European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-1-
13
Ergonomia pracy biurowej
Podsumowanie
Pracownicy biurowi są naraŜeni na wiele zagroŜeń zdrowia. Problemy mogą
wynikać między innymi z następujących zjawisk:
•
siedzący charakter pracy, długotrwałe przybieranie statycznych
pozycji, a takŜe praca w pozycjach niewygodnych związana z
niewłaściwym ustawieniem stanowiska pracy;
•
praca wymagająca częstych, powtarzalnych ruchów przegubu lub ręki,
duŜej koncentracji, a takŜe związana z nadmierną ilością informacji;
•
wyczerpująca praca pod presją czasu, z małą kontrolą nad dniem
roboczym, przy niedostatecznym wsparciu ze strony przełoŜonych i
kolegów;
•
praca w nieodpowiedniej temperaturze lub w przeciągu, przy złym
oświetleniu, w hałasie, przy utrudnionym dostępie do stanowiska.
Główne problemy zdrowotne wynikające z pracy biurowej to przede
wszystkim dysfunkcje układu mięśniowo-szkieletowego (MSD), stres oraz
zmęczenie wzroku.
Minimalne wymagania z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, dotyczące
pracy z monitorami, zostały sformułowane na poziomie Unii Europejskiej
(oraz włączone do systemów prawnych Państw Członkowskich). Pracodawcy
mają obowiązki dotyczące prawidłowego analizowania miejsc pracy,
zapewnienia informacji i szkoleń pracownikom, planowania codziennych
harmonogramów pracy, a takŜe dbania o stan wzroku pracowników. Istnieją
równieŜ konkretne wymagania, związane z wyposaŜeniem miejsc pracy i z ich
otoczeniem.
Firmy i instytucje powinny aktywnie zarządzać zagadnieniami zdrowia i
bezpieczeństwa pracowników – dotyczy to jasnych systemów raportowania w
dziedzinie problemów zdrowotnych, przeprowadzania odpowiednich ocen
ryzyka, zarządzania wszelkimi zidentyfikowanymi zagroŜeniami i problemami
oraz wdraŜania rozwiązań i ich monitorowania.
Prawidłowo zorganizowane miejsce pracy w biurze umoŜlowia pracownikom
utrzymanie wygodnej, neutralnej postawy ciała, z naturalnym układem
stawów, przy małym poziomie napięcia mięśni, ścięgien i układu kostnego, a
takŜe
przy
minimalnym
ryzyku
powstania
dysfunkcji
mięśniowo-
szkieletowych.
W niniejszej informacji zawarto konkretne wskazówki na temat korzystania
ze sprzętu biurowego, tworzenia bezpiecznego środowiska pracy i zdrowej
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-2-
praktyki w postępowaniu ze stanowiskami pracy. Obejmuje równieŜ
szczegółową listę kontrolną dotyczącą monitorów.
Wprowadzenie
Praca biurowa ma bardzo zróŜnicowany charakter; obejmuje zarówno zajęcia
wymagające duŜych umiejętności i wiedzy – na przykład pracę dziennikarzy
czy specjalistów ds. finansowych, jak i te, w których pracownik ma niewielką
kontrolę nad swoją pracą czy organizacją swojego dnia roboczego – na
przykład praca w centrum telefonicznej obsługi klienta albo przetwarzanie
danych. NiezaleŜnie jednak od typu stanowiska, wiele prac biurowych wiąŜe
się z wykorzystaniem komputerów. Oprócz właściwych, merytorycznych
zadań zawodowych – takich jak np. redagowanie albo wprowadzanie danych
– komunikacja za pomocą poczty elektronicznej czy innych systemów
szybkiej komunikacji równieŜ wymaga spędzania długiego czasu przed
ekranem komputera. W przeszłości, potrzeba komunikowania się zapewniała
chwilę przerwy, konieczność wstania od biurka i interakcji z innymi
pracownikami.
W
dzisiejszych
czasach
coraz
powszechniejsze
wykorzystywanie przyrządów typu „palm” (np. komputerów kieszonkowych
„BlackBerry”), a takŜe korzystanie z komputerów w domu dodatkowo
zwiększa czas pracy z monitorami ekranowymi.
Celem niniejszego podsumowania jest przekazanie informacji - specjalistom
ds. BHP, inspektorom pracy, pracodawcom oraz pracownikom - na temat
ergonomii pracy biurowej oraz zagroŜeń, które wiąŜą się z taką pracą, a
takŜe zapewnienie wskazówek w zakresie obowiązków prawnych i oceny
ryzyka. Chcemy równieŜ przedstawić informacje i źródła bardziej
szczegółowych danych z dziedziny praktyki ergonomicznej.
