saint Genet,
com‚dien et martyr (1952, święty Genet, aktor
i męczennik) doprowadza do końca odwró-
cenie wartości, które uosabia satanizm. W tym
wypaczonym mistycyzmie sam ksiąŜę ciemno-
ści znikł, a na jego miejsce pojawił się pisarz-
galernik o śmiesznej niezaleŜności. Z drugiej
strony szatan jest zbawionym buntownikiem:
F.G. Klopstock w Mesjadzie (1773, wyd. pol.
1847) sugeruje ideę odkupienia z piekieł przez
miłość; szatan A. de Vigny'ego, Kusiciel, mógł-
by być zbawiony, gdyby Eloa podała mu rękę
(Eloa, 1824). Mit odkupienia szatana rozwija
się takŜe na płaszczyźnie romantycznej i hu-
manitarnej w tzw. literaturze socjalistycznej:
szatan, zbawiony dzięki miłości kobiety, staje
się "archaniołem prawego buntu" (G. Sand
Consuelo, 1843), symbolem postępu przez re-
wolucję. W La Fin de Satan (1886, Kres szata-
na) V. Hugo stanowi równocześnie metafizykę
i filozofię historii: zło to element konieczny do
powszechnego rozwoju, zasadniczy motor hi-
storii, bez buntu szatana wolność nie byłaby
moŜliwa. ů K. Tetmajer Szatan (1900).
Ikon. Szatan jest przedstawiany jako po-
twór na obrazach Sądu Ostatecznego: Coppo
di Marcovaldo, baptysterium we Florencji
(XIII w.). Często nadawano mu postać piękne-
go uwodzicielskiego męŜczyzny: Kusiciel, kate-
dra w Strasburgu (1280). Jego ciało jest atle-
tycznej budowy: P.P. Rubens Upadek zbunto-
wanych aniołów (1620, Monachium). W. Blake
Szatan obrzuca Hioba wrzodami (1826, Lon-
dyn). J. Deville Skarby Szatana (1895, Ganda-
wa). Zob. teŜ kuszenie.
Muz. M. Musorgski Noc na łysej Górze (1867,
opracowana ponownie przez N. Rimskiego-
-Korsakowa w 1886).
szaty Jezusa szata.
Szaweł ~ Paweł.
Szczepan~ Stefan [gr. st‚phanos = wie-
niec, korona), nawrócony śyd z Jerozoli-
my, prawdopodobnie gr. pochodzenia, zo-
stał wybrany przez dwunastu apostołów
na pierwszego ~ diakona do zarządzania
dobrami wspólnoty chrześcijańskiej. śy-

Strona 226

background image

Słownik biblijny.txt

dzi, którzy nie mogli sprostać jego mądro-
ści, wnieśli przeciw niemu fałszywe oskar-
Ŝenie, podstawiając fałszywych świadków
przed ~ Sanhedrynem. Wówczas Szcze-
pan w mowie obrończej ukazał dzieje
narodu Ŝydowskiego i prześladowania, któ-
rych ofiarą padali prorocy, jak i Sprawie-
dliwy Jezus; Dz 7,1-53). OskarŜyciele za-
reagowali na to oburzeniem i gniewem,
wyprowadzili Szczepana za miasto i uka-
mienowali go. śmierć Szczepana jest pierw-
szą męczeńską śmiercią chrześcijanina.
Ikon. Tapiseria z Historią św. Szczepana
(1490, ParyŜ). V. Carpaccio święty Szczepan
nauczający w Jerozolimie (ok. 1520, ParyŜ).
Annibale Carracci Męczeństwo św. Szczepana
(ok. 1604, Luwr, ParyŜ). E. Delacroix Ucznio-
wie św. Szczepana zabierają jego ciało (1853,
Arras i 1862, Birmingham).
Szechem Sychem.
Szma Israel [hebr., Słuchaj, Izraelu],
Ŝydowskie wyznanie wiary i główna modli-
twa Ŝydowska, rozpoczyna się słowami:
"Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem
- Panem jedynym. Będziesz miłował Pa-
na, Boga twojego, z całego swego serca,
z całej duszy swojej, ze wszystkich swych
sił." Ten fragment z Księgi Powtórzonego
Prawa (Pwt 6,4-9;11,13-21) oraz z Księgi
Liczb (Lb 15,37-41) stanowi podstawową
modlitwę, odmawianą rano i wieczorem
przez Ŝydów. Ze słowami tego wyznania
na ustach Ŝydowscy męczennicy wszyst-
kich czasów szli na śmierć.
szoa [hebr., katastrofa, zagłada; termin
ten wiąŜe się z rdzeniem semickim, po-
krewny arabskiemu saoua = niegodzi-
wość]. W BiblŹŹ szoa to zawierucha, która
spadnie na przeraŜony lud, zniszczenie,
ruina (Hi 30,13), katastrofa, która znisz-
czy Babilon (Iz 47,11). Obecnie uŜywa się
tego terminu na oznaczenie męczeństwa
śydów w obozach śmierci podczas II woj-
ny światowej. Termin ten nadaje ludobój-
stwu wymiar religijny, niektórzy chcą w
nim widzieć porzucenie ludu przez Boga.
Na pamiątkę milionów zabitych, liturgia
Ŝydowska ustanowiła dzień Ŝałoby - Dzień
Zagłady. Zob.: Hiob; holokaust.
Lit. Mimo twierdzenia Th.W. Adorna, Ŝe pisa-
nie poezji po tragedŹŹ Auschwitz jest aktem bar-
barzyńskim, współczesna poezja Ŝydow-
ska czerpie z doświadczenia szoa: E. Fleg,
A. Spire, B. Fondane, N. Sachs, cytowani
przez P. Ha‹ata w Anthologie de la po‚sie juive
(1985, Antologia poezji Ŝydowskiej) i K. Wolfs-
kehla Job et Ies quatre miroirs (1950, Hiob
i cztery zwierciadła). Spośród wielu pisarzy
poruszających ten temat trzeba wymienić
A. Schwarz-Barta Le Dernier des justes (1959,
Ostatni spośród sprawiedliwych) i E. Wiesla,
u którego Izraelici czczą "Ŝywy glos milionów
śydów, którzy zginęli": La Nuit (1958, Noc);
Le Mendiant de J‚rusalem (1968, Zebrak z Jero-
zolimy): "Bóg drwi sobie z istoty ludzkiej, swej
ulubionej zabawki".
Ekr. C. Lanzmann Shoah (1986).

Strona 227

background image

Słownik biblijny.txt

szofar trąba.
Szulamitka, Szunemitka, Sulamitka,
prototyp postaci kobiecej, Oblubienica w
Pieśni nad Pieśniami.
Szunem, Szunaim, miasto połoŜone
w dolinie Jizreel. Prorok Elizeusz znalazł
tam gościnę u kobiety, której syna wskrze-
sił (2 krl 4,32-37; 8,1). Jest to takŜe oj-
czyzna Abiszag (Szunemitki), towarzyszki
ostatnich lat Ŝycia Dawida (1 krl 1-2),
którą pragnął potem pojąć za Ŝonę Ado-
niasz, syn Dawida (1 krl 2,17).
Ikon. Rembrandt Odejście Szunemitki (1628,
Londyn). F. Leighton Elizeusz uzdrawia syna
Szunemitka ~ Szulamitka.
Szymon [hebr. szimon = Jahwe wysłu-
chał], zw. Szymonem Magiem, miesz-
kaniec SamarŹŹ, określany przez NT ja-
ko czarnoksięŜnik. Kiedy Filip głosił w
mieście ewangelię i udzielał chrztów, Szy-
mon przyjął wiarę chrześcijańską (Dz 8,9-
-24). Widząc, jak apostołowie Piotr i Jan
przez wkładanie na ludzi rąk udzielają im
Ducha świętego, ofiarował im pieniądze,
aby móc czynić to samo. Piotr zgromił go
surowo i odprawił. Od Szymona wywodzi
się termin "symonia" w odniesieniu do
praktyki kupowania lub sprzedawania
godności kościelnych.
Ikon. Upadek Szymona Maga, kapitel z XII w.
(katedra Saint-Lazare, Autun).
Ściana Płaczu. W 20 r. p.n.e. Herod
Wielki rozpoczął przebudowę świątyni Je-
rozolimskiej i poszerzanie placu przed
świątynią. PoniewaŜ sanktuarium było
zbudowane na wzgórzu, naleŜało wznieść
potęŜne mury, które by je podtrzymywały.
Jeden z nich, jedyna pozostałość muru
zachodniego, nazywana jest Ścianą Pła-
czu, gdyŜ od chwili zburzenia Jerozoli-
my w 70 r. n.e. śydzi zbierali się przy niej
corocznie w' sierpniu, aby opłakiwać zbu-
rzenie świątyni przez Rzymian. Mur ten
był miejscem powaŜnych konfliktów,
zwłaszcza w 1930. Od 1967 śydzi mogą
znowu swobodnie przychodzić tam, aby
się modlić.
Zebrak z Jerozolimy), opowiadanie. Pod koniec
"wojny sześciodniowej", autor wraz ze swymi
braćmi staje pod ścianą Płaczu: "widzę tych
wszystkich, którzy przede mną tutaj stawali,
w pokorze lub w ekstazie... Królów i proroków',
wojowników i kapłanów, poetów i myślicieli,
bogatych i biednych, którzy na przestrzeni wie-
ków w'szędzie Ŝebrali o odrobinę tolerancji,
odrobinę braterstwa: to tutaj przychodzili oni,
by o tym rozmawiać".
świat. Poza dwoma powszechnie przyję-
tymi w, BiblŹŹ znaczeniami ("wszechświat"
i "ludzie"), termin ten, poza Ewangelią
według św. Jana, miał w tekstach chrześci-
jańskich znaczenie szczególne. JuŜ Księga
Mądrości pod wpływem platonizmu nada-
wała temu słowu znaczenie pejoratywne.
Świat - to całość społeczeństwa zajętego
przede wszystkim własnymi sprawami,
tym co przyjemne, swoim szczęściem,
sukcesem, obojętnego na wezwanie Chry-

Strona 228

background image

Słownik biblijny.txt

stusa, wręcz wrogiego jego uczniom. Nad
nim króluje "władca tego świata", czyli
szatan (~ 12,31). Chrześcijanie są przed-
miotem wrogości świata: "świat ich znie-
na~widził za to, Ŝe nie są ze świata"
(~ 17,14).
Jezus oświadczając, Ŝe "Królestwo moje
nie jest z tego świata" (~ 18,36) wyraził ja-
sno, Ŝe nie szuka dla siebie, ani dla swoich
uczniów władzy, ani potęgi materialnej.
Pewna forma duchowości wyciąga z tego
rodzaju tekstów ~wniosek o dogłębnej de-
precjacji Ŝycia ziemskiego, a więc i działal-
ności politycznej. Zachęca ona ludzi, aby
"rezygnowali z tego świata" i przeciwsta-
wia "ten tutaj - doczesny świat" - "inne-
mu światu" (niebu, Ŝyciu wiecznemu).
WyraŜenia te przeszły do języka potocz-
nego.
światłość. "Bóg rzekł: "Niechaj stanie
się światłość! I stała się światłość. Bóg
widząc, Ŝe światłość jest dobra, oddzielił
ją od ciemności" (Rdz 1,3). W ST świa-
tło związane jest z Ŝyciem (Hi 33,30);
ono wręcz jest Ŝyciem (Syr 22,11), pod-
czas gdy świat zmarłych jest krainą ciem-
ności (Hi 10,22). Światło wyzwala ra-
dość, szczęście (Ps 112,4); naleŜy do
dóbr, które człowiek ma nadzieję otrzy-
mać (Iz 9,1). RównieŜ Prawo nazwane
jest światłem (Ps 119,105; Ba 4,2), świa-
tłem jest równieŜ nazywane poznanie mą-
drości (Mdr 7,26), a ten, kto rozpo-
wszechnia to poznanie, takŜe nazywany
jest światłem (Iz 42,6; Dn 12,3).
W NT koncepcja św. Pawła podejmuje
dane zawarte w ST: Bóg wyrywa pogani-
na z ciemności (Kol 1,12;1 P 2,9); chrze-
ścijanin Ŝyje w świetle i powinien postę-
pować jak "dzieci światłości" (Ef 5,8).
Według św. Jana, Bóg jest światłością
(1 ~ 1,5) i z tą światłością Jezus się utoŜsa-
mia (~ 8,12; 9,5). Przeciwstawienie świa-
tła ciemności w NT przyjęło następujący
schemat: a) światłem jest wszystko co roz-
jaśnia drogę do Boga, dawniej Prawo,
Mądrość i Słowo BoŜe; obecnie Chrystus
i kaŜdy chrześcijanin, który objawia światu
doskonałość Boga; b) światłu, symbolowi
Ŝycia, radości i szczęścia, przeciwstawiane
są ciemności, symbol śmierci, łez i nie-
szczęść; światłu zbawienia przeciwstawia-
ne są ciemności, nieznajomość Boga.
Lit. światło materialne, obraz Boga: w Cathe-
merinon (IV w., Księga pieśni codziennych)
autor łac. Prudencjusz napisał hymn na godzi-
nę, o której zapala się lampę (chcę czuwać, aby
wielbić Boga, prawdziwą światłość duszy).
Hymn nieszporów niedzielnych Lucis Creator
optime (Najłaskawszy Stwórco światła) sławi
fiat lux (decyzję stwórczą Boga: "Niech stanie
się światłość") z pierwszego dnia stworzenia.
"Bóg jest światłością", stwierdza J. Milton na
początku III księgi Raju utraconego (1667, wyd.
pol. 1791), a św. Teresa z Avili w Livre des
Mis‚ricordes de Dieu (XVI w., Księga zmiłowań
Pańskich) stwierdza: "To światłość, która nie
ma juŜ nocy; zawsze jaśnieje pełnią blasku i nie

Strona 229

background image

Słownik biblijny.txt

zna zaćmienia". Dochodząc do dziesiątego krę-
gu, Dante widzi najpierw rzekę światła, z której
tryskają iskry, a następnie odkrywa Boga po-
śród świętych, niby "róŜę o nieskalanej, pro-
mieniującej bieli" (Boska komedia, 1307-21,
"Raj"; wyd. pol. 1947). Chrystus tam jest
światłością: "Całe powietrze jest wręcz jednym
słońcem; promienne jest tylko czarną nocą wo-
bec spojrzenia Jego oczu". Kiedy jawi się Bóg,
"środek nie ma juŜ cienia i Jego światłość nie
znika" (T.A. d'Aubign‚ Les Tragiques, 1616,
Rymy tragiczne), księga VII, "Jugement"
(Sąd). W dramatach P. Claudela stwierdza się
doniosłe znaczenie światła, materialnego i sym-
bolicznego; Tete d'or (1889, Złota głowa): "Daj
mi światła!" błaga umierający C‚bes, światła,
które rozproszyłoby jego rozpacz wobec absur-
dalności śmierci, światła, którego Złota Głowa
nie jest w stanie mu dać. Obraz przeciwstawia-
jący światło cieniowi przeciwstawia takŜe dobro
złu, prawdę błędom. V. Hugo w Chłoście
(1853, wyd. pol. 1952), "Stella", gwiazda za-
ranna, od "Nox" (noc, ciemności) do "Lux"
(światło, nadzieja), zapowiada przyjście "anioła
Wolności i olbrzyma światła".
Muz. Symbolika światła zajmuje waŜne miej-
sce w dziełach W.A. Mozarta, szczególnie
w mszy C-moll (1783).

Świątynia Jerozolimska. Po ustano-
wieniu Jerozolimy stolicą królestwa, Da-
wid przeniósł tam (ok. 1000 p.n.e.) Arkę
Przymierza (~ arka) i podjął decyzję zbu-
dowania świątyni. Projekt został zrealizo-
wany dopiero przez jego syna Salomona
(ok. 960 p.n.e.), który sprowadził rze-
mieślników z Tyru. Naczelnym budowni-
czym był król Tyru, Hiram. Plan świątyni
był wzorowany na planie Namiotu na pu-
styni: Przedsionek dostępny dla wszyst-
kich ludzi w stanie czystości (ulam), Miej-
sce święte (hecha~ dostępne dla kapłanów
i Miejsce Najświętsze - święte świętych
(dewir), w którym była ustawiona Arka
(miejsce dostępne tylko dla arcykapłana,
jeden raz w roku). świątynię ozdobiono
drewnianymi i złoconymi fryzami, przed-
stawiającymi palmy i cherubinów. Przed
Miejscem świętym znajdowało się trzw.
morze spiŜowe - basen do oczyszczeń pod-
trzymywany przez dwanaście wołów, skie-
rowanych trójkami w cztery strony świata,
oraz ołtarz do składania ofiar całopalnych.
Z dwóch stron wejścia do świątyni usta-
wiono dwie kolumny z brązu: Jakin i
Boaz, nazwy, których znaczenia do dziś
nie rozszyfrowano. Ta Pierwsza świątynia
Jerozolimska, sławna ze swej wspaniałości,
została zburzona w 586 p.n.e. po zdoby-
ciu Jerozolimy przez króla Babilonu, Na-
buchodonozora II. Arka zniknęła; niektó-
rzy twierdzili, Ŝe wywieziono ją, wg innych
Arkę ukrył prorok Jeremiasz, aŜ po kres
czasów. Po zakończeniu wygnania babi-
lońskiego, królowie perscy Cyrus Wielki i
Dariusz I zachęcali śydów do odbudowa-
nia świątyni. Jednak druga budowla była
o wiele skromniejsza od pierwszej. Tę

Strona 230

background image

Słownik biblijny.txt

Drugą Świątynię, nazywaną świątynią Zo-
robabela, sprofanował Antioch IV Epifa-
nes w 169 p.n.e., a w 164 p.n.e. dokonał
jej oczyszczenia Juda Machabeusz. Herod
Wielki (37 p.n.e.) miał ambicję, aby do-
prowadzić Świątynię do stanu jej pierwot-
nej świetności. Prace rozpoczęły się ok.
20 p.n.e i trwały ponad 18 lat. Budowla
została wzniesiona na poszerzonym funda-
mencie. W planie Świątyni przestrzegano
pierwotnego rozkładu. Pierwszy dziedzi-
niec był przeznaczony dla wszystkich od-
wiedzających, takŜe dla pogan; mieli tam
swoje miejsce handlarze i bankierzy. Balu-
strada oddzielała dziedziniec dla kobiet,
a w środku - dziedziniec dla męŜczyzn w
stanie czystości. Miejsce otoczone murem
okalającym właściwą budowlę było do-
stępne tylko dla kapłanów. Sam budynek,
podobnie jak Pierwsza świątynia, podzie-
lony był na trzy części: Przedsionek, Miej-
sce święte, gdzie znajdował się ołtarz z ka-
dzidłami, stół dla chlebów pokładnych i
świecznik siedmioramienny (menora), oraz
Miejsce Najświętsze (Święte Świętych),
w którym juŜ jednak nie było Arki Przy-
mierza. Cały kompleks, budynek i dzie-
dzińce, z czterech stron otaczały monu-
mentalne kolumnady, których pozostałości,
od strony południowej, niedawno odkryto.
Druga świątynia Jerozolimska została
zburzona w 70 n.e. przez Rzymian, a ca-
łe jej wyposaŜenie (świecznik, stół dla
chlebów pokładnych) Tytus przeniósł do
Rzymu. Świątynia Jerozolimska była jedy-
nym miejscem, w którym wolno było skła-
dać ofiary; poniewaŜ nie miała własnych
zasobów, potrzeby jej zaspokajały władze
Ŝydowskie lub obcy władca. Codziennie,
rano i wieczorem, składano jako ofiarę
nieustającą w całopalnej ofierze baranka;
w dzień szabatu - dwa dodatkowe baran-
ki. Pierwszego dnia miesiąca, a takŜe w
dni świąteczne, potrzebne były ponadto
woły, barany i kozły.
Świątynia była domem Boga pośród Jego
ludu (1 krl 8,10), a jej wyjątkowy charak-
ter stanowił symbol Jedynego Boga. Na
skutek zniszczenia Świątyni Jerozolimskiej
lud Izraela utracił swój ośrodek duchowy.
Według nauki religŹŹ Ŝydowskiej odbudo-
wa Świątyni ma być zapowiedzią przyjścia
ery mesjańskiej. Jezus i Jego uczniowie za-
wsze dawali dowody głębokiego szacunku
dla Świątyni, do której udawali się na
modlitwę. Jezus zapowiedział zburzenie
Świątyni (Mt 24,1-3) i jej późniejszą od-
budowę w ciągu trzech dni (~ 2,20j, ta za-
powiedź dotyczyła Jego Zmartwychwsta-
nia. Jego chwalebne Ciało będzie znakiem
obecności Boga.
Z. i p. Ohyda spustoszenia (Mt 24,15). Mate-
usz mówi z pewnością o pogańskim ołtarzu,
wystawionym przez Antiocha IV Epifanesa
w Świątyni Jerozolimskiej. Potocznie oznacza
to najgorszą z okropności.
Ikon. Na łuku triumfalnym Tytusa w Rzymie
znajduje się płaskorzeźba przedstawiająca zbu-

Strona 231

background image

Słownik biblijny.txt

rzenie (70 n.e.) Świątyni Jerozolimskiej.
świecznik siedmioramienny, przed-
miot kultowy ze złota, który Moj-
Ŝesz umieścił w Namiocie Spotkania
(w 25,31-40); światła jego miały stale
płonąć przed Bogiem. świecznik był prze-
stawiany i wymieniany na skutek licznych
nieszczęść, które dotknęły Świątynię
Jerozolimską. Świecznik ofiarowany przez
Heroda Wielkiego, ustawiony w Miejscu
Świętym (Hbr 9,2), został w, 70 r. zrabo-
wany przez Tytusa. W Apokalipsie św. Ja-
na złote świeczniki są symbolem siedmiu
Kościołów Azji (Ap 1,12).

