2012-05-05
1
GUZY NEUROENDOKRYNNE
PRZEWODU POKARMOWEGO
Justyna Blekicka
Analityka medyczna
III rok gr. D
Wstęp
Guzy neuroendokrynne przewodu
pokarmowego, żołądkowo-jelitowo-trzustkowe
(GEP NET, GEP) to guzy wywodzące się z
gruczołów wydzielania wewnętrznego lub
rozsianych komórek endokrynnych.
Stanowią 0.5% wszystkich nowotworów
wystepujących u człowieka i 2% wszystkich
guzów przewodu pokarmowego.
Stanowia 70% wszystkich NET tj guzów
wywodzących się z komórek endokrynnych
rozproszonych w całym organizmie człowieka.
Zapadalność wynosi ok. 3 przypadki/ rok/ 100
tys mieszkańców.
Cachą charakterystyczną tych guzów jest
zdolność produkcji, magazynowania i
wydzielania hormonów peptydowych i amin
biogennych. Substancje te poprzez swój
wpływ na organizm wywołują
charakterystyczne objawy.
Niewielki odsetek guzow wywodzących się z
komórek układu endokrynnego nie wydziela
charakterystycznych substancji – są to tzw.
Guzy hormonalnie nieczynne
Klasyfikacja
Według Światowej Organizacji Zdrowia
•
Guzy neuroendokrynne dobrze zróżnicowane
(NEWD, typ I)
•
Guzy nuroendokrynne o niskiej złośliwości –
dobrze zróżnicowane (NECLM, typ II)
•
Raki neuroendokrynne o wysokiej złośliwości –
słabo zróżnicowane (NECHM, typ III)
•
Raki mieszane gruczołowo-endokrynne, w
których dominuje komponent endokrynny.
Cechy charakterystyczne guzów
neuroendokrynych GEP
guzy rzadkie
wolno rosnące (miesiace, lata)
zwykle o średnicy < 1 cm
w większości złośliwe
nieme klinicznie przez lata
przerzuty najczęściej do wątroby i węzłów chłonnych,
zwykle gdy średnica guza > 2 cm,
przerzuty pojawiają sie najczęsciej przed wystąpieniem
objawów klinicznych
niecharakterystyczne objawy są najczęściej przyczyna
pomyłek diagnostycznych
Diagnostyka złożona, wymaga skomplikowanych metod
biochemicznych i obrazowych
Do GEP zaliczamy m.in.:
Rakowiak
Insulinoma
Gastrinoma
Glukagonoma
VIPoma
Somatostatinoma
2012-05-05
2
Rakowiaki
Stanowią ok. 40% GEP
Są zlokalizowane w obrębie dalszego odcinka
jelita cienkiego, wyrostka robaczkowego i
kątnicy tj. odcinków wywodzących się ze
środkowej części prajelita.
Posiadają zdolność syntezy, magazynowania i
sekrecji serotoniny
Objawy kliniczne związane głównie z
nadprodukcją serotoniny występują u ok. 10%
chorych
Objawy kliniczne: napadowe zaczerwienienie
twarzy, bóle brzucha, biegunki, skurcz
oskrzeli, zmiany w „prawej połowie” sera,
skurcze mięśni, obrzeki, sinica, miopatia.
Objawy mogą występować spontanicznie lub
mogą być wywołane przez stres, alkohol,
pikantne potrawy, niektóre leki
Rakowiaki w 90% są guzami złośliwymi ale z
powodu powolnego wzrostu i odległych
przerzutów pojawiają się stosunkowo
późno.
Insulinoma
Stanowi ok. 20% GEP
Wywodzi się z komórek
B wysp trzustkowych wytwarzających
insulinę
Najczęściej zlokalizowane są w trzustce
W ok. 90% są to guzy pojedyncze, łagodne, a
większość z nich nie przekracza średnicy ok.
2cm.
Nieco częściej spotykane u kobiet
Objawy kliniczne związane z nadprodukcją
insuliny
Objawy kliniczne: hipoglikemie na czczo,
objawy neuroglikopenii, objawy
autonomiczne
Objawy układają się w tzw. Triade Whipple’a:
◦
Występują w czasie głodzenia
◦
Towarzyszy im spadek poziomu glukozy
◦
Ustępują po przyjęciu węglowodanów
Częste spadki poziomu glukozy pobudzają
też ośrodek głodu dlatego chorzy są często
otyli
Gastrinoma
Stanowi ok. 10% GEP
W 55% jest guzem złośliwym
Często występuje w postaci mnogich, małych
guzków umiejscowionych w ścianie
dwunastnicy (ok. 40%) lub jako pojedynczy
guz w trzustce (ok. 40%), a także w innych
częściach przewodu pokarmowego i poza
nim.
