Obwody RLC przy wymuszeniu sinusoidalnym w stanie ustalonym
opracowała Krystyna Kubas
9
Zastosowana notacja liczb zespolonych
z = a + jb liczba zespolona
z
= a – jb liczba zespolona sprzężona do liczby z
gdzie:
a =
(
)
z
z
+
2
1
b =
(
)
z
z
j
−
2
1
2
2
b
a
z
+
=
moduł liczby zespolonej
arg
z
=arctg
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
a
b
z
= arctg
∠
⇒
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
a
b argument liczby zespolonej
Postać algebraiczna liczby zespolonej:
(
)
z
j
z
z
z
∠
+
∠
=
sin
cos
1
9
Zastosowanie liczb zespolonych
Każdy element występujący w obwodzie elektrycznym ma swoją reprezentację w postaci liczby
zespolonej podobną reprezentację ma również każdy sygnał sinusoidalny:
u(t)↔U(t) ↔U(ω)
gdzie:
u(t)-rzeczywisty sygnał sinusoidalny (funkcja rzeczywista)
U(t)-sygnał zespolony przyporządkowany sygnałowi rzeczywistemu (funkcja zespolona zmiennej
rzeczywistej)
U(ω)-amplituda zespolona
u(t)=
cos
U
(ωt +
∠
U)
u(t)=
sin
U
(ωt +
∠
U)
U(t)=
cos
U
(ωt +
∠
U) + j
sin
U
(ωt +
∠
U)= U
(
)
U
t
e
∠
+
ω
= U
U
j
e
∠
e
jωt
= U e
jωt
gdzie:
U= U
U
j
e
∠
amplituda zespolona
Rezystor:
R – rezystancja [Ω]
U
R
=RI – prawo Ohma wφ postaci zespolonej
Jak widać na powyższym wykresie wektorowym napięcie i prąd na rezystorze są ze sobą w fazie.
Mówimy, że taki obwód ma charakter rezystancyjny!
Cewka:
X
L
=ωL– reaktancja indukcyjna [Ω] U
L
= jωLI – prawo Ohma w postaci zespolonej
2
Jak widać na powyższym wykresie wektorowym napięcie na cewce wyprzedza prąd w fazie o 90°.
Mówimy, że taki obwód ma charakter indukcyjny!
Kondensator:
X
c
=
C
ω
1 - reaktancja pojemnościowa [s]
U
C
=
I
C
j
ω
1
U
C
=
∪
I
C
j
ω
1
−
– prawo Ohma w postaci
zespolonej
Jak widać na powyższym wykresie wektorowym napięcie na kondensatorze opóźnia się za prądem w fazie
o 90°. Mówimy, że taki obwód ma charakter pojemnościowy!
3
9
Połączenie szeregowe RLC
Z=R+jωL+
C
j
ω
1 =R+j
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
−
C
j
L
ω
ω
1
Na podstawie prawa Ohma w postaci zespolonej:
U=ZI
Moduł impedancji połączenia szeregowego:
2
2
1
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
−
+
=
C
L
R
Z
ω
ω
Argument impedancji połączenia szeregowego:
R
C
L
tg
ω
ω
ϕ
1
−
=
Wartości zespolone napięć na elementach idealnych:
U
R
=RI
U
L
= jωLI
C
=
I
C
j
ω
1
przy czym: U= U
R
+ U
L
+ U
C
Rozpatrujemy 3 przypadki:
1) ωL>
C
ω
1
Wówczas 0<φ<π/2 oraz U
L
> U
C
, a więc napięcie U wyprzedza prąd w fazie o kąt φ, wobec tego
połączenie ma charakter indukcyjny.
4
2) ωL<
C
ω
1
Wówczas - π/2< φ<0 oraz U
C
> U
L
, a więc prąd I wyprzedza w fazie napięcie U o kąt
ϕ
, wobec tego
połączenie ma charakter pojemnościowy.
3) ωL=
C
ω
1
Wówczas φ=0 oraz U
L
=U
C
, a więc napięcie U jest w fazie z prądem I. W rozpatrywanym przypadku
wpływ pojemności jest zrównoważony przez wpływ indukcyjności, gdy w połączeniu szeregowym
elementów RLC spełniona jest zależność ωL=
C
ω
1 mamy więc do czynienia z rezonansem napięć.
