plik

KULTURA ANTYCZNA

3. Związki frazeologiczne

Chimeryczny nastrój (charakter)

– kapryśny, grymaśny, dziwaczny, towarzyszą mu

fanaberie, fochy, dąsy; od Chimery, mitycznego potwora o głowie lwa, tułowiu kozy i z
wężem zamiast ogona, Chimera ziała ogniem.

Drakońskie prawa (kary, przepisy, zarządzenia) – surowe, bezwzględne, ostre, okrutne;
od imienia prawodawcy ateńskiego Drakona, którego ustawy (ok. 621 p.n.e.) wymierzały
wyjątkowe

surowe

kary.

Jabłko  niezgody –  źródło  konfliktów,  wojen,  sporów;  od  jabłka  z  napisem dla
najpiękniejszej,  które  bogini  niezgody  Eris  rzuciła  między  Afrodytę,  Herę  i  Atenę.

Koń  trojański –  zdobycz  przynosząca  zgubę,  złowrogi  podarunek;  od  drewnianego  konia,
którego w dziesiątym roku wojny przyjęli Trojanie od Greków, w rzeźbie było wojsko greckie,
podstęp

Greków

zadecydował

ich

zwycięstwie

losach

Troi.

Dejaniry koszula (szata, suknia)

– coś, co sprawia największe cierpienie, męczarnie, od

których

nie

życiu

ucieczki;

patrz

mit

Heraklesie.

Kraina cieni

– świat umarłych, niewidzialnych cieni, ciemnych zjawisk; od tajemniczej głębi

Tartaru,

terenu

rządzonego

przez

Hadesa.

Męki Tantala – cierpienia wynikające z dręczącego pożądania rzeczy znajdujących się
blisko, na widoku i w obfitości, a jednak niedostępnych; od imienia lidyjskiego króla, ojca
Niobe i Pelopsa, który po śmierci stał w Tartarze przy rzece i pod drzewem owocowym, ale
nie

mógł

ani

pić,

ani

jeść,

przez

cierpiał

katusze.

Nić Ariadny – nić przewodnia, sposób wybrnięcia z beznadziejnie zawikłanej sytuacji; z mitu
o Tezeuszu, kiedy nić zakochanej w bohaterze bogini pomogła bohaterowi wydostać się z
labiryntu.

Olimpijski spokój

– panowanie nad emocjami, zaprzestanie kłótni; pochodzi od zwyczaju

przerywania

walk

czas

igrzysk

olimpijskich.

Paniczny strach

– nagły, niepohamowany, często nieuzasadniony strach, przerażenie,

popłoch, zazwyczaj ogarniający większą liczbę ludzi; od Pana – bożka pasterzy i trzód w
górach i lasach, którego przeraźliwy głos (np. gdy ścigał nimfy) budził lęk.

Pępek świata – najważniejsza osoba, rzecz, wydarzenie, miejsce; według wierzeń greckich
świątynia

Delfach

miała

być

ośrodkiem,

pępkiem

świata.

Pięta Achillesa – czyjaś słaba strona; Achilles jako niemowlę był kąpany w wodach Styksu,
aby zyskać nieśmiertelność. Matka Tetyda trzymała chłopca za piętę, w którą Achilles został
ugodzony strzałą Parysa i zginął.

Przenieść się na Pola Elizejskie – znaczy umrzeć; było to mityczne miejsce pobytu dusz
błogosławionych zmarłych; elizejskie cienie – dusze zmarłych przebywające w Elizjum

Powrót do Itaki

– powrót do domu, ojczyzny, często, mimo narastającej tęsknoty wędrowca,

naznaczony

przygodami;

podróży

Odysa.

Puszka Pandory

– coś, co wywołuje mnóstwo nieprzewidzianych trudności, źródło nie

kończących  się  smutków,  kłopotów,  nieszczęść;  pochodzi  od  –  patrz  punkt  4  (mit  o
Prometeuszu).

Pyrrusowe  zwycięstwo –  osiągnięte  nadmiernym  kosztem;  od  imienia  Pyrrusa,  który
zwyciężając Rzymian pod Asculum w 279 p.n.e. poniósł ogromne straty w ludziach i materii.
Podobne  znaczenie  ma kadmejskie

zwycięstwo – równie niefortunne da zwycięzcy, jak i

dla zwyciężonego; od bratobójczej walki o Teby między Polinejkesem i Eteoklesem (Teby to
dawniej

Kadmea,

złóż

rud

cynku).

Róg obfitości – źródło wszystkiego, o czym się marzy; od rogu kozy Almatei, karmicielki
Zeusa. Król bogów pobłogosławił złamany róg ulubionego zwierzęcia i odtąd napełnia się on
wedle

życzeń

posiadacza

rogu.

Stajnia Augiasza

– sprawa, rzecz zaniedbana, zapuszczona, zachwaszczona, w bezładzie,

rozgardiaszu, nierządzie albo brudach moralnych, którą trzeba nadludzkim wysiłkiem
doprowadzić do porządku; od mitu o Heraklesie – szósta z jego dwunastu prac.

Syzyfowa praca

– wymagająca ustawicznych i często bezskutecznych wysiłków, trud ciężki

i bezcelowy; od Syzyfa, założyciela i króla miasta Eryfy (późniejszy Korynt). Za swe liczne
przewinienia, po śmierci, Syzyf toczył na szczyt góry Tartaru ciężki głaz, który ciągle spadał.

Tytaniczny wysiłek (praca) – olbrzymi, kolosalny, gigantyczny; od nazwy bardzo potężnego
pokolenia bogów, zepc

hniętego do Tartaru.

Przeciąć węzeł gordyjski – rozstrzygnąć skomplikowaną sprawę w sposób radykalny,
śmiały, stanowczy, prosty; od węzła u rydwanu w mieście Gordion (stolicy Frygii), ktrego
rozwiązanie miało dawać panowanie w całej Azji Mniejszej. Aleksander Wielki rozciął węzeł
mieczem

334

p.n.e.

Woda letejska

– dająca zapomnienie; od Lete, rzeki zapomnienia w Hadesie, po napiciu się

wody z tej rzeki dusza ludzka zapominała o przebytym ziemskim życiu. Ta sama etymologia
słowa letarg – stan uśpienia, pozorna śmierć.Wyrocznia delficka – coś proroczego,
wróżbiarskiego,

zagadkowego,

dwuznacznego,

wieloznacznego.

Pytia

– osoba odpowiadająca, wypowiadająca się w sposób wieloznaczny, niejasny,

zagmatwany; od Pytii

– wieszczki i kapłanki Apollina w Delfach. Odurzona wyziewami ze

skały wygłaszała niezrozumiałe fragmenty zdań, które kapłan-prorok układał w heksametry.

4. Legenda o powstaniu Rzymu

Romulus i Remus

Rzymianie, którzy stworzyli pierwszą cywilizację, obejmującą cały świat zachodni, byli

świadomymi swoich dokonań. W czasach, gdy imperium rzymskie zaczynało chylić się ku
upadkowi, jego mieszkańcy, spoglądając wstecz, nadal czuli się takimi samymi Rzymianami
jak ci, którzy je stworzyli. I byli nimi, choćby tylko przez fakt, że w to wierzyli i wiara ta była
najważniejsza.

Poza wszelkimi osiągnięciami kultury materialnej, sednem rzymskich dokonań była,

bowiem idea, idea Rzymu, wartości, które wcielała i narzucała, wszystko to, co zawarte było
w pojęciu „romanista”. Idei tej przypisywano odległe pochodzenie.

Rzymianie twierdzili, że ich rodzinne miasto w 753 roku p.n.e. założył Romulus. Nie

musimy im wierzyć, ale legenda o wilczycy, która wykarmiła Romulusa i jego brata bliźniaka
Remusa warta jest chwili zastanowienia. Na tym przykładzie widzimy, jak wielką rolę we
wczesnej tradycji rzymskiej odgrywała spuścizna Etrusków, ludu panującego przed
Rzymianami w Italii, którzy szczególna czcią otaczał wilki.

Rzym

Legenda o Romulusie i Remusie

Według rzymskich historyków, przede wszystkim Liwiusza, Romulus i Remus byli

wnukami króla miasta Alba Longa (dzisiejszego Castel Gandolfo), Numitora. Brat Numitora,
Amuliusz, dokonał zamachu stanu, podczas którego króla uwięził, a jego córce Rei Sylwii
nakazał zostać westalką i żyć w celibacie. Rea Sylwia, niepomna przestróg samozwańczego
króla, zaszła jednak w ciążę i powiła bliźnięta, dwóch chłopców, których nazwano Romulus i
Remus. Ich ojcem miał być nie, kto inny, tylko bóg Mars.

Amuliusz rozkazał utopić dzieci w rzece. Zamiar ten jednak się nie powiódł. Wrzucony do

wody k

oszyk z chłopcami popłynął z prądem i utknął w jednej z zatoczek. Płacz dzieci

usłyszała wilczyca, która zaczęła regularnie odwiedzać zatoczkę, by karmić dzieci własnym
mlekiem. Wilczycę wyśledził pasterz królewski, znalazł koszyk z dziećmi i zaadoptował je.

Chłopcy wyrośli na dzielnych młodzieńców i doskonałych wojowników. Po osiągnięciu

dorosłości Romulus i Remus dokonali zamachu stanu i przywrócili na tron prawowitego
władcę Numitora. Po czym odeszli wraz z grupą młodzieży szukać nowej siedziby. Znaleźli ją
nad Tybrem, gdzie było siedem wzgórz. Na jednym z nich postanowili założyć miasto.

W tym celu posłużyli się rytuałem auspicjów – polegającym na wyczytaniu woli bogów z

lotu wielkich ptaków drapieżnych, jak orzeł czy sęp. Romulus, usadowiony na Palatynie
zyskał lepszy omen od obserwującego z Awentynu Remusa. Gdy Remus upokorzony
porażką zaczął drwić z brata wyznaczającego granicę przyszłego miasta, ten zabił go. Miało
się to stać 21 kwietnia 753 roku p.n.e.

Romulus panował dłuższy czas i miał zostać wzięty żywcem do nieba by stać się bogiem

Kwirynem. Jego następca na tronie rzymskim został Numa Pompiliusz.

Legenda ta wrosła bardzo mocno w tradycję rzymską, podobnie jak data założenia

miasta, podana przez starożytnego historyka Marcusa Terentiusa Warrona - 753r. p.n.e. Od

tego czasu do 509r. p.n.e Rzymem władali królowie, a pierwszym był według legendy
Romulu

s. Po nim nastąpiło jeszcze sześciu władców, z których trzej ostatni byli królami

etruskimi.

Każdy z królów (Romulus, Numa Pompiliusz, Tullus Hostilius, Ankus Marcjusz,

Tarkwiniusz Stary, Serwiusz Tulliusz, Tarkwiniusz Pyszny) odegrał według tradycji ogromną
rolę w tworzeniu potęgi miasta i wprowadził reformy wzorem miast greckich.

Właśnie z powodu tej legendy wilczyca stała się nieoficjalnym symbolem Rzymu.

Najbardziej znanym jej wizerunkiem jest rzeźba w stylu etruskim, datowana na około 500 rok
p.n.e., do której w okresie renesansu dorobiono dzieci.

Legenda a fakty

Obok legendy jest także miejsce na garść potwierdzonych historycznie faktów. Jednym z

bezsprzecznych jest to, że przed Rzymianami w Italii panował otoczony mgiełką tajemnicy
lud Etrusków. Prz

ez wiele lat historykom udało się ustalić tylko bardzo ogólny zarys etruskiej

kultury.

Nieznana jest natomiast historia, nie ma też zapisu chronologicznego. Naukowcy

szacują, że kultura ta rozwinęła się między X a VII wiekiem p.n.e. Nie wiadomo także skąd
przybyli, pewne jest natomiast, że kiedy dotarli na Półwysep Apeniński, zastali tam już inne
ludy.

Przypuszczalnie wśród nich znajdowali się także rdzenni mieszkańcy Półwyspu.

W ciągu następnego tysiąclecia powstała wysoko rozwinięta kultura.

Około roku 1000 p.n.e. upowszechniło się użycie żelaza. Etruskowie najprawdopodobniej

nauczyli się metalurgii od starszego od nich ludu, reprezentującego kulturę Villanova.

W niedługim czasie ten starożytny lud osiągnął bardzo wysoki poziom umiejętności

metalurgicznych

i intensywnie eksploatował złoża rud żelaza, znajdującego się na Elbie.

Żelazna broń utorowała Etruskom drogę do panowania na znacznym obszarze, który w

okresie największego rozwoju obejmował środkową część Półwyspu Apenińskiego od doliny
Padu po Kampanię. W VI wieku p.n.e.

Etruskowie przejęli bardzo ważny przyczółek na południowym brzegu Tybru. Tym

miejscem był Rzym, należący do Latynów. Za pośrednictwem Rzymu przetrwać miała
cząstka dziedzictwa kulturowego Etrusków. Pod koniec VI wieku p.n.e., podczas buntu miast
latyńskich Rzym wyzwolił się spod panowania etruskiego. Od tego czasu miastem władali
królowie, z których ostatni został wypędzony w 509 roku p.n.e.

Mniej więcej w tym samym czasie Latynosie rzucili wyzwanie Etruskom, wyczerpanym

wojnami, które

prowadzili z Grekami. Rzym całkowicie wyzwolił się spod panowania

Etrusków, niemniej miał zachować wiele z etruskiego dziedzictwa, przez które po raz
pierwszy zetknął się z cywilizacją grecką.

Leżąc na skrzyżowaniu ważnych szlaków komunikacyjnych, Rzym nie oparł się wpływom

greckim, które odegrały w jego rozwoju kluczową rolę. Niemniej zachował wiele typowych
etruskich instytucji. Jedną z nich była organizacja wojska, podzielonego na centurie. Także
od Etrusków pochodziły inne zapożyczenia, jak walki gladiatorów, triumfalne pochody i
sztuka przepowiadania przyszłości z wnętrzności zwierząt ofiarnych.

W co wierzyć?

Bez względu na to, czy uwierzymy legendzie, czy też będziemy się ściśle trzymać faktów,

wytyczonych przez naukowców, Rzym i jego historia, a pr

zede wszystkim początki są i długo

jeszcze pozostaną owiane tajemnicą. Każda legenda choćby nawet najbardziej baśniowa,
ma w sobie ziarenko prawdy, a każdy fakt, choćby jak najbardziej autentyczny, można w
odpowiedni sposób dopasować do każdej historii.

Ateny

Ateny starożytne, starożytne greckie państwo-miasto (polis) w Attyce. Stolica państwa
ateńskiego.

Ośrodek

kulturalny

polityczny

wyjątkowym

znaczeniu.

Najdawniejsze ślady osadnictwa pochodzą z III tysiąclecia p.n.e. W XIV-XIII w. p.n.e.
na Akropolis

ateńskiej powstały pierwsze zalążki późniejszego miasta (rezydencja władcy

otoczona murami). W XI-VII w. p.n.

e. na południe i północ od Akropolu powstało miasto

agorą,

otoczone

p.n.e.

murami

obronnymi.

Według legendy pierwszym królem Aten był Kekrops. Z Atenami wiąże się również mit
o Tezeuszu

, który miał połączyć gminy attyckie w jedno miasto. Pierwsze prawo Ateńczycy

zawdzięczają Drakonowi,

organizację

polityczno-społeczną

- Solonowi.

Następnie w Atenach władali tyrani (Pizystrat i synowie), którzy w VI w. p.n.e. przeprowadzili
pierwsze wielkie prace urbanizacyjne (akwedukt

, studnie uliczne, kanały ściekowe, nowe

gmachy  publiczne  na  agorze:prytanejon, buleuterion,  sanktuarium  Apollina  Patroosa,
świątynie na Akropolis: Hekatompedon - 570-550 p.n.e., u stóp wzgórza okrąg Dionizosa ze
świątynią  i  teatrem.  Rozpoczęto  też  budowę  kolosalnego  Olimpiejonu  (530-510  p.n.e.).

W  510  p.n.e. Klejstenes

przeprowadził reformy i wprowadził ustrój demokratyczny. Wojny

perskie

przyniosły

zniszczenie

Aten

(480-479

p.n.e.),

jednak

inicjatywy Temistoklesa

podjęto budowę murów obronnych, łączących miasto z portami

w Pireusie i Faleronie

(tzw.

Długie

Mury).

Miasto

zostało

odbudowane.

czasach Kimona (468-

461 p.n.e.) prace objęły głównie agorę (ołtarz Dwunastu Bogów - 522-

521 p.n.e., pomnik Herosów-Eponimów, druga grupa Tyranobójców - 477 p.n.e., Tolos - ok.
465

p.n.e.,

Hefajstejon,

Stoa

Pojkile).

Partenon,

Ateny

Czasy Peryklesa (443-

429 p.n.e.) obfitowały w wielkie budowle, świadczące o potędze Aten.

Nieco później zbudowano Strategejon, Stoę Zeusa Eleuteriosa (po 421 p.n.e.), Metroon,

dorycki Hefajstejon (ok. 445-

425 p.n.e.). Dzięki Peryklesowi budowle na Akropolis:

Propyleje, Partenon,Erechtejon. Wzgórze Pnyks

przystosowano do zebrań ludowych, a na

Areopagu

odbywały

się

posiedzenia

najwyższej

rady

państwowej.

W okresie szczytowego rozwoju (V-

IV w. p.n.e.) Ateny liczyły ok. 150 tys. mieszkańców i

posiadały 7 dzielnic: Keramejkos, Kolonos, Kollytos, Melite, Skambonidai, Kydatenajon i
Limnai. Głównym traktem procesyjnym była tzw. Święta Droga, łącząca Akropolis z Eleuzis.
Za murami znajdowały się cmentarze (np. cmentarz za Bramą Dypilońską). Pod miastam
zbudowano gimnazjony, m.in. w gaju Akademosa -

Akademię, w ogrodach Lykosa - Lykejon.

p.n.e.

wytyczono

stadion

sportowy.

Rywalizacja Aten ze

Spartą zakończyła się klęską po długiej wojnie peloponeskiej (431-404

p.n.e.). w 404 p.n.e. Lizander

ustanowił rządy oligarchiczne, jednak po roku przywrócono

demokrację. W III-I w. p.n.e. Ateny stopniowo traciły swą pozycję. W czasie podbojów
macedońskich Ateny usiłowały przeciwstawić się najeźdżcom (Demostenes), jednak klęska
pod

Cheroneją (338

p.n.e.)

oddała

miasto

ręce Macedonii.

W  146  p.n.e.  Ateny  wraz  z  Grecją  stały  się  prowincją  rzymską,  mimo  tego  nie  utraciły
znaczenia  jako  ośrodek  kultury  i  sztuki.  W  czasach  hellenistycznych  i  rzymskich
rozbudowano  agorę  (Stoa  Środkowa,  Stoa  Attalosa  -  159-138  p.n.e.,  gimnazjon
Ptolemeusza  II  -  ok.  250  p.n.e.,  odeon  Agryppy  -  ok.  15  p.

n.e.). W jej pobliżu wytyczono

nową rzymską agorę (ok. 40 p.n.e.) z Wieżą Wiatrów, propylonem. Przebudowano też stary
teatr Dionizosa.

II  w.  to  dla  Aten  ostatni  okres  świetności  -  z  inicjatywy Hadrianaukończono  Olimpiejon,
zbudowano południowo-wschodnią dzielnicę - Hadrianopolis z Bramą Hadriana, wzniesiono
Bibliotekę  Hadriana.  Herodes  Attyk  zbudował  odeon  i  świątynię  Tyche.  Niemal  u  schyłku
starożytności  Ateny  padły  dwukrotnie  (269  i  369)  ofiarą  najazdu Gotów,  co  spowodowało
całkowity

niemal

upadek

miasta.

Po rozwiązaniu Akademii Platońskiej (529) Ateny straciły znaczenie jako ośrodek naukowy i
kulturalny. W połowie XIX w. podjęto systematyczne prace archeologiczne, dzięki którym
można odtworzyć w głównych zarysach wygląd antycznego miasta.

5. Kalendarz Rzymski

Kalendarz rzymski

W pierwszych

latach istnienia Rzymu obowiązywał tzw. rok Romulusowy, który

podzielony był na dziesięć miesięcy. Pierwszym miesiącem był marzec, który nazwany tak
został na cześć ojca Romulusa - Marsa. Rok ten liczył tylko 304 dni. Po 30 dni otrzymały
kwiecień, czerwiec, sierpień, wrzesień, listopad i grudzień. Pozostałe cztery miesiące miały
po 31 dni. Istniały pewne rozbieżności w długośći dni poszczególnych miesięcy w różnych
zakątkach Italii. I tak w Albie marzec miał 36 dni, a wrzesień tylko 16, a październik w
Arycji aż 39 dni. Obecnie przyjmuje się, że rok Romulusowy trwał jednak znacznie dłużej.
Kolejna reforma kalendarza przypada na lata panowania Numy Pompiliusza lub
Tarkwiniusza

. Dodano wtedy dwa nowe mesiące styczeń (Januarius) i luty (Februarius).

Rok

został podzielony zgodnie z biegiem księżyca na dwanaście miesięcy, uwzględniając

lata przestępne. Cztery miesiące miały po 31 dni tj.: marzec, maj, lipiec, październik, luty
miał 28 dni, a pozostałe liczyły sobie po 29 dni. Rok w tym kalendarzu liczył sobie 355 dni.
W połowie V wieku p.n.e. komisja decemwirów chciała wprowadzić miesiące przestępne
i  ten  sposób  upodobnić  kalendarz  do  cyklu  słonecznego.  W  tym  celu  wprowadzono
dodatkowy miesiąc, który rozpoczynał się zawsze po 23 lub 24 lutego. Liczył on po 23 lub
22  dni  i  nazywany  był Mercedonius lub Intercalaris.  Po  upływie  dodatkowego  miesiąca
kontynuowano rachubę lutego.
Od 191 roku p.n.e. kapłani  na  mocy  ustawy Maniusza  Acyliusza Glabriona mieli  prawo
dodawać  miesiące  przestępne  według  własnego  uznania.  Spowodowało  to  całkowitą
samowolę w ustalaniu kiedy należy, a kiedy nie wprowadzić taki miesiąc. W latach 59 - 46
p.n.e.  pontyfikowie  zrezygnowali  ze  stosowania  swojego  przywileju,  co  najczęściej
związane  było  z  interwencją  wpływowych  jednostek.  Jednak  zmiany,  które  zostały
wprowadzone w poprzednich latach były nieodracalne. W kalendarzu powstał bałagan do
tego stopnia, że w 46 roku p.n.e. różnica między datami a właściwym terminem wynosiła
90 dni. Spowodowało to z kolei, że pory roku nie pokrywały się z właściwymi miesiącami.
W celu uporządkowania kalendarza wprowadzono wtedy trzy dodatkowe miesiące. Oprócz
standardowego Mercedoniusa

, wprowadzono jeszcze dwa miesiące po 33 i 34 dni

pomiędzy November i December. Makrobiusz rok ten nazwał rokiem zamieszania. Rok
706 od założenia Rzymu liczył więc 455 dni.
W tym samym roku Juliusz Cezar przy pomocy swojego astronoma Sozygenesa z
Aleksandrii

wprowadził kolejną reformę kalendarza rzymkiego. Sozyges obliczył, że każdy

rok składa się z 365,25 dni. Określił on liczbę dni dla poszczególnych miesięcy, a luty
uczynił rokiem przestępnym raz na cztery lata. Zmiana jednak nie polegała na dodaniu do
lutego jednego dnia, jak się to robi obecnie, lecz na powtórzeniu tego samego dnia. Tak
więc co cztery lata każdy Rzymianin przeżywał dwa razy ten sam dzień. Ustalono go na 24
lutego. Powtórzony dzień został nazwany bissextilis, a rok przestępny nazywano
równieżbissextilis lub bissextum. Początek nowego kalendarza został ustalony na dzień 1
stycznia

. Styczeń w kalendarzu juliańskimliczył 29 dni, luty 28 dni, po 31 dni miały:

marzec, maj, lipiec, wrzesień i listopad, a pozostałe miesiące liczyły po 30 dni. Wcześniej
wystepujący powtórzony miesiąc został usunięty.
Wkrótce po zabójstwie Cezara, kapłani naliczali rok przestępny nie co cztery, lecz co trzy
lata. Spowodowało to kolejne przesunięcia dni w kalendarzu. Zaradził temu Oktawian
August

, który w 8 roku p.n.e. zakazał wprowadzania roku przestępnego przez nastepne

12 lat. Związane to było z wprowadzeniem, w ciągu 36 lat obowiązywania nowego
kalendarza, 12 dni przestępnych, a nie 9 jak nakazywała reforma. Tak więc dopiero w 5
roku n.e. reforma kalendarza zakończyła się sukcesem. Wcześniejsze 50 lat (od 45 p.n.e.
do 5 n.e.) nazywane jest

"juliańskimi latami błedu".

W kalendar

zu rzymskim nazwy pierwszych sześciu miesięcy są wyprowadzone od nazwy

bogów, za wyjątkiem lutego, ktory nazwę swą wziął od uroczystości, natomiast pozostałe
sześć są oznaczeniem kolejności poszczególnych miesięcy, licząc od marca, co związane
jest z trady

cją kalendarza romulusowego.

Miesiące

Styczeń

- Ianuarius (29

dni)

miesiąc

Janusa,

boga

wszelkiego

początku

II. Luty - Februarius (28 dni) -

miesiąc "oczyszczenia" od februum - oczyszczanie od zmazy,

dokonywane

podczas

świąt

Luperkaliów

III. Marzec

- Martius (31

dni)

miesiąc

Marsa,

ojca

Romulusa

IV.

Kwiecień

- Aprilis (30

dni)

miesiąc

Wenus

(gr.

Aphrodite)

V. Maj - Maius (31 dni) -

miesiąc Mai - bogini italskiej, lub Mai - matki Merkurego

VI. Czerwiec

- Iunius (30

dni)

miesiąc

Junony

VII. Lipiec

- Quinctilis (31

dni)

miesiąc

piąty

(quinque -

pięć)

VIII.

Sierpień

- Sextilis (30

dni)

szósty

(sex -

sześć)

IX.

Wrzesień

- September (31

dni)

siódmy

(septem -

siedem)

Październik

- October (30

dni)

ósmy

(octo -

osiem)

XI. Listopad

- November (31

dni)

dziewiąty

(novem -

dziewięć)

XII.

Grudzień - December (30 dni) - dziesiąty (decem - dziesięć)

W czasach cesarstwa i dyktatury Cezara nazwy niektórych miesięcy zostały zmienione na
cześć  władców.  I  tak  lipiec  zQuinctilis został  zmieniony  na Julius (co  związane  było  z
ubóstwieniem Juliusza  Cezara), a sierpień na August na cześć Augusta Oktawiana.Są to
oczywiście  zmiany  które  przetrwały  do  dnia  dzisiejszego.  Ich  następcy  również  zmieniali
nazwy miesięcy, lecz były to tylko efemerydy i  większości przypadków nie przetrwała ich
panowania.  Dokonał  tego  między  innymi  Domicjan,  który  po  pokonaniu  Germanów  i
przyjęciu  imienia  Germanicus,  zmienił  nazwę  września  na Germanicus,  a  października
na Domitianus

. Po jego śmierci przywrócono porzednie nazwy tych dwóch miesięcy.

Najdalej posunął się jednak Kommodus, który zmienił nazwy wszystkich dwunastu
miesięcy, wprowadzając w ich miejscę nazwy swoich przydomków. Tak więc miesiące w
latach

jego

panowania

nazywały

się: Amazonius, Invictus (niezwyciężony), Felix (szczęśliwy), Pius (pobożny), Lucius, Aemil
ius, Aurelius,Commodus, Augustus, Hercules, Romanus, Exsuperantius

(wyróżniony).

Rzymski  miesiąc  dzielono  na  trzy  ośmiodniowe  jednostki,  które  nazywane
były nundinami.  Nundiny  nie  wypadały  na  określone  okresy,  gdyż  na  poszczególne
ośmiodniowe jednostki był podzielony cały rok, a nie poszczególne miesiące. Tak więc w
kalendarzu  sprzed  46  roku  p.n.e.  rok  miał  44  nundiny  i  3  wolne  dni,  natomiast  w
kalendarzu juliańskim było ich już 45 i dodatkowe 5 dni wolnych. W ośmiodniowym cyklu
było siedem dni roboczych, natomiast ósmy dzień był dniem wolnym od zajęć. W wielkich
miastach odbywały się wtedy targi. W okresie cesarstwa targi odbywały się zaledwie dwa
razy  w  miesiącu.  Z  biegiem  czasu  odchodzono  od  podziału  ośmiodniowego  i  zastąpiono
go  siedmiodniowym.  Cesarz Konstantyn  III  Wielki

wprowadził ustawowo niedzielę jako

dzień wolny od pracy. Nazwy poszczególnych dni tygodnia prezentuje poniższa tabela.

Dni tygodnia

Poniedziałek - dies Lunae - dzień Księżyca

II. Wtorek

- dies

Martis -

dzień

Marsa

III.

Środa - dies Mercurii - dzień Merkurego

IV. Czwartek

- dies

Iovis -

dzień Jowisza

Piątek

- dies

Veneris -

dzień

Wenus

VI. Sobota

- dies

Saturni -

dzień Saturna

VII. Niedziela - dies Solis -

dzień Słońca

Każdą dobę dzielono na dzień i noc. Natomiast każdą noc i dzień dzielono dodatkowo na
cztery mniej więcej trzygodzinne części. Oczywiście w różnych porach roku jednostki
czasowe były różne. W przypadku nocy te cztery części nazywane byływigiliami (co w
łacinie oznacza czuwanie).

Rzymianie oprócz ośmiodniowego, a poźniej siedmiodniowego podziału roku, mieli jeszcze
dodatkowy system datowania dni każdego miesiąca. Każdy miesiąc posiadał trzy
określone terminy, które były podstawą do datowania pozostałych dni danego miesiąca.
Terminy te były związane z kolejnymi fazami księżyca. Nazwy ich były następujące:



Kalendae - Kalendy

, pierwszy dzień każdego miesiąca, następowały one w czasie pierwszej

fazy księżyca (nów);



Nomae - Nony

, wypadały 5-tego albo 7-mego dnia miesiąca, dzień zależny był od terminu

występowania pełni;



Idus - Idy

, przypadały na trzynastego lub piętnastego dnia miesiąca.

Terminy wypadania non i id były ze sobą powiązane. Nony wypadały zawsze dziewiątego
dnia przed idami. Tak więc jeżeli idy wypadały 15 to nony musiały nastąpić 7 dnia danego
miesiąca. Podane powyżej terminy wypadania non i id właściwe były dla następujących
miesięcy: marca, maja, lipca i października. W pozostałych miesiąch idy przypadały na 13,
a nony na 5 dzień danego miesiąca. Dzień przed idami bądź nonami nazywany był pridie
np: 14 marca = pridie Idus Martias

. Pozostałe dni datowano odejmując od najbliższego

terminu  doliczając  ten  dzień  np:  13  marca  = ante  diem  tertium  Idus  Martias.  Termin
ogłaszania id i nonów należał do obowiązków pontifex Minor, który w kalendy obserwował
księżyc i na tej podstawie ogłaszał termin idów i non.
Oprócz  podzielenia  roku  na  miesiące,  a  te  z  kolei  na  odpowiednią  ilośc  dni,  Rzymianie
wprowadzili  również  nowy  system  datowania  roku.  Za  początek  uznali  datę  założenia
Rzymu.  Wcześniej  rok  ten  ustalono  na  750  p.n.e.  W  I  wieku  p.n.e.,  rzymski
historyk Terencjusz  Warron

dokonał nowych obliczeń i ustalił datę założenia Rzymu na

rok 753 p.n.e.

W ten sposób zaczęto liczyć datę od założenia Rzymu. Tak więc rok 44

p.n.e.

oznaczyć można również jako rok 710 od założenia Rzymu, lub krócej 710 AUC (ab

urbe condita

, czyli "od założenia miasta"). Do czasów Warrona, Rzymianie dla oznaczenia

roku używali innego systemu. Wszystkie daty nie były odnoszone do jakiejś konkretnej
daty

, lecz wydarzyły się za czasu konsulatu konkretnej osoby. Tak na przykład

wspomniany już wcześniej rok 44 p.n.e. oznaczano jako konsulat Gajusza Juliusza Cezara
(V) i Marka Antoniusza. Rzymska cyfra umieszczona w nawiasie obok Cezara, oznacza
który z był to konsulat. W tym przypadku cyfra 5 oznacza, że był to piąty konsulat Cezara

8. Budowle greckie

AKROPOL
Wszystko w Atenach wydaje się być wybudowane w odniesieniu do Akropolu, 156-metrowej
skały, dominującej nad miastem. Jest dobrze widoczna z każdej części Aten. Białe kolumny
Partenonu  kontrastują  z  błękitem  nieba,  który  nada!  pozostaje  nieśmiertelnym  symbolem
geniuszu człowieka. Wykopaliska archeologiczne na zboczu i płaskim wierzchołku ujawniły,
że  „Święta  Skała\"  była  po  raz  pierwszy  zamieszkała  w  neolicie,  tj.  około  6000  lat  temu.
Najpierw Pelazgowie, a później Jonowie przybyli tutaj, by się osiedlić. Mieszkali w jaskiniach,
głównie  wzdłuż  północnej  strony. W  razie  zagrożenia  poszukiwali  schronienia  na  szczycie.
Także  źródła  przyciągają  tutaj  plemię  za  plemieniem.  Z  biegiem  czasu  mała  osada
rozprzestrzeniła się na sąsiednie rejony: Wzgórze Pnyks, Agore i Keramikos. Odbywało się
to nieprzerwanie do VI w. p.n.e., kiedy Ateny osiągnęły Lykabet i Hympt. Pierwsza kamienna
świątynia  powstała  na  początku  Vi  w.  p.n.e.  zastępując  starą  drewnianą.  Partenon  był

poświęcony bogini Atenie. Kilka rzeźb z tympanonu przechowuje Muzeum Akropolu.
Podczas wojny z Persami (480 -

479 r. p.n.e.) Akropol został splądrowany. To, co możemy

oglądać  dzisiaj  powstało  w  dużej  części  za  rządów  Peryklesa,  między  460  -  429  r.  p.n.e.
Przez  cały  okres  Średniowiecza  Akropol  pozostawał  prawie  nienaruszony.  Fortyfikacje
zostały  dobudowane  przez  różnych  zdobywców.  Także  przez  nich  dokonane  były  liczne
zmiany. W  429 roku świątynie  zostały  zamienione na  prawosławne  kościoły,  a później  pod
turecką  okupacją  Partenon  został  zamieniony  na  meczet.  Podczas  oblężenia  przez
Wenecjan  w  1687  roku,  kilka  budynków  zostało  częściowo  zburzonych  przez  pociski
armatnie

pożar,

który

trwał

dwa

dni.

PARTENON
Słynna świątynia Ateny Partenos (\"dziewicy\") na Akropolis ateńskiej, wzniesiona w latach
447-432 p.n.e. z inicjatywy Peryklesa przez Iktinosa i Kallikratesa na miejscu dwóch
starszych świątyń: Hekatompedonu z ok. 570-550 p.n.e. i nie dokończonego tzw. Starszego
Partenonu

ok.

488-480

p.n.e.,

zburzonego

przez

Persów.

Klasyczne  dzieło  architektury  attyckiej,  łączące  porządek  dorycki  z  elementami  jońskimi.
Partenon  wzniesiony  został  z  marmuru  pentelickiego  na  trzystopniowej  podbudowie
(stylobacie)  w  typie  dory

ckiego peripterosu (8 na 17 kolumn) z płytkim pronaosem i

opistodomosem

kolumnach

antis.

Wymiary świątyni wynosiły 69,51 m na 30,86 m. Wnętrze dzieliło się na 2 części: trójnawową
cellę o długości 100 stóp (stąd nazwa Hekatompedon naos), gdzie przechowywano kultowy
posąg Ateny (Atena Partenos dłuta Fidiasza), i Partenon właściwy - salę o 4 jońskich
kolumnach,

dla

dziewcząt

służbie

bogini.

Dekorację

rzeźbiarską

wykonali

artyści

pod

kierunkiem

Fidiasza:

1) na belkowaniu - 92 metopy (ok. 447-443 p.n.e.) z przedstawieniem gigantomachii
(wschód), amazonomachii (zachód), wojny trojańskiej (północ), centauromachii i dziejów
Erechteusza

(południe).

