III CZP 4/84

 • Orzeczenie wydane 21 marca 1984  

UCHWAŁA z dnia 21 marca 1984 r. (III 
CZP 4/84)  

Przewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). 

Sędziowie SN: J. Majorowicz, K. Olejniczak. 

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kazimiery M. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej 
im. T. Kościuszki w K. o zakaz czynienia przeszkód po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym 
zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z 
dnia 30 listopada 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie 

art. 391

 k.p.c.: 

”Czy uniemożliwienie lub utrudnianie właścicielowi nieruchomości odbioru programu 
telewizyjnego na skutek zabudowy podpada pod pojęcie działań, które by zakłócały 
korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę z 

art. 144

 k.c., a w razie 

odpowiedzi twierdzącej, czy uzasadnia roszczenie o nakazanie zakłócającemu podłączenie, na 
jego koszt, odbiornika telewizyjnego właściciela nieruchomości do zbiorczej instalacji 
antenowej, znajdującej się na budynku nieruchomości sąsiedniej?” 

udzielił następującej odpowiedzi: 

Uniemożliwianie lub utrudnianie właścicielowi nieruchomości odbioru programu 
telewizyjnego na skutek wzniesienia budynków na nieruchomości sąsiedniej stanowi 
działanie zakłócające korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę w 
rozumieniu 

art. 144

 k.c. 

W takim wypadku osobie narażonej na tego rodzaju zakłócenia przysługuje roszczenie o 
przywrócenie stanu zgodnego z prawem (

art. 222 § 2

 k.c.). Stosownie do okoliczności 

przywrócenie do stanu poprzedniego może wyrażać się w nakazaniu osobie zakłócającej 
podłączenia na jej koszt urządzeń telewizyjnych do instalacji znajdującej się na 
nieruchomości sąsiedniej. 

Uzasadnienie 

Przedstawione do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne nasunęło się na 
tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy: 

Dla uzasadnienia żądania zakazania pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej czynienia 
przeszkód w odbiorze telewizyjnym na nieruchomości (bliżej określonej w pozwie) i 
nakazania pozwanej podłączenia budynku znajdującego się na tej nieruchomości do zbiorczej 
instalacji antenowej na budynku pozwanej Spółdzielni, gwarantującego prawidłowy odbiór 
telewizyjny, na koszt pozwanej Spółdzielni – powódka przytoczyła, że jest właścicielką 
wspomnianej nieruchomości, na której stoi mały budynek mieszkalny. Budynek ten znajduje 
się w bezpośrednim sąsiedztwie i otoczeniu kompleksu zabudowań, tzw. bloków, pozwanej 
Spółdzielni. 

Przez wniesienie nowych budynków Spółdzielnia spowodowała trwałe zniekształcenia 
odbioru telewizyjnego, tłumiące i odbijające sygnały telewizyjne, stwarzając odbiór 
wielokonturowy. Spółdzielnia wyraża zgodę na podłączenie powódki do jej urządzeń 
antenowych na koszt powódki. Pozwana Spółdzielnia wniosła o oddalenie powództwa. 

Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, powołując jako podstawę prawną rozstrzygnięcia 

art. 144

 k.c. W związku z rewizją porwanej Spółdzielni od tego wyroku Sąd Wojewódzki 

sformułował przytoczone na wstępie zagadnienie prawne, wskazując w obszernym wywodzie 
na różne konsekwencje prawne w zależności od tego, którą z koncepcji teoretycznych 
przyjmuje się za podstawę rozumowania i rozstrzygnięcia w sprawie. 

Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 

1. Wstępnym zagadnieniem, które wymaga rozstrzygnięcia, jest problem kwalifikacji prawnej 
występującej w sprawie wyżej przedstawionej sytuacji. Otóż elementy tej sytuacji uzasadniają 
wniosek, że odnosi się do niej hipoteza 

art. 144

 k.c., który ma na celu zapobieżenie 

zakłóceniu korzystania z nieruchomości sąsiedniej ponad przeciętną miarę i jest jednym z 
przepisów składających się na kompleksową dziedzinę tzw. prawa sąsiedzkiego. W związku z 
tym wykładni wymaga sformułowanie „korzystanie z nieruchomości sąsiednich”. 