Warunkiem wystąpienia rezonansu napięć jest:
Im[Z]=0
5
9
Połączenie równoległe RLC
Y=G+
L
j
ω
1 +jωC=G+j
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
−
L
C
ω
ω
1
Na podstawie prawa Ohma w postaci zespolonej:
I=YU
Moduł admitancji połączenia równoległego:
2
2
1
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
−
+
=
L
C
G
Y
ω
ω
Argument admitancji połączenia szeregowego (jest nim – φ):
( )
G
L
C
tg
ω
ω
ϕ
1
−
=
−
⇒
( )
⎟
⎠
⎞
⎜
⎝
⎛
−
=
C
L
G
tg
ω
ω
ϕ
1
1
Wartości zespolone prądów na elementach idealnych:
I
G
=GU I
L
=
L
j
U
ω
I
C
=jωCU
6
przy czym: I= I
G
+ I
L
+ I
C
Rozpatrujemy 3 przypadki:
1)
L
ω
1 >ωC
Wówczas 0<φ<π/2 oraz I
L
> I
C
, a więc napięcie U wyprzedza w fazie prąd I o kąt φ, wobec tego
połączenie ma charakter indukcyjny.
2)
L
ω
1 < ωC
Wówczas - π/2< φ<0 oraz I
L
<I
C
, a więc prąd I wyprzedza w fazie napięcie U o kąt
ϕ
, wobec tego
połączenie ma charakter pojemnościowy.
7
3)
L
ω
1 = ωC
Wówczas φ=0, a więc prąd I jest w fazie z napięciem U. W rozważanym przypadku wpływ
indukcyjności jest zrównoważony przez wpływ pojemności, gdy w połączeniu równoległym
elementów RLC spełniona jest zależność
L
ω
1 = ωC mamy, więc do czynienia z rezonansem prądów.
Warunkiem wystąpienia rezonansu prądów jest:
Im[Y]=0
9
Rezonans
Rezonansem nazywamy taki stan dwójnika, w którym reaktancja X lub susceptancja B dwójnika jest
równa zeru. Warunkiem wystąpienia rezonansu jest
(*)
X=Im[Z]=0 – w przypadku rezonansu napięć
(**) B=Im[Y]=0 – w przypadku rezonansu prądów
O czym wspomniane było wyżej.
Ponieważ kąt φ przesunięcia fazowego między napięciem a prądem jest równy argumentowi
impedancji Z, przy czym
R
X
tg
=
ϕ
więc tg φ=0 dla X=0. Oznacza to, że w stanie rezonansu napięcie U dwójnika jest w fazie z prądem I.
Do tego samego wniosku dochodzi się, biorąc pod uwagę, że w stanie rezonansu susceptancja B
dwójnika równa się zeru.
W stanie rezonansu Moz bierna dwójnika
ϕ
sin
sk
sk
I
U
Q
=
=0, a moc czynna
ϕ
cos
sk
sk
I
U
Q
=
=UI,
ponieważ φ=0.
Elementy L i C w układzie R, L, C, w którym wystąpił rezonans napięć zachowują się jak zwarcie. W
przypadku układu R, L, C, w którym wystąpił rezonans prądów elementy L i C zachowują się jak
przerwa.
Rezonans w obwodach elektrycznych może występować przy jednej lub przy kilku wartościach
pulsacji zwanych pulsacjami rezonansowymi. Pulsacje rezonansowe dwójnika wyznacza się z równań
(*) oraz (**)
8
Przykład:
Obliczyć prądy i napięcia na elementach układu:
Dane:
e(t)=100sinωt
f=50[Hz]
R
1
=2[Ω]
R
2
=8[Ω]
4
1
1
1
=
=
C
L
ω
ω
[Ω]
6
1
2
2
=
=
C
L
ω
ω
[Ω]
Szukane:
U
R1
=?
U
R2
=?
U
L2
=?
U
C2
=?
I=?
I
1
=?
I
2
=?
I
3
=?
I
4
=?