Lit. S. Zweig Der Bergrabene Leuchter (193Ś,
Pogrzebany świecznik), nowela. Według wy-
obraŜenia autora świecznik ze świątyni Salo-
mona, zrabowany przez Tytusa, przypadkowo
znalazł się w 534 r. w Bizancjum, gdzie pewien
śyd usiłuje go odzyskać.
Ikon. Na łuku triumfalnym Tytusa, wzniesio-
nym w Rzymie w' 81 r., świecznik siedmiora-
mienny widnieje pośród zdobytych łupów.
świecznik siedmioramienny,, będący dla śydów
symbolem nadziei, jest motywem dekoracyj-
nym, często umieszczanym nad drzwiami wej-
ściowymi, na posadzkach synagog (Hammam-
-Lif w Tunezji, IV w.), na sarkofagach i pły-
tach nagrobnych.
święCi. Bóg jest prawdziwie święty, czyli
"odrębny", "całkiem inny". W Nim świę-
ty jest lud Izraela, który On "oddzielił" od
innych, aby uczynić go swoim ludem
i przez niego zrealizować swój plan zba-
wienia (~ sanctus). Człowiek opętany
przez ducha nieczystego rozpoznaje w
Jezusie "Świętego BoŜego" (Mk 1,24).
Duch, którego Jezus posłał apostołom po
Wniebowstąpieniu jest Duchem świętym,
gdyŜ jest Duchem BoŜym. We wspólnocie
pierwotnej ochrzczeni w Jezusie byli na-
zywani świętymi, gdyŜ zostali uświęceni
przez Chrystusa. Kościół oddaje cześć
męczennikom, którzy oddali Ŝycie składa-
jąc świadectwo o Jezusie zmarłym i Zmar-
twychwstałym. Później kult rozszerzył się
na tych, którzy nawet nie ponosząc śmier-
ci - głosili swą wiarę w Jezusa i na tych,
którzy wiedli Ŝycie będące wzorem dla in-
nych.
W 993 r. Kościół po raz pierwszy kano-
nizował pierwszego chrześcijanina. Kult
świętych, zrodzony w gruncie rzeczy na
długo przed tą datą, przybrał nadzwyczaj-
ne rozmiary (pielgrzymki, procesje, kult
relikwŹŹ, opowieści o cudach, Ŝywoty świę-
tych). Kult ten uwaŜany był przez re-
formatorów z XVI w. za skandaliczny i
dlatego usunęli go ze swoich kościołów.
Kościół katolicki w dalszym ciągu beatyfi-
kuje (ogłasza błogosławionym), a następ-
nie kanonizuje (ogłasza świętym) po spe-
cjalnym procesie tych spośród swoich
członków, którzy praktykę cnót ewange-
licznych doprowadzili do granic heroizmu.
święta religijne
święta Ŝydowskie. Pascha, hebr. Pe-

Strona 232

background image

Słownik biblijny.txt

sach, to główne święto Ŝydowskie
(staroŜytne święto nomadów), które upa-
miętnia wyzwolenie Hebrajczyków z nie-
woli babilońskiej oraz ich wyjście z Egip-
tu, pod przewodnictwem MojŜesza. Pier-
wotnie było świętem obchodzonym przez
pasterskie plemiona południowe w czasie
wiosennego strzyŜenia owiec. Składano
wtedy ofiarę z pierwocin stada. Zob. Pas-
cha.
W Kanaanie Hebrajczycy obchodzili trzy
główne święta o charakterze rolniczym:
święto Niekwaszonego Chleba, czyli
święto Przaśników, obchodzone w czasie
Ŝniw (zw. teŜ Świętem śniw); składano
ofiarę z pierwszego snopa pszenicy. Po re-
formie Jozjasza (622 r.) święto to zostało
połączone ze świętem Paschy.
Święto Tygodni albo Pięćdziesiątnica,
hebr. Szawuot, z którym później łączyło
się wspomnienie teofanŹŹ na Synaju i ogło-
szenia Prawa.
święto Zbiorów (Winobrania), zw. teŜ
Świętem Szałasów (Namiotów albo Ku-
czek), hebr. Sukot, na pamiątkę czterdzie-
stu lat wędrówki przez pustynig, przed
wejściem do Ziemi Obiecanej (Wj 23,14).
Później doszły jeszcze: Nowy Rok, hebr.
Rosz ha-szana, święto zbiegające się z je-
siennym zrównaniem dnia z nocą, obcho-
dzone przez dwa dni, nawiązuje do stwo-
rzenia świata i dnia sądu czekającego
wszystkich ludzi; dziesięć dni później ob-
chodzi się Dzień Pojednania, hebr. Jom
Kippur, zw. teŜ Sądnym Dniem. W tym
dniu obowiązuje ścisły post, nie wolno teŜ
wykonywać Ŝadnej pracy.
Radość Tory, hebr. Simchat Tora, zazna-
cza początek cyklu cotygodniowej lektury
pięciu ksiąg Prawa, rozciągającej się na
cały rok.
Chanuka, czyli święto Poświęcenia świą-
tyni, upamiętniające wznowienie kultu i
oczyszczenie Świątyni Jerozolimskiej po
zwycięstwie Judy Machabeusza nad woj-
skiem Antiocha IV Epifanesa w 164 p.n.e.
Purim, święto przypominające o uratowa-
niu śydów od zagłady w okresie perskim
przez królową Esterę. Epizod ten został
opisany w Księdze Estery.
Obchód wszystkich tych świąt (podobnie
jak cotygodniowego szabatu) zaczyna się
w przeddzień wieczorem.
święta chrześcijańskie. BoŜe Naro-
dzenie - narodzenie Jezusa, obchodzone
25 grudnia, aby nadać sens chrześcijański
dawnemu świętu słońca lub przesileniu
zimowemu.
Trzech Króli - pierwsze objawienie Jezu-
sa światu pogańskiemu, Mędrcom ze
Wschodu, którzy przybyli oddać Mu po-
kłon. Zwłaszcza dla Kościoła prawosław-
nego jest to święto szczególnie uroczyste.
Wielkanoc, Pascha - Zmartwychwstanie
Jezusa. Zob. Wielkanoc.
Wniebowstąpienie - wstąpienie Jezusa do
nieba czterdziestego dnia po Wielkanocy.
Zesłanie Ducha Świętego, Pięćdziesiątni-

Strona 233

background image

Słownik biblijny.txt

ca, Zielone świątki - pamiątka zesłania
Ducha Świętego na apostołów pięćdziesią-
tego dnia po Wielkanocy.
Te trzy ostatnie święta mają zmienne da-
ty (tzw. święta ruchome), podobnie jak
święta Ŝydowskie, z którymi rzadko się
zbiegają.
Wszystkich świętych - uroczystość
wszystkich świętych Kościoła.
święta muzułmańskie. Id as-Saghir
(Małe święto), zw ~. teŜ Id al-Fitr (święto
Zakończenia - postu), wypadające pod
koniec miesiąca ramadan.
Id al-Adha (święto Ofiar), zw. teŜ Id al-
-Kabir (Wielkie Święto), święto przypada-
jące na zakończenie pielgrzymki do Mek-
ki, zw. równieŜ świętem Baranka - zabity
baranek jest spoŜywany w gronie rodzin-
nym, na pamiątkę tego baranka, którego
~ Abraham, ojciec wierzących, ofiarował
Bogu zamiast swego syna Izaaka.
Aszura - święto zmarłych.
Maulid an-Nabi - święto urodzin proroka
Mahometa.
Wszystkie te święta są ruchome, mają
zmienne daty, wg kalendarza księŜyco-
wego.
Święta Rodzina, określenie rodziny Je-
zusa, czyli św. Józefa, Maryi Panny i Dzie-
ciątka Jezus.
Ikon. święta Rodzina jest reprezentowana naj-
częściej przez św. Józefa, Maryję i Jezusa,
w otoczeniu świętych i donatorów lub bez
nich, a niekiedy takŜe z udziałem św. Ja-
na Chrzciciela lub św. Anny. Rafael święta
Rodzina
Michał Anioł (1504, Florencja). El Greco
(1547, Toledo).  Nieznany pol. malarz Fa-
milia Christi (XVI w., Muzeum Narodowe,
Kraków).
święte niewiasty, terminem tym okre-
śla się kobiety, które szły za Jezusem
i odegrały niemałą rolę szczególnie pod-
czas ukrzyŜowania, zdjęcia ciała Jezusa
z krzyŜa i złoŜenia go do grobu. Maria Sa-
lome, Ŝona Zebedeusza, matka apostołów
Jakuba Starszego i Jana, szła za Jezusem
juŜ od Galilei, towarzyszyła Mu aŜ pod
krzyŜ i przyszła do grobu, aby namaścić
wonnościami Jego ciało (Mt 27,55-56;
Mk 15,40; 16). Maria, matka Jakuba
Mniejszego, uczestniczyła w składaniu cia-
ła Jezusa do grobu i była świadkiem Je-
go Zmartwychwstania (Mt 28,9-10). Ma-
ria, matka Marka, przyjmowała u siebie
pierwszą wspólnotę chrześcijańską w Jero-
zolimie (Dz 12,12). Zob.: Maria Magda-
lena; Maria z BetanŹŹ.
Święte Oblicze ~ oblicze - oblicze
Boga (oblicze Chrystusa)
.
tabernakulum [łac. tabernaculum = na-
miot]. W Kościele katolickim - ozdobna
szafka wbudowana w główny ołtarz ko-
ścioła, słuŜąca do przechowywania chleba
eucharystycznego (hostie).
' Tabor [hebr., kamieniołom; aram., w,zgó-
rze, góra], góra w południowej Galilei,

Strona 234

background image

Słownik biblijny.txt

u której stóp znajduje się miasto o tej sa-
mej nazwie (Joz 19,22; 1 Krn 6,62). Tra-
dycja chrześcijańska od III w. umiejscawia
na niej scenę ~ Przemienienia Pańskiego,
chociaŜ ewangeliści mówią ogólnie o gó-
rze, nie podając jej nazwy (Łk 9,28).
' Talmud [hebr., nauka, nauczanie], zbiór
norm prawnych i przepisów religijnych
judaizmu, będący obszerną kompilacją
Ŝydowskiej Tory ustnej, z rabinicznymi
wyjaśnieniami, opracowaniami i komen-
tarzami; stanowi uzupełnienie Starego Te-
stamentu (Pięcioksięgu. Opracowany w
dwóch niezaleŜnych redakcjach: tzw. Tal-
mud Jerozolimski, zredagowany w latach
350-400 n.e., zawiera nauczanie dokto-
rów - rabinów z Palestyny, oraz Talmud
Babiloński, którego redakcję zakończono
, pod koniec VI w., obejmuje nauki rabinów
szkół w,schodnich. W drukowanych wyda-
niach Talmudu, wszędzie i zawsze iden-
tycznych, układ na kaŜdej stronicy pozwa-
la rozróŜnić dwie zasadnicze części tekstu:
fragmenty Miszny - kodeksu praw religij-
nych zredagowanych ok. 200 r. i podsta-
wy judaizmu rabinicznego, oraz Gemarę-
zbiór rozwaŜań i dyskusji rabinów z kolej-
nych epok na temat stosowania tych praw.
Lit. Contes du Talmud (1980, Opowieści Mędr-
ców Talmudu), przedmowa C. Vigego i
J.C. Latt‚sa, tłumaczenie fragmentów Talmudu
podkreślające ich charakter religijny i narracyj-
ny. Ch. Potok The Promise (1969, Obietnica).
taniec. U Izraelitów taniec był waŜną
formą ekspresji religijnej. wykonywali oni
tańce obrzędowe w świątyni (Ps 87,7;
149,3; 150,4); podczas triumfalnego po-
wrotu Arki Przymierza do Jerozolimy, Da-
wid i jego dwór towarzyszyli jej tańcząc.
Tańce były nie-
odzownym elementem święta winobrania
(Sdz 21,19) i świętowania zwycięstwa
(W 15,20; Sdz 11,34). Towarzyszyły uro-
czystościom i ucztom: dla uczczenia po-
wrotu syna marnotrawnego ojciec zarzą-
dził tańce i kazał zabić tuczne cielę
(Łh 15,25). Kiedy Herod Wielki święto-
wał swoje urodziny, tańczyła przed nim
Salome (Mk 6,22).
Ikon. G. Moreau Tańcząca Salome, rysunek
(1876, ParyŜ).
taniec śmierci. W XIV w. we Francji,
zapewne pod wpływem epidemŹŹ dŜumy
i kazań mnichów, Ŝebrzących, idea procesji
wszystkich stanów, od papieŜa i cesarza
aŜ do chłopa, prowadzonych do grobu
przez personifikację śmierci, stała się te-
matem alegorycznych, dydaktycznych mo-
ralitetów oraz malowideł.
Ikon. La Chaise-Dieu, freski (XV w.). H. Hol-
bein mł. Taniec śmierci, cykl rysunków do drze-
worytów (1723-24, lyon). Nieznany pol.
malarz Taniec śmierci (XVII w., kościół Bernar-
dynów w Krakowie).
teofania [z gr. theós = bóg + phaino = ob-
jawiam się]. U Greków oznaczało ukaza-
nie się bóstwa. Sam termin nie występuje
w BiblŹŹ, która jednak zawiera liczne opisy

Strona 235

background image

Słownik biblijny.txt

objawień się Boga. W ST i NT dominuje
bezwzględne przekonanie, Ŝe "Nikt Boga
nigdy nie oglądał" (w 33,20; ~ 1,18).
Kilka wyjątków ( Lf j 24,10-11; 33,11 ) słu-
Ŝy uwypukleniu tej zasady. W ST obec-
ność Boga jest potwierdzona, lecz Jego
transcendencja wyklucza kaŜdy bezpo-
średni przejaw tej obecności. Tak więc
Bóg "pozwala się zobaczyć" Abrahamowi
pod postacią trzech męŜów, którzy go od-
wiedzili i do których Abraham zwracał się,
jakby to był ktoś jeden (Rdz 18,1-3).
MojŜesz widział krzew gorejący, kiedy Bóg
go powołał (Wj 3,2-4). Wielkiej teofanŹŹ
na Synaju towarzyszą znaki natury fizycz-
nej, błyskawice, trzęsienie ziemi, obłok,
ogień (Wj 19,16). Redaktor Ksiąg Królew-
skich podkreśla, Ŝe Boga nie ma w Ŝadnym
z tych zjawisk zewnętrznych: dla Eliasza
znakiem Jego obecności jest tylko "szmer
łagodnego powiewu", i Eliasz słysząc go
zasłania sobie twarz (I krl 19,12). NT
opowiada o niewielu objawieniach Boga.
Chrzest Jezusa: "Ten jest mój Syn umi-
łowany, w którym mam upodobanie" mó-
wi głos z niebios (Mt 3,17). W ~ Prze-
mienieniu Pańskim takŜe objawia się,
i to przez podobne słowa, bliskość Bo-
ga (Mt 17,5). W dniu Pięćdziesiątnicy
uczniowie zostają napełnieni Duchem
Świętym, czego znakiem jest język ognia
nad kaŜdym z nich (Dz 2,1-6). Przez dłu-
gi czas teofanią nazywano święto ~ epi-
fanŹŹ (2), pierwsze objawienie się Jezusa
światu (Mt 2,10).
Teofil [gr., przyjaciel BogaJ, imię pewne-
go mieszkańca AntiochŹŹ, któremu Łukasz
zadedykował swoją Ewangelię i Dzieje Apo-
stolskie; imię to moŜe teŜ oznaczać kaŜde-
go czytelnika, przyjaciela Boga.
testament [łac. testamentum, odpowied-
nik gr. słowa diatheke, w którym Septu-
aginta oddaje hebr. brit = przymierze].
W starochrześcijańskiej literaturze pojęcie
"testamentum" przyjęło się na określenie
obydwu "przymierzy", dlatego teŜ pisma
Starego i Nowego Przymierza nazywa się
Starym i Nowym Testamentem. W sensie
prawnym testament oznacza akt ostatniej
woli rozdysponowania i podziału dóbr w
obliczu własnej śmierci. Przenośnie - syn-
tetyczne przedstawienie przesłania jakie-
goś wielkiego człowieka, artysty, itp. Te
znaczenia nie są całkowicie pozbawione
wydźwięku biblijnego; idea świadka
i świadectwa [łac. testis] była prawdopo-
dobnie myślą przewodnią w doborze łac.
odpowiednika, księgi biblijne są świadec-
twem działania Boga w historŹŹ. Zob.: Lud
BoŜy; przymierze (przymierze z Bogiem).
tetragram [gr. tetragrammaton = wyraz
czteroliterowy], określenie starotestamen-
towego imienia Boga - YHWH, będącego
Boskim imieniem własnym, którego śydzi
z szacunku nie wymawiają. Przy głośnej
lekturze Pism i modlitwie, słowo to jest zastępowane przez Adonaj (mój Pan,
Bóg) albo ha-szem (imię). Przez szacunek
dla wiary śydów, w niektórych przekła-

Strona 236

background image

Słownik biblijny.txt

dach unika się uŜywania imienia Jahwe,
zastępując je wyrazem "Pan". Zob.: Ado-
naj; Jahwe.
tetrarcha [gr.], tytuł, wprowadzony
przez Filipa Macedońskiego w IV w.
p.n.e., oznaczał zarządcę tetrarchŹŹ, czyli
zazwyczaj jednej czwartej części określo-
nego terytorium. W rzeczywistości był to
podrzędny ksiąŜę, czasami kurtuazyjnie
nazywany królem. Tak np. ~ Herod An-
typas był tetrarchą Galilei (Mt 14,1;
Mk 6,14).
Tomasz [aram., bliźniak; gr. Didymos],
jeden z dwunastu apostołów. Nie będąc
obecny, kiedy Zmartwychwstały Jezus
ukazał się uczniom, Tomasz przejawiał
postawę sceptyczną, mówił, Ŝe nie uwie-
rzy w Zmartwychwstałego, dopóki nie zo-
baczy śladu gwoździ na dłoniach Jezusa
i nie włoŜy palca w ranę Jego boku. Po
ośmiu dniach Jezus ponownie objawił się
uczniom i Tomasz mógł przekonać się na-
ocznie o Jego ranach (~ 20,?4-29). To-
maszowi przypisuje się jedną z apokryficz-
nych ewangelŹŹ. Według tradycji chrześci-
jańskiej głosił on ewangelię wśród Partów
lub działał w Indiach.
Ikon. Tomasz jest często przedstawiany na ob-
razach i rzeźbach, jak dotyka palcem ran Chrys-
tusa, aby się przekonać, Ŝe Chrystus naprawdę
zmartwyhwstał: makietka z kości słoniowej
(X w-., Berlin); mozaiki w Dafni (XI w.)
i w Monreale (XII w.). tympanon w kościele
Saint-Thomas w Strasburgu (XIV ~c.); A. dely
errocchio, grupa rzeźbiona w brązie (1483,
Florencja); G. van Honthorst (XVII w., Ma-
dryt); Caravaggic (1602, Poczdam); G. de La
Tour (1626, ParyŜ).
Tora ~ Pięcioksiąg.
tradycja [łac. traditio = przekazywanie].
Wszystkie społeczeństwa ludzkie zapew-
niają sobie swoją ciągłość przekazując z po-
kolenia na pokolenie idee, wartości, zwy-
czaje i instytucje. KaŜda generacja, daleka
od tego, by przyjmować je w sposób bier-
ny, selekcjonuje je i przekształca, zacho-
wując jednak toŜsamość treści przekazu.
Lud BiblŹŹ przekazywał sobie w ciągu wie-
ków opowieści, zwyczaje, prawa itd.,
z których wiele zostało spisanych: Pismo
Święte jest więc uprzywilejowanym wyra-
zem tradycji, zawierającej takŜe tradycję
ustną (dla śydów - Talmud). Jezus otrzy-
mał od swego ludu Pisma, przekazywane
z pokolenia na pokolenie. Według Ewan-
gelii św. Mateusza (~M 5,17) Jezus powie-
dział: "Nie sądźcie, Ŝe przyszedłem znieść
Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem
znieść, ale wypełnić". Natomiast odrzucił
to, co nazwał "tradycją ludzką", mogą-
cą "uchylić przykazanie BoŜe" (Mk 7,8).
Jezus naucza i działa "jak ten, który
ma władzę, a nie jak uczeni w Piśmie"
(mk 1,22). Przez swoje słowa i czyny dał
początek nowej tradycji, głoszonej następ-
nie przez jego uczniów ~. Nawet gdy~ kanon
NT został zamknięty, jego przekazana ust-
nie tradycja pozostała Ŝywa w sercach

Strona 237

background image

Słownik biblijny.txt

chrześcijan.
trąba, szofar [hebr.], róg barana albo
wołu uŜywany w czasach staroŜytnych jako
trąba przez śydów w czasie bitwy i uro-
czystych świąt. Głos trąby ostrzegał o bli-
skości niebezpieczeństwa: zapowiadał karę
dla Izraela (Iz 18,3; Ozj 8,1) i nadejście
Dnia Sądu (Wj 2,1-15; Ap 8,6 do 9,21).
W Apokalipsie św. Jana cztery pierwsze
trąby zwiastują grad i ogień pomieszane
z krwią, spłonięcie trzeciej części ziemi
i stworzeń morskich, spadnięcie z nieba
wielkiej gwiazdy płonącej jak pochodnie,
ognistej kuli, zaćmienie słońca, księŜyca
i gwiazd; piąta zapowiada inwazję czterech
chmar szarańczy; szósta najazd konnicy
Partów; siódma - gniew Boga. Dźwiękiem
trąb zwoływano takŜe zgromadzenia reli-
gijne (Lb 10,2), w, przyszłości będzie to
znak do wielkiego zgromadzenia wybra-
nych w dniu ostatecznym (Iz 27,13;
1 Tes 4,16-17; I Kor 15,52). Zob. Jerycho.
Lit. I.B. Singer Szatan w Goraju (1933, wyd.
pol. 1991 ); w poł. XVII w. W małym pol. mia-
steczku Goraj (niedaleko Lublina), w, którym
rodziny Ŝydowskie zostały zdziesiątkowane,
niektórzy twierdzą, jakoby słyszeli dźwięki wiel-
kiego baraniego rogu zwiastującego koniec cza-
sów. Rzeczywiście, wtajemniczeni w arkana
~ kabały przewidywali przyjście Mesjasza na
1665 rok.
trąd, termin uŜywany w BiblŹŹ na okre-
ślenie róŜnych chorób skóry, w ~śród któ-
rych kapłan rozróŜniał przypadki trądu
właściwego, uznając tym samym cho-
rego za osobę nieczystą (Kpł 13,1-44).
Trędowaci byli wyłączeni ze wspólnoty
(Kpł 13,45-46) do momentu wyzdrowie-
nia, co takŜe musieli stwierdzić kapłani.
Liczne przepisy rytualne dotyczyły trędo-
watych i "przedmiotów dotkniętych trą-
dem" (zapleśniałe ubranie, saletrowane
ściany). Trąd był uwaŜany za karę za grze-
chy (Lb 12,10). W NT znajduje się
wzmianka o uleczeniu trędowatego przez
Jezusa (Łk 5,12-14). Zob. nieczystość.
Lit. Trąd nabrał znaczenia symbolu. J. de
Joinville Histoire de Saint-Louis (1309, Histo-
ria św. Ludwika), król porów,nuje trąd do grze-
chu śmiertelnego, który jest "najstraszniejszym
trądem". Ch. P‚guy- podejmuje ten wątek w,
Notre jeunesse (1910, Nasza młodość) i rozwija
go mówiąc o obrońcach Dreyfusa, którzy nie
chcieli, aby Francja "znalazła się w stanie
śmiertelnego grzechu" i stała się trędowata,
skazując niewinnego przez swój antysemityzm.
P. Claudel La Jeune Fille wiolains (1898,
Dziew,czę imieniem ~Wiolena) i LAnnonce faite
a Marie (1912, Zwiastowanie Maryi), wiolena,
kierowana współczuciem, całuje na poŜegnanie
trędowatego architekta Pierrea de Craon; sa-
ma zaraŜa się trądem i stwierdza, Ŝe zostaje
przez wszystkich odrzucona. JednakŜe poświę-
ciwszy się Bogu, staje się w tajemniczy, sposób
przyczyną uzdrowień innych trędowatych.
F. Mauriac Pocałunek trędowatego! (1922,
wyd. pol. 1963).  Z. Kossak-Szczucka Król
trędowaty (1937).