ZagroŜenia
i
ryzyko
zawodowe
pracowników
biurowych
Pracę w biurze uznaje się często za ten rodzaj zajęć, który tylko w niewielkim
stopniu jest obciąŜony ryzykiem. Tymczasem w rzeczywistości pracownicy
biurowi są naraŜeni na wiele rodzajów ryzyka:
•
problemy z prawidłową postawą: ze względu na siedzący charakter
pracy, długotrwałe przybieranie pozycji statycznych oraz pracę w
pozycjach niewygodnych przy nieprawidłowej aranŜacji miejsca pracy;
•
czas trwania, intensywność pracy oraz sposób zaprojektowania
miejsca pracy: długotrwała praca z klawiaturą, innymi urządzeniami
wprowadzania danych oraz z komputerami, z częstymi i powtarzalnymi
ruchami rąk/nadgarstków, wysoki poziom koncentracji, nadmierna ilość
informacji;
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-3-
•
czynniki
psychospołeczne
(subiektywne,
postrzeganie
przez
pracowników organizacji pracy): praca ze świadomością duŜych
wymagań, pod presją czasu, z niskim poziomem kontroli nad dniem
roboczym, przy niewystarczającym wsparciu ze strony przełoŜonych i
współpracowników;
•
środowisko: praca w
nieodpowiedniej temperaturze lub w przeciągu, przy
niewystarczającym oświetleniu, duŜym hałasie, często w warunkach ograniczeń
w fizycznym dostępie do stanowisk
. Ponadto w biurach zorganizowanych wg
modelu przestrzeni otwartej (open space) mogą występować problemy
dotyczące porozumiewania się pracowników i koncentracji w pracy.
Główne problemy zdrowotne, jakie mogą wynikać ze wspomnianych
zagroŜeń w środowisku biurowym, są następujące:
•
Schorzenia układu mięśniowo-szkieletowego (MSD): schorzenia
mięśni, ścięgien, więzadeł, połączeń nerwowych i innych tkanek miękkich
oraz stawów: szyjnych, kończyn górnych, (barków, ramion, rąk, palców);
pleców lub kończyn dolnych (kolan, bioder, stóp). Do objawów naleŜą:
ból, obrzęki, mrowienie i drętwienie, a jeŜeli nie zostaną podjęte środki
zaradcze: trudności z poruszaniem się lub długotrwała utrata sprawności
fizycznej. Termin „schorzenia mięśniowo-szkieletowe” obejmuje zarówno
schorzenia z konkretną diagnozą medyczną (np. zapalenie tkanek
okołobarkowych, zespół cieśni nadgarstka), jak i inne, gdzie bólowi nie
towarzyszą objawy kliniczne. Pracownicy biurowi są szczególnie naraŜeni
na bóle szyi, kończyn górnych i pleców ze względu na powtarzalny,
statyczny i intensywny charakter ich pracy.
Innym powszechnie stosowanym terminem na określenie wspomnianych
schorzeń jest RSI - Repetitive Strain Injury – urazy na skutek
chronicznego przeciąŜenia organizmu.
•
Stres: „negatywna reakcja ludzi na nadmierną presję lub inne rodzaje
stawianych im wymagań” (Health and Safety Executive, UK, 2005).
Wszyscy doświadczamy w pracy róŜnego rodzaju presji, jednak presja
nadmierna moŜe prowadzić do stresu, który zmniejsza wydajność,
stanowi duŜy koszt dla pracodawcy i moŜe prowadzić do schorzeń
fizycznych i psychicznych.
•
Zmęczenie wzroku: wprawdzie dowody medyczne wskazują na to, Ŝe
korzystanie z komputera nie wiąŜe się z trwałym uszkodzeniem narządu
wzroku, niektórzy pracownicy mogą czasowo doświadczać zmęczenia
wzroku. MoŜe to prowadzić do pogorszonej wydajności pracy
„wzrokowej”, bólów głowy oraz odczucia zmęczenia, zaczerwienienia i
bólu oczu. Objawy te mogą być spowodowane koncentrowaniem się na
ekranie przez dłuŜszy czas, niewłaściwym ustawieniem komputera,
migotaniem ekranu, niedostatecznym oświetleniem, odblaskiem i
odbiciem obrazu albo słabą czytelnością dokumentów papierowych lub
elektronicznych.
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-4-
Przepisy prawne
Pod koniec lat 80. Rada Wspólnot Europejskich zainaugurowała program
dotyczący bezpieczeństwa, higieny i zdrowia w miejscu pracy, skupiając się
przede wszystkim na nowych technologiach. W następstwie tego, minimalne
wymogania bezpieczeństwa i zdrowia w pracy z monitorami ekranowymi
zostały zdefiniowane w dyrektywie Rady 90/270/EEC. WyŜej wymienione
minimalne wymagania miały na celu zachęcenie do ulepszeń, szczególnie w
środowisku pracy, w celu zapewnienia lepszego poziomu bezpieczeństwa i
ochrony zdrowia pracowników korzystających z monitorów ekranowych.
Kluczowe definicje we wspomnianej dyrektywie to:
•
sprzęt z monitorem ekranowym – jest to sprzęt z ekranem
alfanumerycznym lub graficznym, niezaleŜnie od tego, jaki proces jest
wykorzystywany do uzyskania obrazu;
•
stanowisko pracy – zestaw obejmujący sprzęt z monitorem
ekranowym, który moŜe być połączony z klawiaturą lub innym
narzędziem
wprowadzania
danych
oraz/lub
z
oprogramowaniem
określającym interfejs typu operator/maszyna, akcesoriami opcjonalnymi,
urządzeniami peryferyjnymi, w tym napędem dyskietek, telefonem,
modemem, drukarką, pojemnikiem dokumentów, krzesłem oraz biurkiem
lub innego rodzaju powierzchnią roboczą, a takŜe bezpośrednie otoczenie
robocze takiego stanowiska;
•
pracownik – kaŜdy pracownik, który zwyczajowo uŜywa sprzętu z
monitorem ekranowym, w znaczącej części normalnej pracy.