>>>Procesja

panatenajska<<<

2) ciągły fryz na zewnętrznych ścianach celli (442-438 p.n.e.) o długości ok. 160 m,
przedstawiający

procesję

panatenajską

(Panatenaje).

3) na przyczółkach ukazano (438-432 p.n.e.) narodziny Ateny (wschód) i spór Ateny z
Posejdonem

miasto

(zachód).

>>>Metopa<<<
We  wczesnym  średniowieczu  (ok.  662)  świątynia  została  zamieniona  na  kościół
chrześcijański,  a  w  1460,  po  wybudowaniu  minaretu,  na  meczet.  W  1674  ambasador
Ludwika XIV przy Wysokiej Porcie markiz C.M.F. de Nointel polecił sporządzić rysunki detali
Partenonu.  Rysownikami  byli:  nieznany  z  imienia  Carrey,  prawdopodobnie  Flamandczyk,  i
tzw.

anonim

Nointel,

którym

nic

nie

wiadomo.

Partenon uległ częściowemu zniszczeniu w czasie oblężenia Aten przez wojska weneckie w
1687 (Partenon był wtedy arsenałem), kiedy to oficer floty Wenecji trafił z działa okrętu w
zgromadzone tam prochy.

Rysunki Carreya i Nointela mają ogromne znaczenie dla poznania

wyglądu zabytku i jego rekonstrukcji. W latach 1802-1812 część zachowanych rzeźb
Partenonu wywiózł (wyrywając je z ich naturalnych miejsc i niszcząc przy tym) do Londynu
(dziś

British

Museum)

lord

T.B.

Elgin

(Elgina

marmury).

Ruiny  Partenonu  poddano  wstępnej  konserwacji  w  poł.  XIX  w.  W  1929-1930  dokonano
częściowej rekonstrukcji kolumnady północnej. W miejsce wywiezionych przez Elgina metop
(rząd  Grecji  stara  się  od  lat  o  zwrot  rzeźb  partenońskich)  wmontowano  kopie.  Obecnie  w
Partenonie  trwają  bardzo  szeroko  zakrojone  prace  restauracyjne,  które  w  wielu
środowiskach

wywołują

polemiki

nad

granicą

odbudowy

zabytków.

STYL

DORYCKI

Najstarszy z porządków architektonicznych greckich, ukształtowany w okresie dojrzałego
archaizmu (VII w. p.n.e.) w związku z przejściem od architektury gliniano-drewnianej do
monumentalnej

kamiennej.

Kolumna (trzon wraz z głowicą) wsparta była bezpośrednio (bez bazy) na stylobacie. Trzon,
zwężający się ku górze, posiadał w połowie lub 2/3 wybrzuszenie oraz był pokryty
równoległymi żłobkami (kanelurami). Głowica przybierała kształt poduszki, w górnej części
posiadała

kwadratową

płytę

(abacus).

Na  kolumnach  spoczywało  belkowanie  (architraw  i  fryz  składający  się  z  tryglifów  i  metop).
Dorycki  porządek  architektoniczny  odznaczał  się  monumentalną  prostotą  i  logiką.
Jest  charakterystyczny  przede  wszystkim  dla  Peloponezu  i  greckich  kolonii  w  Italii  i  na
Sycylii.  Stosowany  przeważnie  w  monumentalnych  budowlach  sakralnych  (np.  Partenon  w
Atenach)

STYL

JOŃSKI

Odznacza  się  lekkością  proporcji,  smukłością  form,  dekoracyjnością;  kolumna  stoi  na
profilowanej bazie, trzon kolumny żłobkowany (24 kanelury oddzielone od siebie listewkami) i
nieznacznie tylko wybrzuszony; głowica bardzo ozdobna, składa się z 2 połączonych wolut
(ślimacznic);  architraw  podzielony  na  3 części,  nad nim  znajduje się fryz  gładki  lub  pokryty
dekoracją reliefową;  powstał  w  koloniach  gr.  na  terenie Azji  Mniejszej, skąd  rozprzestrzenił
się  na  wyspy  gr.  i  teren  Attyki  (np.  świątynia  Nike  Apteros  i  Erechtejon  na  Akropolu  w
Atenach,  świątynia  Apollina  w  Didymach  k.  Miletu  w  Azji  Mniejszej,  świątynia  Apollina  w
Pergamonie).

STYL

KORYNCKI

Jest wzbogaconą, bardziej dekoracyjną odmianą porządku jońskiego; gł. różnica polega na
innym  ukształtowaniu głowicy  kolumny;  ta ma zazwyczaj formę kosza,  z  którego wychylają
się  stylizowane  liście  akantu  (np.  ateńska  Wieża  Wiatrów,  pomnik  Lizykratesa,  świątynia
Apollina w Milecie). Dekoracyjna forma głowicy korynckiej podlegała ciągłym przemianom, w
Rzymie uzupełniono ją w narożach 4 wolutami, co dało tzw. PORZĄDEK KOMPOZYTOWY.
Wszystkie  p.a.  zostały  odkryte  i  przebadane  w  okresie  nowożytnym  i  stały  się  podstawą
architektury renesansu,

baroku

klasycyzmu

oraz

XIX

eklektyzmu.

ŚWIĄTYNIA

ATENY

NIKE

Delikatna i pełna wdzięku budowla na prawo od Propylejów: (monumentalnego wejścia na
Akropol) to świątynia Ateny Nike, znana także jako świątynia „Bezskrzydłego Zwycięstwa\".
Zbudowana w V wieku p.n.e. dla uczczenia greckich zwycięstw nad Persami. Fryz

przedstawia
sceny z bitew. W tej małej świątyni Ateńczycy składali hołd Atenie bez skrzydeł, tym samym
nie

mogła

ich

opuścić.

ERECHTEJON
Erechtejon jest od razu poznawany po w

spaniałych Kariatydach (Korach) - młodych

kapłankach, które podtrzymują dach świątyni swoimi głowami. Był on poświęcony
mitycznemu królowi -

bohaterowi Erechteusowi (który później identyfikowany byt z

Posejdonem). Ateńczycy mówili, że w tym miejscu Atena i Posejdon walczyli o opiekę nad
Atenami.

Atena

zwyciężyła,

ponieważ

wydobyła

ziemi

drzewko

oliwne.

TEATR

DIONIZOSA

Jest to teatr starożytnej Grecji, gdzie po raz pierwszy pokazywane były sztuki słynnych
dramaturgów (Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa, Ar

ystofanesa, Meandra). Leży on u stóp

Akropolu obok „Sanktuarium Dionizosa\". Dawniej teatr miał drewniane siedzenia, które
zamieniono na kamienne w latach 342 -

326 r. p.n.e. w większości w takiej formie, jaką

widzimy dzisiaj. Teatr mógł pomieścić około 20.000 widzów w 78 rzędach. Pierwszy rząd
zawierał 67 marmurowych tronów, gdzie siadywali ważniejsi obywatele (kapłani, przywódcy,
notable). Orchestra -

otwarty półokrąg między scena a widownią został przebudowany przez

Rzymian, którzy organizowali tutaj walki gladiatorów, jak i pozorowane bitwy morskie.

ODEON

HERODESA

ATTYKUSA

Teatr  u  stóp  Akropolu  został  wybudowany  w  II  wieku  przez  Herdesa  Attykusa  na  cześć
swojej  żony  Pegilli.  Ma kształt  właściwy  teatrom  starożytnym  w  Rzymie.  Mieści  około 6000
widzów.  Wid

ownia była restaurowana w latach 1950 - 51. Pierwotnie używany był dla

spektakli muzycznych i dramatycznych. Dzisiaj jest głównym miejscem Ateńskiego Festiwalu
prezentującego każdego lata koncerty, recitale i przedstawienia dramatyczne.
Po zachodniej stron

ie Akropolu leży Aeropag, małe skaliste wzgórze, na którym odbywały się

spotkania najstarszych Ateńczyków, Natomiast na wzgórzu Pnyks zbierało się główne
zgromadzenie. Na najwyższym z tych niskich wzgórz – Wzgórzu Muz znajduje się (od strony
Akropolu) pomn

ik Filopapposa pochodzący z II wieku. Gigantyczne kolumny świątyni Zeusa

Olimpijskiego stoją na wschód od Akropolu. Budowę świątyni rozpoczęto za czasów
Pizystrata i nie ukończono jej do czasów Hadriana, tj. do 129 r. p.n.e. Łuk Hadriana, który
stanął obok świątyni został wzniesiony, by zaznaczyć granice między „Miastem Hadriana\", a
„Miastem

Tezeusza\".

inskrypcje

czytamy

nad

wysmukłymi

kolumnami.

Godna obejrzenia poniżej Akropolu jest ośmiokątna wieża z inskrypcjami i figurami bogów
wiatru. Zbudowana

w l wieku jako wieża ciśnień z zegarem słonecznym i chorągiewką

wskazującą  kierunek  wiatru,  Powszechnie  jest  znana  jako  Wieża  Wiatrów.
Pomnik  Lizykratesa  to  mała  budowla  pochodząca  z  IV  w.  p.n.e.  Znajduje  się  na  skwerze,
gdzie  Lord  Byron  zatrzymał  się  podczas  pierwszej  wizyty  w  Atenach.  Okrągły  budyneczek
został wzniesiony przez Ateńczyka Lizykratesa, którego chór zwyciężył w zawodach Chórów
w
Teatrze

Dionizosa.

PLAKA
Plaka jest tym czym Cvent Garden dla Londynu, lub Montmartre dla Paryża. Plaka dla
Ateńczyków jest dzielnicą bogów. Od starożytnych czasów była centrum Aten, a znajduje się

stóp

skat

Akropolu.

Na każdym kroku w każdej alei, czy zaułku kryje się nowa niespodzianka: kościół, starożytne
pozostałości, naoklasyczne budynki, frankońskie domy. Wszystko te pełne jest życia,
podróżny

jest

oczarowany

przez

lokalny

koloryt.

Plaki  nie  spotkamy  nigdzie  indziej;  jest  pełne  życia  przez  cały  czas,  bowiem  wiele  tutaj
kawern, restauracji, nocnych klubów, kawiarni. Między nimi kręcą się turyści, przysiadając na
skwerach  pod  drzewami  i  słuchając  katarynek.  Plaka  potrafi  pochłonąć  na  całe  dni.
Wędrujesz odwiedzając niezliczone ilość sklepów, które przyciągają swoją urodą. Można tam
kupić ręcznie tkane dywany, futra, wyroby ze srebra i złota. Jest to także dzielnica artystów.
Wzgórze  Lykabet.  Na  szczycie  tego  wzgórza  o  stożkowatym  kształcie  stoi  kaplica  św.
Jerzego.  Wejść  na  wzgórze  nożna  piechotą  lub  pojechać  kolejką  linową.  Nagrodą  bada
piękne widoki. Na szczycie działa restauracja i snack-bar, gdzie podawane są gorące posiłki.
Kilka z dziewiętnastowiecznych budynków w centrum Atan zostało zaprojektowanych przez
bawarskiego  architekta  za  panowania  króla  Ottona.  Z  tych,  które  stoją  przy  ulicy  Stadiou
najbardziej  znane  są:  Grecka  Akademia,  budynek  Uniwersytetu  i  Biblioteka  Narodowa.
Wszystkie to cudów neoklasyczne. Plac Syntagma jast w sercu nowoczesnych Aten. Wokół
znajdują się luksusowe hotele, biura i rzędy kawiarni na wolnym powietrzu. Powyżej mamy
budynek

parlamentu

Pomnik

Nieznanego

Żołnierza.

Stadion at

eński został przebudowany przed pierwszymi Igrzyskami Olimpijskimi ery

nowożytnej w 1896 roku. Stoi na miejscu starożytnego stadionu wybudowanego w 330 r.
p.n.e. Bieżniama długość 350 m i szerokość 2 - 4 m. Stadion maże pomieścić 60.000 widzów
Świątynia Hefajstosa, lepiej znana pod mylną nazwa jako Tezejon, góruje nad starożytną
Agorą.

wszystkich

greckich

świątyń

zachowała

się

najlepiej.

Egina  jest  bardzo  atrakcyjna  widokowo.  Rośnie  tam  winna  latorośl,  pistacja  i  sosna.
Historyczna  wysepka  uzyskała  znaczenie  od  czasów  starożytnych.  Miasto  było  pierwszą
stolicą  współczesnego  państwa  po  Rewolucji  Greckiej  w  1821.  Na  północnym  wschodzie
Eginy  znajduje się świątynia Aphei  (V  w.  p.n.e.)  nad miejscowością letniskową Ajia Marina
piaszczystą plażą. Poroś jest zieloną lesistą wyspą leżącą bardzo blisko Peloponezu. Sady
cytrynowe  przepełniają  powietrze  swoim  zapachem.  Dla  zwiedzających  interesujący  może
być klasztor Panaghia i ruiny świątyni Posejdona. Ponadto znaleźć tu można kilka pięknych
plaż.
Hydra  prawie  nie

potrzebuje prezentacji. Długa i skalista jest faworytką ludzi młodych i

artystów.  Wysepka  wyróżnia  się  architekturą,  urwistymi  skałami  i  nieporównywalną
kolorystyką.  Spetses  jest  ostatnią  z  Wysp  Sarońskich.  Mała,  gęsto  zalesiona,  ma  jednak
parę  ładnych  plaż  i  malowniczych  skalistych  zatoczek.  Latem  jest  popularnym  kurortem.

KLASZTOR
W Daphni Klasztor leży tylko 11 km od Aten, Jadąc drogą szybkiego ruchu Ateny – Korynt.
Ten  piękny  bizantyński  klasztor  jest  usytuowany  bardzo  malowniczo  między  drzewami.
Pocho

dzi on z XI wieku. Kościół posiada dekoracje w postaci najpiękniejszych mozaik z

okres Bizancjum. W pobliżu znajduje się pawilon turystyczny w którym corocznie odbywa się
Ateński

Festiwal

Wina.

STAROŻYTNY

KORYNT

Ruiny tego niegdyś wspaniałego miasta leżą na wzgórzu nad nowo wybudowanym miastem.
Jednak  obydwa  górują  nad  Zatoką  Sarońską.  Rzeczywiście  starożytny  Korynt  zawdzięczał
swą  siłę  i  bogactwo  niezwykle  korzystnemu  położeniu  między  dwoma  dużymi  portami  -
Lechaion  w  Zatoce  Koryncklej  i  Kechreae  w  Zatoce

Sarońskiej. Korynt istniał w czasach

prehistorycznych, a szczyt rozwoju kulturalnego i ekonomicznego osiągnął pod rządami
Kypseiusa

(VII

p.n.e.)

jego

syna

Periandrusa.

W Koryncie zachowały się ruiny świątyni Apolla (VI w. p.n.e.), z monolitycznymi kolumnami,
niezwykle  rzadkimi  w  architekturze  czasów  starożytnych.  W  centrum  znajduje  się  źródło
Pejrene,  miejsce  targu,  teatr  i  odeon,  kilka  budowli  rzymskich  oraz  trybuna,  z  której  św.
Paweł wygłaszał swoje kazania do Koryntian w 51 r. Jest tylko kilka znanych pozostałości po
dawnej  sile  i  powodzeniu.  Trzęsienie  ziemi  w  521  r.  zburzyło  to,  co  pozostało  jeszcze  po
najeździe  rzymskim  i  gockim.  Miasto  szczyci  się  wyjątkowymi  zbiorami  muzealnymi.

MYKENY

ARGOS

– TIRYNS - NAFPRION – EPIDAUROS - TOLO

Po zewnętrznej stronie można obejrzeć groby, największy z nich nazywany jest „Skarbcem
Atreusa\

". W Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach eksponowane są cenniejsze

znaleziska mykeńskie, np.: wyroby ze złota i kości słoniowej. Około 6 km od Myken wznosi
się miasto Argos. Aż do rozkwitu Koryntu było to razem i Mykenami jedno z najsilniejszych
miast

państw.

Argos ma kilka starożytnych pozostałości i bardzo ciekawe muzeum. Dzisiaj znane jest jako
centrum handlowe i rolnicze Argilis. W odległości 8 km na drodze z Argos do Nafplion leżą
ruiny  prehistorycznego  Tirynsu,  z  ogromnymi  cyklopowymi  murami,  tunelami  i  komorami.
Nagie  wzgórze  z  pozostałościami  Myken  i  prawdopodobnie  cytadelą  Agememnona  wznosi
się tylko 4 km od głównej drogi z Koryntu do Argos, na 41 km. Mykeny były ufortyfikowaną
rezydencją królewską, otoczoną cyklopowymi murami. Według świadectw archeologicznych
zamieszkane były od 3000 r. p.n.e. Ludzie żyli w małych osadach na równinie poniżej dwóch
wzgórz. Mykeny rozkwitły w XIV . p.n.e. Wejście na Akropol jest znaną Bramą Lwów, która
miała symbolizować siłę królów mykeńskich, a według Homera „miasto bogate w złoto\". Od
Bramy Lwów dalej prowadzą schody do Pałacu. Na szczycie wzgórza można obejrzeć ruiny
Pałacu.  Na  prawo  od  wejścia  znajduje  się  sześć  grobów  szybowych,  które  składają  się  na
królewską

nekropolię.

obrębie

murów

jest

także

kilka

domów.

Z Irynsu prosta droga prowadzi do Naplion, po obu jej stronach rosną gaje pomarańczowa i
cytrynowe, które napełniają powietrze swoim aromatem. Nafplion tak naprawdę łączy dwa
miejsca w jedno

– nowoczesna uzdrowisko nadmorskie i stare miasto. W nim można znaleźć

frankońsko-wenecki mur obronny i fortece, która góruje nad wszystkim ze szczytu Palamidi.
Nafplion, pierwsza, przed Atenami stolica Grecji, ma oryginalny c

zar i dlatego ściąga

turystów przez cały niemal rok. Latem tętni gwarem turystów spacerujących wzdłuż
malowniczych ulic, siedzących w kawiarniach nad brzegiem morza. Mała forteca w środku
zatoki

nazywana

jest

Bourdzi.

PYRGOS

OLIMPIA

Pyrgos (319 km od At

en, 96 km od Patras, 153 km od Tripolis) jest pełnym barw rolniczym i

handlowym miastem, stolicą prowincji Eleia. Z Pyrgos droga rozwidla się na wschód, przez
żyzną dolinę w kierunku Elis, jednego ze starożytnych miast- państw Paloponezu. W środku
tej doli

ny leży Olimpia. Przepływają tędy dwie rzeki, Alphios i Kladeos. Igrzyska Olimpijskie

były  rozgrywane  ku  czci  Zeusa  Olimpijskiego,  co  cztery  lata  od  czasów  prehistorycznych.
Między 776 r. p.n.e. (pierwsza zapisana data i początek starożytnej historii Grecji) a 393 r,
p.n.e.  kalendarz  grecki  oparty  był  na  Igrzyskach  Olimpijskich.  Zawody  były  rozgrywane  nie
tylko  w  konkurencjach  apetycznych,  ale  obejmowały  także  recytacje  wierszy,  odczytywane
debaty  filozoficzne  i  od  67  r.  p.n.e.  zawody  poetyckie,  muzyczne  i  dramatyczne.  Igrzyska
zostały  wskrzeszone w  1896 r. w Atenach. Do dnia dzisiejszego Ogień Olimpijski zapalany
jest  tutaj  co  cztery  lata  i  transportowany  do  kraju,  w  którym  odbywają  się  zawody,

Najcenniejszym zabytkiem muzealnym jest posąg Hermesa dłuta Praksytalesa. Znany jest
także

posąg

Zeusa

Olimpijskiego

wykonany

kości

słoniowej.

TEBY
Tysiące lat greckiej historii okrywa miasta i miejsca tego obszaru oraz dwóch dróg z Aten do
Lamii-

Teby, niegdyś silne miasto - państwo, upadły wraz z Ateriami w bitwie pod Cheroneąw

IV wieku p.n.e., mają mato do pokazania ze swej dawnej chwaty i bogactwa. Pozostałości
my końskiego pałacu można obejrzeć na ulicy Pindara, a niedaleko muzeum - ruiny
średniowiecznego zamku. Prehistoryczne miasto i pałac Kadmosa, legendarnego założyciela
Teb

znajdują

się

wzgórzu

poza

miastem.

Tutaj  także  zostały  odnalezione  tabliczki  linearne  i  pieczecie  z  XIV  wieku  p.n.e.

DELFY
Żeby uwierzyć we wspaniałość Delf, trzeba je zobaczyć. Starożytne ruiny i natura zlewają się
w jedną całość dodając uroku jedno drugiemu. Usytuowane na wysokości 700 m n.p.n. i w
odległości 164 km od Aten, Delfy robią wyjątkowe wrażenie o każdej porze roku. Nie mają
nic  z  krzykliwego  charakteru  popularnych  centrów  turystycznych,  są  wyjątkowo  spokojne  i
ciche.  Je

st to wieś z dobrymi hotelami i restauracjami oraz sklepami pamiątkarskimi.

Historia Delf rozpoczyna się w momencie, kiedy tajemnicze wyziewy dobywające się z ziemi
poniżej skat Fedriadesa nadały temu miejscu sakralny charakter. Pierwotnie czczono tutaj
b

oginię ziemi Gaje, zwaną także Temis. Później przybysze z Krety przywieźli kult Apolla

Delfickiego. W tym czasie tajemnicze przepowiednie wyroczni miały wpływ na cały starożytny
świat.
Sanktuarium  Apolla  otoczone  było  murami,  w  których  wnętrzu  znajdowały  się  pomniki,
posągi i około dwudziestu skarbców - replik świątyń - które byty miejscem przechowywania
trofeów  wojennych,  archiwów  i  skarbów.  Mieścił  się  tutaj  mały  teatr  na  5000  widzów  i
świątynia  Apolla  (510  r.  p.n.e.).  W  „Adytonie\"  .Święta  ze  Świętych\"  Pytia  (Wysoka
Kapłanka)  siedziała  na  trójnogu  i  przepowiadała  w  stanie  odurzenia  wyziewami
wydobywającymi  się  z  otchłani.  Z  Delfami  konsultowano  się  we  wszystkich  kwestiach
dotyczących  religii,  polityki,  a  nawet  indywidualnej  moralności.  Delfy  były  także  miejscem
spotkań  Amfiktionii  (odpowiednika  ONZ  dla  starożytnych  miast  —  państw).  Zaraz  poniżej
głównej  drogi,  po  przeciwnej  stronie  sanktuarium,  znajduje  się  grupa  starożytnych  ruin
zwanych  Marmaria  albo  Marmury.  Są  to  dwie  świątynie:  Ateny  i  Tolosa  oraz  okrągła
świątynia  dorycka.  Był  tutaj  także  Gimnazjon,  w  którym  trenowali  atleci  biorący  udział  w
słynnych

igrzyskach

pytyjskich.

Jego

szczątki

zachowały

się

dzisiaj.

Delfy były plądrowane wielokrotnie, a skarby ozdabiały potem stolice najeźdźców.
Ostatec

zny upadek Delf wiąże się ze zniesieniem kultu przez cesarza Teodozjusza w 385 r.

p.n.e.

OLIMP
Mityczna  góra  Olimp,  miejsce  pałaców  dwunastu  starożytnych  bogów  mitologii  greckiej
usytuowana  jest  na  północnym-wschodzie  Tesalii.  Tworzy  naturalna  barierę  na  drodze  do
południowej  Grecji;  od  najdawniejszych  czasów  była  górą  o  wielkim  znaczeniu
strategicznym. Olimp to wiele wysokich wierzchołków i imponujących wspaniałych wąwozów.
Zbocza świetnie nadają się do uprawiania sportów zimowych. Zwykła od stycznia do potowy
marca  śnieg  utrzymuje  się  na  wysokości  1500  m  n.p.m.  Często  jednak  można  uprawiać

narciarstwo już na wysokości 1000 m n.p.m. Amatorzy z zimowego szaleństwa wykorzystują
zachodnie stoki via Elassona, podczas gdy alpiniści docierają do Wielkiego Olimpu od struny
wschodniej,

via

Litochoro.

METEORY
Tan dziwny region wypełniony odkrytymi, gigantycznymi skałami w formie wież i wieżyczek,
pozostawia niezatarte wrażenie. Skały osiągają wysokość od 100 do 150 m. Z dawnych 24
kwitnących  klasztorów  do  dziś  czynnych  jest  tylko  pięć.  Pierwszy  z  nich  wznieśli  w  XIV  w.
Mnisi  poszukujący  odosobnienia  i  miejsca  dla  duchowego  rozwoju.  Najbardziej
charakterystyczne  dla  architektury  tych  klasztorów  byty  spadziste  sklepienia,  drewniane
galerie  -

arkady. Jedyną drogę do klasztoru zapewniały drabiny i specjalne sieci. Obecnie

służą  temu  ścieżki  wyrąbane  w  skale,  lub  asfaltowe  drogi.  Turyści  mogą  zwiedzać
następująca klasztory:  św. Warlaama,  Przemienienia Pańskiego,  Roussanos  i  św.  Stefana.
Są  one  prawdziwymi  muzeami  bizantyńskiej  sztuki,  z  pięknymi  ikonami,  starymi
manuskryptami

oraz

jedynymi

swoim

rodzaju

mozaikami

freskami.

KALAMBAKA
Jest fascynującym małym miasteczkiem. Zbudowana została na miejscu starożytnego
miasta

Aeginion,

około

Melsorów.

TRIKALA
Trika

la jest stolicą prowincji o tej samej nazwie. Zbudowana w miejscu starożytnego Trikki,

które razem z wyspą Kos i Epidaurus poświęcone były Asklepiosowi, bogu medycyny. Miasto
słynęło także z hodowli koni. Na szczycie porośniętego lasem Wzgórza, usytuowano
bizantyńską

fortecę

miejscu

starożytnego

akropolu).

SALONIKI
Stolica północnej Grecji zajmuje wysoką (drugą po  Atenach)  pozycję w  kraju. Ostatnie lata
przyśpieszyły  rozwój  ekonomiczny  i  przemysłowy  miasta.  Posiada  jeden  z  największych
uniwersytetów  na

Bałkanach, uczelnię pedagogiczną i muzyczną, Instytut Ekumeniczny i

towarzystwa

kulturalne.

Saloniki  byty  założona  przez  Kasandra,  króla  Macedonii(315  p.n.e.),  który  nazwał  miasto
imieniem  swojej  żony  Saloniki,  siostry  Aleksandra  Wielkiego.  Miasto  cieszyło  się  łaską
królów  macedońskich,  a  jego popularność trwała nawet  w  czasie,  gdy  Macedonia  w  148 r,
p.n,e.  Została  prowincją  rzymską.  Dużo  później,  w  okresie  Bizancjum  swoją  świetność
ustępowało

jedynie

Konstantynopolowi.

Bizantyjscy kronikarze przedstawiają jako „najznakomitsze i najdumniejsze” oraz „najbardziej
zaludnione\

" miasto. Saloniki były nie tylko politycznym i kulturalnym centrum imperium

Bizancjum; pozosatało przez wieki niezdobytą twierdzą, skutecznie odpierającą ataki
barbarzyńskich

hord.

Zachow

ane

dzisiaj

pomniki

są

świadkami

minionej

wielkości.

Nie należy pominąć także interesującego kościoła Acheiropoietos; jednego z największych
przykładów greckiego stylu bazylikowego (V w.); kościoła Panaghia Chakeon (Świętej
Dziewicy od kotlarzy) z Xl w.; Aiji Sofii -

wczesnej kopułowej bazyliki (VI w.) ze znakomitymi

mozaikami;  kościoła  Dwunastu  Apostołów  (XIII  w.)  z  murarskim  ornamentem;  klasztoru
Wlatadon  z  niewielką  kaplicą  o  kształcie  krzyża  (XIV  w.).  Zachowały  się  tam  również
średniowieczne  miejskie  mury  z  łukiem  triumfalnym  cesarza  Galeriusa  na  via  Egnatia,
wzniesione w 303 r. Słynny salonicki i punkt orientacyjny, Wenecka Biała Wieża, pochodzi z

wieku.

DRAMA

–

PHILIPPI

Drama to główne miasto prowincji do tej samej nazwie. Okolice jej są dobrze nawodnione i
urodzajne

sprzyja

uprawianie

tytoniu.

Tylko 25 km dalej znajduje się Philippi, ważne w starożytności miasto ufundowane przez
Filipa II, króla macedoskiego w 358 r. p.n.e. Pozostały na jego miejscu fragment zabudowań,
tj. starożytny teatr, Agora, akropol, Sanktuarium Egipskich bogów i inne. Tutaj w 42 r. p.n.e.
rozegrała się znana bitwa pomiędzy siłami Brutusa i Kasjusza z jednej strony, a Kotawiana z
drugiej.

Latem

teatr

jest

miejscem

spektakli.

KSANTHI
Leżące  u  stóp  Rodopi  Ksanthi  (219  km  od  Salonik)  zachowało  wiele  ze  starej  tradycyjnej
architektuty,  np:  chroniący  przed  północnymi  wiatrami  wzniesiony  na  wzgórzu  zamek.
Ksanthi  jest  stolicą  prefektury  Rhodope,  ważnym  centrum  przemysłu  tytoniowego.  25  km
stąd  rozciągają  się  ruiny  Abdery,  miejsca  pochodzenia  wielu  znanych  postaci,  m.in.:
Demokryta  -  ojca  fizyki  atomowej,  Protagorasa  -  filozofa  sofisty,  poety  Nikaenetosa,
Anaksarchosa  i  Hekateosa.  Z  czasów  starożytnych  zachowały  się  pozostałości  murów  i
resztki

pokojowej

budowli.

KOMOTINI
W

odległości 57 Km od Ksanthi leży Komotini. Zbudowane zostało w centrum urodzajnej

równiny, blisko znanej Via Egnatia u stóp Rhodope. Ciekawe zbiory oferują muzea:
Archeologiczne, Sztuki Ludowej i Muzeum Okresu Bizantyjskiego. Komotini jest centrum
handlowy

m, a Porto Lago (34 km na południowy zachód) jest jego dojściem do morza.

ALEKSANDRUPOLIS
Jednym z młodszych miast Grecji jest Aleksandrupolis (34 km z Salonik via Amphipolis)
Stanowi ono najbardziej wysunięty na wschód, północny port. Turystom oferuje komfortowe
hotele, pola campingowe, dobre restauracje i piaszczyste plaże. Aleksandrupolis jest stolicą
prefektury Ewros i ostatnim ważnym miastem nad granicą turecką. W okresach polowań
największą

atrakcją

są

dziko

żyjące

stada

ptactwa

wodnego.

SAMOTRAKA
Żeby dopłynąć na Samotrakę, trzeba korzystać z małego statku lub dopłynął tam promem.
Najważniejszym archeologicznym wykopaliskiem na tej wyspie o burzliwej historii jest „Nike z
Samotraki\",

wystawiana

obecnie

paryskim

Luwrze.

EMNOS
Administracyjnie Lem

nos wchodzi w skład dystryktu Lespos. Rozciągająca się na

powierzchni 477 m , leży na morzu Południowotrackim, pomiędzy półwyspem Chatcydyckim
a  tureckim  brzegiem.  Oprócz  najważniejszego  miasta  Myriny  (albo  Kastro)  handlowe
znaczenie  zyskał  port  w  Mudros.  Na  wschodnim  brzegu  wyspy,  na  miejscu  starożytnego
Droscopos,  odkryto  cztery  prehistoryczne  osady.  Godne  uwagi  są  również  pozostałości
dwóch

starożytnych

miast:

Hephaestia

Kabeirion.

CHIOS
CHIOS. Historia tej wyspy sięga czasów legendarnych. Pierwszymi mieszkańcami wyspy byli

Pelazgowie, następnie Kretenczycy i być może Karianowie i Lelegowie. Jonowie, którzy
przybyli tutaj z Azji Mniejszej, zamienili wkrótce Chios na handlowe, artystyczne i literackie
centrum. Stan len trwa, do najazdu Persów w 498 r. p

.n.e. Samos odzyskała niepodległość

bitwie

Przylądka

Mykale.

W  mieście  Chios  warto  zobaczyć  starożytne  miejskie  mury,  teatr,  zamek.  Muzeum
Archeologiczne.  Argentiońskie  Muzeum  Sztuki  Ludowej,  galerie  malarstwa.  Poza  miastem
znajduje się klasztor Nea Moni (z ośmiokątnym bizantyjskim kościołem z XI w., ozdobionym
znakomitymi mozaikami); malownicze średniowieczne  miasteczko  Pyrghi.  Prócz  tego warto
zobaczyć  miejscowości:  Wrondados,  Kardamyla,  Wolissos,  Karyes.  Z  produkcji  żywicy
mastyksowej

znane

są

m.in.

Kalamoti

Mesta.

W sąsiedztwie Chios znajdują się dwie ciekawe wysepki Oinousse i Psara, która w się
podczas

Greckiej

Rewolucji

1821r.

RODOS
Ta  słoneczna  wyspa  z  licznymi  starożytnymi  zabytkami  jest  jednym  z  najbardziej  znanych
miejsc  na  świecie.  Można  powiedzieć  o  Rodos,  ze  jest  kolosalną  pracownią  rzeźbiarską\".
Poczynając  od  posągu  gigantycznego  Kolosa  Rodyjskiego  (jednego  z  siedmiu  cudów
starożytnego  świata),  a  kończąc  na  ponad  3000  posągów  zdobiących  wyspę.
W  okresie  klasycznym  Rodos  była  silną  i  bogatą  wyspą  o  szerokich  wpływach.  Innym
okresem  sprzyjającym  rozwojowi  była  obecność  Joannitów(1309  -  1522).  Suwerenność
zakonnego  państwa  na  Rodos  zakończył  najazd  Turków.  W  400  lat  później  (1912)  wyspę
podbili  Włosi.  W  1947  r.  Rodos  wraz  z  innymi  wyspami  Dodekanezu  została  przyłączona
Gracji. Starą dzielnicę stolicy wyspy, Rhodes, tworzą wąskie uliczki z małymi sklepikami pod
średnowiecznymi  murami.  W  sąsiedztwie  dziwie  wznosi  się  nowoczesna  miejska
architektura.  Atrakcją  dla  zwiedzających  są  zbiory  sztuki  rodyjskiej  w  Muzeum
Afcheologicznym,  Pałac  Wielkich  Mistrzów,  mury  zamku,  Ulica  Rycerzy,  ruiny  świątyni  na
Akropolu

Rodyjskim.

Warto polecić następujące miejsca: Rhodini Park, Kallithea, Dolinę Motyli, Siedem Źródeł,
Philerimos,

Camiros

wyjątkowo

piękną

wieś

Lindos.

KOS
Wyspa  Kos  najlepiej  znana  jest  jako  miejsce  skąd  pochodził  Hipokrates,  ojciec  medycyny.
Zabytki,  niemi  świadkowie  dawnej  świetności,  leżą  rozrzucone  po  całym  obszarze  wyspy.
Oto  kilka  z  nich:  zamek  nad  przystanią,  Rzymski  Odeon,  platany,  pod  którymi,  jak  mówi
tradycja,  wykładał  Hipokrates.  Nieco  dalej  poza  miastem  (4  km)  usytuowane  jest  znane
Asklepejon -

sanktuarium boga medycyny Asklepiosa. W IV w. p.n.e. przyszedł tutaj na świat

Apelles,

ceniony

grecki

malarz.

DELOS
Położona niedaleko od Mikonos, skalista wyspa światła, była niegdyś najznakomitszym
religijnym, artystycznym i handlowym centrum starożytnego hellenizmu. Uchodzi za mityczne
miejsce urodzin boga Apolla i bogini Artemidy. 2 czasów świetności wyspy przetrwały do
dnia dzisiejsz

ego ruiny reprezentacyjnego teatru, zespół świątyń ku czci bogów (syryjskich i

egipskich). Uwagę zwraca zwłaszcza Agora, Galeria Lwów, Przedsionek Antygony,
Sanktuarium Byków, Sanktuarium Apolla, a także kilkanaście zachowanych domów
mieszkalnych

podłogami

zdobionymi

mozaikami

(Dom

Delfina).

MIKONOS
Ta najbardziej charakterystyczna wyspa archipelagu usiana białymi domami, setkami kaplic i

dziesiątkami wiatraków, schodami jak wąskie ulice stała się po II wojnie światowej
turystycznym centrum o międzynarodowej sławie. Zarówno w dzień, jak i w nocy życie tętni
tutaj

nieustannie.