Rozwiązanie:
9
[ ]
V
e
E
j
sk
100
100
0
=
=
D
1
Z -impedancja zastępcza elementów L
1
i C
1
połączonych równolegle
(
)
∞
=
−
⋅
=
⎟⎟
⎠
⎞
⎜⎜
⎝
⎛
−
⋅
=
4
4
4
4
1
1
1
1
1
1
1
j
C
L
j
C
j
L
j
Z
ω
ω
ω
ω
⇒
[ ]
0
1
1
Im
1
1
=
∞
=
=
Z
Y
→ Jest to rezonans prądów
Ponieważ na elementach L
1
i C
1
mamy do czynienia z rezonansem prądów układ w tym miejscu
traktujemy jak przerwę w obwodzie. Dochodzimy więc do wniosku, że prądy:
I
1
=0
oraz ponieważ
I
1
=I
3
+I
4
I
3
+I
4
=0
I
3
=-I
4
⇒
⇒
1
34
3
L
j
U
I
ω
=
C
j
U
I
ω
1
34
4
−
=
Musimy więc znaleźć napięcie U
34
Ponieważ
I=I
2
oraz
Z
2
-impedancja zastępcza elementów L
2
i C
2
połączonych szeregowo
(
)
0
6
6
1
2
2
2
=
−
=
−
=
j
C
j
L
j
Z
ω
ω
⇒
Im[Z
2
]=0 → Jest to rezonans napięć
Ponieważ na elementach L
2
i C
2
mamy do czynienia z rezonansem napięć układ w tym miejscu
traktujemy jak zwarcie w obwodzie. Dochodzimy do wniosku, że napięcie
0
1
2
2
2
2
2
2
=
−
=
+
=
I
C
j
I
L
j
U
U
U
C
L
ω
ω
Na powyższym zredukowanym schemacie widać, że
10
[ ]
2
2
1
10
10
100
I
A
R
R
E
I
sk
=
=
=
+
=
Przechodzimy do obliczania napięć na poszczególnych elementach obwodu:
[ ]
[ ]
V
e
I
R
U
j
R
D
0
1
1
1
40
40
10
2
=
Ω
=
⋅
=
⋅
=
[ ]
[ ]
34
0
2
2
2
40
80
10
8
U
V
e
I
R
U
j
R
=
=
Ω
=
⋅
=
⋅
=
D
[ ]
[ ]
V
e
V
j
j
I
L
j
U
j
L
D
90
2
2
2
60
60
10
6
=
=
⋅
=
=
ω
[ ]
[ ]
V
e
V
j
j
I
C
j
U
j
C
D
90
2
2
2
60
60
10
6
1
−
=
−
=
⋅
−
=
−
=
ω
Ponieważ znaleźliśmy napięcie U
34
możemy wyliczyć prądy
[ ]
[ ]
A
e
A
j
j
L
j
U
I
j
D
90
1
34
3
20
20
4
80
−
=
−
=
=
=
ω
[ ]
[ ]
A
e
A
j
j
C
j
U
I
j
D
90
34
4
20
20
4
80
1
=
=
−
=
−
=
ω
Na koniec możemy zapisać obliczone prądy i napięcia w funkcjach czasu:
t
t
i
t
i
ω
sin
10
)
(
)
(
2
=
=
0
)
(
1
=
t
i
(
)
D
90
sin
20
)
(
3
−
=
t
t
i
ω
(
)
D
90
sin
20
)
(
4
+
=
t
t
i
ω
20
1
=
R
u
20
34
2
=
= u
u
R
(
)
D
90
sin
60
)
(
2
+
=
t
t
u
L
ω
(
)
D
90
sin
60
)
(
2
−
=
t
t
u
C
ω
9
Moc w obwodzie prądu sinusoidalnego
1) Wartość skuteczna prądu sinusoidalnego i napięcia:
( )
2
1
0
2
I
dt
t
i
T
I
T
sk
=
=
∫
( )
2
1
0
2
U
dt
t
u
T
U
T
sk
=
=
∫
2) Moc chwilowa:
p=ui
Moc chwilowa jest dodatnia w przedziałach czasu, w których napięcie
u
oraz prąd
i
mają znaki
jednakowe – ujemna zaś w przedziałach czasu, w których znaki napięcia
u
oraz prądu
i
są różne.
Jeżeli p>0 to energia elektryczna jest dostarczana ze źródła do odbiornika; jeżeli natomiast p<0 to
energia jest zwracana do źródła przez odbiornik, który przekazuje energię nagromadzoną w polu
magnetycznym cewek i w polu elektrycznym kondensatorów.
3) Moc czynna:
ϕ
ϕ
cos
cos
1
0
sk
sk
T
I
U
dt
UI
T
P
=
=
∫
[W]
11
Moc czynna jest równa iloczynowi wartości skutecznych napięcia i prądu oraz kosinusa kata
przesunięcia fazowego między napięciem i prądem. Współczynnikiem mocy nazywamy kosinusa kata
przesunięcia fazowego między napięciem i prądem (cosφ). Moc czynna jest nieujemna, wartość
największą (P=UI) moc osiąga wtedy, gdy φ=0 (odbiornik ma charakter rezystancyjny, cosφ=1),
wartość najmniejszą (P=0) w przypadku granicznym, gdy φ=±π/2 (wtedy odbiornikiem jest idealna
cewka lub idealny kondensator, cosφ=0).