W tej samej dyrektywie sformułowano obowiązki pracodawców dotyczące
analizy stanowisk roboczych, zapewnienia informacji i szkoleń pracownikom,
planowania codziennych harmonogramów pracy i konsultacji, a takŜe
ochrony
wzroku
pracowników.
Przedstawiono
wymagania
dotyczące
elementów wyposaŜenia stanowiska roboczego, szczególnie zaś monitorów
ekranowych, klawiatur, biurek lub innych powierzchni roboczych oraz krzeseł.
Określono takŜe wymagania środowiskowe dotyczące powierzchni biurowej,
oświetlenia, odblasku/odbicia światła, hałasu, ciepła, promieniowania oraz
wilgotności.
Ponadto
w
dyrektywie
określono
zasady
związane
z
interfejsem
operator/komputer, szczególnie w zakresie odpowiedniego oprogramowania
do konkretnych zadań, łatwości jego uŜycia, informacji zwrotnej dla
pracowników na temat jakości ich pracy; adekwatności formatu i szybkości
informacji pojawiających się na ekranie, a takŜe stosowania zasad ergonomii
do czynności przetwarzania danych.
Państwa Członkowskie wprowadziły na poziomie krajowym, dekrety
niezbędne dla dostosowania się do wspomnianej dyrektywy. Oto niektóre
przykłady takiej legislacji:
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-5-
•
ES: Real Decreto 488/1997 (14. kwietnia) [sobre disposiciones mínimas
de seguridad y Salud relativas al trabajo con equipos que incluye
pantallas de visualización]
•
PT: Decreto-Lei n.º 349/1993 transposes the Directive and Portaria n.º
989/93 (6. października) określa wymagania minimum w zakresie pracy
ze sprzętem wyposaŜonym w monitory ekranowe
•
UK: Display Screen Equipment Regulations 1992 (DSER), (następnie
poprawione w 2002 r.).
Więcej informacji na temat europejskich przepisów prawnych dotyczących
ochrony pracowników moŜna znaleźć w serwisie internetowym Agencji:
http://osha.eu.int/legislation
Opracowanie aktywnej strategii organizacyjnej
KaŜdy zakład pracy powinien opracować strategię zarządzania sprawami
zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, obejmującą jasne systemy
sprawozdawczości w zakresie problemów zdrowotnych, realizację oceny
ryzyka, zarządzanie wszelkimi stwierdzonymi problemami szczegółowymi
oraz wdraŜanie i monitorowanie rozwiązań.
W strategii organizacyjnej muszą być zawarte zagadnienia waŜne dla
administrowania oceną ryzyka i jej praktycznej realizacji - czyli odpowiedzi
na następujące pytania: kto powinien podejmować ocenę ryzyka, w jaki
sposób naleŜy przeszkolić takie osoby, w jaki sposób przeprowadzać i
rejestrować proces oceny, jak wdraŜać i monitorować zmiany, jaki będzie
przebieg w czasie całego procesu, kiedy naleŜy przystąpić do powtórnej
oceny?
Przykład kompleksowego procesu organizacyjnego dotyczącego oceny ryzyka w
dowolnej branŜy przemysłu został przedstawiony w dokumencie „Upper limb
disorders (ULDs) in the workplace”(Doleglowości kończyn górnych w miejscu
pracy, Health and Safety Executive, UK, 2002), w postaci harmonogramu z
siedmioma etapami:
•
właściwe zrozumienie problemów i podjęcie zobowiązania do działania.
ZagroŜenia występujące w miejscu pracy powinny być dokładnie
rozpoznane,
a
kierownictwo
powinno
zadeklarować
wolę
zminimalizowania tych zagroŜeń;
•
stworzenie właściwej atmosfery w organizacji. NaleŜy wysoko cenić
zaangaŜowanie pracowników i do niego zachęcać, jasno i jednoznacznie
przydzielić odpowiedzialność za ocenę zagroŜeń i zarządzanie ryzykiem, a
takŜe wprowadzić jednoznaczne procedury sprawozdawczości;
•
ocena ryzyka w zakresie dolegliwości kończyn górnych;
•
zmniejszenie zagroŜenia dolegliwości kończyn górnych;
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-6-
•
edukowanie i informowanie załogi, np. po to, by pomóc pracownikom w
zrozumieniu źródeł ryzyka oraz w ocenie poŜądanych i niepoŜądanych
cech stanowiska pracy;
•
radzenie sobie z wszelkimi przypadkami dolegliwości kończyn górnych;
•
regularne kontrole skuteczności działania programu.
Przedstawiony projekt działań jest kompleksowy i zachęca do zaangaŜowania
w poprawę warunków pracy w biurze pracowników, ich bezpośrednich
przełoŜonych, kierownictwo zakładu, personel BHP oraz przedstawicieli
związków zawodowych.
Ocena ryzyka
Celem prowadzenia „właściwej i dostatecznej” oceny
ryzyka
jest
identyfikowanie takich czynności zawodowych oraz takich konfiguracji
stanowiska pracy, przy których istnieje zagroŜenie dla zdrowia lub
bezpieczeństwa
pracowników.