NAKSOS
Największa  i  najbardziej  urodzajna  z  Cyklad,  uchodzi  w  oczach  wielu  również  za
najpiękniejszą. Znajdują się tam liczne winnice, gaje oliwne i sady. W kopalniach eksploatuje
się  złoża  marmuru  l  szmergla.  Małe  i  malownicze  miasto  Naksos  zachowało  do  dzisiaj
średniowieczny  charakter.  Nieopodal  miasta  znajdują  się  ruiny  mykeńskiej  osady  i
wywierająca ogromne wrażenie Brama świątyni Apolla (VI w. p.n.e.). Wzbiorach miejskiego
muze

um podziwiać można bogatą kolekcję z okresu cykladzkiego i mykeńskiego, a także

klasyczne

posągi.

wyspie

rozsianych

wiele

cichych

pięknych

wsi.

PAROS
Mówi  się,  ze  tę  jedną  z  największych  wysp  cykladzkich  zamieszkiwali  już  starożytni
Kreteńczycy.  Tamtejsze  marmury  razem  z  marmurami  z  Pendeli  w  Attyce,  były  używane
przez  rzeźbiarzy,  których  dzieła  wystawia  dzisiaj  wiele  muzeów  na  świecie.  Wielowiekową
intelektualną  i  artystyczną  tradycję  wyspy  tworzyli  urodzeni  tutaj  rzeźbiarze  -  Skopas  i
Agoracritu

s oraz malarze Nikanor i Arkesilaos. Obecnie Paros słynie z cudownego kościoła

Panaghia „Ekatontapyliani\" (Świętej Dziewicy o Stu Wrotach), zwana również „Katapoliani\".
Stolicą wyspy jest port Parikia. Na południu od miasta leży starożytna „Grota Nimf oraz
niedalekie

ruiny

świątyni

Asklepiosa.

KNOSSOS
5 km od Heraklionu znajduje się największa atrakcja Krety-Knossos. Najciekawszymi ruinami
są tam: zrekonstruowany pałac i przyległy obszar z Propylejami (długie przejście), budynki
magazynowe, przedsionki i

dziedzińce. W Pałacu Minosa odnaleźć można bardzo piękną

klatkę  schodową,  szereg  komnat  i  salę  tronową  najstarszego  z  Europejskich  królestw.
Kamienny  tron  z  wysokim  oparciem  nadal  znajduje  się,  jak  przed  wiekami,  między
malowidłami  gryfów.  System  sanitarny  pałacu  w  Knossoa  nadal  budzi  podziw  i  zdumienie
współczesnych.  Wejście  do  wszystkich  komnat  było  możliwe  z  centralnego  dziedzińca.
Większość miała jaskrawe ściany i kafelkowaną podłogę oraz system oświetlenia, wentylacji
i

kanalizacji.

Poza pałacowymi murami ludzie mieszkali w domach skonstruowanych z kamienia, drewna i
płyt gipsowych. Wiele było dwupiętrowych i miało sześć lub osiem pomieszczeń
mieszkalnych.
Pałacowe freski są wyjątkowo interesujące, przedstawiono na nich plotkujące kobiety, ludzi
na st

adionie obserwujących zawody i odpoczywających na wakacjach. Na jednym z nich

obejrzeć można zawody z bykiem, kiedy młody akrobata chwyta za rogi atakującego byka
tylko po to, by się odbić do salta nad ogromnym cielskiem i wylądować w ramionach
akrobatki.

Kobiety minojskie wydawały się lubić duże kapelusze ozdobione wstążkami,

głęboko wcięte suknie z wypuszczonymi rękawami, talią osy i przybraniem z falbanek. Piersi
zwykle kretenki nosiły odkryte lub bardzo delikatnie zawoalowane, co też spowodowało
porówna

nie

ich,

niedawnych

czasach,

Paryżanek.

Całe Knossos jest niemalże labiryntem. Słowo pochodzi od „Labrys\", lidyjskiego terminu dla
podwójnej siekiery. Emblemat ten byt symbolem pałacu w Knossos i później także pojawił się
jako

motyw

dekoracyjny.

FAESTOS

GORTYNA-

AGHIA

TRIADA

MATALA.

W ruinach Faestos (64 km od Haraklionu) odnaleziony został inny minojski pałac zwracający
uwagę swym wejściem, z piękną klatką schodową. Faestos rywalizowało z miastem Gortyna
(47 km od Herakllonu), gdzie odnaleziono

wiele interesujących inskrypcji, a wśród nich

znaną

kamienną

tablicę

prawami

miasta

(VI

p.n.e.).

W Aghia Triada (13 km od Faestos), blisko morza odkryto ruiny minojskiej willi z pięknymi
wazami

Innymi

pozostałościami.

Na wschód od Heraklionu droga w

iedzie serpentynami do pustych plaż. zatoczek i równin

łączących

się

morzem.

Malia. Znajdują się tam. podobne do budowli w Knossos i Faestos pozostałości minojskiego
pałacu.

Budowle Rzymskie



Koloseum

stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków starożytności.

Wybudowane w  I  w.  Koloseum mogło pomieścić  nawet  70  tys.  widzów,  a odbywały
się  na  nim  przede  wszystkim  niezwykle  krwawe  walki  ze  zwierzętami  i  pojedynki
gladiatorów. Stojący nieopodal monumentalny trójprzelotowy Łuk Konstantyna został
natomiast  wzniesiony  w  IV  w.  dla  upamiętnienia  zwycięstwa  cesarza  Konstantyna
nad Maksencjuszem.



Panteon

– to prawdziwe arcydzieło architektury starożytnej, które dotrwało do

naszych czasów w niezmienionym praktycznie stanie. Do Panteonu wchodzi się
przez ozdobny, wsparty na kolumnadzie portyk. We wnętrzu antycznej świątyni
niezwykłe wrażenie robią oryginalne, pochodzące w większości z II w. marmury oraz
światło, wpadające do środka przez 8 – metrowy oculus.



Świątynie Forum Romanum – niewiele zachowało się z nich do naszych czasów,
choć były one w czasach starożytnych licznie budowane – albo ku czci cesarzy, albo
jako wota dziękczynne za wygrane przez Rzymian bitwy. Dziś, spacerując po Forum
Romanum, warto jest się przyjrzeć jońskiej kolumnadzie ze Świątyni Saturna, trzem
kolumnom ze Świątyni Dioskurów czy też trzem kolumnom korynckim ze Świątyni
Wespazjana.



Łuki  Triumfalne  na  Forum  Romanum wznoszone  były  dla  upamiętnienia
wspaniałych zwycięstw – np. nad Allobrogami lub Partami, albo znakomitych wodzów
–  np.  cesarza  Augusta.  Z  kilku  łuków  triumfalnych  do  dziś  w  bardzo  dobrym  stanie
zachowały  się  dwa  –  jednoprzelotowy  Łuk  Tytusa  z  I  w.  i  trójprzelotowy  Łuk
Septymiusza Sewera z III w.



Bazyliki Forum Romanum

nie były budowlami sakralnymi, tylko świeckimi, które

służyły do celów administracyjnych, sądowych lub handlowych. Bazyliki budowane
były na planie prostokąta, a, w zależności od swojego przeznaczenia, posiadały
jedną lub kilka naw. Dziś na terenie Forum Romanum można zobaczyć ruiny Bazyliki
Emiliusza, Bazyliki Julia i Bazyliki Maksencjusza.



Bazylika

św. Piotra na Watykanie – choć jest niezaprzeczalnie symbolem religii

katolickiej i papiestwa, to nie jest ona oficjalnie najważniejszą świątynią Rzymu. Rolę
tę pełni Bazylika św. Jana na Lateranie – główna katedra biskupa Rzymu, natomiast
Bazylice  św.  Piotra  przysługuje  wyłącznie  tytuł  bazyliki  większej.  Nie  zmienia  to
jednak  faktu,  że  to  właśnie  Bazylika  św.  Piotra  jest  codziennie  szturmowana  przez
turystów,  którzy  chcą  tu  zobaczyć  m.in.  ołtarz  główny  przykryty  barokowym
baldachimem Berniniego albo Pietę watykańską Michała Anioła.



Bazylika

św. Jana na Lateranie jest najważniejszą katolicką świątynią na świecie,

ponieważ to właśnie ona stanowi główną katedrę biskupa Rzymu – papieża. Bazylika
jest  też  wspaniałym  dziełem  architektury  –  imponująco  prezentuje  się  przede
wszystkim  jej  klasycystyczna,  fasada,  ozdobiona  półkolumnami  i  pilastrami,  a  także
figurami Chrystusa i doktorów kościoła. Do Bazyliki przylegają także Święte Schody,
które,  jak  wierzą  katolicy,  stanowią  oryginalne  schody  z  Pałacu  Poncjusza  w
Jerozolimie.



Bazylika

św. Pawła za Murami – to jedna z najpiękniejszych świątyń w Rzymie.

Stojąc  w  atrium  trudno  jest  oderwać  wzrok  od  pięknego,  wspartego  na  smukłych
kolumnach  narteksu  oraz  od  bogato  dekorowanej  fasady.  Wewnątrz  Bazyliki  wzrok
przyciągają z kolei medaliony  z podobiznami  wszystkich papieży. Legenda głosi, że
gdy  na  ścianach  świątyni  zabraknie  miejsca  na  nowe  medaliony,  nastąpi  koniec
świata.



Bazylika Matki

Bożej Większej – każdy, kto po raz pierwszy zobaczy tę świątynię,

może z łatwością pomylić ją z budynkiem świeckim. XVIII – wieczna fasada Bazyliki
nie przypomin

a bowiem elewacji frontowej budowli sakralnej, a raczej fasadę

barokowego, ozdobionego loggią pałacu. Warto jednak pamiętać, iż mimo licznych
rekonstrukcji z czasów średniowiecznych i nowożytnych, jest to jedna z najstarszych
świątyń Rzymu.



Kaplica

Sykstyńska – tego miejsca nie trzeba reklamować, bowiem każdy,

odwiedzający Rzym turysta, pragnie tu zobaczyć imponujące freski Michała Anioła, a
także, na własnej skórze, poczuć ducha Stolicy Piotrowej – w końcu to właśnie tutaj,
od  blisko  pięciu  stuleci,  odbywa  się  konklawe.  Poza  freskami  Michała  Anioła,
zdobiącymi  sklepienie  Kaplicy  i  ścianę  za  ołtarzem,  warto  jest  się  jeszcze  przyjrzeć
malowidłom  na  ścianach  bocznych,  dzieła  takich  artystów  jak  Luca  Signorelli  czy
Sandro Botticelli.



Forum Boarium

pełniło w czasach starożytnych różnorodne funkcje – handlowano tu

bydłem  i  rybami,  organizowano  ważne  uroczystości  państwowe,  a  czasem  nawet
składano  ofiary  z  ludzi.  Do  dziś  na  Forum  Boarium  zachowały  się  dwie  świątynie  –
Portunusa  i  Herkulesa  Victora,  a  także  zbudowany  za  czasów  Konstantyna  Łuk
Janusa.



Forum Trajana

– może trudno w to uwierzyć, ale w okresie cesarstwa znajdowało się

tu jedno z głównych ośrodków intelektualnych Imperium Rzymskiego. Na Forum
wznosiła się pięcionawowa Bazylika Ulpia, a także dwie biblioteki – grecka i rzymska,
w której przechowywane były m.in. edykty cesarskie i źródła prawa rzymskiego.
Wokół Forum, w na kamiennych ławach, przesiadywali i prowadzili dysputy ówcześni
politycy i myśliciele.



Fontanna di Trevi

– to jeden z symboli Rzymu, miejsce, które codziennie zapełnione

jest turystami, wrzucającymi do fontanny monety i szepczącymi pod nosem swoje
życzenia. Monumentalna fontanna jest także arcydziełem sztuki barokowej –
zdobiąca ją grupa rzeźbiarska, z Neptunem, trytonami i hipokampami, jest jednym z
najczęściej powielanych na pocztówkach i w przewodnikach obrazków z Rzymu.



Circus Maximus i Termy Karakalli

– to jedne z najbardziej znanych obiektów

sta

rożytnego Rzymu. Circus Maximus był w okresie cesarstwa największą areną

wyścigów  rydwanów  w  całym  Imperium  Rzymskim,  mógł  bowiem  w  tym  czasie
pomieścić  nawet  250  tys.  ludzi.  Termy  Karakalli  stanowiły  z  kolei  w  pierwszych
wiekach  naszej  ery  największy  w  Imperium  kompleks  rekreacyjny.  Do  dziś  po
Termach  Karakalli  pozostały  ruiny,  natomiast  po  Circus  Maximus  –  rozległe,
zarośnięte trawą pole.



Zamek

św. Anioła w Rzymie – ta usytuowana na zachodnim brzegu Tybru budowla

pełniła w czasach starożytnych funkcję mauzoleum, a w czasach średniowiecznych i
nowożytnych – funkcje obronne. Z uwagi na swoją budowę i położenie, Zamek św.

Anioła stanowił miejsce schronienia dla papieży – był on zresztą od XIII w. połączony
z Watykanem podziemnym przejściem. Dziś na terenie fortecy znajdują się placówki
muzealne.

TERMY Rzymskie

Termy

– w starożytnym Rzymie łaźnie publiczne, kompleks obiektów ulokowanych na

rozległym terenie, dostępnych dla wszystkich o określonych godzinach. Wejście do nich było
bezpłatne.

Głównymi, funkcjonalnymi częściami term były:



szatnie (apodyterium)



baseny z zimną wodą (frigidarium)



baseny z ciepłą wodą (tepidarium)



baseny z gorącą wodą (caldarium)



łaźnie parowe (laconicum)



sale masażu (oleoterion), w których namaszczano ciała olejkami



sala do wypoczynku (tepidarium)

Termy zaopatrywane były akweduktami w źródlaną wodę. Pomieszczenia z basenami i sala
do wypoczynku były ogrzewane gorącym powietrzem rozprowadzanym w przestrzeni pod
podłogą. System ten nazywano hypocaustum. Poza tymi pomieszczeniami, w skład term
wchodziły

także

takie

pomieszczenia,

jak

boiska,

sale

gimnastyczne, stadiony, eksedry i portyki przeznaczone dla

wypoczywających i chcących

podyskutować, biblioteki, pokoje muzyczne, bufety, sale gier w kości itp. Obiekty
rozmieszczone

były

wśród

zieleni.

Same

pomieszczenia

miały

bogatą

dekorację. Ściany wykładane były marmurem, zdobione malowidłami, posadzki wykładane
były mozaikami. W pomieszczeniach ustawiano rzeźby, zieleń itp.

Najstarsze termy z II w. p.n.e.

, zostały odkopane w Pompejach. Budowanie ich

rozpowszechniło się w I w. p.n.e. W tym okresie przeobraziły się w ogromne kompleksy. Do
najsłynniejszych

należały

termy

zbudowane

przez

cesarzy: Tytusa, Domicjana,

Karakallę,Dioklecjana, Konstantyna. Budowane były nie tylko

w Rzymie

ale

terenie

całego

imperium

np.

w Patarze z I w.,

Paryżu i Hierapolis(Pamukkale)

przełomu II i III w., Trewirze z IV w., Aleksandrii

AKWEDUKT

Akwedukt (

łac. aquae ductus, ciąg wodny) – kanał wodociągowy, rurociąg podziemny lub

nadziemny, d

oprowadzający wodę z odległych źródeł na ogół do miast przy wykorzystaniu

siły ciążenia ziemskiego. Może być umieszczony na arkadach przeprowadzonych nad
rzekami lub nierównościami terenu. Akweduktem nazywany jest również most kanału
wodnego.

Jeden

najstarszych

znanych

akweduktów

został

zbudowany

polecenie asyryjskiego króla Sennacheryba

. Doprowadzał on wodę do Niniwy z leżących 50

kilometrów od miasta gór.

W Grecji

zachowały

się

akwedukty

na Samos z VI

wieku

p.n.e. oraz

–

w Koryncie i Atenach z V wieku p.n.e.

Starożytny Rzym był zaopatrywany przez sieć akweduktów liczącą 420 km, z czego 47 km
przebiegało nad powierzchnią ziemi. Sieć ta dostarczała milion m³ wody źródlanej na dobę.
Spadek w rzymskich akweduktach wynosi kilkadziesiąt centymetrów na kilometr. Rzymianie
niekiedy  odwadniali  teren  w  pobliżu  akweduktu,  aby  zmniejszyć  możliwość  skażenia  przez
wody  gruntowe.  Przy  wyborze  źródeł  prócz  badania  stanu  wody  obserwowali  też  stan
zdrowia tubylców. Woda  była dostarczana do  licznych fontann, łaźni i szaletów publicznych,
co bogatszych domów.

Z rzymskich wodociągów najbardziej znane są:



najstarsze, prowadzące wodę do Rzymu



Aqua Appia (312 rok p.n.e.)



czynny do dziś Aqua Marcia (144 – 140 p.n.e.)



Aqua Virgo (20 p.n.e.)



Aqua Claudia (52 rok n.e.)

TEATR RZYMSKI

Teatr rzymski

– wykazuje wiele cech wspólnych z teatrem greckim okresu hellenistycznego.

Budowla złożona była z podobnych elementów, ale istniały też dość znaczne
różnice. Teatr zbudowany

był

widowni (cavea), sceny (pulpitum) oraz

budynku

scenicznego zwanego skene

. Rzymskie teatry były kryte dachem chroniącym przede

wszystkim  przed  promieniami  słońca  (nad  widownią  rozpinana  był  płócienna  osłona).
Widownia  była  wpisana  w  rzut  prostokąta.  Rzymskie  teatry  budowane  były  najczęściej  na
płaskim (w porównaniu z Grecją) terenie. Widownia zatem była inaczej ukształtowana. Było
to  półkole  wpisane  w  czworobok  o amfiteatralnie umieszczonych  miejscach  dla  widzów.  W
tylnej  części  w  narożach  o  kształcie  zbliżonym  do  trójkąta  z  wklęsłym  bokiem
umieszczano klatki  schodowe

, pozwalające wejść na widownię. Do klatek prowadziły

zewnętrzne, szerokie drzwi umieszczone pod arkadami fasady widowni. Fasada zbudowana
była jako kilkukondygnacyjny arkadowy mur zwieńczony galerią. Sama widownia podzielona
była poziomymi przejściami (praecinctiones) oraz biegnącymi promieniście schodkami
(scalaria) na sektory poziome (maeniana) i pionowe (cunei

). Półkolisty placyk (orchestra) w

porównaniu z teatrami greckimi

został zmniejszony (chór nie zawsze brał udział w rzymskich

przedstawieniach). Za to proskenion, zwany w Rzymie

pulpitum, został poszerzony.

Widownia  nie  sięgała  poza  średnicę  orchestry,  więc  wydłużono  skene.  Jej  część  frontowa
posiadała  liczne nisze, ryzality, kolumny i  zdobienia  malarskie,  a  umieszczone  w  nich  drzwi
służyły aktorom do wychodzenia na scenę i opuszczania jej. Środkowe, największe, służyły
głównym  bohaterom,  boczne  pozostałym  osobom.  W  fasadzie  umieszczano  troje
drzwi. Hyposkeon

także został pokryty licznymi płaskorzeźbami. Nowością teatrów rzymskich

było zastosowanie kurtyny (aulaeum), którą opuszczano w dół, do specjalnie
przygotowanego otworu. Kolejną innowacją wprowadzoną przez Rzymian było zastosowanie

plakatów teatralnych nazywanych programinata

, informujących o mającym się odbyć

przedstawieniu.

Teat

r nie miał niemal w Rzymie rodzimej tradycji. Najprawdopodobniej z tego powodu Senat

Rzymski

zakazał umieszczania miejsc siedzących w budowanym w Rzymie od 154

p.n.e.

teatrze. Prace zostały przerwane. Najstarszym odkrytym na terenie starożytnego

Rzymu jest tzw. Teatr Wielki w Pompejach. Zbudowany zost

ał ok. 80 p.n.e. i mógł pomieścić

około 15 000 widzów. W Rzymie pierwszy drewniany teatr wybudowano dopiero w 58
p.n.e.

(za zgodą Marka Skaurusa). Trzy lata później, aby uzyskać zgodę na wybudowanie

teatru

kamienia

na Polu

Marsowym,Pompejusz

nakazał umieścić na koronie

widowni

kaplicę Wenus Zwycięskiej. Widzowie siedzieli co prawda tyłem do kaplicy podczas

przedstawienia, ale w pozostałym czasie widownia budowli postawionej przez Pompejusza
przypominała monumentalne schody prowadzące doświątyni.

Najlepiej zachowały się z okresu rzymskiego teatry w Orange (Vaucluse) we Francji i
w Leptis Magna w Libii.

W twórczości scenicznej starożytnego Rzymu wyróżnia się kilka charakterystycznych odmian
sztuk teatralnych:



Mim -

krótka, często improwizowana scenka z życia, popis aktorski;



Pantomima -

nieme widowisko, w którym aktorzy posługiwali się gestem i ruchem, nie

stroniące od dosadności i okrucieństwa;



Fabula atellana -

ludowa farsa italska, w której aktorzy występowali w maskach

charakterystycznych dla poszczególnych postaci;



Fabula palliata -

sztuka komediowa, w której Rzymianie naśmiewają się z Greków

(twórcami palliaty byli m.in. Plaut i Terencjusz);



Fabula togata -

sztuka komediowa, w której Rzymianie naśmiewają się z samych siebie;



Fabula cothurnata - tragedia o charakterze greckim;



Fabula praetexta - tragedia w stylu rzymskim.

Rodzaje przedstawień ułożone są w kolejności popularności wśród Rzymian.

9. ARMIA RZYMSKA

Armia rzymska

– armia starożytnego Rzymu. Siły zbrojne, które pozwoliły mu zdobyć, a

potem utrzymać dominację w świecie antycznym. Taką rolę spełniała w republice oraz w
okresie cesarstwa.

Siły zbrojne składały się z armii lądowej oraz floty zwanej clasis. To siły lądowe stanowiły
główną broń Rzymian. Wojsko przez wieki ewoluowało, przechodząc szereg reform i zmian.
Trudno jest ustalić liczbę wojsk w czasach republiki, gdyż stale się zmieniała, aczkolwiek pod
koniec jej dziejów, w czasach wojen Pompejusza z Cezarem, oraz Oktawiana z Antoniuszem
w latach 48-

30 p.n.e. osiągała do 500 tysięcy.

W czasa

ch wczesnego cesarstwa po reformach Augusta liczyła 25 legionów, czyli około 150

tysięcy  ludzi.  Dochodziła  do  tego  podobna  liczba  wojsk  pomocniczych,  składających  się
przeważnie  z  mieszkańców  słabo  zromanizowanych  prowincji.  Daje  to  ogółem  około  300
tysięcy  ludzi.  Tylko  w  wyjątkowych  okolicznościach  w  okresie  I-III  wieku  n.e.  armia  była
zwiększana  (wojny  Trajana  z  Dakami  i  Partami,  gdy  zwiększono  armię  do  27  legionów).

Legiony stacjonowały w obozach przygranicznych połączonych siecią dróg. Struktura
rzymski

ej armii zaczęła ulegać przemianom w III w. podczas kryzysu cesarstwa.

Wzmagający się napór Germanów na granice powodował częste jej przełamywanie i grabież
prowincji.

Pierwsze  reformy  zapoczątkował  cesarz Galien tworząc  duże  samodzielne  oddziały  jazdy.
Prawdziwego  przełomu  dokonali  jednak tetrarchowie z  cesarzem Dioklecjanem na  czele.
Armia  została  podzielona  na  wojska  przygraniczne  obsadzające  fortyfikacje,  których
zadaniem  było  utrzymać  się  do  czasu  nadejścia  armii  polowej  stacjonującej  w  głębi.
Zwiększono  również  liczbę  wojska  do  około  500  tysięcy  oraz  rozbudowano  fortyfikacje.
Dzięki temu zdołano utrzymać granice przez cały IV w.

Obrona załamała się na przełomie 406/407 roku kiedy to plemiona germańskie naciskane
przez Hunów

przełamały ostatecznie Ren (aczkolwiek po klęsce cesarza Walensa pod

Adrianopolem w 378 Wizygoci st

ale już znajdowali się w granicach cesarstwa). Ostatnim

sukcesem wojsk zachodniorzymskich była bitwa na Polach Katalaunijskich. Cesarstwo
upadło w 476 roku.

Skład

Podstawową jednostką wojskową sił cesarstwa rzymskiego był legion liczący od 4200 do
5000

żołnierzy. Dodatkowo w jego skład wchodziło około 500-1000 żołnierzy pomocniczych

(obcych

) nie będących obywatelami Rzymu.

Legion składał się z kohort i centurii.

Typowy legion licz

ył 10 kohort, czyli około 4800 żołnierzy. Pierwsza kohorta składała się z 5

podwójnych centurii, pozostałe z 6 zwykłych centurii. Centuria liczyła ok. 80 żołnierzy.
Dowódcą każdej centurii był centurion.

Armia królewska

Za czasów monarchii -

pierwszego ustroju Imperium Rzymskiego, do armii należały tylko

osoby z najwyższych warstw społecznych. Obowiązek służby wojskowej spoczywał wtedy na
dobrze  urodzonych,  gdyż  tylko  oni  mogli  pokryć  koszty  potrzebnego  ekwipunku. Romulus -
legendarny  założyciel  Rzymu,  stworzył  rodową  strukturę  społeczną.  Podzielił  państwo  na
trzy tribusy,  a  te  na kurie

. Każda z nich wystawiała 1000 piechoty na czele z trybunem

wojskowym

. Część sił zbrojnych podlegała królowi. Przy rosnącym zapotrzebowaniu na

wojska ta metoda stawała się nieskuteczna, dlatego szósty król Rzymu, Tulliusz,
przeprowadził reformę.

Klasa pierwsza

Z obywateli

, którzy mieli majątek wartości 100 000 asów lub więcej, utworzył 80 centurii, to

jest 40 starszych i 40

młodszych, i określił ich jako pierwszą klasę. Starsi mieli być w

dyspozycji do obrony miasta

, młodsi mieli wyruszać na wojnę w pole. Ich uzbrojeniem

przepisowym były: hełm, okrągła tarcza, nagolenniki i pancerz, wszystko ze spiżu. To
jako

broń defensywna. Jakoofensywna - włócznia i miecz. Do tej klasy dodano dwie

centurie

rzemieślników. Miały one służyć bez broni, a na wojnie zajmować się machinami

wojennymi.

Niższe klasy

Drugą klasę stanowili posiadacze majątku od 100 000 do 75 000 asów. Starszych i
młodszych w tej klasie wyznaczono 20 centurii. W uzbrojeniu zamiast tarczy okrągłej
przepisano im tarczę podłużną, a resztę jak w klasie pierwszej, z wyjątkiem pancerza.

Trzecia klasa miała posiadać 50 000 asów majątku. I tu było 20 centurii i ten sam podział
według wieku, a broń ta sama, co w klasie drugiej, odjęto im tylko obowiązek posiadania
nagolenników.

W czwartej klasie wysokość majątku do 25 000 asów, centurii również 20, ale broń inna: jako
uzbrojenie przepisano im jedynie włócznię i oszczep.

Piąta klasa była znów większa: miała 30 centurii. Ci mieli zabierać ze sobą proce i kamienie
do rzucania. Do nich dodano dwie centurie trębaczy grających na rogu i trąbie. W tej klasie
cenzus majątkowy sięgał do 11 000 asów.

Pozostali obywatele

Reszta obywateli mająca jeszcze mniejszy majątek tworzyła łącznie jedną centurię i była
wolna od obowiązku służby wojskowej. Tak uzbroiwszy i podzieliwszy wojsko
piesze Tulliusz

utworzył ze znakomitszych obywateli dwanaście centurii jazdy. Oprócz tego

przemienił trzy stare centurie, ustanowione przez Romulusa, na sześć centurii, ale zostawił
im te same nazwy, pod jakimi powstały uświęcone przez wróżby. Na zakup koni dawano im z
kasy państwowej po 10 000 asów i przydzielano kobiety samotne, które miały, co roku
płacić 2 000 asów na wyżywienie koni.

Legioniści

W Armii Rzymskiej wyróżniano pięć rodzajów legionistów:



hastati

– byli to najmłodsi żołnierze, ich uzbrojenie było identyczne jak

ciężkozbrojnych principes;



principes

– ciężkozbrojni mężczyźni w pełni sił. Tworzyli główny trzon armii rzymskiej.

Nosili hełm, tarczę, zbroję i jako broń – krótki miecz oraz długie oszczepy (pila)



triarii

– żołnierze starsi wiekiem. Zamiast oszczepów mieli oni długie włócznie używane w

czasie walki wręcz. Tymi włóczniami nie rzucano w przeciwnika



velites

– tworzyli piechotę lekkozbrojną. Byli to przeważnie młodzi ludzie z

najbiedniejszych rodzin. Nosili

hełm, tarczę, dwa oszczepy i miecz



korpus jazdy

– był złożony z 300 najbogatszych rodzin rzymskich. Ten korpus dzielił się

na dziesięć turm, trzy dekurie każda

[potrzebne

źródło]

Organizacja dowodzenia

Naczelne dowództwo

nad armią cesarską leżało w rękach konsulów, z których każdy

dowodził  dwoma  legionami  lub  armią  konsularną. Oficerowie armii  pochodzili  z  bogatych
rodzin.  Oznaką  naczelnego  wodza  armii  był  czerwony  płaszcz,  zwany  po  łacinie
paludamentum.  Ponadto,  oznaką  władzy  były  fasces,  czyli  „pęki  rózg”  z  zatknietymi  w  ich
środek  toporami  niesione  przez  dwunastu liktorów.  Prawą  ręką  konsula  był kwestor,  który
odpowiadał za sprawy finansowe armii, dostarczał żywność armii, rozdzielał lub sprzedawał
łupy  itp.  Naczelny  wódz  armii  rzymskiej  posiadał sztab,  w  skład  którego  wchodzili  wyżsi
oficerowie,  których  mianował  osobiście  wódz,  a  mianowicie:  ·  Legaci  -  wybierani  przez
konsula spośród senatorów,  z których każdy sprawował dowództwo nad jednym legionem i
miał także prawo dowodzić całą armią rzymską w zastępstwie naczelnego wodza. · Prefekci
wojskowi

– stali na czele oddziałów specjalnych · Trybuni wojskowi – służą naczelnemu

wodzowi. W każdym legionie służyło sześciu trybunów. Dwóch trybunów przez miesiąc
sprawowali dowództwo nad legionem, zmieniali się, co drugi dzień podczas pozostałych
czterech służyło naczelnemu wodzowi.

Odróżnianie się oficerów od legionistów

Oficerowie armii rzymskiej odróżniali się w wielu względach. Oficerowie umieszczali miecz
po swej lewej stronie, a szeregowy legionista po prawej. Do pasa z przodu przymocowywano
specjalną osłonę podbrzusza w formie czterech lub sześciu wąskich rzemieni,
nabijanych metalowymi

suwakami. Oficerowie i podoficerowie różnili się między sobą

zarówno uzbrojeniem, strojem, jak i oznakami.

Znaki legionowe

Każdy manipuł posiadał swój znak. Znak był w kształcie podniesionej w
górę dłoni umieszczonej na drewnianym pręcie, który nosił stale wyznaczony do
tego

chorąży (signifer). Chorążego charakteryzował strój, którego istotnym elementem o

znaczeniu sakralnym była skóra zwierzęcia: lwa, niedźwiedzia lub wilka. Oprócz tego legiony
posiadały swój znak kulturowy, noszony przez chorążego, najczęściej był to znak orła.
Występowały też: wilki, wieprze, konie i Minotaury

[1]

Chorąży był łatwo rozpoznawalny po narzuconej na otwarty hełm skórze wilka lub
innego

drapieżnika, z łapami zawiązanymi na piersi. Znaki te odgrywały wielką rolę

praktyczną  i  symboliczną umożliwiały  łatwiejsze  utrzymanie łączności  pomiędzy  oddziałami
w  walce,  zwłaszcza  przy  wykonywaniu  różnych manewrów.  Znaki  były  symbolem  jedności
oddziału  i  nienaruszalności  porządku  wojskowego.  Utrata  znaku  stanowiła  hańbę  dla
żołnierzy.  W  razie  niechybnej  klęski  chorąży  ratował  znak.  Zrywając  na  przykład  orła  z
drzewca.

Walka

Sygnał podawali w wojsku trębacze, nazywani różnie w zależności od instrumentu, którego
używali.  W  piechocie  sygnały  do  ataku  bądź  odwrotu  dawali tubicines przy  pomocy  prostej
trąby  (tuby).  W  oddziałach  jazdy  - cornicies.  Jeszcze  inni  trębacze  (buccinatores)  dawali
sygnały  do  zmiany  warty  na  metalowych  trąbach:  prostych  lub  zakrzywionych.  Chorąży
(signifer

) i trębacz (cornicen) ściśle ze sobą współpracowali, ich czynności często były

wspólne i jednoczesne. Razem rozpoczynali pochód i przemarsz legionów, wspólnie
rozpoczynali bitwę i razem prowadzili legiony do walki.

Czynności chorążych i trębaczy zawierały element magii i religii, wprowadzali wojsko w
ekstazę i szał wojenny, wobec wroga wzniecali magiczne zamieszanie i strach

[2]

Broń do walki na krótki i długi dystans

Jednym  z  najmocniejszych  punktów  armii  rzymskiej  była inżynieria oblężnicza i  wymagała
połączenia  umiejętności  walki  i  talentów  konstrukcyjnych.  Dużą  popularnością  cieszyły  się
maszyny  do  niszczenia  murów  wroga  -

katapulty. Największą z katapult nazywano "dzikim

osłem" (onager). Wyrzucał na odległość 400 metrów dziesięciokilogramowe głazy. Mniejsza
katapulta (balista

) używana była do ostrzału osłaniającego własne oddziały.

Taktyka walki

Rzymscy wodzowie, już w czasach republiki, byli dobrymi taktykami. Liczyli zwykle na
wyćwiczoną zręczność swoich legionistów i na zdyscyplinowanie oddziałów. W czasie bitwy

legion  miał  zazwyczaj  główny  cel  taki,  aby  rozbić  środek  formacji  przeciwnika
(barbarzyńskiego),  zwykle  liczniejszego,  ale  gorzej  wyćwiczonego  i  słabiej  uzbrojonego,
pojmać  dowódcę  i  spowodować  panikę  oraz  odebrać  przeciwnikowi  chęć  do  dalszej  walki.
Taki  sposób  walki  mógł  mieć  nieprzewidziane  skutki,  gdy  przeciwnik  był  równie  dobrze
przygotowany  do  walki,  mając  zarazem  utalentowanego  wodza  (stratega  i  taktyka).  I
rzeczywiście w bitwie pod Kannami (w 216 r. p.n.e.) doszło do największej klęski Rzymian z
powodu  zastosowania  przez  nich  taktyki  nieadekwatnej  do  działań  napastnika
. Hannibal

wycofał oddziały Kartagińczyków z obserwowanej osi głównego uderzenia

Rzymian i uderzył na skrzydła pokonując oddziały wojsk rzymskich wystawione do walki
obronnej.

10. Dzień w Starożytnym Rzymie i Grecji

UBIÓR W RZYMIE

Rzymskie ubrania dużo zawdzięczały Grekom, jednak należy podkreślić że Rzymianie
stworzyli własny styl i krój odzieży. Materiałem wykorzystywanym do tworzenia ubrań była
albo

wełna, albo (do pewnego stopnia dostępny) len. Odzież szyto za pomocą grubych i

nieporęcznych igieł, które z pewnością nie spełniałyby dzisiejszych standardów. Wszelkie
szwy i zaszywania były ograniczane do minimum. Na ubraniach nie było żadnych guzików,
ale za to stosowano różnego rodzaju broszki lub zatrzaski.
Jako  bieliznę  Rzymianie  nosili  proste  okrycie  bioder,  wiązane  z  obu  stron.  Rzymska
bielizna miała kilka określeń, co wynikało najprawdopodobniej  z licznych kształtów i form
odzienia.  Określano  ją: subligar,  subligaculum,  campestre,  licium lub cinctus.  Kobiety
nosiły także proste biustonosze w formie mocno i ciasno obwiązanego pasmem materiału
biustu  (fascia -

pod ubraniem) oraz pod biustem i na odzieży (strophium, mammillare,

cingulum

). Bielizna miała być raczej wykonywana z lnu, gdzie wyjątkową jakością

odznaczały się rodzaje hiszpański, syryjski i egipski.