Według tradycyjnych pojęć korzystanie z nieruchomości przejawia się w wykonywaniu 
aktów władztwa fizycznego nad nieruchomością. Uniemożliwienie lub utrudnienie w sferze 
wykonywania aktów władztwa w tym sensie może polegać na różnego rodzaju immisjach 
materialnych. Istota ich wyraża się w tym, że określone przyczyny (zachowania) są źródłem 
przenikania w sferę nieruchomości sąsiedniej określonych elementów i zjawisk przyrody w 
szerokim tego słowa znaczeniu lub oddziaływania na nieruchomość określonych sił. 
Przyczyną sprawczą tych zakłóceń mogą być konstrukcje budowlane, dymy, gazy, wyziewy, 
zapylenia, wstrząsy, energia itd. Rozwój techniki i w jego wyniku powstawanie co raz szerzej 
rozbudowującego się środowiska technicznego, cywilizacyjnego człowieka nakazuje objęcie 

art. 144

 k.c. także immisj1 mających swoje źródło w falach elektromagnetycznych (radio, 

telewizja). 

Kategorię tego rodzaju zakłóceń charakteryzuje to, że zarówno źródła zakłóceń, jak i ich 
przedmiot mają charakter „materialny”. W ich wyniku powstające zakłócenia odnoszą się do 
samej substancji nieruchomości w rozumieniu 

art. 46 § 1

 i 

art. 48

 k.c., rzeczy i zwierząt, które 

się na niej znajdują. Nie można też z tej grupy przypadków wyłączyć oddziaływania na samą 
stronę fizyczną istoty ludzkiej. 

2. Hipoteza jednak 

art. 144

 k.c. obejmuje także tzw. immisje niematerialne, tj. immisje 

oddziaływujące nie na nieruchomość w powyższym sensie, ale na sferę psychiczną 
właściciela lub posiadacza nieruchomości. Z reguły wchodzi tu w grę wywoływanie zagrożeń 
psychicznych, stresów i różnego rodzaju napięć psychicznych, naruszenie poczucie piękna, 
odczuć moralnych itd. Mechanizm „działań” zakłócających korzystanie z nieruchomości 
sąsiednich może być złożony. Wzniesienie określonej konstrukcji (systemu lamp 
oświetleniowych, anten) lub budynku może wywoływać – stosownie do okoliczności – 
niekorzystne oddziaływanie na zmysły człowieka, może też – tak jak to ma miejsce w 
niniejszym przypadku – uniemożliwiać lub utrudniać „ponad przeciętną miarę” odbiór 
programów radiowych lub telewizyjnych. 

Cechą swoistą takiego stanu rzeczy, odróżniająca ten wypadek od większości innych, jest to, 
że właściciel lub posiadacz (

art. 336

 k.c.) nieruchomości sąsiedniej doznaje na skutek immisji 

w rezultacie wzniesienia budynku na nieruchomości wyjściowej ograniczenia w korzystaniu z 
urządzeń technicznych umożliwiających dostęp do dóbr kultury (art. 73 Konstytucji z dnia 
22 lipca 1952 r.). Odbiór, i to bez zakłóceń, programu telewizyjnego jest wartością, dobrem 
kulturalnym prawnie chronionym, zależy on od nie zakłóconego niczym działania środowiska 
technicznego. Środowisko to jest z istoty rzeczy związane z określoną nieruchomością. Fakt 
ten ma istotne znaczenie z punktu widzenia 

art. 144

 k.c. Pozwala bowiem na objęcie hipotezą 

tego przepisu także uniemożliwienia lub utrudnienia właścicielowi nieruchomości sąsiedniej 
odbioru programu telewizyjnego na skutek wzniesienia budynku i korzystania w ten sposób z 
określonych przeżyć psychicznych. 

Należy zwrócić uwagę na to, że skutkiem immisji uniemożliwiającej lub utrudniającej odbiór 
audycji telewizyjnych jest swoisty mechanizm zakłóceń. Oddziaływania fizyczne, zakłócenia 
odnoszą się bezpośrednio do urządzeń technicznych (urządzeń telewizyjnych). Urządzenia 
techniczne na skutek wzniesienia budowli lub określonej działalności prowadzonej na 
nieruchomości wyjściowej przestają być sprawne, przestają należycie funkcjonować na 
sąsiedniej nieruchomości. Dopiero w konsekwencji tego następuje oddziaływanie na psychikę 
ludzką poprzez pozbawienie lub utrudnienie korzystania z dóbr kultury, z dostępu do nich za 
pomocą określonych powszechnie stosowanych urządzeń technicznych znajdujących się na 
nieruchomości. 