Pracodawcy
muszą
eliminować
zidentyfikowane zagroŜenia albo zmniejszać je w takim stopniu, w jakim
będzie to moŜliwe, poprzez wprowadzanie środków kontrolnych, zapisywanie
podejmowanych działań, a takŜe monitorowanie praktycznego sposobu ich
realizacji.
Bardzo waŜne jest systematyczne podejście do oceny ryzyka, a takŜe
uwzględnienie wszystkich aspektów środowiska pracy. Oprócz sprawdzenia
mebli biurowych, wyposaŜenia, oprogramowania, otoczenia miejsca pracy
oraz problemów zdrowotnych pracowników, ocena ryzyka powinna równieŜ
obejmować ocenę sposobu przydziału obowiązków i zadań. Jest waŜne, aby
rozumieć, czego oczekuje się od danej osoby w pracy, dzięki czemu moŜna
przeprowadzić kompleksową ocenę ryzyka, a takŜe, aby pytać samych
pracowników o charakter i czas trwania wykonywanych przez nich zadań (np.
czy wymagania wobec nich są formułowane w kategoriach osiągnięcia
pewnych docelowych wyników, czy raczej w kategoriach fizycznego opisu,
np. jako konieczność siedzenia w jednej, ściśle określonej pozycji przez wiele
godzin). Przez cały czas trwania oceny ryzyka naleŜy uwzględniać opinie
pracowników (tj. w zakresie identyfikacji, oceny oraz kontrolowania ryzyka).
Ocenę ryzyka mogą przeprowadzać profesjonaliści z dziedziny BHP oraz inni
pracownicy, odpowiednio przeszkoleni z dziedziny przepisów BHP, będący w
stanie określić zagroŜenia i ocenić poziom ryzyka, potrafiący wyciągać
odpowiednie wnioski z zebranych danych oraz zidentyfikować właściwe
działania zmierzające do zmniejszenia ryzyka. Muszą oni w przejrzysty
sposób pisać raporty o zaobserwowanych zjawiskach, a ponadto rozumieć
własne ograniczenia (tzn. wiedzieć, kiedy poprosić o pomoc). NajwaŜniejsze
jest aby oceniający ryzyko dobrze rozumieli gromadzone informacje oraz
osiągnęli odpowiedni poziom kompetencji.
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-7-
W rozpoznaniu zagroŜeń oraz ocenie ryzyka pomóc moŜe odpowiednia
lista kontrolna. Będzie ona równieŜ słuŜyła jako szczegółowy zapis
procesu oceny ryzyka. MoŜna w tym zakresie wybierać spośród wielu
modelowych list, a przykłady są zawarte w legislacji niektórych Państw
Członkowskich. W załączniku A przedstawiono przykład listy kontrolnej
do oceny stanowiska pracy z monitorem ekranowym, a takŜe
wymieniono problemy, które powinny być rozpatrzone w procesie
oceny.
Ocena powtórna powinna być prowadzona w odstępach czasu
ustalanych przez pracodawcę, w miarę potrzeb i dostępnych środków.
Co najwaŜniejsze zaś, ocena ryzyka powinna się odbywać zawsze
wtedy, gdy następują zmiany dotyczące załogi, wyposaŜenia, zadań
pracowniczych, warunków pracy albo oprogramowania.
Dobra
praktyka
ergonomiczna
–
zmniejszanie
zagroŜeń
Właściwie zorganizowane stanowisko pracy pomaga pracownikowi w
utrzymaniu neutralnej postawy ciała. W takiej wygodnej postawie,
stawy są ułoŜone w sposób naturalny, zmniejszając napięcie mięśni,
ścięgien i układu kostnego, a takŜe minimalizując ryzyko wystąpienia
dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego. Odpowiednie stanowisko
pracy
sprzyja
równieŜ
zapobieganiu
ogólnemu
przemęczeniu,
zmęczeniu narządu wzroku, bólom głowy oraz stresowi psychicznemu.
Neutralna pozycja ciała charakteryzuje się następującymi cechami:
•
głowa jest trzymana prosto lub lekko pochylona do przodu;
pracownik patrzy prosto przed siebie na ekran, a głowa znajduje się
w jednej linii z tułowiem
•
ramiona są rozluźnione, kończyny górne swobodnie zwisają po obu
stronach tułowia
•
plecy są całkowicie podparte, z odpowiednim oparciem w części
lędźwiowej, podczas siedzenia z pionowo ustawionym tułowiem lub
przy lekkim odchyleniu do tyłu
•
łokcie pozostają blisko ciała, ugięte pod kątem między 90 a 120
stopni
•
dłonie, przeguby oraz przedramiona są wyprostowane, w jednej linii
i mniej więcej równolegle do podłogi
•
uda i biodra są oparte na siedzeniu, które jest odpowiednio miękkie
i równoległe do podłogi
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-8-
•
kolana na mniej więcej tej samej wysokości co biodra, stopy lekko
wysunięte do przodu
•
stopy oparte całkowicie na podłodze lub podnóŜku.
W celu osiągnięcia odpowiednich warunków pracy, przestrzeń robocza i
wyposaŜenie muszą być starannie dobrane i zaaranŜowane.