Tunika
Ubiór Rzymian składał się z tuniki i wierzchniego okrycia (toga). Tunika obywatela miała
kolor białej lub kremowej naturalnej wełny, podczas gdy senatorzy i ekwici zakładali tuniki
ozdobiona pasami (clavus

). Tunika odpowiadała greckiemu chitonowi. Pomiędzy stanami

występowały dystynkcje. Objawiało się to w tym, iż ekwici posiadali dwa purpurowe paski
idące od ramion po pas (tunica angusticlavia), podczas gdy senatorzy, jeden szeroki idący
po

środku, od szyi (tunica laticlavia). Osobna tunika, z wyhaftowanymi liśćmi palmy (tunica

palmata

)

była

zastrzeżona

dla

triumfatora.

Dla najbiedniejszych, niewolników i dzieci tunika stanowiła jedyne okrycie. Tunika noszona
przez plebs, rzemieślników, kupców i wyrobników często nie miała rękawów. Z reguły była
przepasana  sznurem,  często  sczepiona  tylko  na  jednym  ramieniu,  była  okryciem  tanim  i
praktycznym  (dwie  części  materiału  zszyte  po  bokach  i  na  ramionach  z  otworem  na
głowę).
Tunikę noszono przede wszystkim w domu, natomiast każde wyjście na ulice, wymagało
dodatkowej szaty - togi.

^ 1)

Tunika

mężczyzny.

2) Tunica angusticlavia

noszona przez ekwitów i klasy wyższe. Posiadała dwa purpurowe

wąskie paski (angustus clavus) z tyłu i z przodu o szerokości około 4cm.
3) Tunica laticlavia

była tuniką senatorską z jednym szerokim pasem (latus clavi),

szerokości około 8cm. Senatorzy nosili tuniki nieco dłuższe i nieprzepasane.
Była  jeszcze tunica  palmata,  z  wyhaftowanymi  liśćmi  palmy,  która  była  zastrzeżona  dla
triumfatora i noszona wraz z togą picta. Była purpurowa.
Bogatszą formą tuniki,  powstałą  w  okresie późnego cesarstwa,  była dalmatica,  wełniana,
płócienna lub lniana; z szerokimi rękawami z jednego kawałka. Obok niej, Rzymianie nosili
również tunikę bez rękawów (colobium). W III wieku n.e. Rzymianie rozpoczęli stosowanie
tuniki  z  długimi  rękawami  (tunica  manicata).  Założenie  takiej  szaty  przed  tym  okresem,
uznawano  za  przejaw  zniewieściałości.  Podobny  skutek,  wywoływało  założenie  bardzo
długiej

tuniki,

opadającej

stóp

(tunica

talaris).

Zazwyczaj noszono jedną tunikę, ale już od III wieku p.n.e. zaczęto zakładać drugą (tunica
interior lub subucula

). Podczas zimy, w okresie chłodów, zakładano kilka tunik. Dla

najbiedniejszych,

niewolników

dzieci

tunika

anowiła

jedyne

okrycie.

Tunikę noszono przede wszystkim w domu, natomiast każde wyjście na ulice, wymagało
dodatkowej szaty, nazywanej togą. Togę wykonywano z białego, wełnianego materiału, o
szerokości około 3 metrów i długości 6.

Toga
Najwcześniejsza toga, datowana jest na okres późnej republiki. Była stosunkowo prosta i
nazywano  ją toga  exigua.  W  okresie  złotego  wieku,  toga  została  wzbogacona  o sinus,
kieszeń  na  różnego  rodzaju  drobiazgi  i umbo,  kaptur  zakładany  podczas  uroczystości
religijnych.
Toga

była oznaką przynależności do określonej klasy społecznej. Najprostszym typem

togi, byłatoga virilis, zwana również toga pura lub toga libera, wykonana z prostej białej
wełny. Kandydaci na urzędy publiczne, zakładali toga candida. Osobny rodzaj togi
przys

ługiwał także w pierwszym dniu urzędowania, kiedy to zakładano toga praetexta,

ozdobioną

purpurowym

paskiem

różnej

szerokości.

Chłopcom, którzy nie osiągnęli jeszcze pełnoletniości przysługiwała jedynie toga praetexta,
lecz gdy osiągnęli odpowiedni wiek, czyli 15 lat, zakładali toga virilis. Dla kapłanów
zastrzeżono toga trabea, a jedynie cesarz mógł wkładać togę o kolorze purpury (toga
purpurea). Toga

praetexta

przysługiwała także urzędnikom (konsulom, pretorom,

cenzorom, dyktatorom). Cechą charakterystyczną togi praetexta był szlak purpurowy
szerokości 5-8 cm, początkowo umieszczony wzdłuż dolnej zaokrąglonej krawędzi, potem
wzdłuż brzegu sinusu.
Adekwatnie do zaistniałych okoliczności, Rzymianom przysługiwały także inne togi. Wódz
rzymski podczas triumf

u, przywdziewał togę w kolorze purpury (toga purpurea), nierzadko

haftowaną (toga picta), która z czasem stała się strojem cesarza (trabea). Na czas żałoby
lub  kryzysu  politycznego,  zakładano  togę  w  kolorze  wkładali toga  praetexta.
Założenie  togi  było  czynnością  trudną,  by  nie  powiedzieć  uciążliwą.  Pas  materiału
składano  wzdłuż,  narzucano  jeden  kraniec  na  lewe  ramię,  nakładano  togę  na  plecy,  a
drugi koniec przeprowadzano pod prawym ramieniem i od przodu ponownie zarzucano na
lewe ramię. Aby sobie ułatwić tą niezwykle staranną czynność, bogatsi obywatele, do tego
celu mieli specjalnego niewolnika, nazywanego vestiplicus.
W  mroźne  dni  lub  zimą  Rzymianie  owijali  się  szerokim  okryciem  (lena),  podczas  gdy
robotnikom służył do tego szeroki płaszcz (sagum), spinany agrafą (fibulae). Po podbiciu

Galii przez Cesarstwo Rzymskie sagum

był jednym z głównych towarów eksportowych

Galii. Płaszcz rozpowszechniony został w całym cesarstwie tak mocno, że rzemieślnika
zajmującego

się

produkcją

tkanin

nazywano

łacinie sagarius.

Po ćwiczeniach gimnastycznych obwijano się z kolei ciepłym, szerokim kocem (endromis).
Podczas upałów używano kapeluszy o szerokim rondzie (causia lub petasus). Kobiety
przed słońcem chroniły się pod kopułą parasola (umbrella lub umbraculum).
We

wczesnym Rzymie, togę nosiły również kobiety szczelnie zakrywając nie tylko piersi,

ale  i  twarze.  Była  ona  niemal  identyczna  jak  męska.  Z  czasem  zarysowały  się  pewne
różnice w ubiorze obydwóch płci. Togę nosiły jedynie prostytutki (toga muliebris), podczas
gdy  pozostałe  obywatelki  zakładały tunice.  Kobieta  zamężna  zakładała  na  siebie stole,
długą,  szeroką  suknię  ściąganą  paskiem.  Za  czasów  Augusta  pojawiła  się,  bardziej
elegancka  suknia  (cyclas

). Rzymianki nosiły także alicula, czyli krótką pelerynkę

okrywa

jącą ramiona.

Od  okresu  wczesnej  republiki  kobiety  nosiły  pelerynę,  przykrywającą  ramiona  (ricinium),
którą  za  cesarstwa  wyparła palla,  długi  pas  materiału  narzucany  na  suknię.  Szata
dostępna  dla  wszystkich  kobiet,  rozróżniała  status  prawny  niewiasty  poprzez  sposób  jej
zakładania. Obywatelki przerzucały jeden koniec materiału przez lewę ramię, okrywały nim
plecy  i  prowadząc  do  przodu  pod  prawym  ramieniem,  zarzucały  drugi  koniec  ponownie
przez lewę ramię. Pozostałe kobiety odrzucały część materiału z góry, tak, że z przodu i z
tyłu  tworzyła  się  "odrzutka",  którą  spinały  agrafkami. Ricinium używano  jedynie  do
uroczystości religijnych.
Schyłek  republiki,  wprowadził  drobną  rewolucję  w  ubiorze.  Coraz  częściej  zamiast  togi,
zakładano płaszcz (lacerna) albo lekką szatę (synthesis). Lacerna początkowo żołnierskie
okrycie, od czasów cesarstwa stała się okryciem cywilnym. Jej wygląd uzależniony był od
statusu majątkowego obywatela. U bogaczy mieniła się kolorami, podczas gdy wieśniacy
mieli  do  wyboru  jedynie  szarą. Synthesis z  kolei  był  to  strój  elegancki,  noszony  jedynie
podczas  przyjęć,  albo  w  czasie  Saturnaliów,  najczęściej  w  kolorze  czerwonym  lub
zielonym.Paenula

, czyli płaszcz z kapturem nakładany przez głowę, służył ochroną w

czasie  podróży.  Paenule  wytwarzano  bądź  ze  skóry  (paenula  scortae)  lub  też  z  bardzo
ciężkiego  filcu  (paenula  gausapina).  Szaty  tej  używały  także  kobiety.  Dla  ochrony  przed
deszczem  zakładano  płaszcz  ozdobiony  dużym  kapturem  (cucullus,  zwany
także bardocullus, birrus czycaracalla).  W  użyciu  był  także pallium -  typowy  płaszcz
wzorowany na greckim himationie. Różnił się tkaniną, która w Rzymie była bardziej zdobna
i droższa.
Ponadto  imperatorzy  nosili paludamentum

. Był to rzymski płaszcz wełniany sięgający do

kolan lub poniżej łydek, spinany na prawym ramieniu. Cesarze nosili go w kolorze purpury,
a naczelnym wodzom przysługiwał w kolorze szkarłatnym, natomiast oficerom - w kolorze
białym. Żołnierze nosili paludamentumz grubej wełny naturalnego koloru (zwłaszcza w
okresie cesarstwa).

Spodnie

W Rzymie w formie spodni noszono subligaculum -

przepaskę biodrową. Był to pas tkaniny

z lnu przewiązany w pasie, a jego celem była ochrona bioder. Generalnie noszono pod
spodem

innego

ubioru,

ale

np.

atleci

nosili

samodzielnie.

Innym typem spodni były femoralia - dość wąskie i krótkie spodenki noszone najpierw

przez wojska, a potem noszone przez cesarza i zwykłych ludzi. Były szyte i wykonane z
lnu.

Schemat wiązania spodni rzymskich.

Nakrycie głowy

Wyróżniano galerus, czyli zwykłą obcisłą czapkę; petasos, damski i męski kapelusz z
szerokim rondem pochodzenia greckiego; pileus

, męską czapkę w formie stożkowej z filcu,

noszoną raczej przez ubogich; oraz cuculus, kaptur jako nakrycie głowy noszony bez
płaszcza.

Obuwie
Różnica pomiędzy męskim a kobiecym okryciem stopy, była niewielka. Rzymianie i
Rzymianki nosili zazwyczaj sandały obwiązywane rzemykiem wokół kostki.
Calcei

był standardowym obuwiem wyjściowym i wraz z togą stanowił strój narodowy.

Wyróżniano

dwa

rodzaje calcei.

Calceus patricius, wykona

ny z czerwonej skóry, wysoką podeszwą, zamknięty z tyłu

pasem skóry, z przodu miał nacięcia, przez które przewiązywano rzemyki do sznurowania.
Tego

typu

obuwia

używali

królowie,

konsulowie

triumfatorzy.

Calceus senatorius, wykonany z czarnej skóry i z p

rzodu zakończony klamrą z kości

słoniowej (lunula) w kształcie półksiężyca.
W odróżnieniu od wyjściowych calcei, sandały (soleae lub sandalia) były obuwiem
domowym. Za wielki występek uchodziło ujrzenie Rzymianina, który udając się na bankiet,

przechadzał się w sandałach. Dlatego też zamożni obywatele, na przyjęcia udawali się z
niewolnikami,  którzy  nosili  sandały,  aby  tam  móc  spokojnie  zmienić  okrycie  stopy.
W  użyciu  były  jeszcze  skórzane  pantofle  (crepidae)  przytrzymywane  rzemykami
przewiązywanymi  przez  dziurki.  Militarnym  obuwiem  były caligae.  Były  to  buty  całkowicie
zamknięte, sznurowane. Aktorzy nosili natomiast pantofle (socci). Niewolnicy i chłopi nosili
drewniaki  o  grubej  podeszwie  (sculponea),  albo  owijali  nogi  jedynie  skrawkiem  grubej
skóry  (pero)

. Warto dodać, że badacze odkryli w North Yorkshire, że Rzymianie mogli

nosić skarpety wraz z sandałami.
Mężczyźni nosili również pierścienie, pierwotnie z żelaza z czasem również złote, którymi
potwierdzali autentyczność wystawionych dokumentów. Pierwotnie były wykonane z
żelaza,

czasem

jednak

poczęto

pokrywać

złotem.

Chłopcy na swoich szyjach nosili amulety (bulla), które miały zapewnić im ochronę przed
nieprzewidzianym działaniem sił natury. Nosili je do 16 roku życia. Takie amulety nosiły
także dziewczynki - te jednak do momentu zamążpójścia. Kobiety najczęściej nosiły
broszki (fibula

) diademy, kolczyki, naszyjniki. Używały także wachlarzy.

Brody i fryzury
Tradycja misternie przygotowanych bród była dość powszechna jeszcze wśród Greków i
Etrusków

(Rzymianie wiele elementów ich kultury zapożyczali). Wraz jednak z

pojawieniem  się  Aleksandra  Macedońskiego  pojawił  się  także  zwyczaj  golenia  zarostu.
Moda  ta  szybko  się  rozpościerała  po  Wielkiej  Grecji,  która  obejmowała  także  południe
Półwyspu Apenińskiego. Stamtąd "pomysł" golenia bród przeniósł się do Rzymu.
Uważa  się  że  pierwszym  z  wielkich  Rzymian,  który  rozpoczął  promowanie  idealnie
ogolonej  twarzy  był Scypion  Afrykański,  który  golił  się  codziennie.  Ponadto  w  III  wieku
p.n.e. wielu fryzjerów przenios

ło się z greckiej Sycylii do Rzymu i otworzyło sklepy i "salony

fryzjerskie".

Wykwalifikowany fryzjer (tonsor

) w Rzymie mógł zrobić karierę i zarobić dobre pieniądze.

Należy jednak zauważyć że golenie było sprawą niezbyt miłą i prostą w tamtych czasach.
Rz

ymianie używali znacznie gorszej stali, aniżeli my dzisiaj i zdarzało się bardzo często,

że brzytwa (novacula) szybko się tępiła. Fryzjerzy oferowali oprócz golenia, strzyżenia i
woskowania także usuwanie pojedynczych włosków na twarzy za pomocą pensety.
R

zym był jednak podatny na wszelką modę w innych krainach. W okresie późnej republiki

popularna wśród młodych mężczyzn była mała i zadbana broda (barbula). Wciąż jednak
preferowano twarz dokładnie ogoloną. Taki zwyczaj przetrwał do czasów cesarza
Hadriana,

który ponownie przyjął pomysł noszenia brody. Istnieją dwa podejścia odnośnie

powodu takiej zmiany. Albo cesarz uległ ponownie wpływom greckim, albo też posiadał
okaleczoną twarz - starał się za wszelką cenę ukryć swoje blizny. Niezależnie od powodu,
Hadri

an wyznaczył nową modę wśród mężczyzn, którzy preferowali od tego momentu

zarost

twarzach.

Kolejnym  przełomem  było  panowanie Konstantyna  Wielkiego,  który  przywrócił  zwyczaj
golenia  się  i  rozpoczął  kolejny  trend  w  rzymskim  społeczeństwie,  który  trwał  do  upadku
Rzymu w 476 roku n.e.
Fryzura  zmieniała  się  w  Rzymie  bardzo  często.  Czasami  zdarzało  się  kobietom  nosić
perukę,  przy  czym  peruka  koloru  blond,  wskazywała  iż  kobieta  jest  prostytutką.
Początkowo fryzura była bardzo prosta. W okresie panowania dynastii Flawijskiej, zaczęły
pojawiać  się  coraz  wymyślniejsze  fryzury,  w  tym  tzw. ptasie  gniazdo.  Najbardziej

skomplikowane  ułożenie  włosów,  przeznaczone  było  na  wyjątkowe  momenty,  jak  na
przykład  ślub.  Zamożne  kobiety,  przy  układaniu  włosów,  korzystały  z  pomocy  niewolnic
(ornatrices lub ciniflones).
Kobiety  rzymskie,  wysoko  zaczesane  włosy  obwiązywały  długą  wstążką  (vitta).  Matki
obwiązywały  swoje włosy,  przy  pomocy  podwójnej  białej  przepaski,  podczas gdy  zwykła,
była przeznaczona jedynie dla dziewic.
Fryzury

kobiece zmieniały się w zależności od mody w danym okresie. W epoce

najdawniejszej  czesano  się  w  prosty  sposób.  Włosy  rozdzielone  przedziałkiem  pośrodku
głowy,  zbierano  z  tyłu  w  kok  lub  koński  ogon  pozostawiając  czasem  z  przodu  niewielką
grzywkę  z  loków.  Od  okresu  Augusta  uczesania  stawały  się  coraz  bardziej  wyszukane,
osiągając  swój  najwyższy  poziom  za  Flawiuszów,  kiedy  to  fryzury  kobiet  stały  się
wręcz gigantycznymi konstrukcjami loków (tzw. gniazdo os).



Fryzury kobiece



Fryzury męskie

Czesano się głównie grzebieniami z brązu, z kości lub wykonanymi z kości słoniowej, a do
modelowania używano specjalnych kleszczy (calamistrum) uformowanych do robienia
loków i podgrzewanych na piecyku. Kobiety używały tak jak dziś zresztą spinek do włosów,
wstążek, siatek i różnych wpinek, które zwiększały objętość fryzur. Włosy ponadto
farbowano i rozjaśniano. Często stosowana spuma batava dawała kolor blond o odcieniu
miedzi. Rzymianki bardzo ceniły sobie włosy w kolorze blond Galijek, z których wyrabiano
dla nich peruki. Oprócz tego podczas toalety włosów usuwały sobie siwe włosy, które były
dla nich mało eleganckie.

Życie  w  tamtych  czasach  było  dla  niektórych  udręką  oraz  próbą  przetrwania,  dla  innych
rozrywką, spokojem i bogactwem. Z reguły świat rzymski ukazywany był jako świat pełen
dobra  i  dostatku,  gdzie  ludzie  byli  szczęśliwi  i  pewni,  że  nic  im  nie  grozi,  gdyż  są
mocarstwem  o  potężnym  wojsku  i  ogromnej  gospodarce  przynoszącej  spore  dochody.
Jednak  pod  spodem  krył  się  świat  o  zupełnie  odmiennym  obliczu: cierpienie,  głód  oraz
brak poszanowania godności osobistej.
W Rzymie, podobnie jak w całym świecie starożytnym istniał wyraźny podział na bogatych
i  biednych  obywateli

. W stolicy imperium była to prawdziwa przepaść, której nawet nie

starano się w jakikolwiek sposób ukrywać. Różnice zamożności wyrażały się przede
wszystkim w kontraście, między wystawnością rezydencji nuworyszów, których fortuny
wyros

ły dzięki rozwojowi Imperium, a nędzą domów czynszowych, w których mieszkał

rzymski

proletariat.

Rzymianie bez oporów akceptowali te różnice jako naturalny stan rzeczy. Zresztą bardzo
niewiele cywilizacji starożytnych kiedykolwiek uważała taki stan rzeczy jako
problematyczny, raczej akceptowała go bez zastrzeżeń. Jednak nie wiele z nich
akcentowało taki podział majątkowy w sposób tak wyraźny jak cywilizacja rzymska.
Terminem "plebs"

, w różnym czasie określano odmienne warstwy społeczne. Podboje i

nadawanie

praw wyborczych nowym grupom ludności poszerzało liczbę pełnoprawnych

obywateli. Typowy obywatel Rzymu z reguły mieszkał na wsi. Społeczeństwo rzymskie
miało zawsze charakter wiejsko-rolniczy. Stosunek społeczeństwa rzymskiego do ziemi,
z której żyło, wyrażał się w różnych formach, zawsze jednak stanowiła ona podstawę bytu

społecznego. Tę prawdę o wczesnej historii Rzymu przesłania obraz jego wspaniałości w
okresie Cesarstwa -

wizja wielkiego pasożytniczego miasta.

Społeczeństwo rzymskie dzieliło się na dwie grupy. Jedną z nich stanowili pełnoprawni
obywatele, do których należały najznakomitsze i najbogatsze rody, określane
jakopatrycjusze

, od łacińskiego określenia patres (czyli "ojciec"). Patrycjusze byli

uprzywilejowaną  warstwą  społeczną w  republikańskim  Rzymie.  Posiadali  pełne  prawa
polityczne  i,  do  pewnego  momentu,  wyłączność  na  obejmowanie  urzędów.
Drugą  grupę  stanowili  tak  zwani  obywatele  niepełnoprawni,  czyli plebejusze.  Była
to

zdecydowana większość całego społeczeństwa rzymskiego. Plebejusze stanowili

warstwę  społeczną,  wywodzącą  się  od  ludów  pobliskich  z  podbitych  terenów  lub
osiedlających się w  Rzymie.  Plebejusze byli  wolni,  lecz,  do  pewnego  momentu,  nie mieli
praw  obywatelskich.  Najstarsi  patrycjusze  tworzyli Senat

. Był to organ doradczy, który

pomagał  w  podjęciu  najważniejszych  decyzji,  dotyczących  państwa  i  społeczeństwa.
Cechą  charakterystyczną  społeczeństwa  rzymskiego  w  tym  okresie  była bezwzględna
władza ojca. Ojciec decydował o życiu i śmierci członków swojej rodziny.
Stanowiący  wolną  grupę  ludności  obywatele  wczesnej  Republiki  byli rolnikami,  czasem
nawet  bardzo ubogimi.

Pod względem prawnym społeczeństwo rzymskie podzielone było

na wiele kategorii

, według skomplikowanej reguły, sięgającej zamierzchłych czasów

dominacji etruskiej. Podziały te miały wpływ na wyniki głosowania, ale nie miały żadnego
znaczenia  ekonomicznego  i  mniej  mówią  o  podziałach  społecznych,  niż  stosowane
rozróżnienie na tych, których stać było na broń i zbroję - a więc mogli służyć w armii, tych,
którzy przysparzali państwu jedynie potomstwa i tych, którzy nie posiadali ani majątku, ani
rodziny. Najniższą warstwę społeczna stanowili niewolnicy.
W  III  i  II  wieku  p.n.e.  uległ  przyspieszeniu  proces  ubożenia  posiadaczy  niewielkich
gospodarstw. Jednocześnie, dzięki podbojom, rosły majątki arystokracji. Był to proces
długotrwały,  który  wyłonił  nowe  podziały  społeczne  i  polityczne.  Przyjęła  się  również
powszechnie praktyka nadawania obywatelstwa

sprzymierzeńcom Rzymu. Poszerzała się,

zatem klasa obywateli, ale równocześnie malał jej wpływ na podejmowane decyzje i
politykę państwa.

Secesja plebejuszy
Coraz  większą  rolę  w  polityce  odgrywało  bogactwo.  Ale  nie  tylko  to  miało  istotne
znaczenie.  Ważne  było  także  to,  że  wszystkie  decyzje  podejmowano  w  Rzymie  bez
udziału  reprezentacji  politycznej  obywateli,  mieszkających  na  nowych  obszarach
rozrastającego  się  miasta,  która  mogłaby  wyrazić  ich  wolę.  W  wyniku  tej  sytuacji plebs,
grożąc  odmową służby  wojskowej  lub  też  wręcz  opuszczeniem  Rzymu  i  założeniem
nowego miasta zdołał przeforsować ograniczenie władzy Senatu i powoływanych przezeń
urzędników.
Od 366 roku p.n.e. jeden z konsulów  wybierany był spośród plebsu, a w 287 roku p.n.e.
uchwały  plebejskiego  zgromadzenia  zyskały  statut  prawa  powszechnego.  Zasadnicze
ograniczenie  dotychczasowej  klasy  rządzącej  przyniosło  dopiero  powołanie  dziesięciu  -
wybieranych  w  powszechnym  głosowaniu, trybunów  ludowych.  Dostępni  dniem  i  nocą
dla obywateli, którzy czuli się pokrzywdzeni, trybuni mogli zgłaszać projekty ustaw i mieli
prawo weta. Rola trybunów rosła w czasach niepokojów społecznych i walk w Senacie.

Niewolnictwo
Społeczeństwo rzymskie, tak jak wszystkie społeczeństwa starożytne, opierało się na
niewolnictwie. Ni

ewolnikiem można było zostać przez urodzenie, jako jeniec lub zdobycz

wojenna, w momencie, kiedy zostało się złapanym przez handlarzy niewolników lub
sprzedanym przez własną rodzinę albo też w przypadku, kiedy nie można było spłacić
zaciągniętych długów.
P

ołożenie niewolników było różne. Zależało od tego, czy niewolnik został wyznaczony do

pracy na wsi, czy w mieście. Warunki życia na wsi były prymitywne, a właściciele wielkich
majątków,  którzy  potrzebowali  wielu  rąk  do  pracy,  narzucali  bezlitosną  dyscyplinę  i  nie
dbali o swoich niewolników.
Wśród niewolników  wielu  było  ludzi  wykształconych.  Przeważnie  byli  to Grecy,  którzy
zatrudnieni  byli  jako  opiekunowie  i  wychowawcy  synów  swoich  panów,  lektorzy  czy
sekretarze.  Zdarzał  się również,  że powierzano im  bardziej  odpowiedzialne  stanowiska. I
tak, na przykład prowadzili biblioteki lub też przepisywali książki. Lżejszą pracę mieli także
niewolnicy  i  niewolnice  przydzieleni  do  osobistych  usług  pana  lub  pani  domu.  Istnieli
również  niewolnicy  publiczni,  którzy  należeli  do  wszystkich,  do  państwa,  lub  do
poszczególnych  miast,  albo  świątyń.  Pełnili  oni  funkcje  woźnych  miejskich,  robotników-
konserwatorów,  prowadzili  sklepy  lub  niewielkie  zakłady  rzemieślnicze.  Dochody,  które
wypracowywali  w  ten  sposób,  płynęły  do  skarbu  miasta,  będącego  właścicielem  tych
niewolników.
Niewolnik, zależny całkowicie od pana, mógł zostać ukarany z największą surowością. W
przypadkach  najcięższych  przewinieńskazywano  go  na  karę  śmierci  przez
ukrzyżowanie.  Czasem  właściciel  przekazywał  winowajcę  urzędnikowi  zajmującemu  się
organizacją igrzysk i wtedy nieszczęśnika rzucano na arenie cyrkowej dzikim zwierzętom
na  pożarcie. Właściciele jednak  starali  się unikać straty  niewolników,  za  których zapłacili
wysoką cenę i woleli niepoprawnych odsyłać do ciężkiej pracy na wsi.
Niewolnicy sprawujący się dobrze bywali przez panów wyzwalani, albo otrzymywali zgodę
na  wykupienie  się,  płacąc  tyle,  ile  właściciel  wydał  przy  ich  kupnie.  Często  wyzwalał  ich
testament  po  śmierci  pana.  Wyzwoleniec  pozostawał  związany  z  familią  jako  człowiek
zaufany,  sekretarz,  zarządca  itp.  Wyzwoleńcy  cesarscy  zostawali  nawet  wysokimi
urzędnikami państwowymi.
Wyzysk i okrutne traktowanie niewolników doprowadziły u schyłku republiki do fali powstań
niewolników.  Największym  i  najgroźniejszym  było powstanie  Spartakusa (73  -  71  roku
p.n.e.).
W  początkach  państwa, niewolników było  niewielu.  Spowodowane  było  to  przede
wszystkim dużą ilością chłopów, którzy żyli na własny rachunek, pracując na polu. Dopiero
w okre

sie wielkich podbojów niewolnicy stali się istnym interesem. Potrafili wiele, a płacić

im  nie  było  trzeba.  Stali  się  żywym  handlem,  który  okazał  się  cennym,  ale  tanim
"przedmiotem"  w  handlu.  Jako  siła  robocza,  najczęściej  pracowali  na  Sycylii  i  w
dzisiejszych  rejonach  Italii.

Niemal połowa ludności Republiki Rzymskiej a potem

Cesarstwa stanowiona była przez niewolników. Niewolnicy w oczach obywateli rzymskich,
a zwłaszcza patrycjuszy postrzegani byli za coś gorszego od zwierząt, podobnego do
narzędzi.

Fala

niewolniczych ruchów pod koniec I wieku p.n.e. stała się dla Rzymian nauczką, co

doprowadziło  w  krótkim  czasie  do  powstania kolonat. Polegały  one  na  oddawaniu  w
użytkowanie,  ziemi  drobnym  dzierżawcom.  Zobowiązani  byli  oni  do  płacenia  czynszu
dzierżawnego i odpracowywania kilku dni w roku w majątku właściciela. Na wykształcenie
się  kolonat  wpływ  miało  wiele  złożonych  czynników  społeczno-gospodarczych  i
politycznych,  z  których  najważniejszym  był  po  prostu  zanik  wojen  ekspansywnych  i
przejście do wojen obronnych. Te z kolei nie dostarczały nowych niewolników, w efekcie
czego wzrosły ceny taniej siły roboczej i coraz trudniej było ich dostać. Szybko ten system
się rozprzestrzenił po całej Italii.

Kształtowanie się społeczeństwa rzymskiego
Społeczeństwo Rzymu królewskiego można określić jako rodowe. Na ród składał się
związek rodzin, zespolonych tradycją wspólnego przodka. Rodów było prawdopodobnie od
stu do trzystu. Łączyły się one we wspólnoty określane terminem kuria. Kurii było
trzydzieści, a każda liczyła po 10 rodów. Najwyższą pozycję rodziny miała głowa rodziny,
czyli ojciec (pater familias

). Dysponował on prawem życia i śmierci. Decydowało o ślubach,

przyjęciach

ożenkach.

Obywateli  rzymskich  klasyfikowano  na  5  klas  i  przyjęto  zasadę,  iż  każda  z  nich  będzie
wystawiała  określoną  ilość  wojska  odpowiednio  uzbrojonego.  Ponadto  obywatele  zbierali
się w okręgach wyborczych - centuriach.
Na  początku  republiki  istniały  dwa  stany  społeczeństwa  rzymskiego: patrycjuszy,  czyli
arystokracji  oraz plebejuszy.  Dwa  wieki

później ujawnił się trzeci stan, ekwitów. Według

hierarchii najbogatszą grupą byli patrycjusze, następnie ekwici, a dopiero na końcu
plebejusze, którą stanowili przeważnie zwykli mieszczanie i kupcy.
Ekwici

, tzn. jeźdźcy, trudnili się zazwyczaj handlem, finansami, pośrednictwem,

dzierżawieniem  podatków  oraz  eksploatacją  surowców  naturalnych.  W  II  wieku  p.n.e.
doszło  do  konfliktu  między  arystokracją,  a  ekwitami.  Główną  przyczyną  było  czerpanie
zysków z prowincji przez ekwitów, co zagrażało interesom arystokracji. W wyniku konfliktu
zaburzony  został  ustrój  republiki,  co  doprowadziło  do  powstania  nowego  typu  władzy  -
cesarstwa.
W okresie republiki pojawiła się ogromna ilość obywateli nie posiadających ziem. Stali się
przyczyną  pojawienia  się  poważnych  problemów  społecznych  i  politycznych.  Nazwani
zostali proletariuszami

, od słowa "potomstwo" (proles), ponieważ poza potomstwem nic

nie

posiadali.

Wykorzystywani byli przez polityków do manipulacji na swoją korzyść. Jak wiadomo rolnicy
stanowili zaplecze rekrutacyjne dla armii. Tracąc ziemię nie mogli służyć w wojsku, przez
co armia rzymska stawała się krucha i mała. Podjęto więc w krótkim czasie próbę
przeprowadzenia reformy agrarnej

. Miała ona przyznać wszystkim bezrolnym

obywatelom, działki ziemi, co miało odrodzić armię. Jednak reforma nie weszła w życie. W
końcu udało się jednak rozwiązać problem poprzez  wprowadzenie regularnej ochotniczej
armii ochotników.
W  pewnym  sensie  struktura  społeczeństwa  rzymskiego  okresu  cesarstwa  stanowiła
odwzorowanie  tej  z  czasów  republikańskich.  Najważniejszą  osobą  w  cesarstwie  był
oczywiście cesarz ze swoją najbliższą rodziną. Później byli pokolei: senatorowie, ekwici i
dekurioni. Dekurioni

była to elita miast prowincjonalnych. Mieli w swoich miastach

uprawnienia podobne do rzymskich senatorów w sprawach: administracji lokalnej,
finansowych i postępowania sądowego.
Na samym dole były warstwy niższe zwane humilioners, do których zaliczano plebs z
miast

wsi

oraz niewolników

wyzwoleńców.

Cechą  charakterystyczną  społeczeństwa  okresu  cesarstwa  była  szansa  awansu  z  grup
niższych  do  wyższych.  Mogło  się  tak  stać  tylko  z  woli  cesarza,  co  nie  było  zbyt  często
spotykane.  Za  przykład  może  posłużyć  cesarz Pertynaks,  syn  zwykłego  wyzwoleńca,
który mimo swojej niskiej pozycji potrafił zajść, aż na tron Imperium.
W

roku 212

p.n.e.

cesarz Karakalla

nadał

wszystkim

wolnym

mieszkańcom

cesarstwa prawa obywatelskie w tzw. edykcie Karakalli, inaczej zwanym Constitutio
Antoniniana

. Wówczas społeczeństwo Rzymu zaczęto dzielić według kryterium

obywatelskiego.

Życie codzienne
Rzymianie  charakteryzowali  się  tym,  że  wstawali  o  świcie  i  szybko  się  ubierali  oraz
przygotowywali do zwykłych zajęć. W bogatych rodzinach mężczyźni szli do golarza, zaś
kobiety  przy  pomocy  niewolnic  układały  fryzury  i  zakładały  biżuterię.  W  ciągu  dnia
Rzymianie  chadzali  do  cyrku  lub  teatru,  a  wieczorem  z

ażywali kąpieli w łaźni, po czym

udawali się na kolację i odpoczynek do domu. W rzymskich miastach znajdujących się na
terenie Italii bogacze mieszkali w rezydencjach, otoczeni gromadą niewolników. Ich domy
w większości były parterowe, z zacisznym dziedzińcem wewnętrznym. Niektóre posiadały
ogrody. Ludzie biedniejsi zaś mieszkali w małych, ciasnych klitkach, w dwu- i
trzypiętrowych (czasami nawet w pięcio- lub sześciokondygnacyjnych) kamienicach
(insulae

). Ciemne pokoje nie posiadały toalet ani bieżącej wody. Na wsi budowano zwykle

zagrody oraz wspaniałe rezydencje, nazywane willami, na które mogli pozwolić sobie tylko
możni. Tam też odpoczywali oni od miejskiego zgiełku.
Dla Rzymian

bardzo ważna była rodzina. Łacińskie pojęcie familia obejmowało ojca,

matkę, dzieci oraz niewolników i bliskich krewnych. Ojciec był głową rodziny oraz panem
domu.  Dawał  przykład  swoim  synom,  wiedząc  że  to  oni  zastąpią  go  gdy  umrze.  Kobieta
musiała  opiekować  się  domem:  sprzątać,  gotować,  tkać,  a  także  zajmować  się  dziećmi.
Jeśli żyła w bogatej rodzinie, większość prac wykonywali niewolnicy, którym zlecała prace.
Jednak  uboższe kobiety  wszystkim  zajmowały  się same. Kobiety  nie  miały  za wiele  do
powiedzenia  w  tych  czasach

. Nie wolno im było głosować, ani zajmować stanowisk

państwowych. Rzymianie nosili naszyjniki, pierścienie, łańcuchy, bransolety i brosze. Choć
warsztaty rzemieślnicze złotników i jubilerów znajdowały się w Rzymie,
najwięcej biżuterii wytwarzano w pracowniach greckich artystów na Bliskim Wschodzie: w
Aleksandrii i An

tiochii. Kosztowności początkowo wytwarzano tylko ze złota, dopiero po

jakimś  czasie  zaczęto  je  ozdabiać  szmaragdami,  szafirami,  perłami  i  brylantami.
W  Rzymie  głównym  strojem  męskim  była toga,  wielki,  półkolisty  płat  wełnianego  sukna
udrapowany  na  ramiona

ch. Kobiety nosiły zaś wełnianą szatę zwaną stuła (stola). Za

czasów cesarstwa modne też stały się tuniki o zdobionych brzegach. Buty i sandały szyto
ze skóry. Dzieci nosiły z kolei mniejsze wersje strojów dorosłych.