4) Moc bierna:
ϕ
sin
sk
sk
I
U
Q
=
[VAr]
W przypadku odbiornika indukcyjnego charakterze indukcyjnym mamy Q>0,bo 0<φ<π/2, a w
przypadku odbiornika o charakterze pojemnościowym mamy Q<0, bo -π/2< φ<0.
5) Moc pozorna:
sk
sk
I
U
S
=
[VA]
6) Moc zespolona
S=UI*
Mamy:
S=
ϕ
ϕ
sin
cos
sk
sk
sk
sk
I
U
j
I
U
+
=P + jQ
Oraz:
2
2
Q
P
S
+
=
Rys. a) Trójkąt mocy układu o charakterze indukcyjnym, ponieważ kąt φ jest dodatni, 0<φ< π/2,a więc
Q=U
sk
I
sk
sinφ>0
Rys. b) Trójkąt mocy układu o charakterze pojemnościowym, ponieważ kąt φ jest ujemny, -π/2<φ<0, a
więc Q=U
sk
I
sk
sinφ<0
Przykład:
7) Kompensacja mocy biernej:
12
Dane:
P=600 [W]
sk
I =4,55 [A]
sk
U =220 [V]
f=50 [Hz]
Mamy dobrać kondensator do poprawy współczynnika mocy do wartości 0,9 oraz narysować wykres
wektorowy przed kompensacją i po kompensacji.
Przed kompensacją:
ponieważ:
'
10
53
6
,
0
55
,
4
220
600
cos
cos
°
=
⇒
=
⋅
=
=
⇒
=
ϕ
ϕ
ϕ
sk
sk
sk
sk
I
U
P
I
U
P
, tgφ=1,335
cosφ’=0,9
⇒
φ’=25˚50’, tgφ’=0,484
Wykres topograficzny:
Na powyższym wykresie wskazowym widać napięcie U oraz prąd I przed kompensacją, które przesunięte są o
obliczony w zadaniu kąt φ. Po kompensacji mocy biernej kąt φ’ zmniejszył się w stosunku do kąta φ co jest
spowodowane pojawieniem się prądu I
C
płynącego przez kondensator, który to wyprzedza napięcie w fazie o
90°.Suma wektorowa prądów I oraz I
C
daje wypadkowy wektor prądu I’
13
Trójkąt mocy:
Powyższy wykres wektorowy przedstawia zmianę mocy. Przed kompensacją na rezystancji R odkładała się moc
czynna P a na indukcyjności L odkładała się moc bierna Q
L
przesunięta o kąt π/2 w stosunku do mocy czynnej P,
współczynnik mocy wynosił cosφ. Po kompensacji mocy biernej na dołączonej pojemności C odłożyła się moc bierna
Q
C
przesunięta o kąt –π w stosunku do mocy Q
L
, obie moce odjęte wektorowo dają wypadkową moc Q, nową moc
pozorną S’ oraz nowy, poprawiony współczynnik mocy cosφ’.
A więc po kompensacji U oraz I są takie same, P jest również taka sama ponieważ dołączony
kondensator pobiera tylko moc bierną.