Aspekty, które naleŜy brać pod uwagę, aranŜując układ stanowiska
pracy
Ekran komputera
•
górna część ekranu powinna się
znajdować
na
poziomie
oczu
pracownika lub tuŜ poniŜej, (osoby
noszące okulary dwuogniskowe mogą
potrzebować obniŜenia monitora)
•
ekran powinien być umieszczony na
wyciągnięcie ręki i na wprost tułowia
pracownika
•
powinien być ustawiony prostopadle
do okien oraz/lub poniŜej źródeł
światła
•
powinien być nieco odchylony do tyłu
•
laptopy – jeŜeli uŜywa się ich przez
dłuŜszy czas – powinny spełniać
wymagania odpowiednich przepisów
w tym zakresie
Klawiatura
•
powinna
być
ustawiona
przed
uŜytkownikiem (klawisz B dokładnie
przed pępkiem uŜytkownika)
•
powinna
być
umieszczona
na
poziomie
łokci
albo
minimalnie
poniŜej
Myszka/inne
urządzenia
wprowadzania danych
•
powinny być ustawione na poziomie
łokci albo minimalnie poniŜej
•
powinny
być
blisko
klawiatury
(niektórzy ludzie uŜywają klawiatury
bez pola numerycznego, aby się
upewnić, Ŝe myszka znajduje się w
dobrym
połoŜeniu,
zapewniając
właściwą postawę ciała)
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-9-
•
gdy nie uŜywa się myszki, naleŜy
zdjąć z niej rękę
Krzesło
•
musi być regulowane i stabilne
•
powinno
łatwo,
swobodnie
się
przesuwać
•
siedzenie powinno być wyściełane i
odpowiednio miękkie
•
podłokietniki
powinny
być
umieszczone z daleka od przedniej
krawędzi krzesła albo o regulowanej
wysokości, tak by krzesło dało się
wsunąć blisko biurka
Przestrzeń do pracy
•
musi być odpowiednia przestrzeń na
klawiaturę i myszkę
•
przyrządy często uŜywane (telefon,
dokumenty, zszywacze, kalkulatory)
powinny być umieszczone w zasięgu
ręki
Powierzchnia/płaszczyzna
biurka
•
ramiona, nadgarstki lub łokcie muszą
być
utrzymywane
z
daleka
od
ostrych brzegów
•
niezbędna
jest
odpowiednia
przestrzeń na nogi pod biurkiem
•
powierzchnia biurka nie powinna
odbijać światła
Podstawka do dokumentu
•
powinna
być
umieszczona
obok
ekranu, pod tym samym kątem co
ekran
Telefon
•
musi być w zasięgu wygodnego
dostępu dla pracownika
•
jeśli jest często uŜywany, naleŜy
rozwaŜyć
zastosowanie
zestawu
słuchawkowego
Warunki środowiska
•
naleŜy
zapewnić
odpowiednie
oświetlenie
w
celu
uniknięcia
odblasków i zmęczenia wzroku
•
poziom hałasu powinien być niski, w
celu zapobiegania utracie słuchu i
stresowi
•
temperatura,
wilgotność
oraz
przepływ powietrza powinny być
utrzymywane
na
poziomie
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-10-
zapewniającym
komfort
osobom
pracującym w danym pomieszczeniu.
Zgodnie z częścią 6 dokumentu ISO 9241, warunki środowiska
miejsca pracy powinny się utrzymywać w granicach następujących
wartości:
Temperatura
19 - 23ºC
Wilgotność
40 - 60%
Wentylacja
1,3 l/s/m
2
Prędkość ruchu powietrza
< 0.25 m/s
Hałas
<
55dB(A),
jeŜeli
wykonywana
czynność wymaga skupienia
< 60dB(A) w wypadku innych zadań
Oświetlenie
ogólne:
300
–
500
luksów
w
środowisku pracy
lokalne:
ta
wartość
moŜe
być
kontrolowana przez pracownika, jednak
wszelkie
dodatkowe
elementy
oświetlenia
nie
powinny
wpływać
negatywnie na stanowiska robocze w
najbliŜszym otoczeniu
Odblask/kontrast
naleŜy unikać nadmiernego kontrastu
Szczególną uwagę naleŜy poświęcić warunkom uŜytkowania laptopów,
poniewaŜ coraz większa liczba pracowników korzysta z tego rodzaju sprzętu
komputerowego przez cały dzień roboczy. Projekt laptopa nie jest zgodny z
podstawowym wymogiem ergonomii, który mówi o tym, Ŝe komputery
powinny mieć klawiaturę oddzieloną od ekranu. W rezultacie, gdy klawiatura
znajduje się w optymalnym dla uŜytkownika połoŜeniu, ekran z pewnością nie
jest ustawiony optymalnie, i na odwrót – gdy ekran jest najlepiej ustawiony,
klawiatura sprawia kłopoty. Korzystanie z laptopów moŜe prowadzić do
dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego, szczególnie w odniesieniu do
szyi i przegubów, ze względu na przyjmowaną przy pracy postawę.
Bezpieczne korzystanie z laptopa jako komputera głównego w pracy,
wymaga:
•
umieszczania laptopa na biurku, przed uŜytkownikiem, tak aby moŜna
było widzieć ekran bez pochylania szyi. MoŜe to wymagać uniesienia
laptopa powyŜej poziomu biurka na stabilnej podpórce, takiej jak np.
podstawka pod monitor. Na rynku moŜna równieŜ dostać specjalne
statywy pod laptop;
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-11-
•
korzystania ze specjalnej klawiatury o odwrotnym nachyleniu, a takŜe z
myszki podłączonej bezpośrednio z tyłu do laptopa lub do stacji
dokującej;
•
stosowania przerw i zmian rodzaju wykonywanych czynności.