Przerzuty stwierdzane są głównie w wątrobie
i w. chłonnych
Objawy kliniczne związane z nadprodukcją
gastryny
Objawy - Zesp. Zollingera-Ellisona, tj.:
◦
Uporczywa wodnista lub tłuszczowa biegunka
związana z brakiem możliwości uaktywnienia
enzymów trzustkowych w kwaśnym pH, które
powstaje w dwunastnicy na skutek
hiperchlorhydii
◦
Mnogie owrzodzenia o nietypowej lokalizacji –
przełyk, jelito – prowadzące często do krwawień,
perforacji wrzodu, niedrożności
◦
Świeże owrzodzenia w zespoleniu po resekcji
2012-05-05
3
Glukagonoma
Stanowi ok. 2% GEP
Częściej występuje u kobiet
Zlokalizowane najczęściej w ogonie trzustki.
Są dużymi zmianami (2-25cm), litymi,
przeważnie pojedynczymi, o powolnym
wzroście
Przerzuty pojawiają się najczęściej w
wątrobie o okolicznych w. chłonnych.
Objawy kliniczne związane z nadprodukcją
glukagonu
Są to:
◦
Nieprawidłowa tolerancja glukozy lub cukrzyca o
umiarkowanym nasileniu
◦
Nekrotyczny rumień wedrujący
◦
Bóle brzucha, nudności, wymioty, biegunki
◦
Chudnięcie, anemia, nawracające infekcje
◦
Zwiększona częstość występowania zapalenia żył
głębokich i zatorów tętnicy płucnej
◦
Zwiększona drażliwość, upośledzienie funkcji
poznawczych, pamięci
VIPoma
Stanowi ok. 1% GEP
W 80% przypadków mają charakter złośliwy
W 84-90% przypadków zlokalizowane są w
trzustce, pozostałe mogą występować w
wątrobie, przełyku, przestrzeni
zaotrzewnowej.
U dorosłych jest to duży guz (>3cm) o
złosliwym przebiegu.
U dzieci występuje częściej pod postcią
nerwiaka zwojowego i jest mniej złośliwy
Objawy kliniczne związane są z
nadprodukcją VIP
Powoduje ona wystąpienie zespołu objawów
znanych pod postacią tzw. Cholery
trzustkowej albo Zespołu Vernera-
Morrisona
◦
Ciężka wodnista biegunka,
◦
Hipokaliemia
◦
Hipo- lub achlorchydria
Somatostatinoma
Stanowią ok. 1% GEP
W 75% przypadków są zmianami
pojedynczymi zlokalizowanymi w głowie
trzustki, o charakterze złośliwym
Są dużymi guzami, często o średnicy nawet
5cm
Częściej występuje u kobiet
Objawy kliniczne związane są z
nadprodukcją somatostatyny
Objawy kliniczne:
◦
Tłuszczowe biegunki
◦
Powiększenie pęcherzyka żółciowego często ze
współistniejącą kamica
◦
Cukrzyca o łagodnym przebiegu
◦
Bóle brzucha
◦
Chudnięcie
2012-05-05
4
Guzy nieczynne hormonalnie
Stanowią ok. 30% GEP
Występują gównie w obrębie trzustki
W 75% są to zmiany łagodne, rozpoznawane
w momencie osiągnięcia dużych rozmiarów,
co staje się przyczyną objawów uciskowych,
procesów zaporowych w drogach
żółciowych lub dwunastnicy
Objawy kliniczne związane z masą guza –
żółtaczka zaporowa, bóle brzucha
Diagnostyka
Polega na:
a)
Stwierdzeniu charakterystycznych
objawów klinicznych
b)
Diagnostyce biochemicznej
c)
Diagnostyce obrazowej
d)
Diagnostyce histopatologicznej
Diagnostyka biochemiczna
Specyficzne markery biochemiczne
Rakowiak – 5HIAA, serotonina
Insulinoma – insulia
Gastrinoma – gastryna
Gulakogonoma – glukagon
VIPoma – VIP
Markery niespecyficzne m.in.:
Chromogranina A
Neuronospecyficzna enolaza
Podjednostki alfa i beta gonadotropiny łożyskowej
W rozpoznawaniu insulinoma można
wykorzystać układ oznaczeń:
Glikemia na czczo < 45mg%
Insulina na czczo > 10 uUI/ml
C- peptyd na czczo > 1,5 ng/ml
W rozpoznaniu gastrinoma pomocne jest
określenie podstawowego wydzielania kwasu
solnego w żołądku (BAO). W przypadku
zespołu Zoliingera-Ellisona będzie wynosiło
ono > 15mEq/godz, a w przypadku stanu po
operacji żołądka z powodu choroby wrzodowej
> 5mEq/godz
Diagnostyka obrazowa
Standardem w diagnostyce obrazowej GEP NET jest stosowanie
metod anatomicznych i czynnościowych łącznie. Pojedyncze
techniki nie wykazują wystarczającej czułości i swoistości.