Pozdrowienie

W starożytnym Rzymie zwyczajowym gestem było uściśnięcie dłoni (dextrarum iuncitio
dexiosis

). Przyjaciele witali się pocałunkiem (osculum) w usta, zwyczaj ten został przyjęty

przez  Augusta,  a  pochodził  ze  Wschodu.  Miarą  sympatii  była  długość  pocałunku.
Pocałunek  -  również  między  mężczyznami  i  obcymi  kobietami  -  oznaczał
równość. Osculum to  było  takie  muśnięcie  ustami,  odmienne  od  namiętnego suavium.
Stojący  niżej  w  hierarchii  pozdrawiał  osobę  stająca  wyżej  przez  pocałunek  w:  dłoń,
policzek, szyję, rąbek sukni, stopę. Ta forma przyjęła się u schyłku starożytności łacińskie
określenie na nią brzmi: adoratio.

Podejście do zawodów
Cyceron

w I wieku p.n.e. pisał: "Wszystko co jest godne szacunku ma swe źródło

czterech podstawowych wartościach: pierwszą z nich jest wykształcenie, drugą

użyteczność  dla  społeczeństwa,  trzecią  wielkość  ducha,  czwartą  zaś  umiarkowanie".
Cyceron  sugerował,  że  te  kryteria  mają  zastosowanie  we  wszelkich  aspektach  życia
ludzkiego, ale chyba nigdzie nie uwydatniają się bardziej niż przy wyborze odpowiedniego
zajęcia. Cyceron podzielił wszystkie rodzaje pracy na trzy szersze kategorie. Do pierwszej
zaliczył  takie  zawody,  które "wymagają  większego  rozumu,  a  po  za  tym  przynoszą
niewątpliwy  pożytek,  jak  praca  lekarza,  architekta  czy  nauczyciela".  Następną  kategorię
stanowiły  zajęcia,  które  Cyceron  uznał  za "poniżające",  a  mianowicie  zajmowanie  się
handlem lub rzemiosłem. Do trzeciej grupy, uważanej przez Cycerona za "najmniej godną
pochwały",  należeli  ci,  którzy  zajmowali  się  zaspokajaniem  zmysłowych  potrzeb  innych,
dostarczając  im  żywności  (rybacy,  rzeźnicy  czy  kucharze)  lub  też  rozrywki  (tancerze  i
aktorzy).  Kiedy  Cyceron  pisał,  że  praca  na  roli  jest  najszlachetniejszym  zajęciem
człowieka,  miał  na  myśli  wielkich  posiadaczy  ziemskich,  a  nie  trudzących  się  na  polu
wieśniaków.
Utrzymywał on jednak, że człowiek zmuszony do zarabiania na życie może zyskać ogólny
szacunek, wykorzystując swą inteligencję dla osiągnięcia dobrych wyników pracy. Mówca
przyznawał,  że  trud  prawników,  lekarzy,  nauczycieli  i  architektów  przynosi  korzyść
społeczeństwu.  Niektóre  z  tych  zawodów  mogły  zapewnić  także  wielkie  bogactwo.
Jednakże  wielu  przedstawicieli "godnych  szacunku" profesji  zarabiało  nie  więcej  od
niewykwalifikowanych  robotników;  część  z  nich  na  dodatek  szykanowano  z  racji
pochodz

enia. Cezar starał się podkreślić zasługi greckich lekarzy dla społeczeństwa,

nadając im obywatelstwo rzymskie. Jednak lekarze, którzy nie potrafili się uporać z
epidemiami, nie byli zbytnio poważani przez ogół Rzymian.
Do grona ich krytyków należał także Pliniusz Starszy, który mawiał: "Tylko medyk może
bezkarnie każdego zamordować". Zachcianki przedstawicieli wyższych klas w połączeniu z
siłą nabywczą żołnierzy, powracających do domu z kampanii zagranicznych, spowodowały
w Rzymie popyt na wiele towarów -

od mebli i materiałów budowlanych do biżuterii i

pachnideł. W końcu nawet podstawowe artykuły wyrabiano nie w domu, lecz w niewielkich
warsztatach  połączonych  ze  sklepem,  zwanych tabernae.  Bardzo  wiele  ich  wyrosło  w
śródmieściu  Rzymu.  Większość  rzemieślników  stanowili  przeszkoleni  w  okresie  niewoli
wyzwoleńcy.  Wykwalifikowanych  mistrzów  było  niewielu,  a  najlepsi  z  nich  wędrowali,
zmieniając miejsca pracy.

GRECJA

Położenie geograficzne

Starożytna Grecja położona była na półwyspie Bałkańskim, na południu Europy. Otaczały ja
morza  basenu  Morza  Śródziemnego,  czyli:  Morze  Trackie,  Egejskie,  Kreteńskie,  Jońskie.
Grecja  była  krajem  górzystym  (góry  stanowią  4/5  kraju).  Głównym  pasmem  górskim  były
góry Epir, Pindos  i

góry Dynarskie. Grecja dzieliła się na trzy części: Grecję kontynentalną,

Grecję  peloponeską,  Grecję  azjatycką  i  wyspiarską.  Państwo  to  nie  było  jednym  silnym
krajem, lecz zostało podzielone na państwa-miasta, zwane polis greckimi. Miały one osobne
wojsko,  pieniądze,  bóstwa  opiekuńcze  i  prawo.  Początkowo  były  one  samowystarczalne
gospodarczo, jednak z czasem każde polis miało swoją dziedzinę gospodarczą. Tak właśnie
rozwinął  się handel  pomiędzy  greckimi  polis.  Do najważniejszych miast-państw  zalicza się:
Achaje z Atenami, Spartę, Jonię z Efezem i Miletem. Mimo iż stanowiły  one wielkie potęgi,
nigdy  nie  doszło  do  ich  zjednoczenia,  głownie  przez  niedogodne  warunki  krajobrazowe.
Pasma  górskie  oddzielały  bowiem  od  siebie  poszczególne  polis.  Nie  było  też  żadnej
przyczyny  politycznej,  nie było  wielkich i  niebezpiecznych najazdów  obcych plemion.  Mimo
to, że byli rozbici terytorialnie, mieli poczucie wspólnoty, łączył ich ten sam język i ta sama
religia.

Zajęcia ludności

Ze  względu  na  charakterystyczne  i  dogodne  położenie  geograficzne  Grecji,  ludność
zajmowała się różnorodnymi czynnościami. Przede wszystkim było to rybołówstwo, handel,
budowa  statków,  transport,  rolnictwo.  Uprawiano  zboże  (żyto,  pszenicę,  owies),  warzywa
(groch, bob, pietruszkę, seler, por, sałatę, ogórki, kalarepę), drzewa owocowe (pomarańcze,
morele,  śliwy,  grusze,  jabłonie),  drzewa  oliwne  i  winną  latorośl.  Hodowano  zwierzęta
domowe:  owce,  kozy,  woły,  osły,  konie i  muły.  W górach  wydobywano  rudy  metali,  srebro,
miedź,  glinkę  do  wyrobu  naczyń  i  cegły,  kamienie  szlachetne  (marmur  czy  alabaster).
Zajmowano  się  jubilerstwem,  wyrabiano  biżuterię  ze  złota.  Część  mieszkańców  greckich
polis zajmowała się także inżynierią, architekturą, ceramiką, rzeźbą.

Starożytna Grecja zawsze budziła i budzi zainteresowania ludzi. Zainteresowania te były i są
spowodowane  dokonaniami  kulturowymi,  historycznymi  oraz  cywilizacyjnymi  (jakże  ważny
rozwój  prawodawstwa)  Greków.  Gdy  bardziej  im  się  przyjrzymy  możemy  stwierdzić,  że  nie
różnią się  one  zbytnio od kultur  współczesnych.  Są bardzo  podobne a  nawet  w  niektórych
sprawach  wręcz  identyczne.  Sposób  życia  jest  również  podobny.  Na  życie  codzienne
człowieka  antycznego  składało  się  życie  prywatne,  społeczne  i  państwowe.  Starał  się
spędzać  czas  w  jak  najprzyjemniejszy  sposób,  z  pewnością  spotykał  się  z  przyjaciółmi,
uprawiał sporty itp. Itd. Grecy posiadali też własną i bardzo ciekawą, jak się okazało niemal
wzorcową  kulturę.  Grecy  dorobili  się  również  wielu  interesujących  i  ciekawych  jak  na  owe
czasy

pod

względem

technicznym

budowli.

Medycyna

Bogiem  sztuki  lekarskiej  był  Asklepios.  Ludzie,  gdy  zachorowali  składali  jemu  ofiary  w
świątyni.  Pierwszą  osobą,  która  zaczęła  badać  chorych  oraz  analizować  przebieg  choroby
był  słynny  dziś  Hipokrates  (przysięga  lekarska).  Z  tego  powodu  został  uznany  za  ojca

medycyny.
Hipokrates z biegiem czasu nauczał coraz większą rzeszę młodych ludzi, których
wprowadzał w świat medycyny. Właśnie z nimi napisał wiele ksiąg na temat chirurgii, chorób
oraz anatomii. Ojciec medycyny uczył i sam przestrzegał kodeksu moralnego nakazującemu
lekarzowi działać jak najlepiej w interesie pacjenta (stąd wspomniana wcześniej przysięga).

Uczty

Jedzenie spełniało w życiu codziennym szczególne znaczenie. Gościnność uważano za
jedną

ważniejszych

cnót,

mężczyźni

chętnie

chodzili

biesiady,

z greckiego zwane sympozjum. Jedzenia miało również wymiar religijny. Często składano,
bowiem

ofiarę

bogom

takiej

postaci.

Grecy jedli wszystko, jednak najważniejszym składnikiem posiłków; co jest zresztą oczywiste
ze  względu  na  położenie  kraju;  były  ryby  oraz  owoce  morza.  Mięso  nie  było  często
spożywane.  Najczęściej  podczas  uczt  religijnych  i  podczas  specjalnych  okazji.
Urozmaiceniem  w  diecie  były  owoce,  których  również  w  upalnej  Grecji  nie  brakowało.
W  Grecj

i najbardziej cenionym napojem jak wszyscy wiemy było wino. Po szybkiej

fermentacji w kadziach na stoły Ateńczyków docierało w bukłakach ze skóry kozy lub świni,
w  dzbanach  albo  glinianych  amforach.  Tylko  wyjątkowo  pito  wino  czyste,  na  ogół
rozcieńczane  wodą,  wodą  z  miodem  lub  wodą  soloną.  Po  wymieszaniu
w  dużych  wazach,  rozcieńczone  wino  wlewano  do  dzbanków  lub  karafek,  a  stąd  do
specjalnych pucharów bez podstawy, w kształcie głowy barana, gryfa lub innych mitycznych
stworzeń.  Puchary  przechodziły  z  ręki  do  ręki,  dopóki  nie  zabrakło  cudownego  napoju.
Podczas  sympozjum  ucztujący  zabawiali  się  w  grę  zręcznościową  zwaną  kottabos.
Biesiadnik  z  pozycji  leżącej  szybkim  ruchem  wylewał  resztki  wina  z  kielicha  na  ustawioną
pośrodku  sali  tarczę.  Najczęściej  był  to  mały  talerz  lub  chwiejąca  się  waza  na  podpórce.
Jako  nagrodę  zawodnik  otrzymywał  owoce,  naszyjniki  lub  pocałunek  dziewczyny.

Niewolnictwo

Niewolnictwo w Grecji stało się powszechnym zjawiskiem po roku 600 p.n.e. Na niewolnika
było  wtedy  stać  każdego,  nawet  osobę,  która  nie  miała  zbyt  dużych  dochodów.  Mało
zamożny Grek miał jednego albo dwóch podwładnych. Bogatsi, którzy posiadali dużo ziemi
najczęściej nie mieli również dużo niewolników, ponieważ nie było to zbyt ekonomiczne. W
Grecji  uprawy  wymagają  bardzo  krótkiej,  ale  za  to  bardzo  intensywnej  pracy,  która  była
przedzielona bardzo długimi okresami bezczynności. Grek więc wolał mieć mniej robotników.
Posiadacz  ziemi  musiał  utrzymywać  w  okresie  bezczynności  swoich  pracowników,  więc
bardziej  opłacało  się  mieć  mniej  poddanych  i  ich  wykarmić  niż  całą  armię  niewolników.
Wszystko  zmieniło  się  w  V  wieku  p.n.e.  Liczba  niewolników  gwałtownie  wzrosła.
W  niektórych  polis  stanowili  oni  jedną  trzecią  wszystkich  mieszkańców.  Bogaci  Grecy
uważali  pracę  zarobkową  za  niehonorową,  jednak  ich  postawa  nie  odzwierciedlała  realiów
życia wielu ubogich ludzi, którzy, aby zarobić na swoje utrzymanie, podejmowali się każdego
zajęcia,  jakie  im  się  trafiało.  Niewolnicy  domowi,  często  kobiety,  mieli  z  punktu  widzenia
fizycznego  prze

trwania pracę najmniej niebezpieczną. Zajmowali się sprzątaniem,

gotowaniem,  przynoszeniem  wody  z  publicznych  ujęć,  pomagali  paniom  domu  w  tkaniu,
doglądali dzieci,  towarzyszyli  panu,  gdy  ten  robił  zakupy  i  wykonywali  inne  obowiązki
domowe.  Nie  mogli  odmówić,  jeśli  ich  panowie  wymagali  usług  seksualnych.  Niewolnicy

zatrudnieni w małych pracowniach rzemieślniczych, na przykład w pracowni garncarskiej lub
w  kuźni,  lub  zajmujący  się  uprawą  roli  często  pracowali  razem  ze  swoim  panem.
Najgorsze  i  najniebezpieczniejsze  warunki  pracy  mieli  niewolnicy,  którzy  pracowali
w  kopalniach  złota  i  srebra.  Pracowali  oni  w  ciemnych,  wąskich  i  niskich  korytarzach.
Niewolnik  mógł  być  ukarany  wedle  woli  pana.  Mógł  zostać  nawet  zabity  i  właściciel  nie
zostałby za to ukarany. Zmieniło się to w Atenach okresu klasycznego. Niewolnik mógł być
karany zgodnie z wolą pana, ale nie mógł być zabity. Najwyższą karą, jaka była wymierzana
za zabicie poddanego była konieczność poddania się rytualnemu oczyszczeniu. Niestety  w
źródłach

nie

znalazłem

informacji

jaki

sposób

się

odbywało.

Dorastanie

Obywatelom  greckim,  (czyli  mężczyznom,  bo  jak  wiemy  tylko  oni  byli  uważani  za
pełnoprawnych członków społeczeństwa) wpajano, że ich obowiązkiem jest poślubić kobiety
i  spłodzić dziecko.  Pary  wolały  mieć  potomka  męskiego,  ponieważ  później  zostawał
obywatelem greckim i mógł się opiekować starymi rodzicami. Mniej chciane były córki, bo nie
mogły

dziedziczyć

pieniędzy

ani

majątku.

Mężczyzna miał prawo wyprzeć się dziecka, gdy uznał, że nie jest jego albo, gdy urodziło się
niepełnosprawne.

Niechciany

potomek

był

pozostawiany

w oddalonym miejscu, np. na szczycie góry. Najczęściej porzucane były dziewczęta. Tydzień
po  narodzinach  dziecka  odbywała  się  uroczystość,  w  której  brali  udział  rodzice  i  ich
przyjaciele.  Podczas  tej  uroczystości  były  składane  bogom  ofiary  dziękczynne.  Zaproszeni
goście  przynosili  podarunki  dla  noworodka.  Organizowano  też  ceremonię  zwaną
amflidromią,

podczas

której

zwykle

nadawano

potomkowi

imię.

Ubiór

Zwykli ludzie i robotnicy nosili krótką, bardzo prostą tunikę podtrzymywaną w pasie zapinką
lub węzłem. Bardziej powszechnym strojem był jednak chiton, używany zarówno przez
mężczyzn jak i przez kobiety. Była to lekka lniana tunika różnej długości, spinana na obydwu
ramionach broszami lub wiązana. Na chitonie nosiło się często himation, długi płaszcz z
wełny,

który

chronił

przed

zimnem

słotą.

Z wyjątkiem niewolników i ubogich mieszkańców Aten wszyscy nosili sandały i wełniane buty
przypominające  mi  osobiście  skarpety.  W  domu  rozpowszechniony  był  zwyczaj  chodzenia
boso.

Dom

Mieszkania  greckie  w  większości  były  raczej  skromne.  Ściany,  budowane  były  z  surowych
ceg

ieł (mieszanki wody z gliną) suszonych na słońcu. Malutkie okna nie miały szyb. Dachy

czasem kryto dachówkami z terakoty (?), częściej jednak na dachu znajdował się taras.
Wodę

doprowadzano

rurami,

znano

też

prowizoryczna

kanalizację.

Do domu wchodziło się przez drzwi z daszkiem, ozdobionym kolumienkami. Najważniejszą
izbę,

położoną

naprzeciw

wejścia

domu

stanowił

duży

pokój,

w którym skupiało się życie rodzinne, na co dzień i w czasie świąt. Znajdowało się tam
palenisko. Pokój ten połączony był z kuchnią i łazienką. Z czasem kuchnie przemieszczano
gdzie indziej. W jej miejscu, przy ognisku umieszczano ołtarz bogini Hestii. Sypialnie

gospodarzy i dzieci znajdowały się po obu stronach dużego pokoju. Za pokojami kobiecymi
był  niewielki  ogród  oddzielony  drzwiami.  Układ  domu  był  różny  i  zależał  od  zamożności
danego  obywatela  czy  rodziny  i  położenia  gruntu,  na  którym  wznoszono  budynek.
Domy  greckie  nie  odznaczały  się  czystością  i  higieną.  W  domach  bogaczy  znajdowały  się
łazienki  i  ubikacje,  pozbawione  jednak  wygód;  w  domach  skromniejszych,  często
podzielonych  na  wspólne  mieszkania,  nie  było  miejsca  na  pomieszczenia  sanitarne.
Wszędzie był brud i niemiłe zapachy, zarówno w kuchni, jak i we wspólnych pokojach, gdzie
powietrze  dodatkowo  zanieczyszczał  dym  z  piecyków,  lampek  oliwnych  i  pochodni,  a
zwierzęta

miały

legowiska

tuż

obok

ludzi.

Ogień

domu

greckim

rozniecano

krzesiwem.

Pogrzeb

Pochowanie własnych zmarłych według obyczajów stanowiło w Atenach obowiązek, jaki
państwo

nakładało

obywateli.

Po umyciu

i wyperfumowaniu zwłoki owijano w prześcieradło i pozostawiano przez jeden lub

dwa dni na łożu z zakrytą twarzą, z nogami skierowanymi ku drzwiom, aby umożliwić duszy
opuszczenie pomieszczenia. Rodzina na znak żałoby ubierała się na czarno, szaro lub biało,
kobiety obcinały sobie włosy. Waza z wodą przed wejściem oznaczała, że w domu jest
zmarły. Późnym wieczorem lub nocą orszak pogrzebowy towarzyszył zmarłemu w drodze na
cmentarz, gdzie zostawał on pochowany lub spalony na stosie, a jego prochy umieszczone
w

urnie.

czci

zmarłego

odbywała

się

stypa.

Ateńskie groby były często zdobione malowidłami przedstawiającymi święta, przyjęcia lub
ulubione przedmioty zmarłego. Powyżej stawiano potrawy, umieszczano wieńce i wysmukłe
wazy, zawierające maści do ciała. Na wazach widniały sceny pożegnania. Miało to na celu
pocieszenie

zmarłych

królestwie

cieni.

Teatr

Teatr  mieścił  się  na  zboczu  góry,  na  której  opierała  się  widownia.  Zawierała  ona  około  17
tysięcy  miejsc.  Na  dole  znajdowały  się  miejsca  przeznaczone  dla  urzędników,  kapłanów,
czyli  dzisiejszych  rzec  by  można  VIP-ów.  Wejścia  umieszczone  były  po  bokach  orchestry,
półkulistej przestrzeni, gdzie chór poruszał się wokół ołtarza Dionizosa. Z tyłu znajdował się
proskenion  i  skene,  niski  budynek  z  garderobami  dla  aktorów,  do  którego  przymocowane
były

ruchome

dekoracje

machiny

teatralne.

W  teatrze  greckim  aktorzy,  grając,  nakładali  na  twarze  maski.  Maski  przedstawiały  różne
typy  ludzkie  i  pozwalały  wzmocnić  głos.  Role  kobiece  zawsze  odgrywane  były  przez
mężczyzn.
Przedstawienia teatralne  odbywały  się  w  najważniejsze święto  roku,  czyli  podczas Dionizji.
Obchody  te trwały  przez  pięć dni  i  odbywały  się  w  miastach  oraz  na  wsi.  Podczas Dionizji
wybierano

najlepszą

sztukę.

Igrzyska

olimpijskie

Wprawdzie we wszystkich

społeczeństwach ludzie młodzi uprawiali ćwiczenia mające na

celu wyrobienie sprawności fizycznej, a osiągnięcia w tej dziedzinie sprawiały im satysfakcje,
jednak tylko w Grecji organizowano zawody, o których nie sposób nie wspomnieć. Ich
uczestnicy walczyl

i ze sobą na oczach licznej publiczności, wedle ustalonych, z góry surowo

przestrzeganych reguł. Zwycięstwa osiągane w toku takiej rywalizacji były powodem do
dumy i sławy nie mniejszej niż bohaterskie czyny na wojnie. Zawody sportowe odbywały się
w ramach

świąt ku czci bogów. Ich uczestnicy ofiarowywali im swój trud. Zwycięstwo według

powszechnego  przekonania  było  nie  tylko  efektem  ich  sprawności,  ale  i  darem  bożym.
Najważniejsze Igrzyska odbywały się w od roku 776 p.n.e. co cztery lata w Olimpi. Zwycięzcy
otrzymywali w darze niekiedy przedmioty o na ogół niewielkiej wartości (np. dzbany z oliwą w
Atenach),  najczęściej  jednak  wręczano  im  nagrody  symboliczne  w  postaci  wieńca.
Program  poszczególnych  igrzysk  mógł  być  rozmaity.  Składały  się  nań  najczęściej,  biegi  o
różnej  długości  (od  ok.  200  do  4600  m),  skoki  w  dal,  rzut  dyskiem,  oszczepem,  zapasy,
pięściarstwo  i  budzące  największe  emocje  wyścigi  wozów  zaprzężonych  w  dwa  lub  cztery
konie.  Obok  konkurencji  sportowych  odbywały  się  także  konkursy  literackie,  oratorskie,
muzyczne.
Celem  Igrzysk  było  wyłonienie  indywidualnych  zwycięzców  każdej  konkurencji.  Zawodnicy
przychodząc na metę biegów jako drudzy lub trzeci nie byli  w ogóle brani pod uwagę. Ten
nacisk  na  zwycięstwo  najlepszego  uczestnika  w  danej  grupie  tłumaczy  nam  obojętność
antycznego

sportu

wobec

rekordów

oraz

nieistnienie

konkurencji

zbiorowych.

Ćwiczenia fizyczne zajmowały ważne miejsce w życiu mężczyzn, były jednym z
ważniejszych elementów wychowania. Na stadionach atleci występowali nago. Po masażu,
m

ającym na celu rozluźnić mięśnie, masażyści nacierali ich oliwą. Podczas zawodów ciała

atletów pokrywały się kurzem i potem, które trzeba było często zdzierać. Niekiedy celowo
„urozmaicano”

walkę

specjalną

scenografią.

Szkoła

Atenach

W  Atenach  państwo  nie  przewidywało  obowiązku  chodzenia  do  szkoły.  Nauczanie  było
prywatne  i  odbywało  się  na  koszt  rodziny,  co  jak  wiadomo  bardzo  zawężało  krąg  osób
wykształconych.  O  ile  najbiedniejsi  z  trudem  potrafili  pisać,  o  tyle  najbardziej  zamożni
powierzali  swoich  syn

ów około siódmego roku życia pedagogom, aby nabrali dobrych

manier.

O greckich osiągnięciach można byłoby jeszcze wiele pisać. Całkiem osobne prace mogą
być poświęcone filozofii, literaturze, rzeźbie etc. W tak krótkiej pracy można jedynie zachęcić
czyt

elnika do wnikania w historię tej, jak się okazuje, bardzo ważnej i dość rozwiniętej

cywilizacji.

11. WYCHOWANIE

St. Grecja

Wychowanie w

Starożytnej Grecji wyróżnia się dwa zasadnicze, bardzo odmienne od

siebie rodzaje wychowań, ukształtowane przez największe i swego czasu najpotężniejsze
polis

Spartę i Ateny.

Sparta

Wychowanie spartańskie miało surowy charakter. Kosztem wykształcenia intelektualnego
rozwijano wychowanie fizyczne, które miało na celu przygotowanie młodzieży do służby
wojskowej.

Każdy Spartanin od urodzenia był podporządkowany bezdusznym prawom państwowym. O
życiu  człowieka  od  urodzenia  decydowała geruzja (rada  starszych). Geronci oglądali  każde
nowo  narodzone  dziecko,  o  ile  było  silne  i  dobrze  zbudowane,  rodzice  mieli  obowiązek  je
żywić  i  wychować.  Jeśli  zaś  było  niekształtne  i  zbyt  chude Rada  Starszych nakazywała
porzucić  je  w  tzw.  Odłogach,  miejscowości  pełnej  przepaści,  położonej  koło  gór Tajget.  W
społeczeństwie  panowało  przekonanie,  że  dla  państwa  lepiej  będzie,  by  dziecko  nie  żyło
skoro  natura  od  początku  nie  dała  mu  zdrowia  i  siły.  Niemowlęta  przyzwyczajano  do
znoszenia samotno

ści i ciemności, oduczano kaprysów i kwileń.

Dzieckiem do 7. roku życia zajmowała się rodzina, potem zostawały oddane władzom,
niezależnie od płci i zamożności, wychowanie wyglądało podobnie. Uczono ich żelaznej
dyscypliny, a karą za przewinienia była chłosta. Przygotowania do służby w wojsku trwały do
20 roku życia, sama zaś służba zazwyczaj następne 10 lat.

Po ukończeniu 7 lat dzieci zabierano od rodziców i nastawał początek nauki szkolnej. Dzieci
dzielono na dwie grupy: paides od 7 do 14 lat i efebów

od 14 do 20 lat. Po roku uczeń

nazywał

się rhogidas,

następnych

latach

kolejno: prokomidzomenos, mikidzomenos, propais, pais (12-letni), melleiren, eiren.
Uczniowie uczyli się życia we wspólnocie, ćwiczyli sprawność fizyczną i sztukę pisania.
Ważną rolę odgrywał duch rywalizacji występujący w grupach, szlachetne współzawodnictwo
w szkole (agonistyka

), wybór naturalnych liderów, grupa chłopców (heteria).

Wychowanie dziewcząt

Wychowywaniem dziewcząt zajmowało się państwo, wpajając im zalety potrzebne przyszłym
matkom żołnierzy: miłość ojczyzny oraz hart fizyczny i moralny. 12 letnie dziewczynki
wydawano za

mąż za kandydata wybranego przez ojca. Mieszkanie w domu nie zwalniało

ich od ćwiczeń fizycznych, uprawiały gimnastykę na równi z chłopcami. Przechodziły mini
szkolenie w celu nauki obrony siebie, dziecka oraz obrony murów ojczystych. Ćwiczyły się w
biegac

h, rzucie dyskiem, nawet w zapasach. Ze względu na uroczystości religijne czy

państwowe, podobnie jak w Atenach, uczyły się śpiewu i tańca. Niewysportowana kobieta
przynosiła wstyd mężowi.

Podstaw

owym zadaniem kobiety było urodzenie zdrowego i silnego dziecka, najlepiej

chłopca. W epoce hellenistycznej kobiety garnęły się do nauki, pojawiły się emancypantki,
które walczyły o dostęp do studiów zastrzeżonych tylko dla mężczyzn.

Wychowanie chłopców

ukończeniu 12 lat chłopcy (jako pais) zaczynali życie w obozie, w koszarach. Od tej pory

całkowicie  uzależniali  się  od  państwa.  Życie  w  koszarach  nie  było  łatwe.  Systematycznie
pracowano  nad  wyrobieniem  w  chłopcach  takich  nawyków  i  cech  charakteru,  jak
posłuszeństwo  prawom  i  przełożonym,  wytrzymałość,  odporność  na  ból  i  głód.  Chłopcy
musieli  spać  na  posłaniach  z  twardej  trzciny,  chodzić  boso,  znosić  bez  skargi  głód,  chłód  i
spiekotę,  golono  włosy,  wprowadzano  mundur,  który  ranił  skórę.  Co  najmniej  raz  do  roku
poddawano ich chłostom. Tylko kilka razy w roku mogli wykąpać się i natrzeć ciało olejkami.
Dla  sprawdzenia  odpowiedniego  przygotowania  i

wytrzymałości młodego człowieka,

poddawano go podwójnej próbie: pierwsza próbą była silna chłosta przed
ołtarzem Artemidy Orthii, którą chłopiec powinien znieść bez jęku. Drugą próbę przechodzili

młodzi ludzie tuż przed ukończeniem ćwiczeń, a więc przed przejściem do eirenów. Była to
tzw.  Kryteria,  a  młodzieńcy  mieli  spędzić  cały  rok  wędrując  po  górach.  Po  zadowalającym
odbyciu  kryptei,  młody  Spartan  był  dopuszczony  do  udziału  we  wspólnych  posiłkach
mężczyzn  (tzw.  pheditie).  Młodszymi  uczniami  zajmowali  się  nieco  starsi,  tzw.  Ejrene
(młodzieniec  dojrzały),  ich  z  kolei  nadzorowali  urzędnicy.  Spartański  wychowanek  był
zobowiązany do całkowitego posłuszeństwa wobec każdego dorosłego Spartanina.

Za  najważniejszy  czynnik  w  wychowaniu  uważano  zdobycie  sprawności  fizycznej,  poprzez
ćwiczenia  fizyczne  i  wojskowe.  Ćwiczenia  obejmowały  gimnastykę,  władanie  bronią  oraz
zwroty  w  szeregu.  Zaszczepiano  też  w  młodzieży  inne  umiejętności,  jak  np.  zręcznego
kłamstwa  i  kradzieży.  Uważano  bowiem,  że  mogą  one  okazać  się  przydatne  w  walce  z
wrogiem.  Oprócz  nauki  walki,  zasad  pisania  i  czytania,  dziejów  Sparty  i  jej  praw,  mitów  o
bogach i bohaterach chłopcy uczyli się także śpiewów chóralnych. Muzyka rozpalała ducha
bojowego i pomagała żołnierzom w walce. Styl pieśni był prosty i surowy, tematy poważne i
moralne. Pieśni te najczęściej sławiły poległych za Spartę, ganiły tchórzów lub były rodzajem
obietnicy mówiącej o zachowaniu postawy godnej Spartiaty w przyszłości. Udział młodzieży
w  uroczystościach  był  obowiązkowy,  ceniono  to  jako  zaszczyt  i  wyróżnienie.  U  młodych
spartan ceniono bystra orientację, wymagano szybkich a krótkich i jasnych, często ciętych,
odpowiedzi; stad przysłowiowa lakoniczność wysławiania się.

Młodzież miała wakacje letnie, a w ciągu roku szkolnego było także wiele dni wolnych od
nauki np. 4-

św. Posejdona, 6-św. Eumenesa, 7-ofiary i igrzyska publiczne, 10-św. Pytoklesa,

12-

składanie ofiar ku czci Dionizosa, 19-procesja dla uczczenia muz, 26-św. Attlasa. Był

jeszcze „dzień nauczyciela”, a piąty dzień każdego miesiąca był wolny od zajęć jako „dzień
fundatora”. Przeznaczono ten dzień na rozrywki i zabawy.



do 18 lat dzieci obojga płci wychowywały się w państwowych zakładach wychowawczych
typu koszarowego, gdzie uprawiały ćwiczenia fizyczne i wojskowe.



chłopcy  do  20  roku  życia  przygotowywali  się  do  służby  w  wojsku,  (od  16-20  typowo
taktyczne nauki, uczyli się np. jak prowadzić bitwy, dowódcze umiejętności), która trwała
do  30  roku  życia.  Chłopcy  po  ukończeniu  20  lat  przechodzili  do  grupy  męskiej.  W  ich
zespole  spędzali  całe  życie:  jedli,  spali,  walczyli,  często  utrzymywali  związki
homoseksualne.  Przez  10  lat,  nadal  skoszarowani,  doskonalili  się  w  sztuce  wojskowej.
Spartiaci służyli w ciężkozbrojnej piechocie, zwanej hoplitami. Ich uzbrojenie składało się
z  hełmu,  pancerza  i  tarczy  oraz  włóczni  i  krótkiego  miecza.  Celem  tego  systemu  było
wychowanie  ludzi  sprawnych  fizycznie,  walecznych  i  zdyscyplinowanych.  Gotowość
bojową  młodych  sprawdzano  podczas  obław  na  niewolników  (krypteje).  Organizację
wychowania w Sparcie przypisuje się Likurgowi.



po  ukończeniu  30  lat  otrzymywali  pełnię  praw  dorosłego  obywatela.  Mogli  się  ożenić,
choć  nie  oznaczało  to  mieszkania  we  własnym  domu  z  żoną.  Państwo  wydzielało
należną działkę ziemi wraz z helotami. Brali też udział w Zgromadzeniach Ludowych. Był
to  początek  służby  wojskowej.  Wchodzili  oni  do  grupy  kilkunastu  mężczyzn  w  różnym
wieku  Spartiata  cały  czas  przebywał  w  koszarach,  w  domu  bywając  tylko  na
przepustkach



dopiero po ukończeniu 40 lat, jeśli jeszcze mieli ochotę, mogli się przenieść do domu i
wieść tzw. życie rodzinne. Nadal jednak pozostawał im obowiązek spożywania
wspólnych, składkowych posiłków ze swoimi towarzyszami ćwiczeń wojskowych, który
ustawał dopiero z ukończeniem 60 lat życia.

Ideałem człowieka stał się małomówny, nieludzko wręcz sprawny żołnierz, ślepo wykonujący
rozkazy przełożonych.

Ateny

Ideałem wychowawczym było uformowanie człowieka wszechstronnie wykształconego oraz
pięknego i dobrego. Tutaj oprócz sprawności fizycznej liczyła się wiedza, rozwój umysłowy,
moralny i estetyczny czyli kalokagatia:

Do siódmego roku życia dziecko spędzało na łonie rodziny. Niemowlę po odkarmieniu przez
matkę  (miała  za  mało  powagi  rodzinnej  by  wpływać  na  wychowanie)  przechodziło  do  rąk
niańki.  O  życiu  lub  śmierci  noworodka  decydował  ojciec.  Jeśli  zaś  wyrzekał  się  swego
potomka  wyrzucano  dziecko  na  śmietnik.  Ojciec  pochłonięty  życiem  publicznym  nie
interesował  się  dzieckiem.  Ten  czas  dziecko  spędzało  na  beztroskich  i  swobodnych
zabawach.  Nikt  nie  zawracał  sobie  głowy  jego  wychowaniem.  Rodzice  mieli  większą
dowolność,  jeśli  chodzi  o  wychowanie  potomstwa  niż  w  Sparcie.  Ich  obowiązkiem  wobec
państwa  było  wychowanie  dziecka  na  człowieka  wszechstronnie  wykształconego,
umiej

ącego współżyć z innymi obywatelami.

Wychowanie chłopców

Chłopcy, którzy przekroczyli już 7. rok życia, dostawali się pod opiekę niewolnika zwanego
pedagogiem (paidos agogos). Ponadto synowie wolnych obywateli uczęszczali do szkół. W
zajęciach lekcyjnych brało udział co najwyżej kilku uczniów, też od 7-14 roku życia
uczęszczały one do szkól prywatnych gdzie do 14 lat uczyło ich dwóch nauczycieli:
gramatystów (nauczyciel czytania i pisania) i kitarzystów/litarysta (nauczyciel muzyk).