NiezaleŜnie od tego, jak poprawna będzie pozycja pracownika, długie okresy
przybierania postawy statycznej nie są zdrowe. Dlatego charakter pracy musi
pozwalać na pauzy i mikropauzy, podczas których pracownik moŜe:
•
zmieniać pozycję poprzez drobne regulacje krzesła lub samego oparcia;
•
rozciągać palce, dłonie, ramiona i tułów;
•
wykonywać róŜne zadania niezwiązane z komputerem, np. porządkowanie
segregatorów;
•
wstawać i chodzić w okolicy miejsca pracy;
•
pozwolić na odpoczynek oczom – np. patrząc na róŜne obiekty z dala od
ekranu.
Urozmaicone zajęcia fizyczne oraz regularne przerwy w pracy z komputerem
podczas dnia roboczego pomagają w rozluźnieniu mięśni. Ćwiczenia i
rozciąganie przyczyniają się równieŜ do regeneracji sił – zarówno w sensie
fizycznym, jak i umysłowym. Procedury takie poprawiają wydajność pracy,
zmniejszają dyskomfort i skargi pracowników, jak równieŜ minimalizują
ryzyko związane z korzystaniem z komputerów.
Studium Przypadku: Środowisko pracy w biurach –
Ferranti
Podsumowanie problemów ergonomicznych
Problemy związane z nowymi technologiami, zdrowiem i bezpieczeństwem, a
takŜe z legislacją.
Wprowadzenie nowej technologii
W latach 60-tych po raz pierwszy w środowisku pracy w biurach
wprowadzono sprzęt wyposaŜony w monitory ekranowe. Technologia ta w
ogromnym stopniu usprawniła pracę biurową. Nowy sprzęt często
instalowano na zastanych juŜ biurkach, przy uŜywanych wcześniej krzesłach
i stałym oświetleniu. Szybkiemu upowszechnianiu się komputerów w latach
70. towarzyszyło wiele róŜnych problemów. Centrum Medyczne firmy Ferranti
oraz jej Dział Personalny odnotowały wiele przypadków skarg pracowników
na zmęczenie narządu wzroku, problemy z kręgosłupem oraz napięcia
układu mięśniowo-szkieletowego. Pojawiły się równieŜ nowe problemy
częściowo spowodowane brakiem doświadczenia osób dokonujących zakupów
nowych urządzeń. Na wyposaŜenie komputerowe wydano ogromne sumy,
jednak potrzebom uŜytkowników poświęcano niewiele uwagi lub nawet nie
poświęcano jej w ogóle.
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-12-
Przegląd praktyki ergonomicznej
Szczegółowy przegląd zasad ergonomii dotyczący interfejsu uŜytkownik-
sprzęt /człowiek – maszyna
został przeprowadzony przez Dział Projektowania
Przemysłowego w firmie Ferranti. W rezultacie zidentyfikowano te obszary, w
których mogło dojść do zagroŜenia zdrowia i sprawności zawodowej
pracowników. Podstawowymi czynnikami wpływającymi na wspomniane
problemy były: postawa pracownika przy pracy, odblask, parametry
środowiska, a takŜe złe wykorzystanie samego sprzętu. Aby dać większą
ochronę uŜytkownikom sprzętu, a takŜe by pomóc w poprawie wyników ich
pracy, Dział Projektowania Przemysłowego opracował zestaw wytycznych.
WdraŜanie wytycznych
Ze względu na złoŜony charakter swojego środowiska pracy, operatorzy
komputerów zostali przeszkoleni w zakresie wykorzystania wielu nowo
wprowadzonych,
regulowanych
parametrów
krzeseł
i
ekranów
komputerowych. Krzesła, których siedzenia moŜna pochylać do tyłu i do
przodu, a takŜe obracać wokół osi umoŜliwiły zmiany pozycji, a regulowane
oparcia w partiach lędźwiowych dały moŜliwość wygodnego ich dopasowania
do pleców uŜytkownika. W miarę potrzeb udostępniono teŜ pracownikom
wygodne podnóŜki. W projektach stanowisk pracy zaczęto uwzględniać zasięg
rąk uŜytkownika.
Oświetlenie
W celu zmniejszenia odbicia światła ani operatorów, ani ich ekranów nie
umieszczano naprzeciwko okien, a cały sprzęt komputerowy ustawiono z dala
od bezpośredniego światła słonecznego. Oświetlenie górne w pokojach
zostało uzupełnione odpowiednimi przegrodami. Wprowadzono równieŜ
ekrany z regulacją kątów nachylenia, jasności i kontrastu, a takŜe ekrany z
polaryzacją.
Udostępniono
pracownikom
oświetlenie
punktowe
do
sprawdzania rysunków i dokumentów z bliskiej odległości, a dla wszystkich
stanowisk pracy z monitorami ustalono zalecane poziomy natęŜenia
oświetlenia.
Przeciwdziałanie obraŜeniom
Jednym z najwaŜniejszych obecnie zagroŜeń dla zdrowia uŜytkowników
klawiatur komputerowych są schorzenia określane jako RSI (repetitive strain
injury), a więc urazy powodowane chronicznymi przeciąŜeniami organizmu.