Strona 238

background image

Słownik biblijny.txt

Trójca Święta [łac. Trinitas, od ttrini =
w liczbie trzech, potrójny], wyraŜenie
oznaczające w chrześcijaństwie Boga, któ-
ry jest jeden, lecz w trzech osobach: Oj-
ciec, Syn BoŜy i Duch Święty. Sam ter-
min nie występuje wprawdzie ani w, ST,
ani w NT; wynika jednak z tekstów
i z refleksji teologicznych, które zostały
wypracowane stopniowo (Tertulian w,
końcu II w., Sobór Nicejski w 324 r., so-
bór w Konstantynopolu w 381 r.). Reflek-
sje te opierają się na rozwaŜaniach stosun-
ku synowskiego jednoczącego Jezusa z Je-
go Ojcem oraz więzi z Duchem Świętym,
stwierdzonego w M (~ 15,26). Doktryna
o Trójcy Świętej mieści się w tradycji mo-
noteistycznej (judaizm i islam), lecz Bóg
jest tam rozumiany jako "komunia". RóŜ-
nice w interpretacji, jakie istnieją między
protestantami a prawosławnymi chrześci-
janami co do wzajemnych relacji osób Oj-
ca, Syna i Ducha świętego nie podwaŜają
ich wspólnej wiary w Boga w Trójcy jedy-
nego.
Z. i p. Na Wielkanoc albo na świętą Trójcę, po-
tocznie - "Na święty Nigdy". WyraŜenie to
oznacza termin niepewny, nieokreślony, odle-
gły, nawet - nigdy nie realizowany. Uroczy-
stość Trójcy świętej obchodzona jest w pierw-
szą niedzielę po Pięćdziesiątnicy w krajach za-
chodnich; data jej ulega więc zmianie w
zaleŜności od roku, tak jak termin Wielkanocy.
Lit. święty Hilary z Poitiers De Trinitate (IV w.,
O Trójcy świętej), traktat w dwunastu księ-
gach, zdecydowana obrona ortodoksji, podwa-
Ŝanej przez arianizm, negujący boskość Jezusa.
święty Augustym O Trójcy świętej (399-419,
wyd. pol. 1963), Augustyn podejmuje walkę
św. Hilarego z arianizmem i rozwaŜa moŜliwość
myślenia o "trzech w jednym" poprzez serię
analogŹŹ zaczerpniętych z psychologŹŹ ludzkiej
(H. Chadwick Augustyn, 1987). święty Jan od
KrzyŜa Poezje (XVI w., wyd. pol. Dzieła, t. 4
1943), "O ewangelŹŹ in principio erat verbum
[na początku było Słowo] dotyczącej Trójcy
świętej", poemat teologiczny i mistyczny.
W XVIII w. racjonaliści usiłują ośmieszyć do-
gmat Trójcy. Na przykład Chl. Montesquieu
w Listach perskich (1721, wyd. pol. 1778) kry-
tykuje czarodzieja, którego zwą PapieŜem,
a który kaŜe wierzyć Chrześcijanom, w tym tak-
Ŝe królowi Francji, "Ŝe trzy daje zaledwie je-
den". J.C. Renard M‚tamorphose du monde
(1951, przemiana świata), "Connaisance du
Troisi‚me temps" (Znajomość trzeciego czasu).
Ikon. Trójcę świętą próbowano przedstawić
przez trzy podobne do siebie postacie: A. Ru-
blow (ok. 1410, Moskwa); arras flamandzki,
Saint-Just z Narbonne (XV w.); J. Fouquet
Ukoronowanie Najświętszej Dziewicy (1455,
Chantilly). Tron Łaski przedstawia w jednej
grupie Boga Ojca trzymającego Syna, ukrzy-
Ŝowanego Jezusa, z Duchem Świętym w posta-
ci gołębicy: Masaccio (1425-28, Florencja);
Mistrz z Fil‚malle (ok. 1417-1430, Frankfurt
nad Menem); A. DŹŹrer (1511, Wiedeń); J. Ri-
bera (1636, Madryt). W. Stwosz Koronacja

Strona 239

background image

Słownik biblijny.txt

Maryi przez Trójcę świętą, fragment ołtarza
Mariackiego (1477-89, Kościół Mariacki, Kra-
ków).
trzcina. W BiblŹŹ występuje co najmniej
siedem terminów określających róŜne ga-
tunki trzciny. Trzcina wodna (alga, trzci-
na, turzyca) rosnąca na brzegach Nilu,
a takŜe w słonej wodzie, stąd hebr. na-
zwa Morza Trzcin (albo Morza Sitowia),
mylonego później z Morzem Czerwo-
nym. Trzciny występowały obficie na tere-
nach bagiennych, skrywając hipopotamy
(Hi 40,21). Wiatr pochyla trzcinę, zbyt
słabą, by stawić opór (2 krl 18,21;
Iz 36,6; Ez 29,6-7). Trzcina symbolizo-
wała takŜe Egipt, ta "złamana trzcina",
naduŜywająca zaufania Izraela w trudnych
czasach. Trzcina, którą Ŝołnierze wetknęli
w dłonie Jezusa jest symbolem Ŝałosnego,
ośmieszanego króla, podobnie jak ciernio-
wa korona (Mt 27,29).
Tubal-Kain [hebr., uderzenie młota ko-
wala], potomek Kaina (Rdz 4,20).
Tyberiada, miasto nad brzegiem jeziora
Genezaret, załoŜone w 14-18 r. przez te-
trarchę Galilei Heroda Antypasa, który
nazwał je tak, jako wyraz kurtuazji wobec
panującego cesarza Tyberiusza; miasto to
uczynił stolicą Galilei. PoniewaŜ dawniej
na tym terenie mieścił się cmentarz Ŝy-
dowski, czyli miejsce nieczyste, wobec te-
go trzeba było siłą sprowadzać tam osad-
ników. Sława jego ciepłych źródeł przycią-
gnęła wielu ludzi. Urzędy miasta były
greckie, lecz znajdowała się tam synagoga;
mieszkańcy Ŝydowscy byli w większości
rybakami. Jezus unikał tego miasta o gr.
kulturze. Po zburzeniu Jerozolimy w 70 r.
Tyberiada stała się głównym ośrodkiem
Ŝydowskiego Ŝycia religijnego (siedzibąa
Sanhedrynu i szkoły, w której m.in. zaczę-
to opracowywać Talmud].
Tyberiusz (42 p.n.e: 37 n.e.), drugi ce-
sarz rzym., od 14 n.e. następca Oktawiana
Augusta. Za jego panowania Jan Chrzci-
cielł i Jezus pełnili swoje posłannictwo.
Tydzień, ciąg siedmiu dni, kończących
się dniem szabatu. W I w. tydzień
Ŝydowski zastąpił ośmiodniowy tydzień
rzymski. Kościół pierwotny pozytywnie
ustosunkował się do tej zmiany, przeno-
sząc odpoczynek szabatu na niedzielę,
pierwszy dzień tygodnia.
święto Tygodni (Wj 34,22) albo święto
śniw, święto Zbiorów ( Wj 23,16), wielkie
doroczne święto izraelskie, podczas które-
go uroczyście świętowano zbiór pszenicy.
święto było uroczyście obchodzone na-
stępnego dnia po siedmiu pełnych tygo-
dniach, czyli 50 dniach (stąd gr. nazwa
Pięćdziesiątnica) po święcie Paschy. Póź-
niej stało się ono świętem upamiętniającym
nadanie i ogłoszenie Prawa na Synaju.
Tyr, fenickie miasto wzniesione w III ty-
siącl. p.n.e. na skalistej wyspie, rozbudo-
wane i upiększone w X w. p.n.e. przez
króla Hirama, który utrzymywał przyja-
zne stosunki z Dawidem i Salomonem

Strona 240

background image

Słownik biblijny.txt

(2 Sm 5,11;1 krl 5,15-26), toteŜ przysłał
dostawców i rzemieślników do budowy
świątyni Jerozolimskiej. Tyr zakładał ko-
lonie w odległych krajach, najbardziej z
nich znana była Kartagina (określenie
"punicki" pochodzi od "fenicki"). W
XI w. Tyr był ściśle związany z Izraelem
(Izebel, córka króla Etbaala, poślubiła
króla państwa północnego, Achaba), lecz
kontakty uległy pogorszeniu, a prorocy su-
rowo potępiali Tyr (Am 1,9-10; Iz 23;
Ez 26-28), szczególnie za to, Ŝe chciał
wciągnąć Izrael w politykę przymierza
z Asyrią i cieszył się ze zdobycia Jerozoli-
my przez Nabuchodonozora II.
Aleksander III Wielki zdobył Tyr; miasto
odzyskało wolność pod rządami Seleucy-
dów i Rzymian. Tyr i miasto sąsiednie Sy-
don są często wymieniane w NT, być mo-
Ŝe w szerszym znaczeniu, na określenie
pogańskiego regionu w Górnej Galilei.

ubogi Łazarz Łazarz.
ubóstwo [łac. pauperias]. Przedstawiane
niekiedy w ST jako kara, ubóstwo jest tak-
Ŝe uwaŜane za powód do szczególnej opie-
ki BoŜej (Iz 3,15; 10,1-2). Jezus kontynu-
uje tę hebr. tradycję: to właśnie głównie
dla ubogich przyszedł Syn BoŜy na ziemię,
Ŝeby im głosić Dobrą Nowinę o zbawie-
niu, to przede wszystkim dla nich jest
przeznaczone Królestwo BoŜe. Do pojęcia
ubóstwa materialnego dochodzi teŜ po-
jęcie ubóstwa duchowego, polegającego
głównie na pokorze: "Błogosławieni ubo-
dzy w duchu" (Mt 5,3). Pierwsza chrze-
ścijańska wspólnota w Jerozolimie Ŝyła
- jak widać to na podstawie opisów w
Dziejach Apostolskich - w duchu ubóstwa,
jej członkowie "wszystko mieli wspólne"
(Dz 2,44). Zob.: błogosławieństwa ewan-
geliczne; bogactwo.
Lit. Postacie biedaków - świadków Boga-
dostarcza ST: koczowniczy początkowo lud
hebr., Izraelici w, niewoli i Hiob. W ~1T Jan
Chrzciciel i Jezus Ŝyją w profetycznym ubó-
stwie. TakŜe literatura zarówno o inspiracji Ŝy-
dowskiej, jak i chrześcijańskiej, przyznaje ubo-
gim miejsce szczególnie waŜne. Duch chasydy-
zmu, religijnego ruchu Ŝydowskiego kładzie
nacisk na prostotę serca pokornych. Sz. Asz,
Odmawiający psalmy (1934, w języku jidysz).
I.B. Singer: Ginrpł the Fooł (1957, Gimpl głu-
pek); Sztukmistrz z Lublina (1960, wyd. pol.
1983); Le Blasph‚niateur (1973, Bluźnierca).
Ubodzy występują takŜe często u Szolema Alej-
chema Dzieje Tewi mleczarza (1901, wyd. pol.
1960) i u S.J. Agnona. Ubóstwo moŜe doty-
czyć zarówno niedostatku materialnego, jak
i braku fizycznego czy, duchowego: G. Berna-
nos Pamiętnik wiejskiego proboszcza (1936, wyd.
pol. 1937). Ubóstwo obejmuje teŜ i często
przyjmuje formę upokorzenia, poraŜki, samot-
ności albo całkowitego opuszczenia: F. Dosto-
jewski Idiota (1869, wyd pol. 1909), którego
styl tragiczny kontrastuje z pogodnym hu-
morem bohaterów Singera, dla którego "być
melancholikiem znaczy tyle, co być bałwo-

Strona 241

background image

Słownik biblijny.txt

chwalcą". Radosne ubóstwo moŜna odnaleźć
w P. Emmanuela Jacob (1970, Jakub), "Les
B‚atitudes" (Błogosławieństwa).
Ubóstwo moŜe być zamierzone i dobrowolne:
pustelnicy z powieści średniowiecznych i pu-
stelnik z Don Juana (1665, wyd. pol. 1952)
Moliera; S. Weil narzuca sobie styl Ŝycia ubo-
giej robotnicy fabrycznej La Condition ovri‚re
(1951, Stan robotniczy). Ubóstwo moŜe być
przyjęte na sposób profetyczny - L. Bloy: La
Femme pauzre (1897, Biedna kobieta); Krew
biednego (1909, wyd. pol. 1959).
Ci pokorni ludzie BoŜy budzą róŜne reakcje:
podziwiani przez V. Hugo ("Le Mendiant"-
Zebrak, w Les Contemplations - Rozmyślania,
1856) lecz wyszydzani przez J.A. Rimbauda
("Biedni ludzie w kościele", Poezje, 1871, wyd.
pol. 1921). Tradycja biblijna ze swej strony ma
ubogich w wielkiej czci: J.B. Bossuet (1604, Kazanie o złym bo-
gaczu). O ile dla kaznodziei z Meaux ubodzy
nie powinni się buntować, lecz oczekiwać na
gest ofiarności bogatych, o tyle H.F. de La-
mennais, który podejmuje temat w Słowach
wieszczych (1834, wyd. pol. 1834), wyciąga
z niego odmienne konkluzje polityczne.
Szata nie czyni biedaka. Erazm z Rotterdamu
w Pochwale głupoty~ (1509, wyd. pol. 1953)
poddaje krytyce mnichów z zakonów Ŝebra-
czych: "Wielu ze swej niechlujności i Ŝebractwa
czyni atut swej chwały, a przecieŜ ubóstwo nie
jest cnotą, jeŜeli nie towarzyszą mu akty wiary
i miłosierdzia". W postacie fałszywych bieda-
ków i prawdziwych Ŝebraków, hipokrytów, ob-
fituje hiszpańska literatura satyryczna: anoni-
mowe dzieło śywot Łazika z Tormesu (1554,
wyd. pol. 1930) i M. Aleman Guzman de Alfa-
rache (1604, Guzman z Alfarache).
R.M. Rilke w Księdze o Ubóstwie i śmierci
(1905, wyd. pol. 1935) przeciwstawia rządzę
duchową jemu współczesnych całkowitemu
wyrzeczeniu, które prowadzi do poznania sie-
bie i zaakceptowania przez człowieka jego
skromnego miejsca we wszechświecie. Według
Ch. P‚guy Chrześcijaństwo jego czasów zatraci-
ło swe powołanie do ubóstwa: Notre jeunesse
(1910, Nasza młodość). Perwersję ubóstwa
i perwersję miłosierdzia napiętnował takŜe
J.P. Sartre Diabeł i Pan Bóg (1951, wyd. pol.
"Dialog" 1960, nr 11), wieśniacy zostają tu po-
zbawieni chęci buntu przez fałszywych proro-
ków; nawet ubóstwo duchowe Goerza, jego
"noc" jest wewnętrznie fałszywa.
ubranie. NaleŜy do potrzeb Ŝyciowych
człowieka, podobnie jak jedzenie i miesz-
kanie (Rdz 28,20; Wj 21,10). Według św.
Mateusza (Mt 6,25-31) Jezus zachęca do
większej ufności wobec Boga, zwracając
uwagę na fakt, Ŝe Ŝycie jest czymś więcej
niŜ jedzeniem, a ciało czymś więcej niŜ
ubraniem; lilie polne "nie pracują ani
przędą", a "nawet Salomon w całym swo-
im przepychu nie był tak ubrany, jak jed-
na z nich". Jednak celem ubrania jest nie
tylko okrycie człowieka; ubranie takŜe ob-
jawia człowieka, którego rozpoznaje się
po ubraniu, jakie nosi; stąd przebranie się
za kogoś innego uwaŜa się za kłamstwo,
nawet jeŜeli słuŜy planom Boga, jak by-

Strona 242

background image

Słownik biblijny.txt

ło to w losach ~ Jakuba, syna Izaaka
(Rdz 27,15).
Kapłani noszą wyróŜniające ich szaty,
których szczegóły są dokładnie opisane
(Wj 28; Kpł 16,32); równieŜ objawie-
niem postaci są szaty aniołów (Łk 24,4),
proroków (Za 13,4), królów (Mt 11,8;
Dz 12,21), bogaczy (~k 2,2), wdowy
(Rdz 38,14-19), trędowatych (Kp 13,45),

nierządnicy (Rdz 38,14-19). Ubranie ob-
jawia takŜe stan duszy - radość, Ŝałobę
lub pokutę.
Jedność między ubraniem a osobą wyra-
Ŝa się w znaczących gestach, Jonatan,
oddając swój płaszcz Dawidowi, zazna-
cza w ten sposób swoje doń przywiąza-
nie (I Sm 18,4), a Elizeusz przywdzie-
wa płaszcz Eliasza, aby zaznaczyć synow-
ską więź i sukcesję prorocką po nim
(2 krl 2,13). ToteŜ nie naleŜy się dziwić,
Ŝe czasowniki takie jak "wyzuć z szat",
"rozebrać", "ubrać" mogły pozostawać w
związku z wybraniem, chrztem, powoła-
niem, zbawieniem. Na przykład przybra-
nie białej szaty chrzcielnej oznacza sta-
nie się nowym człowiekiem (Rz 13,12;
Ef 4,24). Tak samo Jezus "przyobleka
w moc z wysoka" (Łk 24,49) tych, którym
powierza specjalne posłannictwo. Zob.:
Opatrzność BoŜa; rozdzierać szaty.
ucieczka do Egiptu. Po nocnym obja-
wieniu zbrodniczych zamiarów Heroda
Wielkiego, św. Józef zabrał Maryję i Dzie-
ciątko Jezus do Egiptu, gdzie przebywali
aŜ do śmierci Heroda; następnie, pod
wpływem nowego objawienia, Józef zapro-
wadził Dzieciątko i Jego Matkę do Galilei.
Mateusz, jedyny z ewangelistów, opowia-
da o tym wydarzeniu, które czasami było
interpretowane jako nowy Exodus (Wyj-
ście; Mt 2,13).
Ikon. Ucieczka do Egiptu: rzeźbione kapitele
w katedrze Saint-Lazare w Autun (Saint-An-
doche de Saulieu, XII w.); Giotto di Bondone
(1303-05, Padwa); M. Broederlam (XIV w.,
Dijon); A. Elsheimer (1609, Monachium);
Ph.O. Runge (1805, Hamburg); J. Schnorrny
on Carolsfeld (1828, DŹŹsseldorf. Niezna-
ny pol. malarz, kwatera poliptyku dominikań-
skiego (po 1460, Muzeum Narodowe, Kra-
ków). A. Pronaszko (1918, Muzeum Sztuki,
Łódź).
uczeń [łac. discipulus], to ten, kto z wła-
snej woli idzie za mistrzem, by kształto-
wać siebie na podstawie jego słów, czy-
nów i pism. W ST termin "uczeń" wystę-
puje tylko u Izajasza, który mówi o "swo-
ich uczniach" (Iz 8,16). W epoce Jezusa
termin ten oznacza tych, którzy słuchali
nauk mistrza - rabbiego. Ewangeliści na-
zywają uczniami wszystkich, którzy idą za
Jezusem. W węŜszym znaczeniu chodzi
o dwunastu apostołów. W EwangelŹŹ we-
dług św. Jana mowa jest o uczniu, które-
go Jezus miłował" (~ 13,23); tradycja roz-
poznaje w nim Jana, z którym moŜe się
utoŜsamiać kaŜdy chrześcijanin.