Trzeba przy tym zaznaczyć, że nie każdy wypadek tzw. immisji niematerialnych może 
stanowić naruszenie dobra osobistego (

art. 23

 k.c.) i w drodze ochrony dóbr osobistych 

zakłócenie może podlegać usunięciu. Nie można jako argumentu przemawiającego na rzecz 
tezy przeciwnej traktować stwierdzenia, że 

art. 144

 k.c. należy zaliczyć do norm regulujących 

wykonywanie i ochronę praw majątkowych. „Korzystanie z nieruchomości” bowiem nie 
może być ujmowane tylko w kategoriach ściśle fizycznych. 

Immisję opisanego rodzaju można określić mianem immisji przeszkadzającej przenikaniu fal 
na nieruchomość sąsiednią. Pod wieloma względami podobna jest ona do immisji 
przeszkadzającej w przenikaniu nasłonecznienia na nieruchomość sąsiednią wywołanej 
wznoszeniem budynku lub innego urządzenia (orzecz. SN z dnia 10.IX.1960 r. 

IV CR 879/59

, 

OSN z 1962 r., poz. 15). Dlatego też w obu wypadkach nie ma znaczenia kwestia, czy 
wzniesienie budynku jest zgodne z przepisami 

prawa budowlanego

 czy też z nimi sprzeczne. 

W każdym razie powoływanie się właściciela nieruchomości wyjściowej na zgodność 
wzniesienia budynku z prawem budowlanym nie wyłącza stosowania przepisu 

art. 144

 k.c. 

3. Zagadnieniem, które z kolei wymaga rozstrzygnięcia, jest problem podstaw prawnych 
sankcji na wypadek działań zakłócających korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad 
przeciętnąmiarę zarówno w razie immisji materialnych, jak i immisji niematerialnych. Przede 
wszystkim chodzi o odpowiedź na pytanie, czy przepis 

art. 144

 k.c. jest samoistnym źródłem 

roszczeń negatoryjnych i roszczeń mających inny charakter, związanych z uprawnieniami 
właściciela. 

Otóż wymaga podkreślenia, że 

art. 144

 k.c. – ogólnie rzecz biorąc – ma charakter normy 

zakazującej. Stanowi on tym samym przede wszystkim punkt wyjścia, podłoże dla roszczeń 
negatoryjnych mających na względzie powstrzymywanie się od działań, które by zakłócały 
korzystanie z nieruchomości sąsiednich ponad przeciętną miarę. Norma ta zakreśla granice 
wykonywania prawa własności ze względu na stosunki sąsiedzkie. W związku z tym i w tym 

kontekście powstaje kwestia stosunku między 

art. 144

 k.c. a przepisami 

art. 222 § 2

 k.c. 

dotyczącego ochrony własności w wypadku, gdy naruszenie własności następuje w inny 
sposób niż przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą. 

Otóż związki między 

art. 144

 k.c. a 

art. 222 § 2

 k.c. są ścisłe. Nie ma żadnych uzasadnionych 

racji dogmatycznych ani praktycznych, aby – gdy chodzi o płaszczyznę sankcji 
cywilnoprawnych i warunkujących je roszczeń właściciela – przepis 

art. 144

 k.c. odrywać od 

art. 222 § 2

 k.c. wyraźnie określającego roszczenie o przywrócenie stanu zgodnego z prawem 

i o zaniechanie naruszeń. Dlatego też w wypadku uniemożliwiania lub utrudniania 
właścicielowi nieruchomości odbioru programu telewizyjnego w opisanych okolicznościach 
osobie narażonej na tego rodzaju zakłócenia przysługuje roszczenie o przywrócenie stanu 
zgodnego z prawem (

art. 222 § 2

 k.c.). 

4. „Przywrócenie do stanu poprzedniego” może w sferze uprawnień wynikających z 
własności przejawiać się w różnych formach. Jednakże istotną, ogólną jego cechą jest to, że 
powinno ono zmierzać do usunięcia skutków naruszenia prawa własności, a więc i skutków 
immisji, w taki sposób, aby właściciel nieruchomości sąsiedniej mógł z niej korzystać w taki 
sposób jak przed działaniem zakłócającym (

art. 144

 k.c.). Na tym tylko bowiem może polegać 

efektywność sankcji cywilnoprawnych. 

Stosownie do okoliczności przywrócenie do stanu poprzedniego w celu usunięcia skutków 
immisji może wyrażać się w nakazaniu osobie zakłócającej podłączenia na jej koszt urządzeń 
telewizyjnych do instalacji znajdującej się na nieruchomości, skąd pochodzą zakłócenia, aby 
umożliwić odbiór programu telewizyjnego.