Wynikają one z połączenia niewłaściwej pozycji rąk przy klawiaturze oraz
przedłuŜającego się, intensywnego korzystania z klawiatury. W wypadku
braku właściwej terapii, schorzenia takie mogą prowadzić do zgrubienia
mięśni i ścięgien, które wywierają ucisk na połączenia nerwowe, powodując
ból i słabość dłoni oraz nadgarstków. Zalecenia słuŜące zapobieganiu RSI
obejmują stosowanie regularnych przerw, zmiany zadań i czynności w pracy,
a takŜe odpoczynek po okresach intensywnej pracy przed ekranem.
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-13-
Poprawa wyników pracy i samopoczucia pracowników
WdroŜenie wspomnianych zaleceń oraz wprowadzenie regularnych badań
wzroku doprowadziło do zmniejszenia absencji pracowników oraz do poprawy
ich samopoczucia. UŜytkownicy komputerów poczuli równieŜ, Ŝe pracodawca
dokłada starań w zakresie poprawy warunków ich pracy, co przełoŜyło się na
lepszą jakość i wyniki.
BieŜąca sytuacja
Od lat 70. XX wieku nowe przepisy wymusiły lub zachęciły do
wprowadzania zmian w projektowaniu przestrzeni biurowych, nastąpiło
teŜ wiele korzystnych zmian w charakterystyce i projektowaniu
systemów biurowych – albo pod wpływem sugestii albo na mocy
regulacji
prawnych.
Dopiero
niedawno
jednak
argumenty
ergonomiczne zostały sformalizowane i opracowane w postaci
prawnych wymogów dotyczących miejsca pracy. Dziś organizacje
zajmujące się bezpieczeństwem i higieną pracy wydają wiele broszur z
zaleceniami odnośnie korzystania z ekranów komputerowych w
przemyśle. Jest to skutek środków zaradczych wprowadzonych pod
koniec lat 70. w firmie Ferranti. Na przykład dyrektywa Unii
Europejskiej nr 90/270 dotyczy komputerów ogólnego zastosowania w
środowisku biurowym i zawiera wskazania dotyczące czytelności
ekranów, odstępów między liniami w programach tekstowych, a takŜe
wielkości czcionek.
http://www.co-design.co.uk/teachers/curriculum/ergonomics/case_studies.html
Dalsze informacje
Listy kontrolne
•
Listy kontrolne w zakresie wykorzystywania monitorów ekranowych w miejscu pracy:
www.osh.govt.nz/order/catalogue/pdf/vdu-checklist.pdf
•
ESP/OfficeSafe™
-
formularz
oceny
ergonomicznej
stanowisk
pracy:
www.officesafe.net/pdf/ANLYSFOR.PDF
•
Lista kontrolna OSHA VDT :
ergo.human.cornell.edu/VDTchecklist.html
•
Lista kontrolna dotycząca monitorów ekranowych:
www.yorkcvs.org.uk/vduchecklist.doc
•
Podręcznik bezpieczeństwa pracy (University of Lancaster):
www.lancs.ac.uk/depts/safety/download/sect-13.doc
KsiąŜki/broszury
•
Praca z monitorami ekranowymi:
www.hse.gov.uk/pubns/indg36.pdf
•
Woods, V., Hastings, S., Buckle, P. and Haslam, R. 2002, Ergonomics of Using a Mouse or
Other Non-keyboard Input Device , HSE Books, RR045, ISBN 0 7176 2162 6.
www.hse.gov.uk/research/rrhtm/rr045.htm
Strony www
•
Główny
Punkt
informacyjny
Agencji
o
schorzeniach
typu
MSD:
http://osha.europa.eu/topics/msds
•
Dolegliwości mięśniowo-szkieletowe (MSD):
www.hse.gov.uk/msd/index.htm
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-14-
•
Zmęczenie wzroku:
www.tifaq.com/information/vision.html
•
Bezpieczeństwo i higiena pracy w biurze:
www.hse.gov.uk/office/index.htm
•
Narzędzia kontroli przerw w pracy: Wellnomics WorkPace
®
:
www.workpace.com/
•
5 wskazówek dla uŜytkowników laptopów: ergo.human.cornell.edu/culaptoptips.html
Referencje
•
ISO 9241-6:1999 Ergonomic requirements for office work with visual display terminals
(VDTs) – Część 6: Guidance on the work environment
•
Health and Safety Executive (2002). Upper limb disorders in the workplace (HSG60).
Suffolk, England: HSE Books
•
Health and Safety Executive (2005) Work-related stress:
www.hse.gov.uk/stress/index.htm
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-15-
ZAŁĄCZNIK A: LISTA KONTROLNA DOTYCZĄCA PRACY
PRZY MONITORZE KOMPUTEROWYM
Wypełnij poniŜszą listę, zaznaczając odpowiednią kolumnę („tak” lub „nie”)
dla kaŜdego z czynników ryzyka:
Odpowiedzi „tak” nie wymagają dalszych działań.
Odpowiedzi „nie” wymagają zbadania oraz/lub działań korygujących
wykonanych przez osoby oceniające stanowisko pracy.
A. ZADANIA W PRACY
Tak
Nie
Czy wykonywana praca jest urozmaicona?
Czy ustalone kryteria wyników są moŜliwe do osiągnięcia?
Czy obsada personalna jest odpowiednia do ilości pracy?