Strona 243

background image

Słownik biblijny.txt

Z. i p. Kto nie jest rie Mną, jest przeciwko mnie
(~M 12,30) - odrzucenie chwiejnych, niepew-ů
nych, niezdecydowanych.
Lit. P. Emmanuelł Tu (1978, r), 
(Pójdź za mną) - dziś, tak jak i wczoraj, "Głos
wzywa mnie wbrew mnie samemu".

uczta
uczta Baltazara. Daniel opisuje ucztę
Baltazara i jego dworzan w Babilonie ob-
leganym przez Persów (Dn 5). Do picia
uŜyto naczyń pochodzących z grabieŜy w
świątyni Jerozolimskiej; nagle pojawiła się
tajemnicza ręka i napisała na ścianie dziw-
ne słowa. Król wezwał mędrca Daniela,
który wyjaśnił, napis aram.: mene, tekel,
ufarsin (znany powszechnie jako mane, te-
kel, fares): "policzone, zwaŜone, podzielo-
ne". "Mene - Bóg obliczył twoje panowa-
nie i ustalił jego kres. Tekel - zwaŜono cię
na wadze i okazałeś się zbyt lekki. Fares-
twoje królestwo uległo podziałowi; oddano
je Medom i Persom". Tej samej nocy Bal-
tazar został zabity; był to upadek imperium
babilońskiego. Teksty Daniela zalicza się
do apokaliptycznego gatunku literackiego.
Lit. ů A. Mickiewicz Bakczysaraj (Sonety krym-
skie,1826). J. Słowacki ParyŜ (1833).
Ikon. Uczta Baltazara: głowica kolumny
w V‚zelay (XII w.); rzeźba, katedra w Amiens
(XIII w.); J. Martin (XIX w., Toronto).
Muz. W. Walton Belshazzaria feast (1931,
Uczta Baltazara), oratorium.
symbolika uczty. Izajasz zapowiada, Ŝe
Bóg przygotowuje dla wszystkich ludów
wielką ucztę, która ma oznaczać nadej-
ście czasów mesjańskich (Iz 25,6). NT po-
dejmuje tę wizję ofiarowanego wszystkim
zbawienia (Mt 8,11). W Przypowieści o
uczcie (Łk 14,15-24) występuje ojciec,
który zaprasza na ucztę przyjaciół, ale
wszyscy wymawiają się pod róŜnymi pre-
tekstami. Oburzony pan domu kaŜe spro-
wadzić do sali biesiadnej ubogich, śle-
pych, chromych; to oni dostąpią pełni Ŝy-
cia, do której Bóg zaprasza człowieka.
W NT mowa jest kilkakrotnie o uczcie:
gody w Kanie Galilejskiej, uczta Heroda
Antypasa, podczas której Herodiada zaŜą-
dała głowy Jana Chrzciciela, uczta u Ma-
teusza Lewiego, u Szymona Trędowatego.
Zob.: głód; królestwo.
Lit. P. Calderon La cena del rey Baltasar
(1634, Uczta Baltazara), sztuka religijna,
w której alegoryczne postacie - Bałwochwal-
stwo, PróŜność i śmierć prowadzą dialog z
Baltazarem i z prorokiem Danielem.
Ikon. Tintoretto Uczta Baltazara (1544, Wie-
deń). G. Dor‚ Daniel wyjaśnia napis..., ilustra-
cja do BiblŹŹ świętej (1866).
ukamienowanie [łac. lapidatio, od lapis
= kamień]. Znane w staroŜytnej Grecji
wykonanie wyroku śmierci przez uderze-
nia kamieniami było zazwyczaj karą, któ-
rą zbiorowość wymierzała winnemu, aby
podkreślić swoje całkowite odcięcie się
od jego winy, unikając wszelkiego z nim
kontaktu. Prawo Ŝydowskie przewidy-

Strona 244

background image

Słownik biblijny.txt

wało tę karę w wypadku bałwochwal-
stwa, bluźnierstwa, czarów, świętokradz-
twa, pogwałcenia szabatu lub cudzołóstwa
(Lb 15,32-36). Dwaj świadkowie koniecz-
ni wg Prawa, przy kaŜdym wyroku skazu-
jącym na śmierć, musieli rzucić pierwszy
kamień. Jan Ewangelista podaje, Ŝe do Je-
zusa przyprowadzono kobietę pochwyco-
ną na cudzołóstwie. Jezus wtedy powie-
dział: "Kto z was jest bez grzechu, niech
pierwszy rzuci na nią kamień", wyraŜając
w ten sposób swój sprzeciw wobec skazy-
wania na śmierć grzesznej kobiety.
Pierwszy diakon, Szczepan, został uka-
mienowany za rzekome bluźnierstwo
przez przedstawicieli synagogi Ŝydow-
skiej i ~ Sanhedrynu (Dz 7,58).
ukoronowanie Najświętszej Maryi
Panny. Według staroŜytnej tradycji-
Maryja, po Wniebowzięciu, została ukoro-
nowana w niebie przez swego syna Jezusa.
Ikon. Tympanony z XII w.: Senlis, Mantes,
Notre-Dame de Longpont, Chartres, Bourges,
Strasburg. Fra Angelico (ok. 1437, ParyŜ).
E. Charonton (1453-54, Villeneuve-l‚s-Avi-
gnon. P. Veronese (1555-58, Wenecja). D. Ve-
lazquez (ok. 1641~3, Madryt).
ukrzyŜowanie ~ krzyŜ - ukrzyŜowanie.
umywanie nóg. W przeddzień śmierci
Jezus był wraz z apostołami w wieczerni-
ku, aby świętować Paschę Ŝydowską.
W czasie Ostatniej Wieczerzy Jezus wstał
od stołu, wziął prześcieradło i tak, jakby
był niewolnikiem, zaczął umywać nogi
apostołom, zgodnie ze staroŜytnym zwy-
czajem. Piotr nie chciał się na to zgodzić:
"Panie, ty chcesz mi umyć nogi?" Wów-
czas Jezus wyjaśnił im symboliczną war-
tość tego gestu: " JeŜeli więc Ja, Pan i Na-
uczyciel, umyłem wam nogi, to i wyście
powinni sobie nawzajem umywać nogi"
(J 13,1-30), dając im przykład pokory
i przykazanie braterskiej miłości. Zob.:
Ostatnia Wieczerza; wieczernik.
Ikon. Giotto di Bondone Umywanie nóg (1303-
-05, Padwa). P. Lorenzetti Chrystus myjący
nogi św,. Piotrowi (1320, AsyŜ). F.M. Brown
Chrystus myjący nogi św. Piotrowi (1852-56,
Londyn).
upadek
"upadek człowieka". WyraŜenia tego
uŜywali chrześcijanie, wskazując na kon-
sekwencje grzechu Adama, uwaŜanego
za pierwszego człowieka; upadły człowiek
musiał opuścić raj - świat harmonŹŹ i
niewinności. Tekst biblijny (Rdz 3) nie
uŜywa terminu "upadek" ani terminu
"grzech". Zob.: Zbawiciel; zbawienie.
upadek zbuntowanych aniołów. Apo-
kalipsa św. Jana przedstawia walkę Micha-
ła ze smokiem; ten, którego nazywamy
diabłem albo szatanem, został strącony na
ziemię, wraz ze swymi aniołami; upadek
ten symbolizuje zwycięstwo Boga nad siła-
mi zła (Ap 12,7-10).
Lit. Temat literacki wiąŜe się luźno z Księgą
Rodzaju i symbolizuje upadek związany z grze-
chem. Stanowi paralelę - symetrię do tematu

Strona 245

background image

Słownik biblijny.txt

wyniesienia (A. de Lamartine, Ch. Beaude-
laire). Upadek człowieka: wg de Lamartinea
M‚ditations po‚tiques (1820, Rozmyślania po-
etyckie, wyd. pol. 1822 pt. Dumania poety),
"Człowiek": "Człowiek to Bóg upadły, który
pamięta niebiosa". A. Camus podejmuje temat
poniŜenia w Upadku (1956, wyd. pol. 1957),
odrywając go jednak całkowicie od kontekstu
biblijnego. Upadek aniołów: J. Milton Raj utra-
cony (1667, wyd. pol. 1791); de Lamartine La
Chute dun ange (1838, Upadek anioła); V. Hu-
go La Fin de Satan (1886, Kres szatana).
"Vade retro Satana" [łac., idź precz,
szatanie], słowa, które Jezus skierował do
szatana, gdy ten kusił Go na pustyni. Po-
dane są w EwangelŹŹ według św. Mateusza
(Mt 4,10).
Z. i p. Idź precz, szatanie! WyraŜenie uŜywane
dla odepchnięcia kogoś i odrzucenia jego nie-
uczciwych propozycji.
vae soli" [łac., biada samotnemu], sło-
wa wypowiedziane przez Koheleta; za-
uwaŜa on trudności, jakie ma człowiek sa-
motny w niebezpiecznych sytuacjach;
w razie upadku nie ma nikogo, kto by go
podźwignął. ZauwaŜa takŜe słodycz faktu
bycia we dwoje: "RównieŜ, gdy dwóch śpi
razem, nawzajem się grzeją; jeden nato-
miast jakŜe się zagrzeje?" (Koh 4,9-12).
Stąd sentencja vae soli często interpre-
towana jest w sposób bardziej konkret-
ny: "Biada temu, kto nie zawiera związ-
ku małŜeńskiego!" Zob. Księga Koheleta
(Eklezjastesa).
Lit. J. Milton Raj utracony (1667, wyd. pol.
1791), sam Bóg mówi do Adama, skarŜącego
się na samotność w Edenie: "Nie jest dobrze,
Ŝeby męŜczyzna był sam", powtarzając słowa
z Księgi Rodzaju (Rdz 2,18) i z Księgi Koheleta.
Wtedy Bóg stworzył Ewę.

wąŜ. Opowiadanie o pierwszym grzechu
zaczyna się od przedstawienia węŜa, jako
najbardziej przebiegłego ze wszystkich
stworzonych przez Boga zwierząt. W kul-
tach staroŜytnego Wschodu przypisywano
węŜowi moc uzdrawiającą, wiąŜącą się
prawdopodobnie z przekonaniem, Ŝe wąŜ,
zmieniając łuskę, bezustannie się odradza.
Za ślad kultu oddawanego węŜowi uwaŜa-
ją niektórzy relację w Księdze Liczb o mie-
dzianym węŜu (Lb 21,6-9). W świecie
Wschodu wąŜ jest uwaŜany za zwierzę
święte, pozostające w kontakcie ze świa-
tem boskim, związane z Ŝyciem i z mądro-
ścią. Takim równieŜ jawi się w relacji
w Księdze Rodzaju, obiecując Ewie Ŝycie
i poznanie przewyŜszające wiedzę Boga
(Rdz 3,1-5), równocześnie jednak zostaje
odarty z mitu, z pewnością z zamiarem
walki z atrakcyjnością kultów magicznych:
wąŜ nie jest stworzeniem wyzwalającym,
lecz zwierzęciem przeklętym, nie daje Ŝy-
cia, lecz śmierć. Łatwo więc zrozumieć, Ŝe
uznano go za symbol szatana, Ŝe z nim go
utoŜsamiano jako nieprzyjaciela człowieka.
Koran nie uwzględnia węŜa w opowiada-
niu o upadku Adama. Tradycja i legenda

Strona 246

background image

Słownik biblijny.txt

wprowadziły węŜa i pawia do orszaku Ibli-
sa, kusiciela pary ludzkiej.
Lit. J. MIlton Raj Utracony (1667, wyd. pol.
1791), wspaniały wąŜ z Edenu (księga IX)
przekształca się w Piekle (księga X) w potwor-
nego pytona. P. Val‚ry Channes (19?2, Uroki).
"Ebauche dun serpent" (Zamysł węŜa), albo
kuszenie próŜnego poznania.
Ikon. WąŜ występuje między Adamem i Ewą
w scenie kuszenia: Rafael ;

A. Giacometti Adam i Ewa (1907, Zurych).
Ma on rozmiary pytona, lecz równieŜ moŜe
mieć głowę kobiety: Fra Filippo Lippi Kuszenie
Ez~~~ (XV w., Florencja).
wąŜ miedziany. Kiedy Izraelici znajdo-
wali się na pustyni, byli kąsani przez węŜe,
MojŜesz więc na polecenie Boga sporzą-
dził ze spiŜu węŜa i umieścił go na wyso-
kim słupie. Ukąszeni przez jadowite węŜe
mieli spoglądać na niego z wiarą w obie-
cane przez Boga uzdrowienie (Lb 21,9).
Przechowywany potem w świątyni, mie-
dziany wąŜ stał się przedmiotem przesąd-
nych wierzeń i Ezechiasz kazał go znisz-
czyć (2 krl 18,4). Jezus mówiąc o swym
przyszłym ukrzyŜowaniu, porównywał sie-
bie do miedzianego węŜa, wybawiającego
tych, którzy w Niego wierzą (~ 3,14-15).
Ikon. Rękopis .Miscellanea z British Library
(1280, Francja). Obrazy: MIchał Anioł (1~12,
Rzym); Tintoretto (1544, Wenecja); P.P. Ru-
bens (161?, Londyn); A. Wan Diyck (ok. 1628,
Madryt).
wdowa z Naim. Niedaleko miasta Na-
im (obecnie Nain) w południowej Galilei,
u stóp góry Tabor, Jezus spotkał orszak
Ŝałobny. "Wynoszono umarłego - jedy-
nego syna matki, a ta była wdową"
(Lk 7,11-17). Zdjęty litością Jezus powie-
dział: Młodzieńcze, tobie mówię, wstań!
Zmarły usiadł i zaczął mówić".
Weronika [od gr. Beronike = przynoszą-
ca zwycięstwo, albo od łac. vera icort =
prawdziwy obraz]. Weronika jest wymie-
niona w Ewangeliach wśród świętych nie-
wiast, które towarzyszyły Jezusowi w dro-
dze na Kalwarię, lecz Tradycja przypisuje
to imię kobiecie, która miała otrzeć z potu
i krwi twarz Chrystusa w drodze na
~ Golgotę; Rysy Tej twarzy miały pozo-
stać odbite na płótnie. Weronika do dziś
pozostaje główną postacią szóstej stacji
Drogi KrzyŜowej. Zob.: Droga KrzyŜowa;
oblicze - oblicze Boga (oblicze Chrystusa).
Lit. P.J. Jouve Sueur de sang (1933, Krwawy,
pot), "Crachats!" (Plwanie). P. Emmanuel Ja-
cob (1970, Jakub).
Ikon. Przedstawianie św. Weroniki łączy się
nierozerwalnie ze świętym Obliczem odbitym
na chuście: posąg w Notre-Dame dEcouls
(1310); MIstrz z Fl‚malle (ok. 1430, Frankfurt
nad Menem); El Greco;
G. Rouault (1945, ParyŜ).
werset, drobny fragment tekstu biblij-
nego, stanowiący samoistną całość tre-
ściową, z zasady wyodrębniony graficz-
nie (często numerowany). Podobnie jak

Strona 247

background image

Słownik biblijny.txt

numerowanie rozdziałów, tak i podział
na wersety sięga początków druku (R. Es-
tienne, 1555).
Lit. wersety zamieszczali w poezji lub w prozie
poetyckiej: H.F. de Lamennais Słowa wieszcze
(1834, wyd. pol. 1834), w XX w. A. Gide,
P. Claudel, O.V. Milosz, Loys Masson i wielu
innych.
wiara - wierny. Termin "wiara" ozna-
cza dzisiaj "wierzenie w Boga". Lecz dla
człowieka BiblŹŹ w ogóle nie istniała te-
za niewiary w znaczeniu współczesnym.
W BiblŹŹ wiara oznacza "zawierzenie" i jest
niewzruszonym przylgnięciem do Boga,
wręcz utoŜsamieniem się człowieka ze sło-
wem i z wolą BoŜą, mimo cięŜkich do-
świadczeń. Mieć wiarę, być wiernym, całe
swoje Ŝycie kształtować wg wzajemnych
zobowiązań ~ przymierza (przymierze
z Bogiem). Zgodnie z etymologią łac.
(fides = obietnica] wiernym jest ten, kto
wiąŜe się z kimś innym danym słowem.
Bóg jest więc pierwszym wiernym, gdyŜ
nigdy nie wycofuje się z obietnicy miłości,
danej swemu ludowi. Pierwszym wzorcem
wierzącego człowieka jest ~ Abraham,
oczyszczony z grzechów przez swoją wia-
rę. Święty Paweł w Liście do Rzymian sze-
roko rozwija temat zbawienia przez wiarę.
Niewierny natomiast zdradza dane przez
siebie obietnice; jest niestały, jak oblu-
bieniec, który dopuszcza się wiarołom-
stwa, cudzołóstwa. Ezechiel porównuje
lud Izraela do małŜonki, która bezwstyd-
nie uprawia nierząd (Ez 16). Podobnie jak
małŜonek, tak i Bóg odkryje jej hańbę,
lecz takŜe przebaczy jej wszystko to, czego
się dopuściła. BezboŜni i niewierni są to
więc ludzie oddani innym kultom niŜ kult
Boga Abrahama i nie przestrzegają przy-
kazań ~ Dekalogu. Z wiarą łączy się za-
wierzenie i zaufanie: "ludzie małej wiary",
mówi Jezus do swoich uczniów, lękają-
cych się burzy (Mt 8,26). Wierzący po-
kłada ufność w skuteczność modlitwy,
ufność opartą na obietnicy Jezusa: "Pro-
ście, a będzie wam dane; szukajcie, a znaj-
dziecie" (Mt 7,7).
Z. i p. Wiara, która góry przenosi (Mt 17,20-
-21) - wiara dokonująca cudów. Być jak nie-
wierny Tomasz - wierzyć tylko w fakty wyraźnie
potwierdzone albo takie, które moŜna osobiście
sprawdzić. język potoczny przeciwstawia takiej
postawie wiarę ludzi prostych, naiwną łatwo-
wierność. Jeszcze pełni złudzeń, gdyŜ wyczeku-
ją tego, co niemoŜliwe, to ci, o których mą-
drość ludowa ironicznie mówi: "Tylko wiara
zbawia". Aluzja do zbawienia przez wiarę
(lub) uczynki (~k 2,14), pochodzenie tego
wyraŜenia przypisuje się protestantyzmowi.
Lit. Wiara i rozum. - Myśl filozoficzna, zarów-
no u Chrześcijan, jak i u Ŝydów, rozwaŜała
związek między rozumem a wiarą. Klemens
z AleksandrŹŹ w Kobiercach (II w., wyd. pol.
1991; tytuł przywołuje na myśl tkaninę, prze-
platanie nici), usiłuje wykazać ich zgodność
i na tej podstawie zbudować filozofię chrześci-
jańską. święty Bazyli Wielki Homilia o wierze

Strona 248

background image

Słownik biblijny.txt

(IV w., wyd. pol. 1947 pt. Wybór homilŹŹ i ka-
zań). Majmonides Przewodnik dla błądzących
(1190, wyd. pol. 1872).
Dla M.E. de Montaignea i B. Pascala Bóg nie
moŜe stanowić przedmiotu dowodzenia rozu-
mowego; wiary nie osiąga się w wyniku rozu-
mowania. Montaije Próby (księga II, rozdział
12; 1580-88, wyd. pol. 1957), "Apologia Ray-
monda Sebonde": jeŜeli człowiek nie moŜe
mieć poznania pewnego, to nie za pośrednic-
twem swojego rozumu będzie on wysnuwał
wnioski o Bogu, którego istota róŜni się rady-
kalnie od natury ludzkiej. Pascal Myśli (1670,
wyd. pol. 1921): "Wiara jest czymś róŜnym od
dowodu - jedno jest ludzkie, drugie jest darem
Boga." "Boga czuje serce, nie rozum" [tłum.
T. Boy-śeleński].
Racjonalizm XVIII w. szuka Boga inaczej niŜ
poprzez wiarę. Bóg, którego on przyjmuje-
postawa deistyczna - jest twórcą natury:
"Wszechświat wprawia mnie w zakłopotanie
i nie mogę przypuszczać, by ten zegar miał ist-
nieć, a nie byłoby zegarmistrza" (Voltaire, saty-
ra wierszem Les Cabales, 1772, Intrygi).
Wiek XVIII pokpiwa sobie z wierzących w nie-
jasne Objawienie. Wiara staje się nieporówny-
walna z rozumem: "Wiara polega na dawaniu
wiary nie temu, co jest prawdziwe, lecz temu,
co fałszywe dla naszego rozumienia" (Voltaire
Dictionnaire philosophique,1764, Słownik filozo-
ficzny, artykuł "Foi" - Wiara).
Wiara - wierzenie dzięki temu, co widzialne,
czy teŜ zakorzenione w tym, co istnieje poza
widzialnym? J.J. Rousseu Emil (1762, wyd. pol.
1955), "Wyznanie wiary wikarego sabaudzkie-
go", stara się pogodzić naturalne "światło" i
swe wewnętrzne odczucie, które nazywa wia-
rą: "Spójrzcie na widowisko natury; posłuchaj-
cie wewnętrznego głosu; wszystko mówi o tym,
Ŝe istnieje Istota NajwyŜsza" [tłum. M.Z.].
F.R. de Chateaubriand w Duchu wiary chrześci-
jańskiej (1802, wyd. pol. 1816) przemawiał ta-
kim samym językiem, aby współczesnych mu
przybliŜyć do Boga. Istota NajwyŜsza i Bóg,
którego czciła wiara przodków, byłby jednym
i tym samym Bogiem. A. de Musset tymcza-
sem stwierdza, Ŝe wiara wyszła zrujnowana
z doświadczenia sceptycyzmu i racjonalizmu.
Stąd paradoks zaskakującego
oświadczenia Ch. P‚guy w Le Porche du myst‚re
de la deuxi‚me vertu (1911, Portyk misterium
drugiej cnoty); to mówi Bóg: "Wiara, to mnie
nie zadziwia, to nie budzi zdziwienia. Ja prze-
cieŜ tak bardzo jaśnieję w mym stworzeniu...
we wszystkich moich tworach" [tłum.
B. Ostromęcki]. Tekst, który zdaje się być
w sprzeczności z mistycznym doświadczeniem
Wiary pośród nocy - "Nie widzieć Ciebie to
znaczy Cię oglądać. Obecność twa mnie ośle-
pia", oświadcza P. Emmanuel Jacob (1970, Ja-
kub). Lecz jak wytłumaczyć doświadczenia
osoby wierzącej? "Języki zmęczone są objaśnia-
niem, wyobraŜenia ludzi inteligentnych są
opóźnione" (J. Halewi).
Ekr. Męczeństwo ,Joanny d arc C.Th. Dreyera
(1928) i Proces Joanny darc R. Bressona
(1962) są rozwaŜaniami nad tajemnicą wiary.
wieczernik [łac. cenaculum = jadalnia],