Chłopiec po ukończeniu 7 roku życia przechodził pod nadzór zaufanego niewolnika tzw.
pedagoga (pais-

chłopiec, ago- prowadź). Pedagog odprowadzał i przyprowadzał chłopca do

szkoły (nauka indywidualna), pilnował go, opiekował się nim, był z nim cały czas. Jeżeli
chłopiec czegoś się nie nauczył bito niewolnika. Ojciec przekazywał niewolnikowi opiekę nad
synem i kształcenie jego obyczajów, zwłaszcza zachowania się na ulicy i przy stole, miał
pozwolenie korzystania z rózgi.

W szkole, tzw. grammatistes przez pierwsze 3 lata uczył alfabetu (najpierw uczył nazw liter,
a  potem  pokazywał  kształt).  Nauczano  również  najprostszych  działań  rachunkowych,
tabliczki  mnożenia.  W  nauczaniu  gramatysta  trzymał  się  jedynie  metody  pamięciowej,  bez
zadawania  sobie  trudu  rozwijania  samodzielnego  myślenia.  Nie  było  prac  domowych  i
wyznaczonych  godzin  szkolnych,  uczeń  przychodził  i  wychodził  kiedy  chciał,  nauczanie
odbywało się indywidualnie z każdym uczniem po kolei, nie było wakacji, kary cielesna były
często  stosowane,  ale  było  to  akceptowane  przez  wszystkich.  Kiedy  uczeń  opanował
umiejętność  pisania  i  czytania  (ok.  10  roku  życia),  przystępował  do  lektury  autorów  i  tutaj
główną  i  trwałą  pozycją  były  eposy Homera oraz  bajki Ezopa,  w  których  była  zawarta
głęboka  mądrość.  W  miarę  wzbogacania  się  literatury,  rozszerzał  się  program:  czytano
dzieła Hezjoda,  z  utworów Solona uczono  się  historii,  geografii,  zasad  życia  społecznego,
polityki  i  etyki  oraz  mitologii,  utwory Teognisa

, uczono się hymnów ku czci bogów, które

odśpiewywano z okazji uroczystości religijnych.

Ci, którzy czytali już poezję, zaczynali uczyć się muzyki u lutnisty. Tu uczyli się gry na lutni,
śpiewu, deklamacji, wyrabiali poczucie rytmu i melodii.

Gdy chłopiec ukończył 12 lat zmieniał się kierunek jego wychowania. Przechodził pod
"skrzydła" paidotribesa (nauczyciela wychowania fizycznego). Wykonywane pod jego

kierunkiem ćwiczenia miały na celu przygotowanie młodego Ateńczyka do udziału w
olimpiadzie oraz zapewnienie mu odpowiedniej

sprawności fizycznej. Trenowano głównie

dyscypliny  olimpijskie  takie  jak:  biegi,  skoki,  zapasy,  rzut  dyskiem  oraz  oszczepem.
Zwycięzcy  organizowanych  co  cztery  lata  igrzysk  cieszyli  się  powszechnym  szacunkiem,
stawali  się  wręcz  bohaterami.  Wszystkie  lekcje  w  jakich  uczestniczyli  chłopcy  ateńscy
odbywały się na tzw. palasterze, na świeżym powietrzu, w miejscach otoczonych kolumnadą.
Ćwiczenia  fizyczne  odbywali  chłopcy  15–16.  letni  pod  okiem  pedotryby  w  jego  prywatnym
zakładzie (palestrze). Kształcenie kontynuowali w gimnazjonach (gynaceum), które w epoce
hellenistycznej były zasadniczym typem średnich szkół publicznych.

Chłopcy pomiędzy 18. a 20 rokiem życia (okres efebii) przystępowali do nauki
przys

posobienia wojskowego (wprowadzonych po 338 p.n.e). Obowiązywał wszystkich

obywateli ateńskich od 18 roku życia, trwał 4 lata. Kosmeta (urzędnik państwowy)
nadzorował ćwiczenia efebów. Ćwiczenia te miały charakter wojskowy. Młodzieniec,
rozpoczynający efebię, składał przy otrzymywaniu broni znamienną przysięgę w świątyni. Po
niej efeb

wchodził w życie publiczne i stawał się własnością państwa. Pierwszy rok to nauka

posługiwania się bronią (łuk, dzida, dysk), odbywanie honorowych straży przy
uroczystościach. Drugi rok to marsze, obozowanie w polu i strażowanie w twierdzach.

Przeszedłszy efebię, młody ateńczyk zostawał obywatelem.

Wychowanie dziewcząt

Dziewczęta  ze  wszystkich  warstw  społecznych  otrzymywały  wychowanie  domowe.
Dziewczęta  ateńskie,  w  przeciwieństwie do  chłopców  nie uczęszczały  do  szkół  (w  Atenach
nie było szkół dla dziewcząt). Te pochodzące z bogatszych rodów mogły pobierać w domu,
pod  kierunkiem  prywatnej  nauczycielki  lekcje  pisania,  czytania  oraz  gry  na  instrumentach,
śpiewania  i  tańca  (umiejętności  te  były  potrzebne  w  związku  z  ich  udziałem  w
uroczystościach religijnych). W domu, pod okiem matki uczyły się podstawowych czynności
domowych  (takich  jak  tkactwo,  przędzenie),  przygotowując  się  w  ten  sposób  do  roli  żony  i
matki, który rozpoczynał się już w wieku 14 - 15 lat.

Starożytne ideały wychowawcze

Wychowanie fizyczne

Ciało  było  przedmiotem,  na  który  szczególnie  zwracano  uwagę,  najpierw  na  jego
wzmocnienie  i  zahartowanie,  potem  wyćwiczenie  w  zwinności  i  gibkości.  Opracowano  tzw.
pantathlon,  do  którego  należało:  skakanie,  bieg,  rzucanie  dyskiem,  rzucanie  dzidą  i
mocowanie  się.  Z  tego  programu  największy  nacisk  kładziono  na  szybkość  w  bieganiu.
Rzucanie krążkiem metalowym wyrabiało muskuły ramion i bark, rzucanie dzidą (bez ostrza)
do  oznaczonego  celu  ćwiczyło  ramię,  a  zwłaszcza  oko,  w  opanowaniu  odległości  itp.
Ćwiczenia  pentatlonu  zapoczątkowały  organizowanie  igrzysk  narodowych.  Początkowo
wychowanie  fizyczne  wynikało  z  potrzeby  wojennej,  potem  już  nawet  po  odzyskaniu
niepodległości ideał kultury ciała stał się tradycją.

Wychowanie moralne

Kalokagahtia

(piękno ze szlachetnością). Grecy zrozumieli, że wychowanie fizyczne, choć

zapewnia  rozwój  duchowy,  a  zwłaszcza  ukształtowanie  charakteru,  nie  wystarczy  dla
doskonałości,  jeśli  w  parze  z  nim  nie  idzie  piękność  moralna.  Od  wczesnego  dzieciństwa
usiłowali  wpajać  dziecku  zdrowe  zasady  moralne,  nauczali  skromnego  postępowania  i
pełnego  umiarkowania.  Nauczano  również  m.in.  stania  i  siedzenia  w  przyzwoitej  postawie,

chodzenia w milczeniu, a przede wszystkim szacunku dla starszych (w tym również do
nauczycieli).

Wychowanie religijne

Grecy byli narodem religijnym. Dziecko z bóstwam

i narodowymi zapoznawały matka i

niańka. Uczyło się, uczestnicząc w obrządkach domowych, z poematów narodowych, z
uczestnictwa w publicznych uroczystościach. Młodzieży nie udzielano nauki religii. Żaden
moment publiczny i prywatny nie obchodził się bez czci bóstw.

Wychowanie muzyczne

W Helladzie

odgrywało główną rolę w kształceniu charakteru i umysłu. Nazwa wzięła się

od Muz, jako opieku

nek sztuk i nauk. Staranne i celowe wykształcenie w ścisłym znaczeniu

muzyczne  przygotowywało  młodzież  w  zakresie  rytmicznego  tańca  chóralnego,  który
odbywano  przed  ołtarzem  bóstwa,  wyuczała  nabożnych  hymnów  do  śpiewu  przy
uroczystościach  i  w  procesjach.  Śpiew,  muzyka,  poezja  i  taniec  to  części  składniowe
wykształcenia  muzycznego.  Muzyka  w  rozumieniu  hellenistycznym  obejmowała  zarówno
rytm  i  melodię  jak  i  treść,  to  jest  tekst  tego  co  się  mówi  i  śpiewa,  śpiew  do  muzyki  był
nierozdzielny.  Za  instrument  narodo

wy uchodziła lutnia, umiejętność uderzania w jej struny

cechowała człowieka wykształconego.

Wychowanie umysłowe

W  hellenistycznym  systemie  brak  było  wykształcenia  naukowego.  Wynikało  to  z  tego,  że
starożytni  grecy  swoje  życie  publiczne  opierali  na  ustnym  postępowaniu,  przeważnie  bez
dokumentów  i  użycia  pisma.  Młodzież  kształciła  się  poprzez  przebywanie  ze  starszymi  i
bieglejszymi,  rozmowy  towarzyskie,  konwersacje.  W  niektórych  państwach  wprowadzano
młodzież  na  obrady  i  zgromadzenia.  Istotne  było  również  obecność  w  teatrze.  W
późniejszych  epokach  uczył  ojciec  lub  nauczyciel  muzyki:  czytania  i  pisania.  Muzyka
podtrzymywała w ten sposób kulturę grecką i otwierała drogę do zdobywania zainteresowań
dla Greków.

Starożytna myśl pedagogiczna i ich przedstawiciele

Sokrates

Podobnie  jak  Sofiści  uznawał  za  niezbędne  oświecać  ludzi  o  istocie  cnoty,  budzić  w  nich
wątpliwości czy  ich zwyczajne mniemania o pewnych sprawach dobrych i pożytecznych są
uzasadnione.  Chciał  od  wątpienia  doprowadzić  do  wiedzy.  Sokrates  uważał,  że  efekty
wychowania zależą od metody, sposobu nauczania.

3 formy:

1. Heurystyczna-

Unikał On form dydaktycznych, nauczania bezpośredniego, nie

wykładał,  ale prowadził  rozmowę (dialog),  w  której  wciągał  towarzysza do  wymiany
myśli,  do  wspólnego  badania  sprawy,  przez  zręczne  przejścia  kierując  nim  ku
prawdzie,  którą  sam  znał.  Wierzył  ze  duch  ludzki,  odpowiednio  prowadzony  sam
dojdzie do odkrycia prawd, drzemiących w głębi świadomości.

2. Ironia Sokratyczna-

Sokrates lubił udawać niewiedzącego, pragnącego się pouczyć.

W ten sposób wydobywał od rozmówców przyznanie się do fałszywych poglądów.
Wtedy dziwił się im, chwilami udawał że je podziela, zadawał podchwytliwe pytania w
celu zwątpienia rozmówcy w to co mówi i w co wierzy.

3. Indukcyjna-

rozmowa prowadzona od ogółu do szczegółu.

Najważniejsze  w  metodzie  Sokratesa  jest  zrozumienie,  że  udzielanie  gotowej  wiedzy
uczniowi  to  dar,  z  którym  nie  będzie  wiedział  co  ma  zrobić.  Tylko  ta  wiedza  go  wzbogaci,
którą sobie wytworzy przez własną pracę myślową, a więc nie zasób wiedzy ale metoda jej
poznania,  nie  posiadanie  wiadomości  ale  ich  zdobywanie  decyduje  przy  kształceniu
ludzkiego umysłu.

Platon

Był  uczniem  Sokratesa.  Założył Akademię filozoficzną  w  Atenach.  Sądził  że  człowiek  rodzi
się  z  gotowym  charakterem  i  skłonnościami,  jednak  to  nie  wystarczy,  wychowanie  może
wady  złagodzić  lub  zwiększyć,  a  zdolności  rozwinąć  lub  zdusić.  Platon  rozwijał  ideał
wychowania  państwowego.  Zasady  wychowania  miał  określać  prawodawca,  a  nad  ich
wykonaniem  miał  czuwać  rząd  państwa.  Uważał  za  idealne  takie  państwo,  które  jest
jednolite.  Ustrój  społeczny  dzielił  na  3  stany:  rządców,  strażników  i  żywicieli  (rolnicy,
rzemieślnicy,  kupcy  –  jego  zdaniem  nie  potrzebowali  specjalnego  wychowania).  Platona
interesowały dwa wyższe stany, z których jeden bronił państwa orężem, a drugi przy pomocy
rozumu i wiedzy kierował jego losami. Wychowanie przyszłych wojowników i rządców do 20
roku życia miało być jednakowe i wspólne (obejmowało niższy stopień wychowania). Po 20
roku mniej zdolni mieli iść do wojska, zdolniejsi przeznaczeni byli na rządców, wchodząc na
wyższy stopień wykształcenia, który miał trwać jeszcze 15 lat.

Platon przyznawał kobiecie te same uzdolnienia co mężczyznom. Według niego do 6 roku
życia dzieci miały wychowywać się razem, potem osobno, do 10 roku życia dzieci mają się
bawić, ćwiczyć ciało, nie uczyć. Dopiero 10 latkowie zaczynają się uczyć. Pierwsze 3 lata
czytania i pisania, od 13 ro

ku życia kształcenia literackiego. Od 18-20 efebia.

Według niego człowiek posiada 3 elementy swojej duszy:

Dusza rozumna, myśląca (wychowanie umysłowe).

Dusza pożądliwa (pożądanie, sen) wychowanie fizyczne.

3. Dusza uczuciowa

– wychowanie moralne.

Arystoteles

Uczeń Platona, zdołał zachować niezależność własnej myśli, którą cechowała przede
wszystkich niezwykła trzeźwość i praktyczność. Przez osiem lat był mentorem Aleksandra
Wielkiego

, później prowadził własną szkołę filozoficzną w ateńskim liceum tj gimnazjum

poświęconym Apollinowi. Interesowała go medycyna, był ciekawy jak funkcjonuje organizm.
Według niego człowiek składa się z 3 elementów : dusza zwierzęca (wychowanie moralne),
dusza roślinna (wychowanie zdrowotne) i dusza myśląca (wychowanie umysłowe).

Był uznawany za prekursora materialistycznej teorii poznania. Wyróżniał postrzeganie
zmysłowe (trzeba najpierw zobaczyć, dotknąć, powąchać), zapamiętywanie i uogólnianie.

Sofiści a wychowanie

Sofiści nie tworzyli szkół jako takich. Zdobywanie przez uczniów wiedzy sprowadzało się do
wysłuchania  wygłaszanego  przez  filozofa  wykładu.  Bardzo  często  miały  miejsce  spotkania,
podczas  których  uczeni  w  zabawnej,  żartobliwej,  rozrywkowej  wręcz  formie,  przekonywali
zebranych  do  głoszonych  przez  siebie  tez.  Prowadzili  też  odpłatne  kursy  trwające  od
jednego do dwóch lat, choć czasem trwały trzy, cztery lata.

Nauczając,  sofiści  wykorzystywali  takie  metody  kształcenia  jak  dedukcja  czy  umiejętność
logicznego  myślenia.  Wykłady  oraz  rozmowy  z  zebranymi  słuchaczami  szerzyły  treści
retoryczne,  dialektyczne,  polityczne  czy  prawne.  Także  filozoficzne,  astronomiczne,
matematyczne  i  przyrodnicze.  Przekazywaną  przez  uczonych  wiedzę,  można  podzielić  na
merytoryczną  wzbogacającą  intelektualnie  oraz  na  formalną  posiadającą  zastosowanie
praktyczne.

Sofiści byli oskarżani przez Ateńczyków o podkopywanie rodzimej tradycji, nastawanie na
wiarę, szkodzenie państwu, musieli licznie emigrować z miasta. Niemniej jednak, działalność
prowadzona przez lata przez sofistów w ateńskim polis, wprowadziła istotne zmiany w
pat

rzeniu na kształcenie oraz wychowywanie młodzieży. Działalność sofistów przyczyniła się

do podniesienia znaczenia edukacji umysłowej młodych ludzi. Wzrosła rola wykształcenia
humanistycznego oraz łączenia wiedzy teoretycznej z przyszłą polityczną służbą na rzecz
kraju.

WYCHOWANIE RZYM

Wychowanie Rzymian

Pierwsze osiem dni od narodzin dziecka (primordia

) wypełniały uroczystości religijne.

Dziecko  odwiedzali  przyjaciele  rodziny,  przynosząc  mu  różnego  rodzaju  prezenty,  tj.
ciastka,  kwiaty  itp.  Dziewiątego  dnia  następowało  oficjalne  przyjęcie  dziecka  do  rodu
poprzez  nadanie  mu  przydomka  (praenomen

). Dopełnieniem formalności, były

uroczystości  religijne,  kiedy  to  następowało  oczyszczenie  i  złożenie  ofiary  bóstwom
domowym.  Ten  dzień  zwany  był  albodies  lustricus albo dies  nominium.  Cała  ceremonia
dnia  dziewiątego,  miała  charakter  prywatny.  Z  czynności  urzędowych,  należało  jeszcze
dokonać zgłoszenia imienia dziecka w przeciągu 30 dni od narodzin do praefectus aerari,
natomiast w prowincjach do tabulari publici.

zieci do 7 roku życia wychowywały się pod opieką matki i służby domowej. Matka

ponosiła  odpowiedzialność  za  wychowanie  moralne  (pietas)  swych  synów  i  córek.  Po
skończeniu  około  7  roku  życia,  dziecko  rozpoczynało  edukację.  W  odniesieniu  do
chłopców  i dziewcząt zróżnicowany był jedynie czas trwania. Chłopcy kształcili się do 15
roku życia,  natomiast  dziewczynki  do  13  roku.  Chłopiec od  7 roku życia  przechodził  pod
całkowitą  opiekę  ojca.  Matka  zajmowała  się  dalej  córkami  ucząc  je  gospodarstwa
domowego, przędzenia, szycia, czasami muzyki.
Ojciec  odpowiedzialny  za  wykształcenie  syna  (doctrina)  przygotowywał  go  do  życia
prywatnego  (prowadzenie  gospodarstwa  rolnego,  nadzorowania  i  kierowania  pracą
niewolników),  do  życia  publicznego  (wzorowe  wypełnianie  swoich  obowiązków  wobec
rodziny  i  służby,  wobec  przyjaciół  i  państwa)  oraz  do  służby  wojskowej  (gry,  zabawy  i
ćwiczenia na wolnym powietrzu, posługiwanie się bronią; rzucanie dzidą i posługiwanie się

tarczą, walka wręcz, jazda konna, pływanie oraz przyzwyczajanie do niewygód, do głodu i
chłodu).
Chłopiec zwykle od rodziców uczył się sztuki czytania; zwykle na podstawie "prawa XII
tablic"

, które było zarazem fundamentem wychowania obywatelskiego i patriotycznego;

często  uczyli  się  go  na  pamięć  i  deklamowali  fragmenty  przy  różnych  okazjach.
Dla pogłębienia uczuć patriotycznych słuchał  opowiadań  o życiu bohaterów  narodowych,
uczył  się  ballad  o  ich  heroicznych  czynach  na  polach  bitew,  poznawał  zasługi  wielkich
polityków, poznawał historię ojczystego kraju.
Około  17  roku  życia  młodzieniec  przywdziewał  togę  na  znak  osiągnięcia  pełnoletności,
zwykle opuszczał dom rodzinny i pod opieką przyjaciół ojca wprawiał się do uczestniczenia
w  życiu  publicznym  i  politycznym  kraju.  Zwykle  po  upływie  roku  następowała  służba
wojskowa.

Pier

wszy rok służył jako prosty żołnierz, a potem pracował w sztabie, uczył się dowodzenia

i strategii woskowej oraz brał udział w wyprawach wojennych mających na celu
powiększenie i umocnienie potęgi państwa. Służba wojskowa otwierała drogę do
najwyższych stanowisk i urzędów.

Edukacja
Dzieci  zaczynały  edukację,  tak  jak  wspomniałem,  gdy  skończyły  7  rok  życia.  Obywatele
mniej  zamożni,  czy  też  po  prostu  plebs,  posyłał  dzieci  do  szkół  publicznych,
elementarnych,  mieszczących  się  częstokroć  w  budynkach  publicznych,  lub  też  w
taberneach  rzymskich  domów.  Prowadzili  je  najczęściej  ludzie  nieznanego  pochodzenia,
wyzwoleńcy.  Szkoły  mieściły  się  w  podcieniach  na  rynku,  na  gankach  i  w  altanach  -
osłaniających

nauczyciela

ucznia

przed

żarem

słońca.

Zawód nauczyciela był w powszechnej pogardzie, zresztą ludzie do tej profesji rekrutowali
się głównie z niewolników lub wyzwoleńców, najczęściej pochodzenia greckiego, którzy
niemal zmonopolizowali ten zawód. Za naukę płacili sami rodzice, co nierzadko wiązało się
z uzyskiwani

em przez pedagogów pensji wręcz głodowej. Nierzadko osoby trudniące się tą

profesją  szukały  dodatkowych  zajęć  by  móc  w  miarę  normalnych  warunkach  prowadzić
swą  egzystencję.  Z  czasem  jednakże  niektóre  szkoły  czy  tez  raczej  nauczyciele,
uzyskiwali  pewien  pre

stiż, co ostatecznie mogło zaowocować mecenatem zamożnego

Rzymianina,

płacąc

wynagrodzenie

(honorarium).

W tym miejscu warto wspomnieć, iż w historii przyjmuje się, że pierwszą szkołę publiczną
założył w III wieku p.n.e. Spuriusz Karwiliusz, a szkoła opłacana przez państwo powstała
za

panowania

Wespazjana.

Rok szkolny rozpoczynał się po 23 marca. Wolne od nauki były nie tylko dni świąteczne,
ale także wszystkie nundiny.
Zajęcia rozpoczynały się przed wschodem słońca, gdy cały Rzym budził się do życia.
Uczniowie chadzali do szkoły, zaopatrzeni w świeczki, które zapewne służyły im w czasie
pierwszych godzin pobytu w szkole. W czasie lekcji zarządzano jedną przerwę na posiłek,
po czy kontynuowano naukę po popołudniu. Do wpajania wiedzy niekiedy stosowano laskę
(farula

), która miała nauczyć uczniów "koncentracji" i "dążenia do rozwoju".

W III wieku p.n.e. pojawili się nauczyciele arytmetyki tzw. kalkulatorzy (od słowa calculus,
czyli gładki kamyk do rachowania). Program nauczania obejmował czytanie i pisanie,
początki arytmetyki, opowiadania o dziejach Rzymu, recytację ballad, śpiewanie pieśni

patriotycznych

oraz

lekturę

XII

tablic.

Nauczanie

prowadzono

metodą pamięciową; najczęściej używanym środkiem

dydaktycznym  były  kary  fizyczne  -  chłosta.  Dlatego  sąsiedztwo  szkoły  dla  okolicznych
mieszkańców  było  uciążliwe,  tym  bardziej  że  nauka  (a  więc  również  bicie  i  płacz  dzieci)
zaczynała  się  od  wczesnego  ranka.  Zadań  domowych  nie  było,  a  liczne  święta  i
uroczystości oraz wakacje w czasie lata i przerwy na żniwa i winobranie powodowały, że
było wiele dni wolnych od szkoły. Do szkół elementarnych uczęszczały także dziewczęta.
W czasach republiki często spotkać było można wykształcone kobiety; wywierały one duży
wpływ na życie umysłowe kraju.
Chłopcy  w  zamożnych  domach  znajdowali  się  pod  ciągłą  opieką  pedagoga
(pedagogus, comes, custos czy monitor

), który pełnił funkcję zarówno wychowawcy jak i

nauczyciela.
Początkowo  nauka  obejmowała  czytanie,  pisanie  i  elementy  rachunkowości.  Z  czasem,
program  nauczania  ulegał  modyfikacjom.  W  końcu  wykształcił  się  trzystopniowy  etap
nauczania,  który  był  prowadzony  przez  różnych  nauczycieli,  którymi  byli:
Literator -

był nauczycielem pierwszej klasy szkoły podstawowej. Uczył dzieci czytać i

pisać.  Pod  kierunkiem  nauczyciela  rachunków  (calculator, librarius),  dzieci  uczyły  się
podstawowych  operacji  matematycznych.  Ćwiczenia  te  najpierw  odbywały  się  to  na
palcach,  przy  czym  palce  lewej  ręki  służyły  do  przedstawiania  jedności  i  dziesiątek,  a
prawej setek i tysięcy. Później sięgano po kamyczki, aby zakończyć na liczydłach. Oprócz
tego  uczono  dzieci  tabliczki  mnożenia,  do  której  najlepiej  służyła  pamięć.  Nauczyciel
wygłaszał

działanie,

dzieci

powtarzały

chórem.

Najważniejszą

pomocą

naukową literatora,

była

rożka,

która

była

narzędziem

"represyjnym".

Gramaticus -

jego głównym zadaniem, było nauczenie uczniów wypowiadania się oraz

pojmowania treści. Nauczano również interpretacji, zasad stylistycznych panujących w
poezji i całej sztuce piśmienniczej. Dodatkowo uczniów zaznajamiano z muzyką,
as

tronomią, filozofią, geometrią i co najważniejsze, gramatyką. Podstawowym

podręcznikiem  był  Homer.  Oprócz  jego  utworów,  czytano  także  klasyków  tj.  Liwiusza
Andronikusa.  Dopiero  za  czasów  Oktawiana,  nastąpił  napływ  młodszych  autorów,  tj.
Horacego,  Owidiusza

i innych. Czytaniu utworów towarzyszyła analiza językowa i

gramatyczna. Studia u retora często odbywały się w jamach tabaernae czy to Forum
julium, czy też ekshedr Forum Trajana. Wiek rozpoczęcia nauki u retora był zależny od
rodziców

także

stopnia

rozwoju

młodzieńca.

Retor -

nauczyciel wymowy. Nauka składała się z teorii wymowy oraz ćwiczeń, które

przybierały dwie formy: suasoriae - mowy wygłaszane na jakiś temat (monologi)
oraz controversiae -

połączenie mowy oskarżyciela i obrony. Oprócz tego, studenci

dokonywali opisu postaci historycznych przedstawiając określoną sytuację faktyczną i
dyskutowali na temat możliwych scenariuszy, gdyby przeprowadzić drobnych modyfikacji
w zakresie powziętych przez danego męża decyzji. Uzupełnieniem studiów były na pewno
publiczne przemowy (declamatio

) tak istotne dla obowiązków życia publicznego.

Zwieńczeniem edukacji były studia filozoficzne w Atenach, nie bez przesady zwanym
uniwersytetem

dla

Rzymian.

Szybkie przekształcanie się Rzymu - z małego państwa w potężne imperium - pociągnęło
za sobą wielkie zmiany w życiu społecznym i politycznym. Już w III wieku p.n.e. wzmaga
się dążenie wyższych stanów (arystokracji rodowej i finansowej) do zapewnienia swoim
dzieciom wykształcenia odpowiadającego ich ambicjom, wspomagającego umiejętność
przewodzenia w życiu publicznym i państwowym. Pragną, by ich dzieci odróżniały się od

ogółu  obywateli  nie  tylko  zamożnością,  ubiorem  i  klejnotami,  ale  także  poziomem
umysłowym:  znajomością  języka  greckiego  i  jego  literatury  oraz  znajomością  dialektyki  i
retoryki.
Dla  ich  potrzeb  greccy  nauczyciele  (po  zajęciu  Grecji  przez  Macedonię,  a  następnie  po
podbiciu  Grecji  przez  Rzym),  zaczęli  zakładać płatne  szkoły  średnie na  wzór
hellenistczny  (według  wskazań  Isokratesa).  Uczono  w  nich:  gramatyki  greckiej  i  retoryki,
greckiej  literatury  zaczynając  od  Homera,  potem  Hezjoda.  Następnie  przechodzono  do
późniejszych utworów epickich, lirycznych i dramatycznych analizując czytane teksty pod
względem gramatycznym, etymologicznym, historycznym, metodologicznym, filozoficznym
itp.  ukazując  m.in.  cechy  utworu,  jego  wady  i  zalety.  Dzięki  temu  młodzież  zdobywała
wszechstronne wykształcenie literackie i encyklopedyczne.

Pod koniec okresu republiki ukształtował się ich program, który obejmował siedem sztuk
wyzwolonych (septem artes liberales) czyli:

gramatykę, retorykę i dialektykę (trivium) oraz

arytmetykę,

geometrię,

astronomię

muzykę

(quadrivium).

Największy zapał wśród młodzieży budziła retoryka, torująca drogę do kariery politycznej i
adwokackiej. Teraz rod

zi się nowy ideał dobrego mówcy, który jest jednocześnie nosicielem

cnót moralnych i obywatelskich; jest on synonimem wszechstronnej wiedzy i głębokiej
mądrości.

Pod wpływem konserwatywnych kół arystokracji pragnących zahamować proces
hellenizacji Rzymu (w II -

I wieku pne) zaczęło się doskonalenie łaciny, sprzyjanie

rozwojowi rodzimej literatury (Cyceron, Horacy, Liwiusz, Owidiusz, Pliniusz, Seneka,
Tacyt,

Wergiliusz).

Doprowadziło to powstania szkół retorycznych z językiem łacińskim. Pierwszą taką szkołę
założył w 93 roku p.n.e. Plotius Gall. Z czasem zyskały one wielką popularność.
W wieku 17-

18 lat rozpoczynała się również w życiu młodego Rzymianina służba

wojskowa,  co  według  Polibiusza,  dotknąć  miało  jedynie  tych  bardziej  ograniczonych
intelektualnie.  Ci  "bardziej  uzdolnieni"  odbywali  praktyki,  czy  to  z  zakresu  jurysprudencji,
administracji czy dyplomacji.
Ważnym  aspektem  rozwoju  młodzieńca  było  także  uznanie  go  za  mężczyznę.  Krok  ten
symbolizowało  założenie  tzw. togi  virilis.  Początkowo  brak  było  jasnych  regulacji
dotyczących  wieku  związanego  z  uzyskaniem  "pełnoletniości"  i  w  dużej  mierze  uznanie
tego stanu psychicznego zależało od woli ojca. Zazwyczaj następowało to w przedziale od
14 do 17 roku życia. Dopiero w okresie cesarstwa wiek pełnoletniości określono na 16 lat.
Uroczystość  odbywała  się  17  marca  w  Liberalia,  kiedy  to  przed  larami  młodzieniec
zakładał  bullę  i togę  praetexta często  nazywane insignia  pueritiae,  by  następnie  ubrać
wspomnianą już wyżej togę virilis w stylu odpowiednim dla określonej Warstwy społecznej.

Edukacja i wychowanie w okresie cesarstwa



Szkoły elementarne przeniosły się na przedmieścia. Ich liczba stale rosła. Umiejętność czytania i pisania
była bardzo użyteczna. Potrzebna była także w służbie wojskowej. Mimo to ich nauczyciele nadal mieli
bardzo niski status społeczny.



Szkoły średnie, dostępne dla warstw zamożnych, cieszyły się natomiast wielkim poważaniem, a ich
nauczyciele ogólnym uznaniem i szacunkiem.



Do programu nauczania w tych szkołach wprowadzono literaturę łacińską, a poezję uważano za podstawę
wykształcenia średniego i dającą najlepsze przygotowanie do nauki retoryki.



Teraz zaczynają powstawać samodzielne szkoły retoryczne (o charakterze zawodowym) Z nich z kolei
wyrastają wyższe szkoły prawnicze, które kształciły biegłych adwokatów, a nade wszystko dobrych

kandydatów do służby urzędniczej.

Jednakże szkoła to nie całe kształcenie się przyszłego młodego Rzymianina. Oprócz zajęć
nazwijmy to obowiązkowych, istniały także różne organizacje młodzieżowe. Przynależność
do  nich  była  dobrowolna.  W  Italii  nazywały  się  one Iuvenes,  podczas  gdy  w  prowincji
występowały  pod  nazwą Iuventus lub Collegium  iuventutis.  W  tych  miejscach,  młodzież
poszerzała  swoje  wykształcenie  i  rozwijała  sprawność  fizyczną.  Na  czele
takiej Iuvenes

stał praefectus lub curator.

Studia w szkołach retorycznych
Studia w szkołach retorycznych rozpoczynały się od opracowywania krótkich wystąpień o
charakterze  publicznym,  na  tematy  moralne  i  prawne.  W  dalszej  fazie  studiów
przystępowano  do  szczegółowej  lektury  utworów  literackich,  głównie  poetów  greckich  i
łacińskich,  co  sprzyjało  pogłębianiu  wiedzy  ogólnej.  Wnikliwe  studia  nad  literaturą  były
doskonałą okazją do opanowania przykładów pięknych zwrotów, wyrażeń, metafor. Studia
literackie były bardzo użyteczne przy układaniu oryginalnych przemówień na różne tematy.
Zaczynano  od  mów  doradczych,  zawierających  rozważania  -  jak  należy  postąpić  w
trudnych  sytuacjach  politycznych,  społecznych,  moralnych  itd.  (gromadzenie  i
prezentowanie argumentów "za

" i "przeciw"). Przechodzono następnie do mów sądowych -

oskarżycielskich  i  obrończych.  Kończono  edukację  na  układaniu  różnego  typu  mów
panegirycznych  (pochwalnych,  wysławiających,  zwykle  przesadnie,  osoby,  albo
wydarzenia).  Dyskutowano także na  tematy  formalne.  Ustalano na  przykład  jak  powinien
wyglądać  wstęp  do  przemówienia,  jak  powinno się przedstawiać główny  cel  wystąpienia,
jak  dobierać  argumenty  za  i  przeciw,  jak  chwalić  i  jak  potępiać  czyn  albo  sprawcę,  jak
wplatać cytaty np. z literatury pięknej, a wreszcie - jak wygłaszać mowę; kiedy marszczyć
czoło, kiedy mówić cicho, kiedy dobitnie, a nawet krzyczeć, kiedy wreszcie targać włosy i
nawet drapać twarz, by tym skuteczniej oddziaływać na słuchaczy.
Długość czasu studiów zależała od zdolności ucznia i od umiejętności nauczyciela, którymi
byli  często  wytrawni  adwokaci.  Najczęściej  trwały  około 3 lata  i kończyły  się około 19-20
roku

życia.

Zrodził się nowy ideał wychowawczy. Miejsce dobrego rolnika, obywatela i żołnierza zajął
odpowiednio wykształcony urzędnik państwowy: znający biegle łacinę i grekę, posiadający
umiejętność  pięknego  wypowiadania  swoich  myśli,  znający  dobrze  prawo  i  historię
państwa,  a  także  wszystkie  bieżące  problemy  życia  publicznego,  odznaczający  się
głęboką kulturą i osobistym wdziękiem, znajomością ludzkiej natury, zdrowym rozsądkiem i
dobrą  pamięcią,  zamiłowaniem  do  spraw  praktycznych,  a  przede  wszystkim  określonymi
zaletami moralnymi.
To  wszystko  powodowało,  że  stosunek  cesarzy  rzymskich  do  oświaty,  a  zwłaszcza  do
szkół  średnich  ogólnych  i  retorycznych  był  na  ogół  bardzo  pozytywny.  Cesarz  August
włożył wiele wysiłku w odbudowę Muzeum w Aleksandrii; Wespazjan, ufundował w Rzymie
wielką  bibliotekę,  wyznaczył  stałą  pensję  dla  jednego  nauczyciela  greckiej  i  łacińskiej
retoryki  (dostał  ją  Kwintylian)  oraz  zwolnił  nauczycieli  tego  przedmiotu  od  podatków
miejskich i od służby wojskowej; Hadrian ufundował w Rzymie na Kapitolu Ateneum, które
się  stało  miejscem  spotkań  uczonych  oraz  ośrodkiem  studiów  wyższych;  Antonius  Pius
rozszerzył  zarządzenie  Wespazjana  i  polecił,  by  każda  stolica  prowincji  utrzymywała  ze

skarbu państwa po 10 lekarzy i po 5 nauczycieli retoryki i gramatyki; średnie miasta - po 7
lekarzy i po 4 nauczycieli retoryki i gramatyki, najmniejsze - po 5 lekarzy i po 3 nauczycieli
gramatyki i retoryki. Dzięki temu w całym cesarstwie powstał cały system szkolnictwa
średniego o charakterze instytucji publicznych. Podobne zasługi mieli i inni władcy
Cesarstwa Rzymskiego.