Czy
w
twój
dzień
roboczy
moŜna
„wbudować”
przerwy/zmiany czynności?
Czy masz moŜliwość zmieniania pozycji w ciągu dnia?
Czy w ciągu dnia pracy masz moŜliwość zmiany odległości
skupienia wzroku?
Czy poinformowano cię o zaletach przerw i zmian
wykonywanych czynności?
Czy
masz
odpowiednie
moŜliwości
do
stosowania
regularnych przerw w pracy z komputerem?
B. WYPOSAśENIE
1. Ekran
Tak Nie
Czy znaki na ekranie są wyraźne i czytelne?
Czy wielkość tekstu sprawia, Ŝe czyta się go wygodnie?
Czy obraz jest stabilny (wolny od migotania i wstrząsów)?
Czy parametry ekranu są odpowiednie do sposobu
uŜytkowania?
Czy jasność oraz/lub kontrast są regulowane?
Czy ekran moŜna obracać i pochylać?
Czy ekran jest wolny od odblasku /odbić światła?
Czy zasłony okienne są regulowane i we właściwym stanie?
2. Klawiatura
Tak Nie
Czy klawiatura jest oddzielna od ekranu?
Czy klawiatura ma regulowane nachylenie?
Czy moŜna znaleźć wygodną pozycję do pisania?
Czy pracownik moŜe szybko znajdować i uruchamiać
wszystkie klawisze?
Czy przestrzeń przed klawiaturą umoŜliwia wygodne oparcie
dłoni podczas przerw?
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-16-
3. Inne urządzenia wejściowe (np. myszka)
Tak Nie
Czy urządzenie jest odpowiednie dla zadań, przy których jest
uŜywane?
Czy przewidziano oparcie dla przegubów i przedramienia
uŜytkownika?
Czy urządzenie moŜna tak ustawić, by uniknąć pozycji
niewygodnej?
Czy urządzenie działa płynnie i z odpowiadającą ci
prędkością?
Czy wiesz jak dopasowywać ustawienia wskaźnika dla
właściwej prędkości/dokładności?
C. OPROGRAMOWANIE
Tak Nie
Czy oprogramowanie jest właściwe do zadań, w których jest
wykorzystywane?
Czy jest ono łatwe w uŜyciu?
Czy moŜliwa jest odpowiednia informacja zwrotna o pracy
systemu (np. odpowiednie komunikaty błędów)?
Czy wiesz jak obsługiwać wszystkie programy, jakie
wykorzystujesz lub jakie są ci potrzebne?
Czy programy mogą być dostosowane do twoich potrzeb?
Czy
jesteś
(w
odpowiednich
wypadkach)
świadomy
systemów monitorowania jakości pracy?
D. UMEBLOWANIE
Tak
Nie
Czy płaszczyzna robocza / biurko jest wystarczająco duŜa do
pomieszczenia niezbędnego sprzętu, dokumentów itd.?
Czy
moŜesz
wygodnie
dosięgnąć
wszystkich
sprzętów/dokumentów, jakie są ci potrzebne?
Czy powierzchnie są wolne od odblasku/odbić światła?
Czy krzesło jest odpowiednie do otoczenia?
Czy krzesło jest stabilne?
Czy krzesło jest wygodne?
Czy krzesło ma:
- regulację wysokości i nachylenia oparcia?
- regulację wysokości siedziska?
- mechanizm obrotowy?
- kółka lub inny mechanizm przesuwu?
Czy krzesło jest właściwie uregulowane?
Czy dolna część pleców opiera się na oparciu krzesła?
Czy przedramiona są w pozycji poziomej?
Office ergonomics
European Agency for Safety and Health at Work - http://osha.europa.eu
-17-
Czy twoje oczy są mniej więcej na poziomie ekranu?
Czy moŜesz oprzeć stopy płasko na podłodze lub podnóŜku,
bez wywierania zbyt wielkiego nacisku siedzenia na tylną
część nóg?
E. OTOCZENIE
Tak
Nie
Czy jest wystarczająca przestrzeń do zmian pozycji i
zróŜnicowania ruchów?
Czy oświetlenie jest odpowiednie do pracy (nie za jasne lub
za ciemne)?
Czy poziom wentylacji i wilgotności są właściwe?
Czy poziom temperatury umoŜliwia komfortową pracę?
Czy poziom hałasu umoŜliwia komfortową pracę?
F. ZDROWIE i KONSULTACJE MEDYCZNE
Tak Nie
Czy znasz procedury, które naleŜy wykorzystać w wypadku
problemów lub wątpliwości z dziedziny BHP?
Czy zapewniono ci informacje i przeszkolenie co do
bezpiecznego korzystania z komputerów oraz w zakresie
znaczenia, jakie ma utrzymywanie wygodnej pozycji ciała?
Czy jesteś świadomy swoich praw do badań wzroku, a w
miarę potrzeb równieŜ do zapewnienia ci okularów
korekcyjnych? Czy wiesz jak się o to starać?
Odpowiedź TAK na następne 2 pytania będzie wymagała dalszych
działań:
Czy doświadczasz zmęczenia wzroku podczas czytania z
ekranu lub z dokumentów?
Czy skarŜysz się na jakiekolwiek bóle lub niedogodności?
DZIAŁANIA W ZAKRESIE OCENY RYZYKA