Strona 249

background image

Słownik biblijny.txt

pomieszczenie w Jerozolimie, w którym
Jezus razem z apostołami spoŜywał Ostat-
nią Wieczerzę (Mk 14,14-16). Bez wąt-
pienia w tej samej sali apostołowie zgro-
madzili się po śmierci Jezusa, tam Jezus
się im ukazywał, i tam po Wniebowstąpie-
niu został im zesłany Duch święty
(Dz 2,1).
Lit. Wieczernik - nazwa nadana grupie mło-
dych romantyków, którzy w 1823-24 spotykali
się w salonie Ch.E. Nodiera w Arsenale, a na-
stępnie od 1827 u V. Hugo. E. Bryll Wieczer-
nik (1988).
wiejadło, rodzaj kosza lub wielkiej szufli
- łopaty słuŜącej do przesypywania ziarna
w celu oczyszczenia go, oddzielając je od
słomy i plew. SkrąŜanie (oddzielanie ziar-
na od plew) występuje jako metafora sądu
i ukarania złych ludzi (Iz 41,15-16;
wr 15,7; 51,2). W EwangelŹŹ Jan Chrzciciel
zwiastuje ludowi przyjście Tego, który
oczyści omłot, zbierze pszenicę, a plewy
kaŜe spalić (Łk 3,17). Temat ten bliski
jest tematowi dobrego ziarna i kąkolu oraz
tematowi Ŝniw na ziemi w Apokalipsie
św. Jana (Ap 14,14-16). Zob. Sąd Osta-
teczny.
Z. i p. Oddzielić dobre ziarno od plew.
wielbić ~ adorować.
wielbłąd. Wielbłąd arabski, a dokład-
niej dromader, jest zwierzęciem ideal-
nym na pustyni. Na przykład królowa
Saby przybyła do króla Salomona z
"wielbłądami dźwigającymi wonności i
bardzo duŜo złota oraz drogocennych ka-
mieni" (1 krl 10). śydzi nie mieli prawa
jeść mięsa tego uwaŜanego za nieczy-
ste zwierzęcia, podobnie jak mięsa osła
czy wieprza (Pwt 14,7-8). Sierść wiel-
błąda słuŜyła do wyrobu siermięŜnych
ubrań, takich, jakie nosił np. Jan Chrzci-
ciel (Mk 1,6). Wielbłąd występuje w nie-
których obrazowych wyraŜeniach: Mate-
usz podaje, Ŝe Jezus napominał hipokry-
tów, którzy przecedzają komara, a połyka-
ją wielbłąda (Mt 23,24) i bogaczy, którym
trudno będzie wejść do królestwa niebie-
skiego (Mt 19,24).
Z. i p. Chcieć przeprowadzić wielbłąda przez
ucho igielne.
Lit. Lł. Staff Ucho igielne (1927). M. Hemar
Doświadczenie (Koń trojański,1936).
Wielkanoc, Pascha. Uczniowie Jezusa
kaŜdego roku obchodzili uroczyście Jego
Zmartwychwstanie w pierwszy dzień ty-
godnia po Ŝydowskim święcie ~ Pas-
chy (czyli w niedzielę), łamiąc chleb, tak
jak On im to polecił. W II w. papieŜ Wik-
tor ustalił dzień chrześcijańskiej Paschy
(Wielkanocy) na niedzielę, bez odniesie-
nia do Paschy Ŝydowskiej, obchodzonej
14. dnia miesiąca nisan. Na liturgiczną
celebrację Wielkiej Nocy (Paschy) składa
się wspomnienie ostatnich chwilł Jezusa:
Wielki Czwartek - Ostatnia Wieczerza,
czyli ostatni posiłek, który Jezus spoŜył ze
swymi uczniami i ustanowienie Euchary-
stŹŹ; Wielki Piątek - UkrzyŜowanie, śmierć

Strona 250

background image

Słownik biblijny.txt

Jezusa i złoŜenie do grobu; celebracja
Zmartwychwstania, w noc z Wielkiej So-
boty na niedzielę paschalną.
Dla chrześcijan Jezus jest barankiem pas-
chalnym, ofiarowanym dla zbawienia
wszystkich ludzi. Pascha - to takŜe przej-
ście [hebr. pesach]. Jezus przechodzi od
śmierci do Ŝycia i zapowiada przejście
chrześcijanina od śmierci do Ŝycia z Bo-
giem. Zob. zmartwychwstanie.
Z. i p. Raz do roku około Wielkiej Nocy - zgod-
nie z obrzędem Kościoła katolickiego, spowia-
dać się i przyjmować komunię św. z okazji
świąt Wielkanocy.
Lit. Lł. Tołstoj Zmartwychwstanie (1889-99),
święta Wielkanocne w prawosławnej Rosji pod
koniec XIX w. B. Cendrars Paques a New York
(1912, Wielkanoc w Nowym Jorku), tęsknota
za wiarą wywołana tułaniem się po nowo-
czesnych miastach; poemat z pewnością stał
się inspiracją dla G. Apollinairea w "Zone"
(Strefa) - Alcools (1913, Alkohole). P. de la
Tour du Pin w Le Second Jeu (1959, Druga
gra), poemat "Pr‚face" (przedmowa).
Muz. H. Schuetz Historia der fr"hlichen und
Siegreichen Auferstehung unseres einigen Erl"sers
und Seligmachers Jesu Christi (1623, Histo-
ria Zmartwychwstania), oratorium wielkanoc-
ne. N. Rimski-Korsakow Wielkanoc rosyjska
(1888), suita symfoniczna. A. Honegger Wiel-
kanoc w Nowym Jorku, solo i kwartet smyczko-
wY).
Wielki Piątek, piątek poprzedzający
Wielkanoc. Tego dnia chrześcijanie wspo-
minają śmierć Jezusa na Golgocie. Zob.:
krzyŜ - ukrzyŜowanie; męka Chrystusa.
Wielki Post [łac. dies quadregesima =
; czterdziesty dzień], post czterdziestodnio-
wy, w chrześcijaństwie zw. Quadregesi-
ma, oznacza okres czterdziestu dni przed
Wielkanocą. Dla katolików jest to okres
pokuty, przypominający czas, jaki Jezus
spędził na pustyni przed rozpoczęciem
działalności publicznej. Rygory Wielkiego
Postu (post i powstrzymywanie się od po-
karmów mięsnych) z czasem uległy złago-
dzeniu. Zob. post.
; Lit. Walka Karnawału z Postem (karnawał-
cielesność w całym tego słowa znaczeniu) to je-
den z tematów francuskiej i hiszpańskiej litera-
tury średniowiecznej. Ruiz Juan zw. Arcipreste
de Hita Księga dobrej miłości (1343, wybór Pol.
1980), fragment w stylu burleski opisuje walkę
Don Carnala (Karnawał) z Dońą Cuaremą
(Wielki Post), obrazującą walkę między zmy-
słowością a wiarą. F. Rabelais podejmuje ten
motyw, który stał się juŜ tematem folklo-
rystycznym, w Quart Livre (Czwarta Księga,
1552, wyd. pol. 1916 pt. Gargantua i Panta-
gruel, odwołując się do postaci alegorycznej
Popielca, wcielenia ascetyzmu, wobec radości
Ŝycia reprezentowanej przez Mięsopusta.
W okresie Wielkiego Postu kaznodzieje gło-
szą kazania, z których najsławniejszymi pod
względem literackim były kazania J.B. Bossue-
ta, wygłaszane w ParyŜu do róŜnego rodzaju
 słuchaczy: Wielki Post Braci św. Franciszka
 (1660; słuchaczami były osoby z wyŜszych

Strona 251

background image

Słownik biblijny.txt

sfer), Wielki Post Karmelitów (1661; słuchacze
skupieni), Wielki Post Luwru (1662; król i
dwór królewski), Wielki Post w Saint-Gemsain
(1666).
Ikon. P. Breugel st. Walka Karnawału z Postem
(1559, Wiedeń).
wieprz. Dla śydów, podobnie jak dla
 innych mieszkańców rejonu basenu Mo-
rza Śródziemnego, np. Egipcjan, świnie
były przedmiotem wstrętu i obrzydzenia.
Jedzenie mięsa wieprzowego było absolut-
nie sprzeczne z Prawem MojŜeszowym;
uczony w Piśmie Eleazar wolał umrzeć,
niŜ zjeść wieprzowinę (2 Mch 6,18-20).
Jezus oświadczył, Ŝe nie naleŜy rzucać pe-
reł między wieprze, świnie mogłyby pode-
ptać perły (Mt 7,6). Syn marnotrawny zo-
stał wysłany w pole, gdzie miał paść świ-
nie (Łk 15,15), co było najgorszym
poniŜeniem (Syn marnotrawny). We-
dług Marka, kiedy Jezus wypędził z nie-
szczęśliwego człowieka duchy nieczyste,
weszły one w wieprze, pasące się na wzgó-
rzu; wówczas stado rzuciło się do jeziora
i utonęło (Mk 5,2-13). Zakaz jedzenia
wieprzowiny do dziś jeszcze obowiązuje
Ŝydów i muzułmanów.
wierny wiara - wierny.
wieŜa Babel [hebr. bawel = pomiesza-
nie; gr. Babylon]. Biblijny opis wieŜy Ba-
bel inspirowany był piętrowymi pirami-
dami o nazwie "zikkurat", których ruiny
odnaleziono w MezopotamŹŹ. Po wynale-
zieniu sposobu wypalania cegieł, ludzie
zapragnęli wybudować miasto, a w nim
wieŜę, której wierzchołek sięgałby nie-
ba. Chcąc ukarać ludzi za ich pychę,
Bóg podzielił ich odmiennością języków,
A następnie rozproszył po całej ziemi
(Rdz 11,1-9). Autor biblijny wyjaśnia na-
zwę Babel za pomocą etymologŹŹ ludowej
na podstawie podobieństwa zachodzące-
go między hebr. nazwą Babilonu [bawel
= brama Boga] a wyrazem hebr. balal
(w formie piel balbel = sprawić zamiesza-
nie). Poza karą za przewinienie zbiorowe,
zdarzenie to moŜna równieŜ odczytać jako
potępienie cywilizacji miejskiej. Zob. ze-
słanie Ducha świętego.
Z. i p. Istna wieŜa Babel- wszyscy mówią jed-
nocześnie.
Lit. Dante, "Piekło" z Boskiej komedŹŹ (1307-
-21, wyd. pol. 1947, pieśń 31); wokół studni
dziewiątego kręgu zebrani są wszyscy ci, któ-
rzy zdradzili; pośród nich Nemrod, który stara-
jąc się wznieść wieŜę Babel, zasiał niezgodę.

J.L. Borges Fikcje (1942, wyd. pol. 1972), "Bi-
blioteka wieŜy Babel". R. Caillois zaznacza,
Ŝe ta biblioteka naleŜy do niebiblijnego sym-
bolizmu labiryntu, realnego lub metaforyczne-
go, macierzyństwa, moralności lub rozumu.
P. Emmanuel Babel (1952), człowiek chce do-
równać Bogu poprzez swą koncepcję budowa-
nia świata, i zostanie ukarany za brak umiaru.
W. Szymborska Na wieŜy Babel (Sól,1962).

Strona 252

background image

Słownik biblijny.txt

Ikon. WieŜa Babel: Saint-Savin, fresk (XII w.);
P. Bruegel st. (1563, Wiedeń); H. Flandrin
(1861, kościół Saint-Germain-des-Pr‚s, ParyŜ).
Budowa wieŜy Babel, mozaika (XIII w., bazylika
św. Marka w Wenecji). Budowa wieŜy Babel,
arras (ok. Poł. XVI w., warsztaty brukselskie,
Państwowe Zbiory Sztuki na Wawelu, Kraków).
Muz. A. Rubinstein Der Thurm zu Babel
(1869, WieŜa Babel), oratorium; I. Strawiński
Babel (1953), kantata.
wino. Księga Rodzaju przypisuje wynale-
zienie sztuki sporządzania wina Noemu
(Rdz 9,20), wskazując przez to na staro-
Ŝytność uprawy winorośli. Wino składane
było jako ofiara z płynów wraz z codzien-
ną ofiarą całopalną w Świątyni Jerozolim-
skiej (Wj 29,40). Wino do uŜytku co-
dziennego było zawsze rozcieńczone wo-
dą, a pijaństwo, podobnie jak wszelkie
naduŜycia, było potępiane (Prz 20,1;
23,29-35). Wino stosowano takŜe w me-
dycynie, do odkaŜania ran (Łk 10,34),
a pomieszane z mirrą - jako środek znie-
czulający (Jezus w czasie ukrzyŜowania
odmówił jego przyjęcia, Mt 27,34).
Podczas Ostatniej Wieczerzy Jezus wziął
kielich wina i zwrócił się do apostołów ze
słowami: "To jest moja Krew Przymierza"
(Mt 26,27; Mk 14,24) i dzisiaj takŜe, w li-
turgŹŹ chrześcijańskiej wino symbolizuje
przelaną w ofierze Krew Chrystusa.
Z. i p. Nie wlewa się młodego wina do starych
bukłaków. Przysłowie cytowane za św. Mate-
uszem (Mt 9,17), który dodaje: "W przeciw-
nym razie bukłaki pękają, wino wycieka, a bu-
kłaki się psują". Potocznie - nowe idee trud-
no pogodzić z dawnymi strukturami; nie mogą
się one rozwijać bez rozsadzenia dawnych
struktur.
Lit. R. Rolland w Colas Breugnon (1919, wyd.
Pol. 1921) wino nazywa Ŝartobliwie wodą No-
ego. J.C. Renard Incantation des eaux (1961,
Zaklęcie wód), poetyckie rozwaŜania nad bi-
blijnymi symbolami wody, wina i ognia.
winorośl. Ta śródziemnomorska roślina
dobrze się przystosowała do klimatu Pa-
lestyny, ale wymaga Ŝmudnej pracy, o któ-
rej często jest mowa w BiblŹŹ (np. Iz 5).
Święto winobrania stanowiło część Świę-
ta Zbiorów (Wj 23,14; Pwt 16,13) albo
święta Namiotów (Szałasów, zw. teŜ
Kuczki, hebr. Sukot), obchodzonego je-
sienią; towarzyszyły mu śpiewy i tańce
(Sdz 21,19-21). Szałasy miały prawdopo-
dobnie przypominać chatki z gałęzi, budo-
wane w sadach i winnicach na okres zbio-
rów. Ozeasz pierwszy uŜył jako przenośni
porównania ziemi Izraela do Ŝyznej winni-
cy (Oz 10,1). Izajasz odwrócił porówna-
nie: Izrael nie daje owocu pomimo starań
Boga; Bóg więc opuści go (Iz 5,1-7; te-
mat podjęty w,~r 2,21 i Ez 17,1-10). Po
wygnaniu babilońskim wszyscy błagali Bo-
ga, aby znowu roztoczył opiekę nad tą
winnicą (Ps 80,9-17; Iz 27,2-11).
W ewangeliach synoptycznych Jezus po-
sługuje się obrazem winnicy jako przypo-
wieści o Królestwie BoŜym (Mt 20,1-8;

Strona 253

background image

Słownik biblijny.txt

21,28-31; 33-41). W EwangelŹŹ według św.
Jana Jezus podczas Ostatniej Wieczerzy
nazywa siebie prawdziwym krzewem win-
nym, takim, którego owoce nie zawio-
dą oczekiwań właściciela winnicy - Boga
(~ 15,1-5).
Wniebowstąpienie Pańskie [łac.
ascendere = wstępować w górę, wchodzić],
uniesienie się Jezusa wraz z ciałem do nie-
ba, przybytku Boga; takŜe - święto obcho-
dzone przez Kościół na pamiątkę tego wy-
darzenia; dla chrześcijan, zmartwychwsta-
ły Chrystus wszedł do Chwały Boga. Ma-
rek i Łukasz w swoich Ewangeliach opisu-
ją, Ŝe Jezus, po wyprowadzeniu swych
uczniów poza Jerozolimę, odłączył się od
nich i został wzięty do nieba (Mk 16,19;
Łk 24,51). W Dziejach Apostolskich Łukasz
umiejscawia Wniebowstąpienie na Górze
Oliwnej, w czterdzieści dni po Zmar-
twychwstaniu Pańskim: obłok zakrył Jezu-
sa przed oczyma uczniów (Dz 1,9).
Lit. Święty Augustyn Kazanie na dzień Wnie-
bowstąpienia (wyd. pol. 1936, pt. Wybór ka-
zań), "Zmartwychwstanie Pana naszego jest
naszą nadzieją; Wniebowstąpienie naszego Pa-
na jest naszą chwałą". G. Apollinaire Alcools
(1913, Alkohole), "Zone" (Strefa), Jezus wstę-
pujący do nieba porównany jest do współcze-
snych lotników: "Diabły w przepaściach pod-
noszą głowę, by spojrzeć na ptaka stuleci",
podczas gdy "Anioły latają dookoła ślicznego
lotnika" [tłum. A. WaŜyk]. R. Brandstaetter
Wniebowstąpienie (Pieśń o moim Chrystusie,
1960).
Ikon. Wniebowstąpienie Jezusa: Fra Angelico
(1440-47, Florencja); A. Mantegna (1463-68,
Florencja); Rembrandt (1636, Monachium);
J.M. Sert (1930).
Muz. O. Messiaen Lascension (1933, Wnie-
bowstąpienie), medytacja symfoniczna.
Wniebowzięcie Najświętszej Ma-
ryi Panny [łac. assumptio, od assumere =
przyjąć do siebie, przyjąć do nieba,
strzec], wyniesienie Najświętszej Dziewicy
Maryi do nieba; nie potwierdzone w Bi-
blŹŹ. Od 1950 Wniebowzięcie stało się
dogmatem wiary, sformułowanym przez
papieŜa Piusa XII na podstawie Trady-
cji. Podobnie jak Maryja była wolna od
 grzechu pierworodnego poprzez swoje
Niepokalane Poczęcie ( Niepokalane
Poczęcie Najświętszej Maryi Panny), tak
i przez Wniebowzięcie została uwolniona
od śmierci. Protestanci odrzucają ten do-
gmat. Uroczystość Wniebowzięcia, naj-
starsze święto ku czci Matki BoŜej jest ob-
chodzone 15 sierpnia. W monarchŹŹ franc.
uroczyście świętowano dzień 15 sierpnia,
zgodnie ze ślubowaniem Ludwika XIII,
który zawierzył Francję Najświętszej Dzie-
wicy. Napoleon I i Napoleon III ten wła-
śnie dzień obrali za dzień ich patrona-
św. Napoleona.
Lit. J. Twardowski Wniebowzięcie Maryi
(Niebieskie okulary, 1980).
Ikon. Wniebowzięcie Matki Boskiej: Correggio
(1530, Parma); Masolino da Panicale (1435,

Strona 254

background image

Słownik biblijny.txt

Neapol). Tycjan Wniebowzięcie najświętszej
Maryi Panny (1518, Wenecja). El Greco Wnie-
bowzięcie Maryi (1608, Toledo). P.P. Rubens
Wniebowzięcie Maryi (1628, katedra Notre-Da-
me w AntwerpŹŹ). Ch.A. Bridau, rzeźba na
chórze katedry w Chartres (1773). Anonimo-
wy pol. malarz, środkowa część tryptyku w ko-
ściele w Warce (XVI w.).
Muz. Msza Assumpta est Maria (Maryja została
wzięta do nieba) G.P. da Palestriny (XVI w.).
M.A. Charpentier (XVII w.).