Rzymska myśl pedagogiczna

W  przeciwieństwie  do  Greków  -  Rzymianie  nie  lubili  zagłębiania  się  w  teoretyczne
zagadnienia  wychowania.  Nie  rozwinęli  oryginalnej  teorii  pedagogicznej.  Ale  rozsiane  po
różnych  pismach  uwagi  na  temat  kształcenia  i  wychowania  świadczą,  że  zwięźle  umieli
ująć niejedną praktyczną zasadę pedagogiczną.
Katon  Starszy (234-149  p.n.e.)  w  "Naukach  dla  syna"  (Praecepta  ad  filium)  prezentuje
starorzymską postawę surowości w wychowaniu i prostoty obyczajów, której hołdowano w
początkowym  okresie  republiki. Marek  Tuliusz  Cyceron (106-43  p.n.e.)  wypowiedział  w
swoich  pismach  mnóstwo  trafnych  maksym  na  temat  wychowania.  Filozof Lucjusz
Seneka (5  p.n.e.  -

65 n.e.) pouczał: "długa droga przez przepisy, krótka przez

przykłady" (Longum est iter per praecepta, breve et efficacx per exempla); ubolewał także
nad przekazywaną przez szkołę bezużyteczną wiedzą, oderwaną od potrzeb praktycznego
życia: "nie dla życia, lecz dla szkoły uczymy się" (non vitae, sed scholea
discimus);

Pliniusz Młodszy (61-114 n.e.) ukuł zasadę: "nie dużo a gruntownie" (multam,

non multa); satyryk Decimus Iunius Juvenalis (60-

127 n.e.) pisał: "zdrowy duch w

zdrowym ciele".
Jedyne dzieło poświęcone w całości sprawom wychowania pozostawił Marek Fabiusz
Kwintylian (35-95 n.e.) -

"Kształcenie mówcy" lub "O wychowaniu mówcy" (Instituto

oratoria

), które choć nie miało zbyt wiele myśli oryginalnych, to było doskonałym

uogólnieniem całej dotychczasowej praktyki wychowawczej starożytnego Rzymu.
Kwintylian pochodził z Hiszpanii, ze starej nauczycielskiej rodziny (ojciec i dziadek byli
nauczyc

ielami). Studia ukończył w Rzymie. Wrócił do Hiszpanii i przez kilka lat był

nauczycielem retoryki. W 68 roku n.e. (mając 33 lata) przeniósł się do Rzymu, gdzie
oprócz pracy nauczycielskiej zajmował się adwokaturą. Cesarz Wespazjan w uznaniu dla
jego kunsz

tu pedagogicznego przyznał mu pensję ze skarbu państwa, jako pierwszemu w

Rzymie nauczycielowi retoryki. Po 20 latach pracy przeszedł na emeryturę i w tym czasie,
wolny  od  innych  zajęć,  zaczął  pisać  swoje  dzieło  (około  90  roku  n.e.).  Zajął  się  w  nim
głównie  praktyczną  dydaktyką,  sposobem  kształcenia  mówcy,  który  w  ujęciu  autora,
przypomina  pod  wieloma  względami  mędrca-filozofa  według  modelu  Platona.
Miał  on  odznaczać  się  najwyższymi  zaletami  moralnymi  i  wszechstronną  wiedzą;  być
znawcą  całego  dorobku  kulturalnego  ludzkości,  a  także  doświadczonym  działaczem
politycznym.  Ażeby  wychować  takiego  młodzieńca,  należało  od  dzieciństwa  otoczyć  go
troskliwą opieką.
Kwintylian  z  optymizmem  odnosił  się  do  możliwości  rozwojowych  człowieka.  Uważał,  że
każdy jest dostatecznie uzdolniony do nauki. Jak ptak przysposobiony jest do lotu, jak koń
do  biegu,  tak  dziecko  do  nauki.  Ludzi  niezdolnych  w  tym  zakresie  jest  równie  mało,  jak
ułomnych  fizycznie,  a  takich,  na  których  wysiłek  wychowawczy  zupełnie  by  nie
oddziaływał,

nie

wcale.

Zdolności do nauki rosną w miarę lat i rozwoju organizmu. Dlatego z dużą rozwagą należy
dobierać nauczycieli i wychowawców - poczynając już od niańki. Wszystkie osoby biorące

udział w wychowaniu powinny odznaczać się wysokim poziomem moralnym i starannym
wykształceniem językowym. Nauka dzieci w wieku przedszkolnym powinna być jak
najbardziej

zbliżona

zabawy.

Każde  osiągnięcie  dziecka  należy  nagradzać  pochwałami,  a  do  pokonywania  trudności
winno  się  zachęcać  je  przez  budzenie  ambicji.  Wykluczał  wszelki  przymus  i  ostre
traktowanie  dzieci.  Nie  powinno  się  także  stawiać  wobec  nich  zbyt  wielkich  wymagań.
Aprobując  panujący  w  bogatych  domach  zwyczaj  kształcenia  dzieci  na  poziomie
elementarnym  w  domu,  przeciwstawiał  się  Kwintylian  ogólniejszym  tendencjom  do
domowego wychowania dzieci, zwłaszcza w zakresie szkoły średniej.
"Przy  nauce  czytania  nie  należy  przynaglać  chłopców  do  ciągłości  albo  szybkości  w
czytaniu tak długo, dopóki nie będą łączyć liter między sobą gładko i bez zastanawiania się
nad ich

znaczeniem. Wtedy dopiero powinni zaczynać z samych zgłosek tworzyć wyrazy,

a z wyrazów splatać zdania. () Czytanie zatem musi być przede wszystkim pewne, potem
ciągłe i długo dość powolne, mianowicie tak długo, aż przez ćwiczenie dojdzie w nim do
zupełnej poprawności i biegłości." W celu "usprawnienia narządów mowy i wyraźniejszego
wymawiania, należy pewne słowa i wiersze, umyślnie trudne do wypowiedzenia,
powiązane w łańcuch bardzo ciężko się łączących zgłosek dać chłopcom, by powtarzali je
w kółko jak najszybciej. Nazywają się one po grecku wędzidła. Rzecz (...) ledwie zasługuje
na wspomnienie, ale gdy się ją pominie, wiele wad w wymowie (...) pozostaje na zawsze
jako zło, którego nie da się już potem naprawić"
- Kwintylian,

"Kształcenie mówcy"

Dążył  do  całkowitego  przełamania  uprzedzeń  wobec  szkoły  publicznej.  Jej  przeciwnicy
podnosili  głównie  dwie  kwestie:  że  szkoła  publiczna  kształcąc  dzieci  z  różnych  rodzin,  o
różnym  poziomie  moralnym,  może  wywierać  demoralizujący  wpływ  na  chłopców
wychowywanych w dom

u w duchu najwznioślejszych zasad etycznych i że uczeń mając do

dyspozycji  nauczyciela  prywatnego  rozwija  się  znacznie  szybciej  i  bardziej
wszechstronnie,  ponieważ  cała  uwaga  wychowawcy  skupia  się  wyłącznie  na  nim;
nauczyciel  łatwo  też  dostosowuje  się  do  jego  indywidualnych  zainteresowań.
Kwintylian  polemizując  z  tymi  zarzutami  przyznawał,  iż  niekiedy  szkoła  rzeczywiście
wpływa  demoralizująco  na  młodego  chłopca,  ale  są  to  przypadki  raczej  wyjątkowe.
Zdarza się natomiast częściej, iż dziecko ulega demoralizującym wpływom źle dobranego
nauczyciela, a czasem także pod wpływem rodziców skłonnych do ich rozpieszczania, zbyt
pobłażliwego traktowania ich wad i wybryków, do używania w ich obecności niewłaściwych
wyrażeń i do prowadzenia lekkiego trybu życia.
Nie  zg

adza się Kwintylian z twierdzeniami, że dziecko wychowywane w domu łatwiej

zdobywa wiedzę. Jego zdaniem wszyscy ambitni i naprawdę zdolni nauczyciele stronią od
pracy w prywatnych domach, bo lepiej się czują w otoczeniu większej liczby uczniów.
Ponadto ksz

tałcenie chłopca w zaciszu domowym wymaga więcej czasu i wysiłków niż w

szkole. Tu chłopiec uczy się korzystając nie tylko z wiedzy nauczyciela i jego wskazówek,
ale także z odpowiedzi kolegów, a nawet z ich błędów i niepowodzeń.
Zdolny i ambitny nauczycie

l, mający pod opieką wielu uczniów, zdobywa się zazwyczaj na

większy  wysiłek  umysłowy  i  dydaktyczny  niż  wówczas,  gdy  jest  odpo-wiedzialny  tylko  za
jednego  chłopca.  Ponadto  "słowo  nauczyciela  nie  takie  jest  jak  ten  obiad,  który  dla
większej  liczby  obecnych  przy  stole  może  wystarczyć  tylko  w  mniejszych  porcjach;  jego
słowo jest jak słońce, które wszystkim uczniom udziela zawsze tyle samo światła i ciepła".
Zdolny nauczyciel może bez trudu uczyć  większą grupę dzieci, zwracając główną uwagę
na  mniej  zdolnych  i

słabych, a najzdolniejszym udzielając tylko od czasu do czasu

koniecznych wskazówek i pobudzając ich ambicję do dalszych wysiłków. Korzyści z nauki
zbiorowej w szkole publicznej są jeszcze i te:



że przyszły mówca będzie musiał stale występować przed licznym gronem słuchaczy i żyć na
oczach całego społeczeństwa, do czego nie będzie przyzwyczajony ucząc się w zamknięciu
domowym, a szkoła publiczna przyzwyczajać go będzie od wczesnych lat życia do stałego
przebywania w większym zespole ludzi;



że ława szkolna wytwarza przyjaźni, które łączą ludzi na całe życie;



że szkoła publiczna rozbudza ambicję, która pobudza do studiów i współzawodnictwa, ale
rozwinąć ją można tylko w towarzystwie kolegów;



że większa ilość uczniów pobudza także nauczyciela do gorliwszej pracy, umożliwia mu
wydobycie z siebie większej energii i zapału.

"Zbyt dobrze znam możliwości dziecka w każdym wieku, żebym uważał, iż należy od razu
ostro  nastawiać  dzieci  i  wymagać  od  nich  trudu.  Bo  tego  właśnie  trzeba  będzie  się  w
pierwszym  rzędzie  wystrzegać,  aby  nie  znienawidził  nauki  ten,  kto  jej  jeszcze  nie  umie
kochać  (...)  Tak  zatem  ta  nauka  we  wczesnych  latach  powinna  być  zabawą.  Trzeba
dziecko  zachęcać  do  niej  i  prośba,  i  pochwała,  a  przy  tym  sprawiać  mu  tę  radość,  że
zawsze  umiało.  Trzeba  też  czasem,  gdyby  samo  nie  miało  ochoty  do  tej  nauki,  uczyć
razem  z  nim  drugie  dziecko,  tak  żeby  mu  zazdrościło,  żeby  z  nim  od  czasu  do  czasu
współzawodniczyło, a przy tym odnosiło wrażenie częstszego zwycięstwa ze swej strony"
- Kwintylian,

"Kształcenie mówcy"

wywody Kwintyliana przyczyniły się do zwycięstwa idei zbiorowego nauczania w

Rzymie zwłaszcza, że wysokie opłaty za najem prywatnych nauczycieli czyniły indy-
widualne

nauczanie

zbyt

kosztownym.

Godne  podkreślenia  są  także  inne  spostrzeżenia  pedagogiczne  Kwintyliana.  Uważał,  że
siły umysłowe dziecka (ucznia) są tak obfite, że nie mogą się zadowolić jedną tylko nauką;
zajmując  się  jednym  przedmiotem  spoglądają  równocześnie  w  różne  strony.  To  właśnie
umożliwia  im  jednoczesne  uczenie  się  większej  ilości  nauk.  Zmiana rodzaju  zatrudnienia
umysłowego  nie  tylko  nie  jest  przeszkodą,  ale  jest  wprost  podnietą  myślenia.  Zabierając
się  do  nowej  pracy  umysłowej  -  przystępuje  do  niej  z  nową  siłą.  Dzięki  swojemu
naturalnemu zaciekawieniu do nauki dziecko nie męczy się i nie lubi oglądać się na to co
zrobiło, ale ciekawość pcha je wciąż naprzód, do tego co nowe.
Kwintylian  całkowicie  potępiał  kary  fizyczne.  Uważał  je  za  nadużycie.  Poniżają  one
godność  człowieka  i  są  najcięższą  zniewagą.  Przeciw  słabemu  i  narażonemu  na
skrzywd

zenie wiekowi musi stosownie reagować całe społeczeństwo i dlatego w tym

zakresie nie powinno się przyznawać nauczycielowi za wiele swobody. "Jeżeli nawet -
pytał - niektórych małych chłopców można zmusić kijami do zmiany postępowania, to przy
pomocy jakic

h argumentów trzeba będzie oddziaływać na nich, gdy dorosną?"

Trzeba  więc  uważać  na  charakter  nauczyciela,  aby  ucznia  nie  krzywdził,  aby  umiał
zapanować  nad  sobą  i  nad  rozwijającym  się  usposobieniem  ucznia.  Dzieło  Kwintyliana
"Kształcenie  mówcy"  odegrało  w  dziejach  wychowania  bardzo  doniosłą  rolę,  nie  tylko  w
czasach rzymskich. Po odkryciu jego rękopisu w 1416 r. stało się wzorem dla szkolnictwa
humanistycznego w Europie XV i XVI wieku. Z jego wskazań korzystali obficie także polscy
pisarze pedagogiczni epoki Odrodzenia.

ENEIDA

Eneida (

łac. Aeneis) – rzymski poemat epicki, napisany heksametrem przez Publiusza

Wergiliusza Marona

, opiewający w 12 księgach o łącznym rozmiarze 9892 wierszy

dzieje

Trojańczyka Eneasza, legendarnego protoplasty Rzymian.

Historia i znaczenie poematu[edytuj | edytuj kod]

Wergiliusz rozpoczął pracę nad poematem, korzystając z mecenatu Oktawiana Augusta.
Komponował dziesięć lat (29-19 p.n.e.) kreśląc najpierw scenariusz prozą, a potem
przekładając go na wiersz.

Zmarł zanim ukończył utwór. Uważając, że w bieżącym stanie poemat nie nadaje się do
publikacji, Wergiliusz

na łożu śmierci polecił spalić autograf. Zapobiegł temu Oktawian

August

rozkazując nadać utworowi, na ile to możliwe, ostateczny szlif i przygotować go do

wydania. Wydawcy, poeci Lucjusz Wariusz Rufus i Plocjusz Tukka

, zmienili kolejność

niektórych  ksiąg  i  usunęli  wiersze,  które  uznali  za  zbędne.  Świadectwem  niewykończenia
"Eneidy"  są  między  innymi hemistychia,  czyli  miejsca,  gdzie  spójna  scena  kończy  się  w
połowie  pojedynczego  wiersza,  a  ciąg  dalszy  następuje  od  nowego.  W  starożytnej  poezji
epicznej było to niedopuszczalne i Wergiliusz z pewnością usunąłby tego typu mankamenty,
gdyby zdążył.

Wydana z polecenia Augusta

"Eneida" zaczyna się od wiersza Arma virumque cano Troiae

qui primus ab oris

, który był przez stulecia jej nieomylnym znakiem rozpoznawczym. Jednak

przekazy starożytne utrzymują, iż wydawca usunął pierwotne cztery wersy otwierające
księgę pierwszą, a stanowiące niejako odautorski wstęp do utworu. Usunięty fragment brzmi:

Ille

ego

qui

quondam

gracili

modulatus

avena

carmen

egressus

silvis

vicina

coegi

quamvis

avido

parerent

arva

colono

gratum

opus

agricolis.

nunc

horrentia

Martis

arma virumque cano...

Wydany w roku 17 p.n.e.

(około półtora roku po śmierci Wergiliusza) poemat zyskał od razu

wielką  popularność  i  wyparł  wcześniejsze  o  półtora  wieku Annales Enniusza,  został
okrzyknięty nową "Iliadą" i "Odyseją" oraz wprowadzony jako obowiązkowa lektura szkolna.
W  tej  ostatniej  roli  przetrwał  od  początków  cesarstwa  rzymskiego  w  zasadzie  do  dziś
(wybrane fragmenty czyta się na lekcjach łaciny w liceach, a wybrane księgi są obowiązkową
lekturą na studiach filologii klasycznej), przez co jest jednym z najbardziej znanych utworów
poetyckich  pisanych  po  łacinie.  Aluzje  i  nawiązania  do Eneidy często  występują  w  poezji
europejskiej w przeciągu ostatnich dwóch tysięcy lat.

Osob

liwe odwołanie do Eneidy znajduje się w autografie III części Dziadów Adama

Mickiewicza. Przy op

isie zupy znajduje się tam taki passus:

Przez

pół

roku

kapuśniak,

przez

pół

roku

krupnik,

których

nie

było

widać

listka

ani

krupy;

Wspomniałbyś

Eneidy

księgę

jedenastą:

Apparent rari nantes in gurgite vasto

[1]

Zacytowany wers łaciński istotnie pochodzi z Eneidy, jednak nie z księgi XI, lecz pierwszej
(jest to wers 118 tej księgi), co Mickiewicz zlekceważył ze względu na rym. W

przekładzie Tadeusza Karyłowskiego fragment ów brzmi Wynurzą się nieliczni nad wielkich
wód tonie

[2]

Istnieje

ównież żartobliwa trawestacja Eneidy autorstwa ukraińskiego poety Iwana

Kotlarewskiego

, przedstawiająca Eneasza jako wesołego kozaka.

O ile zasadniczym walorem poematów Homera, na których Eneida

się poniekąd wzoruje, jest

ich treść, o tyle pierwszorzędnym walorem Eneidy jest jej forma, czyli wycyzelowany,
melodyjny heksametr Wergiliusza

. Wiersz jest pełen aliteracji, a jego rytm uzgodniony jest w

wielkim stopniu z

aktualną treścią opowiadania, cechy te jednak często przepadają w

przekładach na inne języki.

Streszczenie poszczególnych ksiąg[edytuj | edytuj kod]

Akcja poematu obejmuje siedem lat od upadku Troi

do osiedlenia się Eneasza w kraju

rodzinnym jego przodka Dardanosa

, czyli w Italii. Poemat dzieli się na dwie wyraźne części:

ks. I-VI oraz VII-

XII. Część pierwsza opisuje tułaczkę Eneasza po zburzeniu Troi, i tym

samym przypomina

Odyseję Homera. Część druga zaś zawierająca opis walk na terenie Italii

jest bardziej zbliżona doIliady.

Przy analizie kompozycyjnej "Eneidy" należy mieć na względzie, że poemat jest
nieukończony przez autora.

Księga I[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Arma virumque cano Troiae qui primus ab oris, 755 heksametrów.

Inwokacja. Przypomnienie przyczyn gniewu Junony

, którego skutki prześladują Trojan, a

Eneasza w szczególności. Opis założenia Kartaginy, przypomnienie przepowiedni, według
której potomkowie Trojan zniszczą to miasto. Przepowiednia ta oraz wspomnienie dawnych
zniewag doznanych od Trojan (

Sąd Parysa) rozpala na nowo gniew Junony, za której

namową Eol rozpętuje burzę na morzu. W burzy tej flota trojańska ulega
rozbiciu. Neptun

poskramia Eola i uspokaja burzę. Rozbitkowie dobijają do brzegów Afryki,

gdzie urządzają polowanie i ucztę. W tym czasie matka Eneasza, Wenus wyjednuje
od Jowisza

obietnicę, że z krwi Eneasza narodzą się Rzymianie, władcy świata. Eneasz i

jego towarzysze wędrują po okolicy i przybywają do Kartaginy, której mieszkańcy zostali już
do nich uprzednio przyjaźnie nastawieni przez bogów. Królowa Kartaginy Dydona urządza
ucztę na cześć przybyszów. W tym czasie Wenus usypia synka Eneasza, a na jego miejsce
podstawia Amora

. Amor wzięty przez Dydonę na kolana sprawia, że zakochuje się ona w

Eneaszu. Ten podstęp Wenus ma na celu zabezpieczenie Eneasza i pozostałych Trojan
przed ewentualnym niebezpieczeństwem ze strony Kartagińczyków.

Księga II[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Conticuere omnes intentique ora tenebant, 804 heksametry.

Opowieść Eneasza o zdobyciu i zburzeniu Troi (Koń trojański). Eneasz za namową
zjawy Hektora

podejmuje ucieczkę z płonącego i rabowanego miasta i uchodzi wraz z

ojcem Anchizesem, synkiem Askaniuszem

i żoną Kreuzą. Kreuza gubi się po drodze, po

jakimś czasie Eneaszowi ukazuje się jej zjawa, która każe mu płynąć do Italii.

Księga III[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Postquam res Asiae Priamique evertere gentem, 718 heksametrów.

Ciąg dalszy opowieści Eneasza, jego przygody po ucieczce z Troi. Kolejne etapy podróży
to Tracja, Kreta, Strofady

(gdzie słyszą przepowiednię, że osiedlą się tam, gdzie głód zmusi

ich do zjedzenia własnych stołów), Akcjum, Epir, w końcu lądują na Sycylii. Spotykają tam
jednego

towarzyszy Odyseusza,

którym

zapomniano

podczas

ucieczki

przed Cyklopem Polifemem(akcja Eneidy

dzieje się w tym samym mniej więcej czasie, co

akcja Odysei

). Ostrzeżeni przepływają do Drepanum, gdzie umiera Anchizes.

Księga IV[edytuj | edytuj kod]

Incypit: At regina gravi iam dudum saucia cura, 705 heksametrów.

Romans Dydony i Eneasza

. Opisy narad Dydony z siostrą Anną oraz udręk miłosnych. W

tym czasie Junona usiłuje namówić Wenus, żeby zgodziła się na małżeństwo Dydony i
Eneasza (Junona

chce w ten sposób zapobiec spełnieniu się przepowiedni, według której z

Trojan narodzą się Rzymianie i zniszczą Kartaginę). Gdy to się dzieje, Dydona z Eneaszem
wybierają się na polowanie. Junona rozpętuje burzę, przed którą oboje kryją się do pieczary.
Tam dochodzi między nimi do zbliżenia. Bogini Fama rozpowszechnia wieści o związku
Eneasza z Dy

doną. Docierają one do Jarbasa, króla Getulów, który starał się o rękę Dydony.

Dotknięty  Jarbas  modli  się  do Jowisza,  by  pomścił  tę  zniewagę.  Jowisz  za
pośrednictwem Merkurego uświadamia  Eneaszowi,  że  ma  się  stać  protoplastą  Rzymian,
wobec  czego  pozostanie  w Afryce

nie wchodzi w grę. Eneasz posłusznie zaczyna w

tajemnicy przygotowania do odjazdu. Dydona próbuje wszelkimi sposobami go zatrzymać.
Gdy nic nie skutkuje, każe przygotować stos pogrzebowy. Eneasz odpływa bladym świtem w
kierunku Sycylii

, a Dydona przeklina go i cały jego ród, po czym wchodzi na stos i przebija

się mieczem.

Księga V[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Interea medium Aeneas iam classe tenebat, 871 heksametrów.

Flota trojańska przybywa na Sycylię, gdzie gości u króla Acestesa. Eneasz urządza igrzyska
na cześć zmarłego rok wcześniej ojca, Anchizesa. Gdy mężczyźni są zajęci rywalizacją,
boginiIris

z rozkazu Junony przybiera postać starej Trojanki Beroe i buntuje kobiety

trojańskie przeciwko niekończącej się wędrówce. Za jej namową kobiety podpalają okręty.
Eneasz wzywa pomocy Jowisza, ten gasi ogień zsyłając rzęsisty deszcz. Za radą
wieszczka Nautesa

Trojanie postanawiają podzielić się na dwie grupy: jedna zostaje na

Sycylii, druga, przeważnie młodzi i silni mężczyźni, płynie z Eneaszem dalej. Eneaszowi
ukazuje się we śnie zjawa Anchizesa i zapowiada czekające go w Italii
walki. Neptun

uspokaja morze na prośbę Wenus, Eneasz z towarzyszami odpływają z

Sycylii. W trakcie podróży nocą wypada za burtę sternik Palinurus.

Księga VI[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Sic fatur lacrimans classique immittit habenas, 901 heksametrów.

Wyprawa  ląduje  w  Kume,  Eneasz  udaje  się  do  groty  wieszczki Sybilli by  dowiedzieć  się  o
swe  przyszłe  losy.  Sybilla  udziela  mu  wyczerpujących  odpowiedzi,  następnie  po  złożeniu
niezbędnych  ofiar  i  dokonaniu  paru  innych  czynności  (które  obejmują  m.in.  zdobycie  złotej
gałązki na prezent dla Prozerpiny) schodzą razem do Hadesu. Następuje szczegółowy opis
tego

ponurego

miejsca.

Eneasz

Sybilla

docierają

do Acherontu,

przez

który Charon

przewozi dusze zmarłych. Nad brzegiem spotykają zjawę Palinurusa, którego

Charon nie chce przyjąć, zwłoki Palinurusa nie zostały bowiem jeszcze pogrzebane. Na
widok złotej gałązki Charon przewozi Eneasza i Sybillę. Sybilla usypia Cerbera, oboje z

Eneaszem  przedostają  się  do  miejsca  w  Hadesie,  gdzie  przebywają  m.in.  samobójcy  i
nieszczęśliwi  kochankowie.  Tu  Eneasz  natyka  się  na  Dydonę,  u  której  na  próżno  usiłuje
wybłagać przebaczenie. Spotykając dalsze okropności piekielne (opisywane w szczegółach)
przybywają  stopniowo  do  pałacu Plutona.  Oddawszy  złotą  gałązkę  Eneasz  dostaje  się
do Elizjum

, krainy szczęśliwości zmarłych. Spotyka tam własnego ojca,Anchizesa. Następuje

wykład Anchizesa o wędrówce dusz. Eneasz spotyka dusze swoich potomków (Rzymian)
czekające na wcielenie, są to m.in. Romulus, Cezar, Oktawian August. Na koniec Anchizes
odprowadza Sybillę i Eneasza do bramy snu, przez którą trafiają z powrotem na ziemię.
Flota trojańska odpływa i kieruje się ku Kajecie.

Księga VII[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Tu quoque litoribus nostris Aeneia nutrix, 817 heksametrów.

Trojanie przybijają do brzegu opodal ujścia Tybru. Następuje nowa inwokacja (do Erato) i
opis sytuacji w Lacjum

. Włada nim król Latinus. Jego córka Lawinia według wyroczni ma

wyjść za cudzoziemca, ale bieżącym pretendentem do jej ręki jest Turnus, król sąsiedniego
plemienia Rutulów. Tymczasem Trojanie rozbijają się obozem na brzegu i urządzają ucztę,
pod  koniec  której  zjadają  własne  stoły,  to  jest  podpłomyki,  na  których  z  braku  czegoś
lepszego  rozłożyli  potrawy.  Jest  to  zapowiedziany  (w  ks.  III)  znak,  że  tułaczka  dobiegła
końca.  Na  drugi  dzień  przybysze  budują  na  brzegu  umocnione  osiedle  i  udają  się  z
poselstwem  do  Latinusa.  Król  przyjmuje ich  życzliwie,  obdarowuje szczodrze,  a Eneaszowi
obiecuje  rękę  Lawinii.  Junona  jak  zwykle  usiłuje  temu  przeszkodzić,  podburza  Turnusa  i
Rutulów przeciwko Eneaszowi, tudzież organizuje awanturę pomiędzy Trojanami w obozie a
okolicznymi  plemionami  italskimi.  Następuje  katalog  wojsk  italskich,  które  szykują  się  na
wojnę z Eneaszem.

Księga VIII[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Ut belli signum Laurenti Turnus ab arce, 731 heksametrów.

Lacjum  szykuje  się  do  wojny,  jedna  i  druga  strona  poszukuje  sojuszników.  Eneaszowi
ukazuje  się  bóg  Tybru,  przypomina  pomyślne  przepowiednie,  po  czym  radzi  udać  się  po
pomoc do mieszkającego w okolicy Greka Ewandra. Eneasz wyrusza w drogę i przybywa do
miasta  Ewandra  podczas  święta Herkulesa.  Ewander  oprowadza  przybysza  po  mieście  i
opowiada  mu  jego  historię.  Na  koniec  obiecuje  Trojańczykom  pomoc  w  postaci  oddziału
jazdy  pod  wodzą  własnego  syna,  Pallasa.  Przy  tej  okazji  Wenus  zsyła  Eneaszowi  znaki
zapowiadające  pomyślną  przyszłość.  Tymczasem  na  prośbę Wenus Wulkan robi  zbroję  dla
Eneasza.  Zbroję  tę  Wenus  przekazuje  Eneaszowi  w  gaju  w  pobliżu Caere,  gdzie  Eneasz
zatrzymał  się  na  popas  wraz  z  oddziałem  Pallasa.  Na  zewnętrznej  stronie  tarczy  Wulkan
zobrazował  przyszłe  dzieje  Italii  i  potomków  Eneasza  aż  do  Augusta  (tarcza  Eneasza  jest
wyraźną aluzją do znanej z Iliady tarczyAchillesa, wykutej przez Hefajstosa).

Księga IX[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Atque ea diversa penitus dum parte geruntur, 818 heksametrów.

Za  radą  Junony  Turnus  uderza  na  obóz  trojański  pod  nieobecność  Eneasza.  Rutulowie
podpalają  okręty  Trojan,  które  bogini Kybele zamienia  w  nimfy.  Widok  ten  sieje  popłoch
wśród  atakujących,  jednak  Turnus  potrafi  nad  tym  zapanować.  Dwaj  Trojanie,  Nisus  i
Euryalus,  postanawiają  przekraść  się  nocą  przez  nieprzyjacielskie  linie,  żeby  donieść
Eneaszowi o sytuacji. Po drodze zabijają wielu nieprzyjaciół, natykają się jednak na oddział
Wolcenusa, sprzymierzeńca Rutulów. Wywiązuje się walka, w której ginie zarówno Nisus, jak

i  Euryalus.  O  świcie  Rutulowie  ruszają  do  ataku  na  obóz  trojański  niosąc  w  pierwszym
szeregu  głowy  obydwu  Trojan  zatknięte  na  włóczniach.  W  końcu  Rutulowie  przełamują
obronę i przedzierają się bliżej. Wywiązuje się walka wręcz. Syn Eneasza włącza się do niej,
ale zostaje usunięty z pola walki przez Apolla. Trojanie po otworzeniu bramy przystępują do
skutecznego  kontrataku,  Turnus  (któremu  nie  może  pomóc  Junona  ze  strachu  przed
Jowiszem) salwuje się skokiem do Tybru.

Księga X[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Panditur interea domus omnipotentis Olympi, 908 heksametrów.

Tymczasem Jowisz zwołuje naradę bogów i zabrania im mieszania się do walk aż do czasów
wojen  punickich.  Wywiązuje  się  sprzeczka  pomiędzy  Wenus  a  Junoną.  Jowisz  podejmuje
decyzję,  żeby  o  wyniku  wojny  Italików  z  Trojanami  zadecydował  los.  Tymczasem  Eneasz
zbliża się z flotą trzydziestu statków niosących pomoc Trojanom. Nocą do floty zbliżają się
nimfy będące dawniej (przed przemianą dokonaną przez Kybele) statkami trojańskimi. Jedna
z  nimf  informuje  Eneasza  o  sytuacji  w  obozie.  Turnus  tymczasem  dzieli  wojska  na  dwie
części,  jedna  ma  oblegać  obóz,  druga  rusza  przeciwko  Eneaszowi.  W  bitwie  ginie  syn
Ewandra  Pallas,  Turnus  zdziera  zeń  zbroję  (tzw. spolia  opima).  Eneasz  chce  pomścić
Pallasa,  ale

chwilowo nie może, gdyż Junona (za zgodą Jowisza) zabiera Turnusa z pola

walki. Dowództwo wojsk italskich obejmuje król Etrusków

Mezencjusz. W dalszej części bitwy

ginie on z rąk Eneasza.

Księga XI[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Oceanum interea surgens Aurora reliquit, 915 heksametrów.

Walczące  strony  zawierają  dwudniowy  rozejm  dla  pogrzebania  poległych.  Eneasz
odprawiwszy  ceremonie  żałobne  odsyła  zwłoki  Pallasa  Ewandrowi.  Przybywają  posłowie
italscy  z  prośbą  o  wydanie  ciał  ich  poległych.  Eneasz  zgadza  się,  a  przy  okazji  proponuje
zawarcie  pokoju  wyjaśniając,  że  Trojan  sprowadziły  tu  wyroki  losu.  Rozejm  zostaje
przedłużony na dwanaście dni. Następują pogrzeby zabitych. Wojska italskie zaczynają się
buntować  przeciwko  Turnusowi,  także  poselstwa  wysłane  przezeń  do  okolicznych  królestw
po  pomoc  wracają  z  niczym.  Latinus  naciska  na  zawarcie  pokoju  z  Trojanami,  Turnus jest
przeciw.  Na  to  nadchodzą  zbrojnie  Trojanie,  wywiązuje  się  bitwa,  którą  siły  italskie
przegrywaj

ą i chronią się do znajdującego się opodal miasta. Turnus organizuje zasadzkę na

Eneasza, ale w obliczu sytuacji rezygnuje z niej i idzie na odsiecz miastu. Z drugiej strony
zbliżają się Trojanie, bitwa jednak nie wywiązuje się, gdyż zapada noc.

Księga XII[edytuj | edytuj kod]

Incypit: Turnus ut infractos adverso Marte Latinos, 952 heksametry.

Turnus decyduje się stoczyć pojedynek (na śmierć i życie) z Eneaszem bez wydawania
walnej bitwy. Wojska obydwu stron mają obserwować walkę z bezpiecznej odległości.
Junona tymczasem podjudza siostrę Turnusa Juturnę, żeby spowodowała wydanie Trojanom
walnej

bitwy. Juturna podburza Rutulów, ci prowokują starcie przy pierwszej okazji rzucając

włócznię w tłum Trojan. Wywiązuje się bitwa, Latinus ucieka, Eneasz jest ranny. Ranę
Eneasza leczy Wenus przy użyciu cudownych leków. Ponieważ Turnus unika starcia,
Eneas

z decyduje się podpalić miasto Latynów. W końcu jednak dochodzi do pojedynku, w

którym Turnusowi pomaga Junona, a Eneaszowi Wenus. Jowisz kładzie temu kres
odwołując obydwie boginie z pola walki i przypominając, że z wyroku losu i tak potomkowie
Trojan maj

ą się stać panami Italii. Obiecuje wszakże Junonie, że plemię powstałe z

połączenia Latynów i Trojan będzie nosić nazwę Latynów, natomiast nazwa "Trojanie"
pójdzie w niepamięć. Tymczasem Turnus przegrywa pojedynek i błaga o darowanie życia.
Eneasz jest poc

zątkowo skłonny na to przystać, ale spostrzegłszy na biodrach Turnusa pas

zdarty poprzednio z Pallasa, jednak dobija go.