Wykorzystuje się:
Przezbrzuszną ultrasonografię
Ultrasonografię endoskopową
Tomografię komputerową po dodaniu dożylnym środka
kontrastowego, z uwzględnieniem fazy tętniczej, wrotnej i
miąższowej
Tomografie rezonansu magnetycznego przed i po podaniu
środka kontrastującego
Scyntygrafię z użyciem analogów somatostatyny znakowanych
radioizotopami
Badanie ultrasonograficzne
endoskopowe - EUS
Pozwala na uwidocznienie ognisk o małej objętości, kilku
ognisk chorobowych, ognisk w obrębie ściany żołądka i
dwunastnicy, węzłów chłonnych, dokładne określenie
stosunków anatomicznych – położenie guza względem
dróg żółciowych i głównych pni naczyniowych.
Możliwe znakowanie zmian ogniskowych w trzustce
przez podanie igłą do biopsji cytologicznej barwnika.
Ograniczenia: zależność wyniku od doświadczenia
badającego, niemożliwość obrazowania wątroby i
ograniczenia zastosowania tej techniki w przypadku
bliznowatych zmian w dwunastnicy.
2012-05-05
5
Tomografia komputerowa - TK
Spiralna tomografia komputerowa to badanie
100% czułości w stosunku do guzów trzustki
o rozmiarach >3cm (guzy GEP nieczynnie
hormonalnie, VIPoma, glukagonoma)
W przypadku mniejszych zmian czułość
określa się na ok. 82 – 92%
Badanie z wyboru w diagnostyce przerzutów
do wątroby i kości u chorych z guzami NET.
Magnetyczny Rezonans Jądrowy -
NMR
Bardzo czuła metoda wykrywania
przerzutów w wątrobie
Wydaje się być mniej czuły w diagnostyce
chorób pozawątrobowych
Pozytonowa tomografia emisyjna -
PET
Wykorzystuje izotopy o krótkim okresie
rozpadu np. analogi somatostatyny
znakowane miedzią
Wysoka czułość i swoistość wykrywania
guzów neuroendokrynnych
Angiografia z pobieraniem próbek
krwi żylnej po stymulacji tętniczej
Wykonywania w trudnych przypadkach,
szczególnie guzach trzustki, gdy nie uda się
zlokalizować guza innymi metodami.
Metoda inwazyjna.
Czułość angiografii zwiększa podawanie do
tętnic trzustki substancji stymulujących (np.
sekretyny w przypadku gastrinoma,
glukonianu wapnia w przypadku insulinoma)
z pobieraniem próbek krwi żylnej z wątroby.
Octreoscan
Scyntygrafia receptora dla somatostatyny z użyciem
analogów somatostatyny znakowanych izotopami
radioaktywnymi – oktreotydu znakowanego indem 111.
Pozwala na wykazanie obecności receptorów
somatostatynowych w obrębie guzów oraz na określenie
przewidywanych efektów leczenia analogami
somatostatyny.
Wysoka wartość diagnostyczna w stosunku do
glukagonoma, gastrinoma, nieczynnych guzów trzustki i
rakowiaka.
W przypadku rakowiaków wykrywa się ok. 85% zmian
Diagnostyka histopatologiczna
Raport histopatologiczny GEP, oparty na klasyfikacji
WHO powinien zawierać parametry:
I Badaniem makroskopowym materiału
operacyjnego ocenić:
-
Rodzaj i wielkość badanego narządu
-
Liczbę (pojedyncze/mnogie), wielkość i wygląd (lity,
torbielowaty) guza(ów)
-
Głębokość naciekania i stosunek do tkanek
otaczających narząd będący punktem wyjścia
nowotworu
2012-05-05
6
II Badaniem mikroskopowym opisać:
-
Ogólny obraz morfologiczny
-
Obecność ogólnych markerów neuroendokrynnych – synaptofizyny,
chromoraniny
-
Ekspresję specyficznych markerów immunohistochemicznych
określających profil wydzielniczy guza (w guzach trzustki zaleca się
badanie ekspresji insuliny, glukagonu, polipeptydu trzustkowego,
domatostatyny, gastryny, VIP, ACTH i prolaktyny)
-
Aktywność mitotyczną liczoną w 10 dużych polach widzenia (40x)
-
Indeks proliferacyjny Ki67 (%komórek)
-
Naciekanie naczyń krwionośnych, limfatycznych i przestrzeni
okołonerwowych
-
Stopień resekcyjności guza
-
Naciekanie tkanek otaczających
-
Stan węzłów chłonnych
-
Obecność przerzutów odległych
Leczenie
Chirurgiczne
Farmakoterapia
◦
Długo działające analogi somatostatyny
◦
INF-alfa
Chemioterapia
◦
Streptozocyna
◦
Fluorouracyl
◦
Cisplatyna
Radioterapia
Bibliografia
dr med. Daria Baszko-Błaszyk „Guzy
neuroendokrynne”
Szczeblowska Dorota „Diagnostyka i leczenie
guzów neuroendokrynnych przewodu
pokarmowego w świetle aktualnie
obowiązujących standardów”
Bolanowski Marek, Kos-Kudła Beata
„Możliwości rozpoznawania i leczenia guzów
nuroendokrynnych przewodu pokarmowego”