woda
woda i Ŝycie. Woda jest uniwersalnym
symbolem Ŝycia i czystości. Najbardziej
róŜnorodne kosmogonie przywołują obraz
wód pierwotnych, podobnie jak opowia-
danie o stworzeniu świata w Księdze Ro-
dzaju: "Duch BoŜy unosił się nad woda-
mi" (Rdz 1,2). Liczne fragmenty BiblŹŹ
dowodzą, jak bardzo woda jest potrzebna
do codziennego Ŝycia. Ale jest ona rzad-
kością i dlatego trzeba kopać studnie lub
stawiać cysterny i naczynia, aby zbierać
wodę deszczową, a takŜe budować syste-
my irygacyjne. W ST Lud BoŜy, udręczo-
ny pragnieniem na pustyni, błaga MojŜe-
sza o wodę. Bóg więc mówi do MojŜesza:
"Weź w rękę laskę... Uderzysz w skałę,
a wypłynie z niej woda i lud zaspokoi swe
pragnienie" (Wj 17). W ten sposób łączą
się trzy typowe elementy: troskliwość Bo-
ga, ufność człowieka wierzącego oraz dar
wody, czyli dar Ŝycia. Woda jako Ŝycie we
wszystkich swoich postaciach odgrywała
istotną rolę przy uzdrawianiu chorych, na
przykład prorok Eliasz wysłał trędowatego
Naamana, aby zanurzył się w Jordanie,
a ten, gdy juŜ wykonał polecenie i wyszedł
z wód Jordanu, skórę miał gładką i czystą,
gdyŜ uwierzył w Boga, przemawiającego
przez usta Eliasza (2 Krl 5). Opis ten by-
wał interpretowany w chrześcijaństwie ja-
ko zapowiedź chrztu, który "uzdrawia"
z grzechu. KaŜde oczyszczenie jest rodza-
jem uzdrowienia. Prawo Izraela zalecało
uŜywanie wód źródlanych do oczyszczania
ludzi i rzeczy nieczystych (Lb 19), a lud
Izraela przestrzegał ablucji rytualnych
(oczyszczeń) i obmywania kielichów, na-
czyń, szat. Ponadto Izraelici stosowali ob-
rzędy oczyszczeń, zarówno fizycznych, jak
i moralnych, przez zanurzenie w zbiorni-
kach wody czystej (przy wejściu do świą-
tyni) albo w sadzawkach obrzędowych
(- Qumran).
W NT Jan Ewangelista opowiada, jak Je-
zus spotkał w pobliŜu miasta  Samaria
kobietę, która przyszła zaczerpnąć wody
ze studni. Jezus poprosił ją, aby dała mu
pić, a ugasiwszy pragnienie, mówił jej o
wodzie Ŝycia wiecznego: "Kto zaś będzie
pił wodę, którą Ja mu dam, nie będzie
pragnął na wieki" (J 4,1-42). TakŜe tutaj
źródło wody symbolizuje Ŝycie BoŜe, try-
skające dla wierzących.
woda niszcząca. Woda, jako symbol
ambiwalentny moŜe teŜ niszczyć i powo-

Strona 255

background image

Słownik biblijny.txt

dować śmierć, na przykład wody podczas
potopu, wody górne spływające z otwar-
tych przez Boga upustów niebieskich.
Morze, jeziora, wielkie obszary wodne,
wszystko to przeraŜało Izraelitów, którzy-
w przeciwieństwie do Fenicjan - nie byli
Ŝeglarzami. Obawiali się burz, rozbicia
statków, przypływów morza. W głębokich
wodach jeziora Genezaret zostały zatopio-
ne w stadzie świń nieczyste duchy, które
dręczyły człowieka opętanego przez demo-
ny, uzdrowionego później przez Jezusa
(Mk 5,12-13).
woda chrztu. Łączy w sobie dwie war-
tości: Ŝycie i śmierć, w wodzie zanurza się
człowiek stary (grzesznik), który umiera,
a z wody po chrzcie wychodzi człowiek
nowy, obmyty z grzechu.
Lit. P. Claudel Cinq grandes odes (1906, Pięć
wielkich ód), "L'Esprit et PEau" (Duch i Wo-
da). J.C. Renard Incantation des eaux (1961,
Zaklęcie wód).
wonności. W BiblŹŹ często jest mowa
o wonnościach. Wyłączając okres Ŝałoby
(2 Sm 14,2) namaszczano wonnościami
ciało (Rt 3,3; 2 Sm 12,20) i głowę
(Ps 23,5; Mt 6,17). Ciała zmarłych na-
maszczano wonnymi olejkami (Mk 14,8).
Istniała korporacja sprzedawców won-
ności. Lecz wonności miały takŜe swój
sakralny wymiar. W Księdze Wyjścia
(w 30,34) Bóg wskazuje MojŜeszowi
substancje wchodzące w skład świętych
wonności: "będzie to dla was rzecz bardzo
święta..., lecz poświęcone jest ono dla Pa-
na" (Wj 30,36-37). Kapłan Zachariasz
otrzymał zapowiedź narodzin Jana Chrzci-
ciela w chwili, gdy składał w świątyni
przepisaną ofiarę kadzenia, składającą się
takŜe z wonności (Łk 1,9). Liturgia z Apo-
kalipsy św. Jana posługuje się cztere-
ma złotymi czaszami pełnymi wonności
(Ap 5,8). Zob. kadzidło.
wskrzeszenie Łazarza  Łazarz.
Wulgata [łac. vulgata = rozpowszech-
niona], łacińskie tłumaczenie BiblŹŹ doko-
nane przez św. Hieronima, ukończone ok.
405 r. W odniesieniu do NT, św. Hiero-
nim poprawił istniejącą juŜ łac. wersję. Co
do ST, św. Hieronim, który nauczył się
języka hebr. w Palestynie u rabinów, pod-
jął nowe tłumaczenie na podstawie tekstu
oryginalnego. Tłumaczenie św. Hieronima
stało się "wulgatą", tłumaczeniem rozpo-
wszechnionym i do Soboru Watykańskie-
go II (1962-65) obowiązującym jako ofi-
cjalne w Kościele katolickim.
wybrany. Za wybraną uwaŜana była
osoba lub zbiorowość naznaczona przez
Boga szczególnym powołaniem lub misją.
Tak więc w ST wybranie Izraela oznacza,
Ŝe Bóg wybrał naród, który będzie do Nie-
go naleŜał, to pojęcie wyboru ściśle wią-
Ŝe się z pojęciem przymierza (Pwt 14,2).
Bóg spośród swojego ludu wybiera tak-
Ŝe niektóre jednostki: patriarchów, MojŜe-
sza i Aarona, kapłanów i lewitów, królów
(Rdz 12;1 Sm 3;16,1-13). Nie jest poda-

Strona 256

background image

Słownik biblijny.txt

ny powód takiego wyboru, gdyŜ Bóg jest
Panem suwerennym i jest całkowicie wol-
ny. Jednak wybór nakłada na jednostkę
lub zbiorowość określony zakres odpowie-
dzialności.
W NT termin ten odnosi się do - aposto-
łów, których Jezus wybrał, aby głosili Kró-
lestwo BoŜe (Łk 6,13; 9,57-61). Jezusa
sam Bóg Ojciec nazywa wybranym: "To
jest Syn mój wybrany" (Łk 9,35). Według
Piotra chrześcijanie - jako spadkobiercy
Obietnicy i przymierza - stają się "naro-
dem wybranym" (1 P 2,9). Zob.: łaska;
przymierze (Przymierze z Bogiem).
Z. i p. Wielu jest powołanych, lecz mało wybra-
nych (Mt 22,14) - mówi się tak np. o karierze,
którą wielu moŜe usiłować robić, ale którą zro-
bi niewielu.
Lit. Dante Boska komedia (1307-21, wyd.
pol. 1947), poeta, prowadzony przez Beatry-
cze, przechodzi z czyśćca do raju wybranych.
T.A. d'Aubign‚ Les Tragiques (1616, Rymy tra-
giczne), księga VII, "Jugement" (Sąd); w wyni-
ku Sądu Ostatecznego, Bóg umieszcza po swo-
jej prawicy wybranych; od tej chwili sędzia jest
ich bratem i zaprasza ich do "wiecznego trium-
fu w wiecznym królestwie zwycięstwa i po-
koju". Sermon sur le petit uombre des Jezus
(XVIII w., Kazanie o małej liczbie wybranych)
J.B. Massillona zawiera przejmującą wizję Sądu
Ostatecznego. W licznych dziełach literackich
wybór BoŜy jawi się jako zjawisko ambiwalent-
ne - jest obietnicą wielkości, ale takŜe cierpie-
nia. przeŜywają go takŜe MojŜesz i Jozue
w Po‚mes antiques et modernes (1837, Poematy
staroŜytne i nowoŜytne) A. de Vigny'ego. Wy-
branie BoŜe jest cechą znamienną narodu Ŝy-
dowskiego w dziełach E. Wiesla, I.B. Singera
i wielu innych. "Wybrany to człowiek, które-
go palec BoŜy przygwaŜdŜa do muru": Diabeł
i Pan Bóg (1951, wyd. pol. "Dialog" 1960,
nr 11) J.P. Sartre'a ilustruje pogląd, jakoby ist-
nienia Boga nie dało się pogodzić z ludzką wol-
nością.
wygnanie. Termin ten oznacza uprowa-
dzenie, deportację do BabilonŹŹ ludno-
ści Jerozolimy i Judy po zdobyciu Jerozo-
limy w 586 p.n.e. przez króla babiloń-
skiego - Nabuchodonozora II. Deporto-
wano króla, arystokrację i rzemieślników
(r 39,1-14). JuŜ w 605 p.n.e. Nabucho-
donozor II wziął kilku młodych ludzi, któ-
rych włączył do swojej słuŜby (Dn 1,1-4).
Wygnańcy zajmowali się rzemiosłem i
handlem. Niektórzy odmówili powrotu do
Palestyny w 538 p.n.e., kiedy król perski
Cyrus Wielki, który zwycięŜył w wojnie
z imperium babilońskim, stworzył im taką
moŜliwość (Ezd 1-2). U większości Izra-
elitów kolejne wygnania rozwinęły pra-
gnienie zachowania swej toŜsamości i pra-
gnienie powrotu. Zob. niewola babilońska.
Lit. R. Garnier Les Juives (1583, śydówki),
tragedia, lamentacje chóru młodych śydówek
lękających się zemsty Nabuchodonozora II i
wywiezienia do Babilonu.
Koleje Ŝycia politycznego w XIX w. przyczyniły
się do tego, Ŝe w literaturze odŜył hebr. temat

Strona 257

background image

Słownik biblijny.txt

wygnania z dala od ojczyzny (F.R. Chateau-
briand, V. Hugo), przeplatający się z tematem
człowieka wygnanego z raju. A. de Lamanine
M‚ditations po‚tiques (1820, Rozmyślania po-
etyckie, wyd. pol. 1822 pt. Dumania poety),
"Człowiek"; "Człowiek to Bóg upadły, który
pamięta niebiosa". H.F. de Lamennais Slowa
wieszcze (1834, wyd. pol. 1834); "Człowiek jest
wygnańcem na ziemi, jego prawdziwą ojczyzną

jest niebo". Bolesny temat wygnania inspiruje
znaczną część literatury Ŝydowskiej wszystkich
epok, np. Ch. P‚guy Notre jeunesse (1910, Na-
sza młodość); "Być gdzie indziej...wielkie po-
wołanie tego narodu... narodu, dla którego ka-
mieniem budowlanym jego domu będzie za-
wsze płótno namiotów". Powraca on jako
motyw przewodni u autorów XX w. E. Wiesel,
N. Sachs, S. Zweig (P. Ha‹at Anthologie de
la po‚sie juive 1985, Antologia poezji Ŝydow-
skiej, rozdział O tu-
łaczce na wygnaniu). C. Vig‚e Le Po‚me du re-
tour (1962, Poemat powrotu).
Ikon. Płaskorzeźba z Niniwy, pałac Sennache-
ryba (VII w., Londyn). D. Roberts Odejście He-
brajczyków (XIX w., Birmingham).
Wyjście, Exodus [łac.; gr. ‚ksodos].
W XIII w. p.n.e. Hebrajczycy, prowadze-
ni przez - MojŜesza, opuścili Egipt, gdzie
popadli w poddaństwo, i wyruszyli do kra-
iny Kanaan. Udało im się ujść cało przed
ścigającym ich wojskiem faraona, następ-
nie przebywali przez czterdzieści lat na
pustyni. Księga Wyjścia, druga z kolei księ-
ga Pięcioksięgu, opowiada o wyjściu Izra-
elitów z Egiptu. Przypomina o ich niewoli,
opisuje narodziny i powołanie MojŜesza,
 plagi egipskie, przejście przez morze
Czerwone. Wędrówka przez pustynię do-
prowadza do dwóch opisów  Przymierza
(przymierze z Bogiem), z epizodem o zło-
tym cielcu włącznie. Szczegółowo jest opi-
sany Namiot Spotkania i jego wyposa-
Ŝenie. Szczególny nacisk połoŜony jest
na wyzwolenie z niewoli i na przymierze
Boga z Jego ludem za pośrednictwem
MojŜesza.
Lit. Th. Gautier w Romansie pewnej mumŹŹ
(1858, wyd. pol. 1911) podejmuje kilka epizo-
dów z biblijnej Księgi Wyjścia. J. Dobraczyń-
ski Pustynia (1955). J.S. Sito Z Pięcioksięgu
MojŜesza (Ucieczka do Egiptu,1964).
wypełnić Pismo [łac. complere = wy-
pełnić, dokończyć, dokonać]. W ST - po
obietnicy danej przez Boga następuje
oczekiwanie na jej realizację. Prorok
Daniel zgłębiał Pisma, obliczał lata,
które miały się "dopełnić" przed wyzwole-
niem Ludu BoŜego, zgodnie z tym, co
Bóg objawił prorokowi  Jeremiaszowi
(Dn 9,2).
NT. Dla ewangelistów ST to czas przy-
gotowania: przez przyjście Jezusa Pismo
się wypełniło [gr. plerun]. Mateusz Ewan-
gelista przedstawiając uroczysty wjazd Je-
zusa do Jerozolimy przypomina słowa pro-
roka Zachariasza: "Oto Król twój przy-
chodzi do ciebie łagodny, siedzący na

Strona 258

background image

Słownik biblijny.txt

osiołku". I na koniec stwierdza: "Stało się
to, Ŝeby się spełniło słowo Proroka"
(Mt 21,4-5) - wyraŜenie, które w Ewange-
lŹŹ według św. Mateusza występuje co naj-
mniej dziesięć razy. Jan Ewangelista pod-
kreśla, Ŝe śmierć Jezusa na krzyŜu jest do-
konaniem, doskonałym wypełnieniem [gr.
teleitan]; Jezus umiera wypowiadając słowa:
"Wykonało się" ( 19,30).
Lit. W końcowej części Le Myst‚re de la Passion
(1486, Misterium Męki Pańskiej) J. Michela
jest umieszczony dialog między Jezusem a Jego
Matką: Maryja wie, Ŝe jej Syn umrze tak, jak
zapowiedzieli prorocy; chciałaby uzyskać od
Niego złagodzenie cierpień ich obojga i skarŜy
się z powodu Jego odmowy: "Na me matczyne
prośby twardą dajesz odmowę". Jezus krótko
odpowiada: "trzeba, aby się wypełniło Pismo".
wyrocznia [łac. oraculum], słowo Boskie
przekazane za pośrednictwem człowieka,
proroka albo kapłana. W początkowym
okresie w Izraelu, podobnie jak gdzie in-
dziej, ludzie prosili przepowiadających
przyszłość o wskazówki, aby wiedzieć, jak
mają postąpić (1 Sm 9), albo np. Ŝeby po-
znać wynik wojny. Wyrocznia stopniowo
zatracała swój indywidualny charakter
i stała się "słowem BoŜym", skierowanym
do Ludu BoŜego, aby przestał czynić zło
i nawrócił się, albo Ŝeby mu zwiastować
zbawienie (Iz 41,13).
występny, niegodziwy. Po uznaniu za
rzecz oczywistą, Ŝe szczęście jest nagro-
dą dla sprawiedliwych, a nieszczęście tu,
na ziemi, karą dla występnych, zaczęto
jednak zdawać sobie sprawę, Ŝe rzeczywi-
stość jest bardziej złoŜona. Jest to jeden
z waŜnych elementów refleksji wyraŜonej
w tekstach ksiąg mądrościowych (przede
wszystkim w Księdze Koheleta i w Księdze
Hioba). Cierpienie niewinnego nie ma in-
nego wytłumaczenia, jak tylko w tajemni-
cy BoŜych zamiarów. ToteŜ nawet jeŜeli
występnemu pozornie dobrze się powo-
dzi, los jego nie jest do pozazdroszczenia,
gdyŜ nie wykazuje on posłuszeństwa wo-
bec Prawa Pańskiego.
Prorok  Ezechiel (Ez 18, 21-23) pod-
kreśla, Ŝe występny moŜe się nawrócić,
a Jezus przypomina, iŜ Bóg sprawia, "Ŝe
słońce Jego wschodzi nad złymi i nad do-
brymi" (Mt 5,45).
wyzucie się dawnego człowieka.
Paweł uŜywa tego określenia zwracając się
do ludzi dorosłych, świeŜo ochrzczonych:
"co się tyczy poprzedniego sposobu Ŝycia
- trzeba porzucić dawnego człowieka...
i przyoblec człowieka nowego, stworzone-
go według Boga, w sprawiedliwości i
prawdziwej świętości" (Ef 4,22-24). Od
tych nawróconych domaga się, aby wyrze-
kli się zła, które mogło ich pociągać przed
przyjęciem chrztu, i aby stali się nowymi
ludźmi ("przyoblec" to aluzja do białej
szaty nakładanej w czasie chrztu)
Zachariasz [hebr. zacharjahu = Jahwe
pamiętał]: 1. Jeden z dwunastu Proroków
Mniejszych; działał w 520-518 p.n.e.

Strona 259

background image

Słownik biblijny.txt

(lecz druga część księgi noszącej jego imię
jest późniejsza o ponad dwa wieki; Za 9-
-14). Zachariasz zachęca śydów do ukoń-
czenia budowy Świątyni Jerozolimskiej i
zapowiada nadejście ery mesjańskiej.
2. kapłan, mąŜ - ElŜbiety, ojciec  Jana
Chrzciciela. Był juŜ człowiekiem w wieku
podeszłym i bezdzietnym, kiedy archanioł
Gabriel zapowiedział mu narodziny syna.
Łukasz podaje, Ŝe Zachariasz stracił mowę
aŜ do chwili  obrzezania dziecka, ponie-
waŜ nie wierzył w jego urodzenie. Odzy-
skawszy mowę, wyśpiewał pieśń Benedictus
podaną równieŜ przez Łukasza, i proroko-
wał (Łk 1,5-22 i 59-79). Legenda pod-
kreśla, Ŝe opiekował się Maryją, krewną
ElŜbiety, i podaje, Ŝe poniósł śmierć mę-
czennika.
Ikon. Prorok Zachariasz: C. Sluter Studnia Moj-
Ŝesza (1395-1406, kartuzja Champmol, Dijon).
Zob. teŜ zaślubiny Najświętszej Maryi Panny.
Zacheusz [hebr., Jahwe pamiętał], prze-
łoŜony celników (poborców podatków) w
Jerychu, ze względu na wykonywany za-
wód miał złą opinię w mieście. Będąc ni-
skiego wzrostu, Zacheusz wdrapał się na
drzewo sykomory, aby zobaczyć wchodzą-
cego do Jerycha Jezusa, którego zasłaniały
tłumy. Mistrz zauwaŜył go i powiedział:
"dziś muszę się zatrzymać w twoim do-
mu". A śydzi uwaŜali za nieczystych
ludzi, którzy utrzymywali kontakty z celni-
kami. ToteŜ niezwykły gest Jezusa zadzi-
wił ich; lecz gdy szeptali między sobą,
Jezus zwrócił się do nich ze słowami:
"Syn Człowieczy przyszedł szukać i zba-
wić to, co zginęło". Rzeczywiście, Zache-
usz obiecał zwrócić poczwórnie to, co nie-
słusznie zabrał, wykonując swój zawód
(Łk 19,1-10).
Zaginiona owca, jedna z trzech przy-
powieści, które Łukasz podaje (Łk 15)
dla zilustrowania Jezusowego miłosierdzia
(obok przypowieści o zgubionej drachmie
i o synu marnotrawnym). Jezus porównu-
je siebie do Dobrego Pasterza, który bie-
rze na ramiona zagubioną owcę. Potocz-
nie - zbłąkana owca oznacza wszelką for-
mę odchylenia od obowiązujących praw.
Zob. pasterz.
Lit. Święty Cyprian, piszący w języku łac., bi-
skup Kartaginy w latach 248-258: List LV na
temat zbłąkanej owcy, która symbolizuje tutaj
chrześcijan wypierających się swojej wiary ze
strachu przed męczeństwem, w czasie prześla-
dowań w okresie panowania cesarza rzym. De-
cjusza. Ch. P‚guy komentuje trzy przypowieści
w Le Porche du myst‚re de la deuxi‚me vertu
(1911, Portyk misterium drugiej cnoty); "Dzię-
ki tej zbłąkanej owcy, poniewaŜ nie wracała
wieczorem do zagrody, poniewaŜ nie stawiła się
na wieczorne wezwanie, Jezus, tak jak człowiek,
poznał ludzki niepokój".
zastępy [hebr. cewaot, liczba mnoga od
cawa = wojsko, armia], termin określający
zespół jednostek podległych jednemu
przywódcy: Ŝołnierzy, aniołów, konstelacji
gwiazd. "W ten sposób zostały ukończone

Strona 260

background image

Słownik biblijny.txt

niebo i ziemia oraz wszystkie jej zastępy
stworzeń" (Rdz 2,1). Stopniowo zastępy
stają się terminem świadczącym o potędze
Boga: "Pan Zastępów".
zaślubiny. W ST termin "zaślubiny"
odnosi się do przyszłych małŜonków, któ-
rzy jeszcze nie mieszkają razem i nie do-
pełnili jeszcze małŜeństwa, ale których
niewierność byłaby juŜ traktowana jako
cudzołóstwo. W takim właśnie sensie Łu-
kasz mówi o Maryi "poślubionej męŜowi,
imieniem Józef' (Łk 1,27).
Poprzez - przymierze (przymierze z Bo-
giem), Bóg poślubił swój lud, Izrael. Kie-
dy ten lud oddaje pokłon obcym bó-
stwom, wówczas popełnia cudzołóstwo.
Bóg karze go za to i prowadzi na pustynię,
dla odnowienia miłości: "I poślubię cię so-
bie [znowu] na wieki, poślubię przez spra-
wiedliwość i prawo, przez miłość i miło-
sierdzie. Poślubię cię sobie przez wierność"
(Oz 2,21-22). Zob.: gody; małŜeństwo.