Przed kompensacją:
P=
ϕ
cos
sk
sk
I
U
Po kompensacji:
ϕ
′
′
cos
sk
sk
I
U
stąd:
ϕ
cos
sk
I
=
ϕ
′
′
cos
sk
I
czyli:
ϕ
ϕ
′
=
′
cos
cos
sk
sk
I
I
[A]
W naszym przykładzie: 03
,
3
9
,
0
6
,
0
55
,
4
=
⋅
=
′
sk
I
[A]
Na podstawie trójkąta mocy wiemy, że:
Q
L
=P·tgφ
Q= P·tgφ’
Q
L
- Q
C
= P·tgφ’
⇒
P·tgφ- Q
C=
P·tgφ’
Q
C
=P(tgφ-tgφ’)
ponieważ: Q
C
=X
C
·│I
sk
│
2
=│U
sk
│
2
·ωC
więc:
│U
sk
│
2
·ωC= P(tgφ-tgφ’)
⇒
(
)
2
'
sk
U
tg
tg
P
C
ω
ϕ
ϕ
−
=
W naszym przykładzie:
(
)
6
,
33
220
314
484
,
0
335
,
1
600
2
=
⋅
−
=
C
[µF]
14
32
,
2
=
⋅
=
=
C
U
X
U
I
sk
C
sk
skC
ω
[A]
9
Wyznaczenie U
RL
i U
L
w układzie szeregowym RLC na podstawie znajomości zmierzonych
napięć U
1
U
R
i U
LR
, czyli metodą „trzech woltomierzy”:
Na podstawie rys.1 wiemy, że (podkreśleniem zaznaczono liczby zespolone):
LR
R
U
U
U
+
=
1
Po podstawieniu obu stron równania do skalarnego kwadratu otrzymujemy:
ϕ
cos
2
2
2
2
1
LR
R
LR
R
U
U
U
U
U
+
+
=
oraz
LR
R
LR
R
U
U
U
U
U
2
cos
2
2
2
1
−
−
=
ϕ
Wiemy, że:
U
R
=R
L
·I oraz U
L
=X
L
·I
Na podstawie wykresu:
U
R
=U
LR
cosφ oraz U
L
=U
LR
sinφ
stąd:
I
U
I
U
R
LR
R
L
ϕ
cos
=
=
I
U
I
U
X
LR
L
L
ϕ
sin
=
=
Znajomość wartości X
L
umożliwia obliczenie indukcyjności L cewki rzeczywistej.
15
Program ćwiczenia:
1) Pomiar napięć i prądów w obwodzie szeregowym RLC
2) Pomiar napięć i prądów w obwodzie równoległym RLC
3) Kompensacja mocy biernej odbiornika RL
Wykonanie ćwiczenia:
I.
Łączymy układ szeregowy RLC jak na poniższym schemacie:
Rys.1
Dokonujemy pomiarów prądów oraz napięć na elementach R,L,C oraz na źródle. Otrzymane wyniki
zapisujemy w tabeli nr1.
Dokonujemy sprawdzenia wyników pomiarów napięć i prądu na podstawie znajomości napięcia
źródłowego i parametrów R,R
L
, L, C, f otrzymane wyniki zapisujemy w tabeli nr1.
Na podstawie zmierzonych wartości napięć ma prądu rysujemy wykres wskazowy napięć ma prądu
przyjmując odpowiednie skale.
Tabela nr1
U
źr
[V] I[mA] U
LR
[V]
U
1
[V] U
C
[V] U
R
[V] U
L
[V] U
R
L
[V]
Wielkości
mierzone
x x
Wielkości
wyliczone
x x x x x x
16
10V
10A
I
U
źr
U
C
U
R
U
R
L
U
L
U
1
U
LR
rys. 1 : Wykres wskazowy prądu i napięć -
poł. szeregowe RLC
II. Łączymy układ równoległy RLC jak na poniższym schemacie:
Rys. 2
17
Dokonujemy pomiarów prądów I, I
R
, I
L
, I
C
oraz napięcia. Otrzymane wyniki zapisujemy w tabeli nr2.
Dokonujemy sprawdzenia wyników pomiarów napięcia i prądów na podstawie znajomości R, L, C, f
oraz napięcia U - otrzymane wyniki zapisujemy w tabeli nr2.
Na podstawie obliczeń prądów i danego napięcia U rysujemy wykres wskazowy napięcia i prądów
przyjmując odpowiednie skale.
Tabela nr2
U[ma]
I[A] I
R
[A] I
L
[A] I
C
[A]
Wielkości
mierzone
Wielkości
wyliczone
100mA
10V
U
I
C
I
R
I
L
I
napięcia - poł. równoległe RLC
18
III. Kompensacja mocy biernej:
Łączymy układ jak na poniższym schemacie:
Rys.3
Dokonujemy pomiarów napięcia , mocy i prądów najpierw dla obwodu szeregowego R, L a następnie
po dołączeniu równolegle kondensatora do odbiornika. Otrzymane wyniki zapisujemy w tabeli nr3.
Na podstawie pomiarów rysujemy wykres wskazowy.
Tabela nr3
U[V] I[mA] I
RL
[mA] I
C
[mA] P[W] cosφ S[VA]
Wyznaczamy pojemność kondensatora na podstawie wzoru:
(
)
2
'
sk
U
tg
tg
P
C
ω
ϕ
ϕ
−
=
19
10mA
10V
U
I
Icos
ϕ
Isin
ϕ
I
C=3,5
µF
I
komp
U
10V
1W
Q
Q
C
S
S
komp
P
ϕ
mocy przy kompensacji mocy biernej
20