zaślubiny Najświętszej Maryi Pan-
ny. Według ewangelŹŹ apokryficznych
Maryja wychowywała się w świątyni. Ka-
płani, chcąc wydać ją za mąŜ, przed doj-
ściem do dojrzałości, zwrócili się do
wdowców z domu Dawida. Wybór BoŜy
padł na Józefa, gdyŜ jego laska zakwitła
i na niej usiadła gołębica.
Ikon. Obrazy Zaślubin Najświętszej Maryi Pan-
ny przedstawiają złączenie rąk i nałoŜenie obrą-
czek wobec kapłana Zachariasza: Giotto
di Bondone (1303-05, Padwa); J. Fouquet,
iluminacja w Godzinkach Etienne'a Chevaliera
(ok. 1450-58, Chantilly); Perugino (1503,
Caen); Rafael (1504, Mediolan).
zazdrosny, określenie odnoszące się do
Boga: "Bo Pan, Bóg wasz, jest ogniem
trawiącym. On jest Bogiem zazdrosnym"
(Pwt 4,24); przymiotnik ten jest tłumacze-
niem hebr. kana, które znaczy takŜe "gor-
liwy, Ŝarliwy". Zazdrość jest troskliwością
lękliwą, wręcz podejrzliwą, okazywaną
wobec tych, których się kocha, aby ich
chronić przed nieprzyjacielem. Lecz taka
forma miłości jest równocześnie miłością
wymagającą i wyłączną; nie toleruje nie-
wierności Izraela, ulegającego pokusie
kultów bałwochwalczych (r 7). Zob.:
gniew; mściciel.
Lit. J. Racine Atalia (1691, wyd. pol. 1803),
"GdzieŜ są strzały, które wypuszczasz, Wielki
BoŜe, w słusznym Twym gniewie? CzyŜ nie je-
steś Bogiem zazdrosnym? CzyŜ nie jesteś Bo-
giem pomsty?" [tłum. M.ś.].
Zbawiciel, wyzwoliciel, osoba niosąca
pomoc, w której pokłada się nadzieję. Bóg
jest Zbawcą doskonałym: "nie ma innego
Boga prócz Mnie, Boga sprawiedliwego
i zbawiającego... Nawróć się do Mnie, by
się zbawić" (Iz 45,21-22). Chrześcijanie
nadają równieŜ ten tytuł Jezusowi, który
wybawia swoich wiernych z niewoli grze-
chu, z poddaństwa siłom zła, z mocy
śmierci, w kaŜdym wierzącym umiera
człowiek grzechu i rodzi się człowiek no-

Strona 261

background image

Słownik biblijny.txt

wy, dzięki Duchowi Świętemu (Tt 3,5).
Chrystus - Zbawiciel zajmuje centralne
miejsce w teologŹŹ św. Pawła. Nadzieje
mesjańskie na odnowę królestwa Dawido-
wego nawet tu, na ziemi, obecne są jesz-
cze w Dziejach Apostolskich (Dz 1,6), stają
się nadzieją na osiągnięcie królestwa nie-
bieskiego. Zob.: Mesjasz; Odkupiciel-
odkupienie; zbawienie.
zbawienie. W BiblŹŹ to przede wszyst-
kim wyzwolenie, wybawienie: Bóg wy-
prowadza z Egiptu ciemięŜonych tam
niewolniczymi pracami Hebrajczyków
(Wj 12,37-42,15); następnie opiekuje się
nimi chroniąc ich przed wszelkimi niebez-
pieczeństwami, takŜe przed obcą inwazją
(2 Krl 19; 1 Mch 3,18-22) i daje im po-
kój. Aby na to zasłuŜyć, lud winien postę-
pować zgodnie z Prawem. Prorocy będą
więc podkreślali zaleŜność między zbawie-
niem a wprowadzeniem sprawiedliwo-
ści (Iz 59,60). Po wygnaniu babilońskim
stopniowo zarysuje się postać Mesjasza,
realizatora BoŜego zbawienia, nie tylko dla
Izraela, lecz dla całej ziemi (Iz 49,6-8)
i oczekiwanie na zbawienie w "Dniu Pań-
skim" (Sąd Ostateczny). Oto, co głosi
psalm: "Zbawienie sprawiedliwych po-
chodzi od Pana" (Ps 37,39), a jego zna-
czenie staje się coraz donioślejsze, w mia-
rę jak kształtuje się idea Ŝycia po śmierci
(Dn 12,2-3). Dla chrześcijan Jezus jest
Zbawicielem, który oddaje Swoje Ŝycie, by
pojednać człowieka z Bogiem i wyrwać go
z grzechu i śmierci. Zbawienie jest więc
juŜ dane; w pełni zrealizuje się w ostatecz-
nym zmartwychwstaniu (Rz 5,9-10).
Zob.: królestwo; Odkupiciel - odkupienie.
Lit. Zbawienie, wyzwolenie kładące kres złu
( Odkupiciel - odkupienie).
Zbawienie i przeznaczenie (predestynacja):
J. Kalwin Institutio christianae religionis (1536-
-60, ZałoŜenia religŹŹ chrześcijańskiej). Ogólnie
reformatorzy protestanccy zdecydowanie twier-
dzili, Ŝe zbawienie jest darem łaski BoŜej i nie
zaleŜy od ludzkich zasług ( łaska).
Trudności z osiągnięciem zbawienia: św. Jan
od KrzyŜa Droga na górę Karmel (1518, wyd.
pośmiertne 1618, wyd. pol. 1927). B. Pascal
Myśli (1670, wyd. pol. 1921) określa zbawie-
nie jako "nieskończoność Ŝycia nieskończenie
szczęśliwego".
zbiory, Ŝniwa. Początek Ŝniw wyznacza-
ło Święto Przaśników - przaśnych chle-
bów, a koniec - Święto śniw. W świątyni
składano ofiary z pierwocin tego, co wy-
dała ziemia i dziesięcinę ze zboŜa. W BiblŹŹ
Ŝniwa - zbiory, obraz otrzymanych od Bo-
ga dobrodziejstw, związane są z czynno-
ścią siania: "Nie siej [przestępstwa]
w bruzdy niesprawiedliwości, a nie bę-
dziesz Ŝął jej siedmiokrotnych plonów"
(Syr 7,3); "Kto skąpo sieje, ten skąpo i
zbiera" (2 Kor 9,6); "Jeden sieje, a drugi
zbiera" ( 4,37); "Którzy we łzach sieją,
Ŝąć będą w radości" (Ps 126,5). Zbiory
są więc symbolem konsekwencji czynów
ludzkich, które to czyny rozliczać będzie

Strona 262

background image

Słownik biblijny.txt

NajwyŜszy Sędzia, czyli Bóg.
Z. i p. śniwo wprawdzie wielkie, ale robotników
mało (Mt 9,37). Oni wiatr sieją, zbierać będą bu-
rzę (Oz 8,7), odnosi się do Izraelitów, którzy
oddają kult fałszywym bogom na swoje nie-
szczęście; obecnie określenie to stało się syno-
nimem powiedzenia zachowywać się tak, jak
uczeń czarnoksięŜnika.
Lit. W literaturze obrazy siania i zbierania plo-
nów są bardzo liczne. Wiele z nich nie pocho-
dzi z inspiracji biblijnej, lecz zostało zapoŜyczo-
nych z mitologŹŹ egipskiej i greckiej. Jednak in-
spirację biblijną rozpoznaje się np. u H. de Bal-
zaca w Poszukiwaniu absolutu (1834, wyd. pol.
1964); "Spośród wszystkich powierzonych zie-
mi zasiewów, krew przelana przez męczenni-
ków jest tym, który wydaje najrychlejszy plon";
V. Hugo w La Legende des si‚cles (1859, Le-
genda wieków), "Booz endormi" (Śpiący Booz);
"I Rut pytała, jaki Bóg, jaki Ŝniwiarz wiecznego
lata odchodząc przez nieuwagę pozostawił ten
złoty sierp na gwiezdnym polu?" Ch. P‚guy
Eve (1913, Ewa): "Szczęśliwi ci, co umarli dla
ziemi cielesnej, szczęśliwe kłosy dojrzałe i zboŜe
zebrane". P. Emmanuel Hymne de la libert‚
(1942, Hymn wolności); "Ponad ochrypłymi
od milczenia tyranami, ponad szyderczymi po-
rządkami tyranów, istnieją potęŜne Ŝniwa przy-
szłości".
zeloci [gr. dzelot‚s = gorliwiec], ugrupo-
wanie polityczno-religijne judaizmu w I w.
Wśród dwunastu apostołów Jezusa znaj-
dował się takŜe Szymon, zw. Zelotą, zwy-
kle jednak jego przydomek tłumaczy się
jako Gorliwy (Mt 10,4). Historyk Jó-
zef Flawiusz wspomina o zelotach jako
o grupie nacjonalistycznych powstańców,
szczególnie aktywnych od 66 r. Chcieli
być obrońcami ortodoksji, zasad i integry-
zmu judaistycznego i starali się podburzyć
lud przeciw rzym. okupantowi. Odegrali
waŜną rolę w powstaniu 66-70 r. Więk-
szość z nich zginęła w 70 r. podczas zdo-
bycia Jerozolimy przez Tytusa.
Lit. Józef Flawiusz Bellum Judaicum (75-79,
Wojna Ŝydowska, wyd. pol. 1906 pt. Dzieje
wojny Ŝydowskiej przeciwko Rzymianom).
zesłanie Ducha Świętego [gr. pente-
kost‚ = pięćdziesiąty dzień po Wielkano-
cy]. W ST początkowo było to Święto
śniw, dzień radości i dziękczynienia; ofia-
rowywano wówczas Bogu pierwociny te-
go, co wydała ziemia. Było to więc święto
rolnicze. Wiązano z nim wspomnienie
 przymierza (przymierze z Bogiem) za-
wartego na Synaju między Bogiem a Jego
ludem i daru tablic Prawa (Wj 19,1-25;
31,18).
W NT, według Dziejów Apostolskich
(Dz 2,1-13), w dzień Ŝydowskiej Pięćdzie-
siątnicy, która następowała po śmierci,
Zmartwychwstaniu i Wniebowstąpieniu
Jezusa, jedenastu apostołów zgromadziło
się (z Maryją oraz innymi niewiastami)
w  wieczerniku, gdy nagle cały dom wy-
pełnił szum, "jakby uderzenie gwałtowne-
go wichru". Na kaŜdym z nich spoczął
"język jakby z ognia", wszyscy zostali na-

Strona 263

background image

Słownik biblijny.txt

pełnieni Duchem Świętym i zaczęli mówić
obcymi językami. Apostołowie widzieli
w tym, co się stało, realizację proroctwa
Joela (l 3,1-5) dotyczącego zstąpienia
Ducha Świętego "na wszelkie ciało" i
znak przywrócenia jedności, utraconej po
zdarzeniu z - wieŜą Babel.
Dla chrześcijan Pięćdziesiątnica jest
dniem narodzin Kościoła, podkreślającym
jego uniwersalne powołanie.
Lit. Święty Franciszek Salezy Sermon pour
La Fentec"te (1593, Kazanie na dzień Pięćdzie-
siątnicy). A. Manzoni La Pentec"te (1822, Pięć-
dziesiątnica), hymn sławiący Ducha Stworzy-
ciela oraz ideał sprawiedliwości i wolności dla
ludów. P. Claudel Corona benignitatis anni Dei
(1915, Wieniec łaskawości roku Pańskiego),
"Hymne de la Pentec"te" (Hymn na święto
Pięćdziesiątnicy). W tekstach literackich nie
brak aluzji do zesłania Ducha Świętego.
V. Hugo, epilog z La Fin de Satan (1886, Kres
szatana), wszyscy geniusze ludzkości zgroma-
dzili się milczący i uwaŜni; "Duch wznosi się,
opada i leci skrzydłem długim na ten wspania-
ły i ciemny dzień Pięćdziesiątnicy". A. Artaud
Lart et la Mort (1929, Sztuka i Śmierć); "Języ-
ki ognia. Ogień utkany w formę języków. Musi
ten ogień i dla mnie zapłonąć. Ogień ten i te
języki, i giębie tajemne mego powstawania".
Ikon. Zesłanie Ducha Świętego: szkoła umbryj-
ska (XIII w., Perugia); Giotto di Bondone
i (1303-05, Padwa); Tycjan (1555, Wenecja);
el Greco (1608, Madryt); E. Nolde (1909,
Nowy Jork). W. Stwosz, fragment Ołtarza
 Mariackiego (1477-89, Kościół Mariacki, Kra-
ków).
ziarno. "JeŜeli ziarno pszenicy wpadłszy
w ziemię nie obumrze, zostanie tylko sa-
mo, ale jeŜeli obumrze, przynosi plon
obfity. Ten, kto kocha swoje Ŝycie, traci
je, a kto nienawidzi swego Ŝycia na tym
świecie, zachowa je na Ŝycie wieczne"
(' 12,24-25). Jezus porównuje swoją
, Śmierć do obumierania w ziemi ziarna,
które następnie przynosi obfity plon.
Lit. A. Gide ,JeŜeli nie umiera ziarno (1926,
' wyd. pol.1962).
Ziemia Obiecana, kraina  Kanaan
(2), obiecana przez Boga  Abrahamowi
i jego potomkom (Rdz 12,7; Ez 20,28).
Ziemia Obiecana odegrała pierwszoplano-
wą rolę w historii Izraela. Wyidealizowany
przez Tradycję, ten "kraj... opływający w
mleko i miód" (Lb 13,27) nie został pod-
bity zbrojnie, lecz dany przez samego Bo-
ga (Ps 44,2-8; 78,555; Pwt 9,1-6). Zie-
mia Obiecana po okresie wygnania babi-
lońskiego stała się przedmiotem nadziei
Izraela (Ps 133), a temat powrotu, związa-
ny z wiernością wobec Prawa (Ez 20,41-
-42), inspirował myśl i modlitwy Ŝydow-
skie aŜ do czasów współczesnych. Zob.
Wyjście.
Lit. W pojęciu pierwszych chrześcijańskich ko-
lonizatorów Nowego Świata podbój terytorium
amerykańskiego (Stany Zjednoczone, Kanada)
ma związek z biblijnymi opowiadaniami o Zie-
mi Obiecanej, o czym świadczy literatura:

Strona 264

background image

Słownik biblijny.txt

T. Dwight The Conquest of Canaan (1785, Pod-
bój Kanaanu), porównanie George'a Washing-
tona do Jozuego. J. Steinbeck Grona gniewu
(1939, wyd. pol. 1956), drobni wywłaszczeni
chłopi porzucają niegościnne tereny, aŜ w koń-
cu docierają do KalifornŹŹ, gdzie obiecuje się
im dobrobyt. Czytelnikowi, w sposób nieunik-
niony, nasuwa się porównanie między biblij-
nym Exodusem z Księgi Wyjścia a exodusem
Steinbecka, chociaŜ w ksiąŜce nie ma bez-
pośredniego odniesienia do BiblŹŹ. P. Claudel
Cinq grandes odes (1907, Pięć wielkich ód),
"Magnificat", poeta, który został ojcem, wielbi
Boga i wspomina Jozuego, wchodzącego do
Ziemi Obiecanej. P. Lagerkvist Det heliga lan-
det (1964, Ziemia Obiecana). Zob.: Izrael; Je-
rozolima.
Muz. J. Massenet Ziemia Obiecana (1900),
oratorium.
złoty cielec  idol.
Ikon. Adoracja złotego cielca: Lucas van Leyden
(ok. 1528, Amsterdam); N. Poussin (1647,
Londyn).
złoŜenie do grobu. Czterej ewangeliści
w niemal identycznych słowach mówią
o owinięciu ciała Jezusa w płótno i złoŜe-
niu Go do grobu, zgodnie z obrzędem Ŝy-
dowskim, czyli wieczorem, w dniu śmierci
(Mt 27,57-61; Mk 15,42-47; Łk 23,50-54;
' 19,38-42). Uczniowie Jezusa otrzymaw-
szy pozwolenie od  Piłata, zdjęli Jezusa
z krzyŜa i zabrali Jego ciało. Według Ma-
teusza, Marka i Łukasza owinęli je w płót-
no, głowę najprawdopodobniej okryli ca-
łunem (tkanina do zawinięcia głowy zmar-
łego). Według Jana obwiązali ciało Jezusa
opaskami. Następnie złoŜyli Je w wykutym
w skale grobie, naleŜącym do człowieka
zamoŜnego, ucznia Jezusa, Józefa z Ary-
matei; wreszcie przy wejściu do grobu za-
toczyli wielki kamień i odeszli. Razem z
uczniami znajdowały się co najmniej dwie
kobiety: Maria Magdalena oraz "druga
Maria".
Ikon. ZłoŜenie do grobu: Fra Angelico (1440,
Florencja); R. van der Weyden (po 1450, Flo-
rencja); Rafael (1507, Rzym); L. Br‚a (1515,
Nicea); C. Figueiredo (XVI w., Lizbona);
Tycjan (1525, ParyŜ). P.P. Rubens (1614,
Antwerpia); Rembrandt (1633, Monachium);
J.Th. Prikker (1892, Otterlo); L. Corinth
(1922, Kolonia). A DŹŹrer Opłakiwanie (1500,
Monachium). Nieznany malarz działający w
Polsce Zdjęcie z krzyŜa z Chomranic (ok. 1440,
Muzeum Diecezjalne, Tarnów). Pod koniec
XV i w XVI w. powstały we Francji liczne rzeź-
by przedstawiające ZłoŜenie do grobu: Tonnene,
Semur-en-Auxais, Chaource, Salers, Ch"til-
lon-sur-Seine, Carennac. P. Delvaux (XX w.),
E. Nolde (1915, SeebŹŹll).
Ekr. A. Malraux Nadzieja, Siena de Tenbel
(1938), "zdjęciem z krzyŜa" jest scena, w której
jeden pilot zabity, a drugi ranny są wyciągani
ze zmiaŜdŜonego samolotu.
złoŜyć pokłon - adorować.
zły duch jest w tych, których opuścił
duch BoŜy. Zły duch to duch niezgody
(Sdz 9,23), duch kłamstwa (I Krl 22,19-

Strona 265

background image

Słownik biblijny.txt

-23), duch obłędu (Iz 19,14), duch odrę-
twienia (Iz 29,10). Ewangeliści często za-
stępują epitet "zły" przymiotnikiem "nie-
czysty" (Mk 1,23-26). Zob.: duch - Duch
Święty; szatan.
zmartwychwstanie [łac. resurreccio, od
resurgere = powstać]. Zmartwychwstać to
znaczy przebudzić się, powstać spośród
umarłych, wrócić do Ŝycia, być znów Ŝy-
wym. W epoce ST, aŜ do II w. p.n.e.,
Izrael trwał w przekonaniu, Ŝe istota ludz-
ka po śmierci będzie przebywać w szeolu,
miejscu ciemności, gdzie jest odłączona
nawet od samego Boga (Ps 88,4-6). Izra-
elici nie podzielali gr. poglądu co do nie-
śmiertelności duszy, pojmowali oni czło-
wieka jako jedną całość. Nie podzielali
takŜe wierzeń swoich sąsiadów, praktyku-
jących kult natury: Ozyrys w Egipcie,
Tammuz w MezopotamŹŹ, Baal w Kana-
anie - bóstwa, które umierają i zmar-
twychwstają zgodnie z cyklem pór roku.
Dla wierzących śydów, jedyny Bóg jest
Wiecznie Ŝywym, Panem Ŝycia i śmierci:
"daje śmierć i Ŝycie" (1 Sm 2,6). Tak więc
na prośbę - Eliasza, swego proroka, Bóg
przywraca oddech dziecku (1 Krl 17,22).
Jednym ze sposobów przetrwania jest
przetrwanie rodzinne albo kolektywne
(przetrwanie narodu, Ez 37,1-14).
Z kolei bolesne pytania w obliczu cierpień
sprawiedliwych (Księga Hioba) i śmierci
męczenników (II w. p.n.e., prześladowa-
nia przez króla seleuckiego Antiocha IV
Epifanesa) zrodzą nowe nadzieje: Bóg
wskrzesi świat całkowicie inny, nowy. Da-
niel pierwszy mówi o zmartwychwstaniu
indywidualnym: "Wielu zaś, co posnęli
w prochu ziemi, zbudzi się: jedni do
wiecznego Ŝycia, drudzy ku hańbie, ku
wiecznej odrazie" (Dn 12,2).
Dotychczas zmartwychwstanie umarłych
było przede wszystkim obrazem odnowy
Izraela (Ez 37). Na pięćdziesiąt lat przed
Chrystusem, mędrzec tak mówi o spra-
wiedliwych: "Zdało się oczom głupich, Ŝe
pomarli, zejście ich poczytano za nieszczę-
ście... a oni trwają w pokoju"; nie będą
odłączeni od Boga, lecz "wierni w miłości
będą przy Nim trwali" (Mdr 3,2-9).
W czasach NT wiara w zmartwychwstanie
umarłych w Dniu Ostatecznym staje się
przedmiotem kontrowersji między faryze-
uszami a saduceuszami. W dyskusji z
Jezusem saduceusze chcą wykazać absur-
dalność zmartwychwstania ciała. Jezus
odpowiada im: "Przy zmartwychwsta-
niu... będą jak aniołowie BoŜy w niebie"
(Mt 22,30). Paweł o zmartwychwstaniu
umarłych pisze w L Liście do Korymtian
(1 Kor 15).
Ewangeliści podają, Ŝe Jezus przywrócił
do Ŝycia córkę - Jaira, syna wdowy z Na-
im, a takŜe swego przyjaciela  Łazarza
(wskrzeszenie Łazarza); cuda te przywołu-
ją w pamięci znaki prorocze  Eliasza.
Niekiedy nazywa się je "powstaniem
z martwych". Jednak Zmartwychwstanie

Strona 266

background image

Słownik biblijny.txt

Chrystusa w święto Paschy jest innego
rzędu i ma całkiem inny wymiar - nie jest
to tylko powrót do Ŝycia ziemskiego, lecz
przejście do Ŝycia całkowicie wolnego od
śmierci. Wiara w Zmartwychwstanie Jezu-
sa - to fundament chrześcijaństwa: "A je-
śli Chrystus nie zmartwychwstał, daremne
jest nasze nauczanie, próŜna jest takŜe wa-
sza wiara" (1 Kor 15,14).
Lit. Zmartwychwstanie Jezusa. J.C. Renard
Terre du sacre (1966, Ziemia uświęcona),
"Psaumes de P"ques" (Psalmy Wielkanocne);
całe stworzenie, złączone w zwycięstwie Chry-
stusa nad śmiercią, staje się zawsze "ziemią
uświęconą": "Ach! śmierć usunięta, zerwane
pieczęcie śmierci i ciemności i cała ziemia
w poranku mięty i pomarańczy, kamień odwa-
lony się rozpadł".
Zmartwychwstanie umarłych. T.A. d'Aubign‚
Les Tragiques (1616, Rymy tragiczne), księ-
ga VII, "Jugement" (Sąd): "Wszyscy wynurzają
się ze śmierci, jak człowiek powstaje ze snu";
w zmartwychwstaniu tym uczestniczy cała na-
tura.
Lefranc de Pompignan Po‚sies sacr‚es
(XVIII w., Poezje sakralne), inspirowane przez
tekst Ezechiela (Ez 47), poeta mówi równocze-
śnie o "zmartwychwstaniu" ludu Izraela po
niewoli babilońskiej (I ten lud umarłych pod-
nosi się) i o Sądzie Ostatecznym. J.P. Richter
Siebenk"s (1796); budowla świata rozpada się,
wyblakli zmarli słyszą, jakoby Chrystus obja-
wiał im, Ŝe Bóg nie istnieje, lecz... wszystko to
jest tylko koszmarnym snem narratora.
P.J. Jouve Gloire (1942, Chwała), seria sztuk
teatralnych zatytułowana "R‚surrection des
mons" stanowi punkt centralny jego poezji;
śmierć i Ŝycie, upadek i wyniesienie miesza-
ją się w jego wizji. Mikołaj z Wilkowiecka
Historyja o chwalebnym Zmartwychwstaniu Pań-
skim (ok. 1580). W. Syrokomla Myśli w dzień
zmartwychwstania (Poezje, 1872). A. Oppman
Chrystus Zmartwychwstał (Poezje,1926).
Ikon. J. van Eyck Trzy Marie u grobu (ok.
1433, Rotterdam). Zmartwychwstanie: Piero
della Francesca (1460, Borgo San Sepolcro);
Perugino (XV w., Rouen); M. GrŹŹnewald,
fragment Ołtarza z Isenheim (1512-15, Col-
mar); el Greco (1598, Madryt). G. Pilon Le
Christ de la R‚surrection (Chrystus Zmartwych-
wstały), rzeźba (ok. 1580, kościół Saint-Paul-
-Saint-Louis, ParyŜ). Chrystus wychodzący
z grobu, rzeźba (Luwr, ParyŜ).
Zmartwychwstanie umarłych wg wizji Ezechie-
La: Kodeks Wyszehradzki (XI w., Praga); fresk
w Brancion (XIV w.); L. Signorelli (1504,
Oryieto). A. Spencer Zmartwychwstanie (1926i 1947, Londyn). Malarz śląski 
Zmartwych-
wstanie (XVI w., Państwowe Zbiory Sztuki na
Wawelu, Kraków). K. Sichulski Zmartwych-
wstanie, projekt witraŜu (1909, Kraków).
Muz. H. Schuetz Historia der fr"hlichen und Sie-
greichen Auferstehung unseres einigen Erl"sers und
Sehgmachers ,Jesu Christi (1623, Historia Zmar-
twychwstania). G. Mahler II Symfonia - Zmar-
twychwstanie (1894). C. Orff La Commedia de
Christi Resurrectione (1957), kantata. O. Mes-
siaen Et exspecto resurrectionem mortuorum

Strona 267

background image

Słownik biblijny.txt

(1964, I oczekuję zmartwychwstania umar-
łych), na instrumenty dęte i perkusję.
znak krzyŜa. przeŜegnać się to nazna-
czyć na sobie znak KrzyŜa, rozpoczynający
się od czoła. Znak ten jest świadectwem
przynaleŜności do wspólnoty chrześcijań-
skiej. Podczas chrztu kapłan naznacza
znakiem krzyŜa osobę wchodzącą do
wspólnoty. KrzyŜ przywołuje bowiem
wspomnienie śmierci Jezusa i jego misję
zbawienia grzeszników. przez znak krzyŜa
chrześcijanie przypominają, Ŝe zaangaŜo-
wali swoje Ŝycie w naśladowanie Jezusa.
W przeddzień zwycięstwa nad Maksencju-
szem, w 312 r. cesarz Konstantyn Wielki
zobaczył na niebie ognisty krzyŜ i słowa:
In hoc signo vinces [łac., w tym znaku zwy-
cięŜysz]. Tego rodzaju relacje dowodzą,
jak dalece znak krzyŜa ma dla ludzi zna-
czenie znaku obrony i opieki w obliczu za-
równo wrogów osobistych, jak i wobec
mocy szatańskich i róŜnego rodzaju nie-
bezpieczeństw. Zob. krzyŜ - ukrzyŜowanie.
Zorobabel, ksiąŜę Ŝydowski urodzony
w Babilonie, wraz z Jozuem szedł na czele
dwunastu przewodników, którzy towarzy-
szyli jednej z karawan ludzi powracających
w 53(r522 p.n.e. z wygnania do ojczy-
zny. Wspierani przez proroków Aggeusza
i Zachariasza, którzy opisują ich jako
"dwie gałązki oliwne... dwaj pomazańcy,
którzy stoją przed Panem całego świata"
(Za 4,11-13), Zorobabel, zarządca Judei,
oraz Jozue, arcykapłan, przedsięwzięli od-
budowę Świątyni Jerozolimskiej. Nadzieje
na przywrócenie monarchŹŹ łączono naj-
pierw (bezskutecznie) z osobą księcia,
potem z osobą NajwyŜszego Kapłana
(Za 6,11 ).
Mateusz i Łukasz umieszczają Zorobabela
w genealogŹŹ Jezusa (11i,1.12; Łk 3,27).
zstąpienie Jezusa do Otchłani. We-
dług Ŝydowskiej kosmologŹŹ wszechświat
składa się z trzech ułoŜonych warstwowo
przestrzeni: z niebios, ziemi oraz "pie-
kieł". Piekło [hebr. szeol] znajduje się na
najniŜszym poziomie, najbardziej oddalo-
nym od BoŜej obecności, jest to miejsce
przebywania umarłych. Tam teŜ, jak
twierdzą niektórzy autorzy ksiąg biblij-
nych, znajdują się strąceni upadli anioło-
wie i demony zakute w kajdany (Księga
Henocha); zdaniem innych, mieszkają tam
wrogie duchy. Według chrześcijan w Ot-
chłani przebywają dusze sprawiedliwych,
które oczekują na przyjście Jezusa, aby za
Nim wejść do Miasta Niebios.
Ewangelie nie mówią wyraźnie o zstąpie-
niu Jezusa do Otchłani w okresie między
Jego śmiercią a Zmartwychwstaniem.
Lecz Paweł, Piotr w jednym ze swoich Li-
stów (1 P 3,19) i Jan w Apokalipsie św. Ja-
na (Ap 1,18) robią aluzję do tego faktu,
który stał się inspiracją dla wielu malarzy.
Zstąpienie Jezusa do Otchłani oznacza
Jego suwerenne panowanie nad całym
wszechświatem, Jego wyzwalającą moc
wobec wszystkich duchów i jego zwycię-

Strona 268

background image

Słownik biblijny.txt

stwo nad złem i śmiercią.
Lit. E. Sabran Repentir (1817, Skrucha), trze-
ba będzie, by Chrystus zstąpił do piekieł, aby
został ocalony anioł Othuriel, wciągnięty do
buntu przez szatana. A. Soumet La Divine
‚pop‚e (1840, Boska epopeja), Jezus, Syn BoŜy,
zstąpił do piekieł, by przyjąć na siebie powtór-
ną mękę, jako odkupienie potępionych. Pierw-
szym, który odczuwa Ŝal za grzechy, jest sza-
tan, i to on będzie pocieszał Jezusa przez "trzy
godziny nowego Getsemani".
Ikon. Anastasis (scena zejścia Chrystusa do
Otchłani): mozaiki w Dafni (XI w., Grecja).
Freski w Kariye Museum (XIV w., Stambuł).
Malarstwo na drewnie (XIV w., cerkiew św. Kli-
menta w Ochrydzie). Andrea da Firenze, freski
w Santa Maria Novella (1437, Florencja). Tin-
toretto, San Cassiano (XVI w., Wenecja).
Zuzanna [hebr. szoszana = lilia, róŜa],
Ŝona Joakima, "bardzo piękna i bogoboj-
na", dała odprawę dwóm starcom, którzy
jej poŜądali, gdy kąpała się w swoim ogro-
dzie. Fałszywie oskarŜona przez nich o cu-
dzołóstwo, została ocalona od śmierci za
sprawą młodego Daniela, który dowiódł
kłamstwa starców (Dn 13). To opowiada-
nie zachowało się tylko w języku greckim.
Lit. A. Ch‚nier Suzanne (XVIII w., Zuzanna),
nie dokończony poemat biblijny w sześciu pie-
śniach: podczas gdy dobroczynne anioły strze-
gą Zuzanny i jej towarzyszek, Belial, "boŜek
rozpusty", prowadzi dwóch lubieŜnych starców
ku niewinnej, kąpiącej się męŜatce. A. de Vigny
Po‚mes antiques et modernes (1826, Poematy sta-
roŜytne i nowoŜytne), "Le Bain" (Kąpiel); po-
śród poematów nie wyróŜnionych szczególnie
przez autora jest "Chant de Suzanne au bain"
(1821, Pieśń Zuzanny w kąpieli), zainspirowa-
ny Pieśnią nad Pieśniami.
Ikon. Malarze przedstawiający ten epizod
przeciwstawiają nagą, niewinną kobietę dwóm
lubieŜnym starcom: A. Altdorfer (ok. 1528,
Monachium); Tintoretto (ok. 1560, Wie-
deń); A. Gentileschi (1619, Pommersfelden);
P.P. Rubens (XVII w., Rzym); J.J. Henner
(1865, ParyŜ). N. Gonczarowa Misterůium litur-
giczne: Zuzanna i starcy, (1915-16, ParyŜ).
Zwiastowanie [łac. anmintiatio]. Anioł
Gabriel przybył do Najświętszej Panny
Maryi, by zapowiedzieć, Ŝe stanie się mat-
ką Jezusa (Łk 1,26-38). Pozdrowienie
anielskie dało początek modlitwie Zdrowaś
Maryjo: "Zdrowaś Maryjo, łaskiś pełna,
Pan z Tobą, błogosławionaś Ty między
niewiastami i błogosławiony owoc Ŝywota
Twojego, Jezus". Późniejsza Tradycja do-
dała: "Święta Maryjo, Matko BoŜa, módl
się za nami grzesznymi teraz i w godzinę
śmierci naszej". Zob.: Ave Maria; Maryja.
Lit. P. Claudel Zwiastowanie (1912, przekład
pol. 1912 pt. Słowo zwiastowane Mari).
M. No‰l Le Rosaire des joies (1930, RóŜa-
niec radości), "Annonciation" (Zwiastowanie).
P. Emmanuel E'vang‚l...aire (1978, Ewange-
liarz), "Annonciation". A. Mickiewicz Hymn.
Na dzień Zwiastowania P.P. Maryi (Wiersze
róŜne, 1822). L. Staff Zwiastowanie (łabędź i li-
ra,1914).

Strona 269

background image

Słownik biblijny.txt

Ikon. Zwiastovanie: S. Martini (1328); Fra
Angelico (1450, Florencja); C. Crivelli (1486,
Londyn); R. van der Weyden (1430-40, Luwr,
ParyŜ); Donatello, rzeźba (1440, Florencja);
M. Schongauer (XV w., Colmar); M. GrŹŹne-
wald, Ołtarz z Isenheim (112-1, Colmar).
K. Sichulski, karton do witraŜu (1908,
Łańcut).
związywanie - rozwiązywanie. Wy-
raŜenie "związywanie - rozwiązywanie"
; jest odpowiednikiem wyraŜeń rabinackie-
go języka szkolnego, które w istocie zna-
czą "zakazane" względnie "uznane za do-
zwolone", roszczące prawo do waŜności
takŜe w obliczu Boga. Władzę związywa-
nia i rozwiązywania nadał równieŜ Jezus
najpierw samemu Piotrowi: "I tobie dam
klucze królestwa niebieskiego; cokolwiek
zwiąŜesz na ziemi, będzie związane w nie-
bie, a co rozwiąŜesz na ziemi, będzie roz-
wiązane w niebie" (Mt 16,19). Następnie,
zgodnie z Ewangelią według św. Mate-
usza, Jezus zwrócił się do wszystkich swo-
ich uczniów, aby w takich samych sło-
wach przekazać im taką samą władzę
(Mt 18,18).
Ŝłób, koryto do karmienia bydła. Według
Łukasza w takim Ŝłobie Maryja połoŜyła
Dzieciątko Jezus, kiedy narodziło się w
Betlejem, w stajni lub w grocie (Łk 2,7).
Na BoŜe Narodzenie w krajach chrześci-
jańskich ustawia się w domach i w kościo-
łach "stajenki", "szopki", które mają przy-
pominać stajnię lub grotę w Betlejem. Na-
boŜny zwyczaj wykonywania szopek wiąŜe
się swymi początkami ze św. Franciszkiem
z AsyŜu (XIII w.). Zob. BoŜe Narodzenie.
Ŝniwa  zbiory.
śyd [gr. Ioudaios], termin oznaczający
pochodzenie mieszkańców  Judei. Po-
czynając od epoki hellenistycznej, odnosił
się on do wszystkich mieszkańców Pale-
styny naleŜących do religŹŹ ludu hebr. Od
czasu podboju Palestyny przez Rzymian
(70 r.) i rozproszenia jej mieszkańców,
które po nim nastąpiło, termin ten ozna-
cza wszystkich związanych z - juda-
izmem bez względu na miejsce zamieszka-
nia. RozróŜnienie "śyd" i "Izraelita" zro-
dziło się wraz z pojawieniem się judaizmu
świeckiego, początkowo intelektualnego,
a później judaizmu o charakterze narodo-
wym, dla odróŜnienia tych, którzy w dal-
szym ciągu praktykują obrzędy religijne
(izraelickie) od tych, którzy je zarzucili,
przyczyniając się jednak do wspólnego
dziedzictwa kulturowego. Określenie "śy-
dzi" w odniesieniu do rasy jest obłędnym
wymysłem ideologŹŹ nazistowskiej.
Lit. NaleŜy stwierdzić, Ŝe Europa, w której re-
ligią dominującą jest chrześcijaństwo, przez
długi czas pogardzała wspólnotami Ŝydowski-
mi, zachowując w stosunku do nich dystans.
W przyjętym ogólniku Judasz reprezentował ar-
chetyp śyda - bogobójcy, chciwca, zdrajcy,;
człowiekiem - śydem był takŜe starszy brat
Abla, wybrany,, a potem wyklęty - Kain. Te se-
gregacje społeczne i wyłaniające się w konse-

Strona 270

background image

Słownik biblijny.txt

kwencji jedne za drugimi uprzedzenia dopro-
wadziły do stworzenia znanych typów literac-
kich, takich jak lichwiarze: Shylock w Kupcu
weneckim Shakespeare'a (1596, wyd. pol.
1953); Gobseck w Gobsecku (1830, wyd. pol.
1958) H. de Balzaca, lub teŜ Jankiel, prototyp
odraŜającego i śmiesznego śYda w, literaturze
rosyjskiej (N. Gogol Taras Bulba, 1835, wyd.
pol. 1956). Prześladowania śydów przybierały
często gwałtowne formy, które potępiali filozo-
fowie XVIII w. w swej walce z nietolerancją re-
ligijną i z fanatyzmem: Ch.L. Montesquieu Li-
sty perskie (1721, wyd. pol. 17Ś8) i "Bardzo
pokorne przedłoŜenia inkwizytorom HiszpanŹŹ
i PortugalŹŹ" w, Duchu Prawa: "Zaklinamy was,
abyście postępowali z nami tak, jak postępo-
wałby On sam (Jezus), gdybyů był jeszcze na
ziemi" [tłum. W. lIakowski].
W Europie wschodniej wspólnoty śydowskie
zachowały swoje nienaruszone tradycje oraz
wierzenia i wypracowały wspólny język - jidysz.
Dzieła Szolema Alejchema Dzieje Tewie mlecza-
rza (1901, wyd. pol. 1960), LL. Pereca Fok-
stinileche geszichte (1899, Opowiadania ludowe)
i LB. Singera Szatan w, Goraju (1933, wyd.
pol. 1991) i La Famille Moskat (190, Rodzina
Moskatów) przedstawiają Ŝycie tych grup lud-
ności, naraŜonych na kpiny i przemoc.
S.J. Agnon, Posag narzeczonej (1931, w języku
hebr.).
Stopniowo w Europie Zachodniej pod wpły-
wem B. Spinozy dokonała się desakralizacja
historŹŹ świętej. Nowoczesny śyd wyzbywa
się starodawnego sposobu patrzenia i separa-
tystycznych obrzędów; zaczyna się asymilo-
wać z otoczeniem i rzuca się w sam środek wal-
ki o postęp i uniwersalizm. G.E. Lessing Na-
tan mędrzec (1779, wyd. pol. 1877) nawołuje
do wzajemnej tolerancji między trzema brat-
nimi religiami: islamem, judaizmem i chrześci-
jaństwem, oraz stwarza postać sympatyczne-
go śyda. Jednak uprzedzenia i nienawiść się
utrzymują. Asymilacja okazuje się niemoŜli-
wa. H. Heine Melodie hebrajskie (1851, wyd.
pol. 1901) podjął więc problem roszczeń po-
chodzeniowych. Mit o śydzie - wiecznym tu-
łaczu, wywodzący się ze średniowiecznej le-
gendy, doszedł do głosu z nową siłą w XIX w.;
naród Ŝydowski, jakby z piętnem Kaina na czo-
le za to, Ŝe był niepomny cierpień Chrystu-
sa, skazany jest z kolei na to, aby stać się naro-
dem wszelkich cierpień: E. Quinet Ahasverus
(1833); E. Sue śyd wieczny tułacz (1844-45,
wyd. pol. 1844-45); G. Apollinaire Le Passant
"e Prague (1910, przechodzień z Pragi), śyd
jest kozłem ofiarnym ludzkości. W 2. poł.
XIX w., wraz z narastaniem ideologŹŹ rasi-
stowskiej, kwestia toŜsamości Ŝydowskiej sta-
wała się tematem pierwszoplanowym. Pisma
teoretyczne (K. Marks W kwestŹŹ Ŝydowskiej,
1844, wyd. pol. 1896) i literatura obfitują w tę
tematykę, zwłaszcza w okresie między sprawą
Dreyfusa a II wojną światową. Umysły pisa-
rzy Ŝydowskich szamoczą się między tenden-
cjami partykularystycznymi a opcjami uniwer-
salistycznymi, między dąŜeniem do asymila-
cji a roszczeniami, czego dowodzą postacie
M. Prousta, Swann i Bloch w Poszukiwaniu

Strona 271

background image

Słownik biblijny.txt

straconego czasu (1913-27, wyd. pol.1957-60),
lub F. Kafki "Raport dla akademŹŹ" w Przemia-
nie (1916, wyd. pol. 1957), w bajce o śydzie
z Zachodu. J. de Lacretelle w powieści Silber-
mann (1922, wyd. pol. 1922) podejmuje wal-
kę z szeroko rozpowszechnionym antysemity-
zmem.
Nieco wcześniej J.P. Sartre w RozwaŜaniach o
kwestŹŹ Ŝydowskiej (1946, wyd. pol.1957) stwier-
dził, Ŝe to antysemityzm czyni śyda i A. Mem-
mi w Portrait d'un juif (1962, Portret pewnego
śyda), odrzucając pojęcie tajemnicy Ŝydowskiej
("Tajemnica ta jest pełna trucizny"), przeciw-
stawiają się pisarzom takim, jak L. Bloy (Le
Salut par les Juifs, 1892, Zbawienie przez śy-
dów), Ch. P‚guy (Notre jeunesse, 1910, Nasza
młodość), P. Claudel (L'Evangile d'Isa,1951,
Ewangelia według Izajasza), którzy podają reli-
gijną interpretację kwestŹŹ: "Znam dobrze ten
lud, nie ma na jego skórze punktu, który by nie
był bolesny... Pięćdziesiąt wieków Ŝycia z mie-
czem w plecach kaŜe mu iść naprzód". Sar-
tre'owi z kolei przeciwstawiają się ci spośród
śydów, którzy w nazistowskim holokauście wi-
dzą uświęcenie przez ogień swych dąŜeń do
niezwycięŜonej odmienności lub teŜ okazję do
duchowej odnowy judaizmu. Od czasu utwo-
rzenia państwa Izrael w 1948, na scenie mię-
dzynarodowej miejsce problemu Ŝydowskiego
zajął problem współczesnego państwa Ŝydow-
skiego. ů C.K. Norwid śydowie polscy (1861).
E. Orzeszkowa Meir Ezofowicz (1878). W. Bro-
niewski śydom polskim (Bagnet na broń,1943).
Ikon. M. Chagall śyd - wieczny tułacz (1925,
Genewa).

Strona 272