ANALIZA TRE

ŚCI

Księga I rozpoczyna się od wstępnej ekspozycji, zawierającej niejako zwięzły zarys treści

utworu; poeta zapowiada, że tematem jego dzieła będą przygody bohatera, który - ścigany
gniewem bogini Junony -

od wybrzeży trojańskich zdążał po lądach i morzach do Italii, gdzie

dowiózłszy  ojczystych  bogów,  po  ciężkich  walkach  i  trudach  zbudował  miasto,  skąd
wywodzą  się  późniejsi  założyciele  Rzymu.  Następujący  po  tej  ekspozycji  cztero-wiersz
stanowi  prośbę  do  Muzy,  aby  przypomniała  poecie  przyczyny,  dla  których  królowa  bogów
Junona  prześladuje  Eneasza  z  taką  nienawiścią.  Dalej  pojawia  się  ekskurs  na  temat
umiłowanej przez Junonę Kartaginy i nienawiści bogini do Trojan. Właściwą akcję uruchamia
Junona, która z oburzeniem spogląda na Eneasza zdążającego z Sycylii ku wybrzeżom Italii;
bogini,  obiecując  oddanie  za  żonę  pięknej  nimfy  Deiopei,  nakłania  boga  wiatru  Eola  do
rozpętania  gwałtownej  wichury  i  burzy,  która  rozproszy  i  zniszczy  okręty  Eneasza.
Zrozpaczonemu bohaterowi trojańskiemu przychodzi  z niespodziewaną pomocą bóg morza
Neptun,  który  obrażony  naruszaniem  jego  królestwa  poskramia  wiatry  i  pozwala  siedmiu
okrętom  trojańskim  (z  dwudziestu  -  jeden  zatonął,  a  dwanaście  zabłądziło  w  czasie  burzy)
zawinąć  do  wybrzeży  libijskich.  Tymczasem  Wenus,  matka  Eneasza,  wyjednuje  u  Jowisza
obietnicę, iż zgodnie z wolą przeznaczenia z pokolenia Eneasza narodzą się władcy Rzymu i
sam cezar Augus

t. Jowisz chcąc okazać swą życzliwość dla Eneasza posyła Merkurego do

Kartaginy, aby wyjednać rozbitkom życzliwe przyjęcie u Dydony królowej kartagińskiej. Kiedy
Eneasz wraz z wiernym druhem Achatesem udaje się na zwiady, spotyka po drodze matkę
Wenus prze

braną za łowczynię; dowiaduje się od niej o losach Dydony o jej ucieczce z Tyru i

założeniu Kartaginy. Zgodnie ze wskazówkami matki Eneasz udaje się wraz z Achatesem do
Kartaginy. Docierają tam również posłowie z dwunastu zabłąkanych w czasie burzy okrętów
trojańskich i  zostają łaskawie przyjęci  przez  królową Dydonę.  Równie łaskawie przyjmuje z
kolei  Dydona  samego  Eneasza  i  Achatesa  i  zaprasza  wszystkich  Trojan  na  ucztę.  Eneasz
wysyła Achatesa na wybrzeże do Askaniusza z prośbą, aby ten przyniósł na dwór kartagiński
dary  dla  Dydony.  Wenus  poleca  tymczasem  Amorowi  wystąpić  w  roli  Askaniusza.  Amor
udaje  się  więc  jako  Askaniusz  wraz  z  Achatesem  do  Kartaginy,  gdzie  w  trakcie  uczty
wznieca  w  sercu  Dydony  miłość  do  Eneasza.  Po  uczcie  Dydona  namawia  Eneasza  do
opowiedzenia jego dotychczasowych przygód.

Księga II zawiera opowieść Eneasza o zdobyciu i zburzeniu Troi. Po krótkim

wstępie  retorycznym  Eneasz  przystępuje  do  właściwej  narracji.  Rozpoczyna  się  ona  od
opowieści  o  pozorowanym  odwrocie  Greków  spod  Troi  i  budowie  konia  jako  votum  dla
bogów za szczęśliwy powrót. Po odpłynięciu Greków Trojanie wychodzą z miasta i oglądają
dawne  obozowiska  Greków,  zastanawiając  się  przy  tym,  co  zrobić  z  pozostawionym  przez
nich  koniem.  W  końcu  Trojanie  dają  się  zwieść  zdradzieckim  wyjaśnieniom  ,,pojmanego"
Greka Sinona i - pomimo przestróg Laokoona, który wkrótce ginie wraz z synami uduszony
przez węże, oraz Kassandry - wprowadzają konia wraz z ukrytymi w jego wnętrzu Grekami
do miasta. Nocą Grecy wracają spod Tenedos pod Troję, w której mury zostają wprowadzeni

przez  wypuszczonych  za  sprawą  Sinona  z  wnętrza  konia  bohaterów;  rozpoczyna  się
ostatnia,  krwawa  noc  Troi.  Eneaszowi  ukazuje  się  we  śnie  Hektor  i  doradza  ucieczkę^  z
miasta. Wbrew  tym  radom  Eneasz  usiłuje zorganizować opór,  udaje  mu  się nawet  odnieść
pewne  sukcesy,  ale  na  widok  śmierci  Priama  z  ręki  okrutnego  Pyrrusa,  wobec  ogromnej
przewagi Achajów i pod wpływem rad matki Wenus rezygnuje z walki i biegnie do domu, aby
ratować swoich najbliższych. Na własnych barkach wynosi ojca Anchizesa, za rękę prowadzi
syna Julusa, a z tylu podąża jego żona Kreuza; poleca towarzyszom zebrać się za miastem
w  świątyni  Demetry.  W  czasie  ucieczki  z  Troi  znika  mu  z  oczu  Kreuza,  a  kiedy  bohater
wraca, aby ją odszukać, spotyka tylko  jej marę, która każe mu udać się do Hesperii, gdzie
ma  czekać  go  tron  i  królewska  małżonka.  Eneasz  postanawia  wraz  z  innymi  uciekinierami
szukać schronienia u stóp góry Idy.

W księdze III pomieszczone zostało opowiadanie o przygodach Eneasza i jego

towarzyszy w czasie podroży spod Antandru (u stóp góry Idy) do Kartaginy. Po zbudowaniu
floty Eneadzi płyną do Tracji, gdzie zakładają miasto u ujścia rzeki Hebrus, lecz głos
Polidora, zamordowanego przez Traków syna króla Priama, odradza im osied

lenie się w tym

kraju. Żeglują więc na  wyspę Delos, gdzie Anchizes otrzymuje od Apollona wyrocznię, aby
szukał  dawnej  ojczyzny;  przypuszczając,  iż  idzie  o  wyspę  Kretę,  udają  się  tam,  zakładają
nowe miasto, ale nie mogą tam pozostać z powodu szerzącej się zarazy; na rozkaz Penatów
płyną  na  zachód.  Burza  morska  każe  im  zatrzymać  się  na  Wyspach  Strofadzkich,  gdzie
walczą  z  harpiami,  półkobietami-półptakami;  jedna  z  nich,  Celeno,  wróży  im,  że  odnajdą
nową ojczyznę  dopiero  wówczas,  gdy  z  głodu  zjedzą swoje stoły.  Udają  się więc  w  dalszą
drogę - lądują pod Akcjum, gdzie urządzają igrzyska i spędzają zimę. Na wiosnę wznawiają
wędrówkę; docierają do Epiru, gdzie spotykają Helenusa, syna Priama, oraz jego małżonkę
Andromachę,  wdowę  po  Hektorze;  Helenus  wróży  Eneadom,  że  ich  ojczyzną  będzie  Italia,
zapowiada  też  nowe  trudy  i  niebezpieczeństwa  oraz  poleca  Eneaszowi  zasięgnąć  rady  u
Sybilli w Kume. Stamtąd płyną nadal wzdłuż wybrzeża na północ, aby w najwęższym miejscu
przeciąć Morze Adriatyckie i w ten sposób dotrzeć do Italii; lądują na krótko w Kalabrii; po jej
opuszczeniu  ruszają  w  dalszą  drogę,  w  kierunku  południowo-zachodnim,  w  stronę  Sycylii,
gdzie  zatrzymują  się  u  stóp  Etny,  w  krainie  cyklopów.  Spotykają  tu  dawnego  towarzysza
Ulissesa  (Odyseusza),  Achemenidesa,  z

którego pomocą udaje im się bezpiecznie opuścić

tę

krainę.

Płyną

więc

dalej

wzdłuż

wybrzeży

Sycylii,

aż docierają do Drepanum, gdzie umiera Anchizes. Tu kończy się opowieść

Eneasza.

Księgę IV wypełnia romans Dydony i Eneasza. Królowa Dydona, opanowana

gorącą miłością do Eneasza, zwierza się ze swego uczucia siostrze Annie. Ta przełamuje w
niej  wszelkie  opory  i  namawia  ją  do  zaniechania  bezsensownej  wierności  wobec  zmarłego
męża  i  do  małżeństwa  z  Eneaszem.  Bogini  Junona  sprzyjając  Dydonie,  zwraca  się  do
Wenus,  aby  zgodziła  się  na  ten  związek;  Wenus  przyjmuje  propozycję  Junony,
pozostawiając jej inicjatywę w skojarzeniu małżeństwa. Podczas polowania, w którym bierze
udział Eneasz i Dydona, wybucha wywołana przez Junonę gwałtowna burza; królowa wraz z
bohaterem  trojańskim  chronią  się  w  górskiej  jaskini,  gdzie  następuje  pierwsze  zbliżenie
zakochanych.  Upersonifikowana  Wieść  (Fama)  powiadamia  o  związku  Eneasza  z  Dydony
króla Getulów Jarbasa, który modli się do Jowisza o zemstę na szczęśliwym rywalu. Jowisz
poruszony  prośbą  Jarbasa  wysyła  Merkurego,  aby  przypomniał  Eneaszowi  o  jego  misji  i
obowiązkach  wobec  syna  oraz  skłonił  go  do  wyjazdu  z  Kartaginy.  Eneasz  posłuszny
poleceniom  Jowisza  przygotowuje  się  po  kryjomu  do  odpłynięcia.  Dydona  próbuje  go
odwieść  od  tego  zamiaru,  jednak  bezskutecznie.  Eneasz,  nie  zważając  na  jej  błagania  i
groźby,  kontynuuje  przygotowania  do  opuszczenia  Kartaginy.  Dydona  upatruje  ostatnią

szansę  w  interwencji  swej  siostry  Anny.  Perswazja  Anny  nie  zmienia  jednak  decyzji
Eneasza.  Dydona  zatem  postanawia  popełnić  samobójstwo;  udając  chęć  oczyszczenia  się
ze  zgubnej  miłości,  każe  zbudować  na  dziedzińcu  pałacowym  ogromny  stos.  Składa  ofiary
bogom  podziemia.  Oczekując  świtu,  jeszcze  raz  zastanawia  się,  czy  zemścić  się  na
niewiernym  Eneaszu,  czy  też  odebrać  sobie  życie.  Tymczasem  Eneaszowi  zjawia  się  we
śnie  Merkury  i  powtórnie  nakazuje  mu  wyruszyć,  przestrzegając  go  przed  podstępem
Dydony.  Eneasz  wydaje  więc  towarzyszom  rozkaz  natychmiastowego  odpłynięcia  z
Kartaginy. Dow

iedziawszy się o tym nad ranem, królowa przeklina Eneasza i cały jego ród, a

następnie przebija się mieczem i kona w objęciach siostry. Męki konania skraca Junona
posługując się w tym celu Irydą.

W księdze V znajduje się relacja o pobycie Eneadów na Sycylii w gościnie u króla

Acestesa.  Trojanie  zostali  zmuszeni  przez  burzę  do  zatrzymania  się  na  Sycylii.  Przyjął  ich
tam  gościnnie  ich  rodak  -  Trojanin  Acestes,  założyciel  i  władca  sycylijskiej  Segesty.
Ponieważ  upłynął  akurat  rok  od  śmierci  Anchizesa,  Eneasz  postanawia  urządzić
uroczystości  ku  czci  ojca.  Na  początek  Eneasz  odprawia  obrzędy  przy  grobie  zmarłego  i
urządza stypę. Po dziewięciu dniach rozpoczynają się igrzyska - główny punkt uroczystości
rocznicowych. Pierwszą konkurencją są zawody wioślarskie. Ich zwycięzca Kloantus zostaje
hojnie  wynagrodzony,  podobnie  jak  zdobywcy  dalszych  miejsc.  Po  zakończeniu  tej
konkurencji  odbywają  się  zawody  w  biegach.  Wobec  wybuchu  kłótni  związanej  z
przebiegiem  tych  zawodów  Eneasz  rozstrzyga  polubownie  sp

ór między zawodnikami,

przyznając równorzędne nagrody. Następnie odbywa się walka bokserska między Daresem
a  Entellusem,  przerwana  przez  Eneasza  na  skutek  zdecydowanej  przewagi  tego  drugiego.
Kolejną  konkurencją  są  zawody  łucznicze,  zakończone  pomyślną  wróżbą  dla  Trojan  po
oddaniu  strzalu  przez  Acestesa.  Ostatnim  punktem  igrzysk  jest  popis  konnicy  trojańskiej.
Igrzyska  zostają  zakłócone  przez  Junonę,  która  skutecznie  nakłania  -  za  pośrednictwem
Irydy -

Trojanki do podpalenia okrętów; pożar zostaje ugaszony przez deszcz zesłany z woli

Jowisza  na  prośbę  Eneasza.  Eneasz  nakłoniony  przez  Nautesa  oraz  cień  swego  ojca
postanawia  założyć  na  Sycylii  miasto  Acestę  i  pozostawić  tam  słabszych  towarzyszy  i
kobiety. Pozostali Trojanie opuszczają Sycylię i ruszają w dalszą drogę. Interwencja Wenus
u  Neptuna  zapewnia  im  spokojną  żeglugę.  Po  drodze  ginie  jednak  sternik  okrętu  Eneasza
Palinur. Mimo to okręt Eneasza płynie nadal bezpiecznie dzięki opiece Neptuna.

Księgę VI wypełnia opowieść o zejściu Eneasza do świata podziemnego. Flota

Eneasza dopływa do Kume. Tu Eneasz odwiedza z Achatesem świątynię Apollona i pobliską
grotę  wieszczki  Sybilli,  od  której  otrzymuje  polecenie  złożenia  ofiar  bogom;  wysłuchuje
proroctw dotyczących przyszłych losów Eneadów oraz dowiaduje się o warunkach zstąpienia
do  podziemi.  W  drodze  powrotnej  z  groty  Sybilli  Eneasz  z  Achatesem  znajdują  zwłoki
Mizenusa, któremu urządzają pogrzeb; Eneasz z pomocą swej matki Wenus zdobywa złotą
różdżkę  umożliwiającą  mu  bezpieczną  podróż  po  podziemiu.  Po  odprawieniu  obrzędów
pogrzebowych składa z Sybillą ofiary bóstwom podziemnym, po czym zstępuje wraz z nią do
podziemi. Ciąg narracyjny przerywa odautorski czterowiersz, stanowiący apostrofę do potęg
piekielnych.  Eneasz  z  Sybillą  wkraczają  do  Przedsionka  Piekieł,  gdzie  spotykają  Palinura.
Łodzią  Charona  przeprawiają  się  przez  Styks.  Dzięki  podstępowi  Sybilli  bezpiecznie  mijają
Cerbera.  Wstępują  do  pierwszej  części  podziemia,  gdzie  mieszkają  dusze  zmarłych
gwałtowną  śmiercią;  tu  spotyka  Eneasz  Dydonę,  z  którą  nie  udaje  się  mu  nawiązać
rozmowy,  oraz  Deifoba, który  opowiada o swej  tragicznej  śmierci.  Z kolei  ogląda Eneasz  z
dala  Tartar  i  uzyskuje  od  swej  przewodniczki  objaśnienia  dotyczące  tej  części  podziemia.
Następnie wraz z Sybillą zbliża się do pałacu Plutona i na jego progu składa złotą różdżkę.
Umożliwia  im  to  wejście  do  Elizjum,  gdzie  Eneasz  spotyka  swego  ojca  Anchizesa,  który

wykłada  mu  teorię  wędrówki  dusz,  ukazuje  mu  dusze  przyszłych  bohaterów  Rzymu  i
zapowiada  ciężkie  walki,  jakie  w  Lacjum  czekają  Eneadów.  Po  pożegnaniu  z  Anchizesem
Eneasz  opuszcza  wraz  z  Sybillą  podziemie  przez  Bramę  Snów.  Eneasz  wraca  do  swych
towarzyszy, z którymi rusza w dalszą drogę i dociera do Kajety.

Księga VII zawiera opis przybycia Eneadów do Lacjum, Eneasz grzebie zwłoki

swej mamki Kajety. Następnie Trojanie udają się w dalszą drogę i docierają do ujścia Tybru.
Właściwą narrację przerywa inwokacja Wergiliusza do Erato, w której prosi muzę o pomoc w
opisywaniu  wypadków  w  Lacjum.  Na  początku  znajdujemy  przedstawienie  sytuacji  w  tym
kraju:  panował  tu  król  Latynus,  któremu  wieszczek  polecił  wydać  swą  córkę  Lawinię  za
obcego przybysza, podczas gdy żona Latynusa Amata pragnęła wydać ją za mąż za władcę
Rutulów Turnusa. Po wylądowaniu na wybrzeżu latyńskim Trojanie zgodnie z wróżbą zjadają
stoły (tzn. suche placki służące za rodzaj tac), co zwiastuje im przybycie do celu wędrówki;
pojawiają się także inne znaki, które potwierdzają to. Kiedy następnego dnia Eneadzi udają
się  do  pałacu  Latynusa,  król  przyjmuje  ich  bardzo  życzliwie,  proponuje  Eneaszowi
przymierze  oraz  ofiarowuje  rękę  swojej  córki.  Wzbudza  to  złość  Junony,  która  postanawia
zerwać sojusz między Trojanami a Latynami: w tym celu wysyła furię Allekto do Amaty i do
Turnusa, aby ich podburzyć przeciwko Eneaszowi. Powodem krwawej bojki między Latynami
a Trojanami było zranienie przez Julusa oswojonego jelonka. Wbrew oporom Latynusa bójka
za  sprawą  Junony  przeradza  się  w  regularną  wojnę  między  sprzymierzonymi  wojskami
Latynów a Trojanami. Narrację znów przerywa inwokacja do Muz, które pamiętają wszystkie
zdarzenia związane z wojną. Księgę tę kończy katalog sprzymierzonych wojsk latyńskich.

Księga VIII przedstawia wyprawę Eneasza po posiłki. W związku z konfliktem z

przybyszami trojańskimi trwa w Lacjum mobilizacja. Latynowie wysyłają poselstwo do
Diomedesa z prośbą o udział w wojnie po stronie latyńskiej. Tymczasem nocą ukazuje się
Eneaszowi bożek Tybru i poleca mu udać się po pomoc do władcy Pallanteum Arkadyjczyka
Ewandra. Eneasz zabija na ofiar

ę Junonie białą świnię i prosięta, po czym udaje się w drogę

wzdłuż  Tybru  do  Pallanteum.  Kiedy  bohater  przybywa  tam  dwoma  statkami,  odbywa  się
składanie ofiar ku czci Herkulesa: Ewander opowiada przybyszowi o przyczynie tej dorocznej
uroczystości, która stanowi wyraz wdzięczności dla Herkulesa za zabicie potwora Kakusa, a
także  o  założeniu  przez  siebie  Pallanteum,  o  matce  Karmencie  i  o  Kapitolu.  Podczas  gdy
Eneasz  spędza  noc  na  Palatynie,  bogini  Wenus  uzyskuje  od  Wulkana  obietnicę,  iż  boski
kowal  przygotowu

je zbroję dla bohatera trojańskiego. Następnego ranka Ewander radzi

Eneaszowi  udać  się  po  pomoc  do  króla  Etrusków  Tarchona;  sam  ze  swej  strony  udziela
wsparcia  Trojanom  w  postaci  oddziałów  konnicy  dowodzonej  przez  jego  syna  Pallasa.
Wenus,  poprzez  znaki  na

niebie zapowiada Eneaszowi zesłanie mu zbroi wykonanej przez

Wulkana.  Eneasz  dobiera  sobie  towarzyszy  podroży  do  Etrurii;  resztę  Trojan  odsyła  z
powrotem  do  obozu  wraz  z  konnicy  arkadyjską  pod  dowództwem  Pallasa,  którego  czule
żegna  stary  Ewander.  Eneasz  rusza  w  drogę  do  Etrurii.  Po  drodze  -  w  gaju  pod  Cere  -
Wenus  wręcza  Eneaszowi  zbroję  oraz  tarczę  wykonaną  przez Wulkana.  Księgę  tę  kończy
opis  tarczy:  znajdują się na  niej sceny  z  historii  rzymskiej,  a mianowicie  wilczyca karmiąca
Romulusa i Remusa, porwa

nie Sabinek, śmierć Mettiusa Fufetiusa, oblężenie Rzymu przez

Porsennę, napad Gallów na Kapitol, Katylina i Katon Utyceński w podziemiu, zwycięstwo
Oktawiana pod Akcjum, jego powrót do Rzymu, przegląd pokonanych ludów.

Księga IX przedstawia sytuację w obozie trojańskim w czasie nieobecności

Eneasza.  Junona  wysyła  do  Turnusa  boginię  Irydę,  aby  nakłoniła  go  do  skorzystania  z
nieobecności  Eneasza  i  uderzenia  na  obóz  Trojan.  Stosując  się  do  tej  rady,  Turnus
organizuje  atak  na  szańce  nieprzyjaciół  oraz  próbuje  podpalić  trojańskie.  Po  krótkiej
apostrofie do  Muz  następuje mitologiczny  ekskurs  -  poeta  wspomina  o przysiędze Jowisza

złożonej wobec Cybele, iż okręty Eneasza po szczęśliwym dopłynięciu do Italii zamienią się
w nimfy; istotnie następuje to. Rutulom, przerażonym tym zjawiskiem, Turnus dodaje otuchy
twierdząc, że jest to dowód przychylności bogów dla Latynów, gdyż pozbawiają tym samym
Trojan floty, oraz nakłania ich do rozpoczęcia oblężenia obozu nieprzyjaciół. W tej sytuacji
dwaj młodzi Trojanie Nizus i Euryalus postanawiają, za zgodą Askaniusza-Julusa, udac się
na nocną wyprawę, aby przez obóz italski dotrzeć do Eneasza: chcą donieść wodzowi o
przebiegu wydarzeń i o sytuacji, w jakiej znaleźli się Trojanie. Dokonawszy rzezi w uśpionym
obozie

wrogów, niespodziewanie spotykają oddział Wolsenusa, który rozpoczyna za nimi

pościg;  w  czasie  ucieczki  Euryalus  zostaje  otoczony  przez  wrogów,  ale  Nizus  wraca  i  z
ukrycia  zabija  rzutem  oszczepu  Sulmona;  z  kolei  Wolsenus  morduje  Euryalusa,  a  chcący
pomścić  jego  śmierć  Nizus  ginie  przeszyty  włóczniami  wrogów.  O  świcie  Turnus  na  czele
wojsk  przypuszcza  szturm  do  obozu  trojańskiego,  każąc  przodem  nieść  na  dzidach  głowy
Euryalusa i Nizusa; matka Euryalusa, widząc głowę syna, mdleje z rozpaczy.

Ataki Rutulów na

obóz trojański okazują się jednak bezskuteczne. Następuje szereg

bohaterskich czynów (aristeia) Turnusa -

podpala on wieżę obronną, wdziera się do obozu

przez otwartą bramę
i dokonuje tam spustoszenia; wreszcie zmuszony przewagą Trojan ratuje się skokiem do
rzeki; fale wyrzucają go pomiędzy towarzyszy.

Księga X opowiada o powrocie Eneasza do obozu trojańskiego. Rozpoczyna ją

scena  zgromadzenia  bogów,  na  którym  Wenus  żali  się  na  prześladowanie  Trojan  przez
Junonę;  Jowisz,  chcąc  pozostawić  bieg  wypadków  przeznaczeniu,  zakazuje  bogom  brać
udziału  w  bitwach.  Latynowie  nadal  napierają  na  oboz  trojański.  Tymczasem  Eneasz,
zawarłszy porozumienie z Tarchonem, płynie w kierunku obozu. Po drodze jedna z nimf, w
które Cybele zamieniła onegdaj okręty trojańskie, przedstawia Eneaszowi sytuacji w obozie;
rano okręty Eneasza docierają do celu. Na widok nadchodzącej odsieczy Turnus postanawia
skierować przeciwko niej  część swych wojsk;  z pozostałą częścią usiłuje ponownie  zdobyć
obóz. W bohaterskiej walce na

wybrzeżu ginie z ręki Turnusa syn Ewandra Pallas. Eneasz

powiadomiony o śmierci Pallasa, chcąc go pomścić, zabija wielu nieprzyjaciół, lecz nie udaje
mu się dosięgnąć Turnusa, który dzięki opiece Junony uchodzi z pola walki. Jego miejsce na
czele wojsk rutulskich zajmuje teraz Mezencjusz, który jednak wkrótce ginie z synem
Lauzusem Eneasza.

Księga XI opisuje wznowienie ostrych walk po chwilowym rozejmie. Po pogrzebie

Pallasa  Trojanie  zawierają  z  Latynami  dwunastodniowy  rozejm,  podczas  którego  odwożą
zwłoki Pallasa do Ewandra - do Pallanteum - oraz grzebią swych poległych towarzyszy. Na
zgromadzeniu  starszyzny  zwołanym  przez  Latynusa  dla  wysłuchania  sprawozdania  z
nieudanego poselstwa do Diomedesa niechętny Turnusowi Drances popiera wysunięty przez
Latynusa  projekt  zawarcia  pokoju  z  Trojanami;  przeciwko  temu  z  gwałtownym
przemówieniem  występuje  Turnus,  który  pałając  żądzą  walki,  zarządza  przygotowania  do
wznowienia  działań.  Dochodzi  znów  do  krwawych  walk  między  Trojanami  a  Latynami.  W
walkach  tych  po  stronie  Latynów  bohaterskich  czynów  dokonuje  Kamilla  w  otoczeniu
italskich amazonek, aż wreszcie ginie z ręki Arrunsa. Latynowie przerażeni śmiercią Kamilli
uciekają do miasta; na wieść o klęsce Latynów Turnus opuszcza zasadzkę, jaką zastawił na
En

easza; obaj przeciwnicy spotykają się pod murami miasta, ale nie dochodzi jeszcze do

walki z powodu zapadających ciemności.

Księga XII zawiera rozstrzygnięcie konfliktu latyńsko-trojańskiego. Wobec

niekorzystnej dla Latynów sytuacji wojennej Turnus wyzywa Eneasza na pojedynek, który
miałby rozstrzygnąć o zwycięstwie jednej ze stron konfliktu. Latynowie i Trojanie

przygotowują się więc do zawarcia przymierza. Tymczasem Junona nakłania Juturnę, siostrę
Turnusa, do zerwania rozejmu. Kiedy wojsk

a latyńskie i trojańskie gromadzą się w celu

obejrzenia  Pojedynku  Eneasza  z  Turnusem,  Juturna  przybrawszy  postać  Kamersa
prowokuje  zerwanie  przymierza  i  wszczęcie  ponownej  bitwy  między  obydwiema  stronami.
Eneasz zraniony strzałą w trakcie tej potyczki ustępuje chwilowo z pola walki; wykorzystują
to  Latynowie,  ostro  napierają  na  przeciwników  i  odnoszą  pewne  sukcesy.  Towarzysze
Eneasza  próbują  wyleczyć  rannego  bohatera,  jednak  dopiero  Wenus  w  cudowny  sposób
przywraca  synowi  zdrowie,  co  umożliwia  mu  powrót  na  pole  bitwy.  Ze  zjawieniem  się
Eneasza na nowo rozpala się bitwa; Juturna próbuje zatem odciągnąć Turnusa z pola walki.
Tymczasem  Wenus  nakłania  Eneasza,  by  uderzył  na  mury  Laurentum  i  podpalił  miasto;
Trojanie  atakują  więc  gród,  w  związku  z  czym  przerażona  królowa  Amata,  żona  Latynusa,
popełnia samobójstwo. W tej sytuacji Turnus wbrew przestrogom siostry postanawia stoczyć
pojedynek  z  Eneaszem.  Wydaje  Latynom  rozkaz  zaprzestania  walki  i  poleca  ponownie
zawrzeć  z  Trojanami  rozejm.  Dochodzi  do  pojedynku:  w  pierwszym  starciu  pęka  miecz
pożyczony  przez  Turnusa  od  woźnicy,  ale  Juturna  natychmiast  podaje  mu  jego  własny;
Wenus natomiast przychodzi z pomocą Eneaszowi: wyrywa jego włócznię tkwiącą w drzewie
oliwnym  i  wręcza  ją  synowi.  Tymczasem  przed  ostateczną  walką  Eneasza  z  Turnusem
sprawa Trojan i Latynów staje sie przedmiotem negocjacji na Olimpie pomiędzy Jowiszem a
Junoną; ostatecznie Junona zgadza się zaprzestać swej nienawiści do Trojan w zamian za
obietnicę Jowisza, że imię Troi zaginie, a jego miejsce zajmie Lacjum i Roma; Jowisz składa
takie  przyrzeczenie,  ale  pod  warunkiem,  że  naród  latyński  zostanie  utworzony  przez
połączenie  Trojan  z  Latynami;  Jowisz  odwołuje  też  Juturnę  z  pola  walki.  W  ponownym
starciu  Eneasz  natychmiast  osiąga  przewagę  nad  Turnusem;  bohater  trojański,  ulegając
błaganiom  wroga,  był  już  bliski  darowania  mu  życia,  ale  ujrzawszy  na  Turnusie  pas,  który
książę rutulski zrabował Pallasowi, zadaje mu śmiertelny cios.

ODYSEJA

Odyseja (gr.

Ὀδύζζεια Odysseia) – epos grecki, przypisywany Homerowi, oparty na

antycznej ustnej tradycji epickiej, a w formie

pisanej istniejący przypuszczalnie od VIII wieku

p.n.e.

Odyseja była przez Homera śpiewana wierszem, tzw. heksametrem. Składa się z 24 ksiąg
(pieśni), nie jest to jednak podział oryginalny, został wprowadzony w epoce
hellenistycznej przez gramatyków

aleksandryjskich

Pierwsze

cztery

pieśni

(notabene

uważane za osobny, słabszy utwór, dołączony przez Homera do oryginalnej

epopei) są poświęcone wędrówce Telemacha, syna Odyseusza. Dalsze pieśni to dzieje
powrotu Odyseusza.

W połowie III w. p.n.e. poemat został przetłumaczony na łacinę przez Lucjusza Liwiusza
Andronika

. Tłumacz przy przekładaniu użył oryginalnego metrum italskiego – wiersza

saturnijskiego

. Był to pierwszy przekład w literaturze europejskiej.

Treść utworu[edytuj | edytuj kod]

Przedstawienie[edytuj | edytuj kod]

Odyseja zaczyna się po 10 latach wojny trojańskiej. Odyseusz ciągle nie wrócił do domu z
wojny. Jego

syn Telemach ma 10 lat i dzieli dom z jego matką Penelopą i 108 młodymi

ludźmi, których celem jest poślubienie Penelopy.

Opiekunka  Odyseusza, Atena rozmawia  o  jego  przeznaczeniu  z  królem  bogów Zeusem w
momencie,  gdy  jego  wroga,  Posejdona  nie  ma  na  Olimpie.  Po  tym  Atena  w  przebraniu
nawiązuje  kontakt  i  przekonuje  Telemacha,  aby  poszukał  nowych  wieści  o  swym  ojcu.  On
ofiarowuje bogini gościnność i razem obserwują zalotników, podczas gdy bard przygotowuje
dla nich pieśń.

Tej  nocy  Atena  przebrana  za  Telemacha  znajduje  załogę  i  statek  dla  prawdziwego
Telemacha.  Następnego  poranka  Telemach  zwołuje  ludzi Itaki,  aby  uzgodnić  co  zrobić  z
zalotnikami Penelopy. Razem z Ateną (tym razem przebraną za jego przyjaciela) wyruszają
do  posiadłości Nestora,  znanego  greckiego  wojownika,  który  mieszka  w Pylos.  Będąc  tam
Telemach

jedzie

Pizystratem

(synem

Nestora)

do Sparty,

gdzie

znajduje

Helenę iMenelaosa. Mówią mu, że wrócili z długiej podróży do Egiptu. Po drodze

spotkali starego boga mórz Proteusza

, który powiedział mu, że Odyseusz był

zakładnikiem Kalipso.

Cyklop[edytuj | edytuj kod]

Później  opowiedziana  jest  historia  Odyseusza.  Podczas  swojego  powrotu  do  domu  po
Wojnie Trojańskiej Odyseusz trafia na wyspę Cyklopa Polifema. Cyklopy są nieprzyjemnymi,
niecywilizowanymi olbrzymami z jednym okiem. Odyseusz wraz ze swoimi ludźmi wchodzą
do jaskini olbrzyma. Gdy Polifem wraca, nie pozwala im odejść z jaskini zasłaniając wejście
głazem.  Potem,  rozrywa  i  zjada  parę  osób  z  załogi.  Odyseusz  próbuje  zabić  Polifema
mieczem,ale wie że tylko Cyklopy są na tyle silne, aby poruszyć głaz blokujący wejście do
jaskini. Mając na celu dobro załogi, szybko obmyśla plan ucieczki. Mówi on Polifemowi, że
nazywa  się  "Nikt"  i  daje  mu  do  wypicia  wino.  Pijany  olbrzym  zasypia.  Odyseusz  z  załogą
znajduje drewniany słup ( który był używany jako podpora), podpala go w ogniu i uderza nim
Polifema  w  oko,  oślepiając  go.  Gdy  Polyfem  krzyczy  w  agonii,  inne  Cyklopy  z  wyspy
odpowiadają  na  jego  wezwanie.  Będąc  poza  jaskinią  pytają  go  kto  go  zranił.  Polifem
odpowiada  "Nikt"  mnie  zabija"  więc  reszta  Cyklopów  opuszcza  go.  Następnego  ranka
Polifem (ciągle ślepy) wypuszcza swoje owce z jaskini, ale sprawdza czy nikt nie wsiadł na
nie,  upewniając  się,  że  ludzie  Odyseusza  nie  uciekli.  Natomiast  oni  złapali  się  brzuchów
owiec,  żeby  wydostać  się  z  pułapki.  Kiedy  Odyseusz  jest  już  na  swoim  statku,  krzyczy  do
Polifema  i  mówi  mu  swoje  prawdziwe  imię.  Zdenerwowany  Cyklop  rzuca  dużym  głazem,
prawie trafiając  w  statek.  Potem,  w  formie zemsty,  pomodlił  się  do  swego ojca Posejdona,
aby Odyseusz nigdy nie dotarł do Itaki, a jeśliby jednak mu się to udało to straci całą załogę,
statek  i  zastanie  dom  w  rozbiciu.  Ostatnie  słowa  modlitwy  stają  się  głównym  wątkiem
"Odysei".

Syreny[edytuj | edytuj kod]

Podróż głównego bohatera do domu prowadzi go do wyspy syren. Syreny śpiewając pięknie
przyciągają  do  siebie  żeglarzy,  po  czym  ich  statki  ulegają  zniszczeniu  a  oni  sami  giną.
Odyseusz  mówi  swoim  ludziom,  żeby  zatkali  sobie  uszy  woskiem  pszczelim,  żeby  nie
usłyszeli śpiewu. Mówi także, żeby przywiązać go do masztu, aby nie mógł pójść do syren,
gdy  usłyszy  ich  głos.  Załoga  patrząc  na  Odyseusza  uwalnia  go,  dopiero  gdy  ten  zaczyna
zachowywać się spokojnie. Dopiero wtedy wyjmują wosk z uszu.

Kalipso[edytuj | edytuj kod]

Po  odpłynięciu  z  obszaru  wyspy  syren,  Odyseusz  trafia  na  wyspę  Ogygia.  Zamieszkuje  ją
nimfa Kalipso, która zmusza go, aby został z nią – trwa to 7 lat. Później Hermes przychodzi
do  Kalipso  mówiąc,  iż  bogowie  powiedzieli,  że  ma  uwolnić  Odyseusza.  Kalypso  obiecuje
Odyseuszowi  nieśmiertelność  jeśli  zostanie,  ale  on  postanawia  wrócić  do  swojej  żony
Penelopy. Następnie buduje tratwę i opuszcza wyspę.

W kraju Feaków[edytuj | edytuj kod]

Po morskiej burzy, Odys trafia na wyspę Feaków. Tam odnajduje go Nauzyka, która zabiera
go do pałacu jej ojca, króla Alkinoosa. Podczas pobytu u króla, Odyseusz opowiada swoje
przygody z podróży po Wojnie Trojańskiej. Po czym Alkinoos daje Odyseuszowi statek i
wysyła go do jego rodzinnego kraju, Itaki.

Powrót do domu[edytuj | edytuj kod]

Przez  cały  czas,  Penelopa  trzymała  zalotników  z  dala  od  siebie.  Obiecała,  że  wybierze
jednego  z  nich,  gdy  skończy  tkać  sukno  pogrzebowe  dla  teścia.  Jednakże,  każdej  nocy
rozpruwa  pracę  z  poprzedniego  dnia.  Historia  staje  się  bardziej  prawdziwa  przez  niepokój
Penelopy. Bogini Atena powoduje, że Penelopa czuje potrzebę do manifestowania siebie, i
podsycania pożądania zalotników.

Odyseusz ostatecznie wraca do Itaki, gdzie Atena zamienia go w żebraka. Idzie on do
swojego domu i spotyka swego syna Telemac

ha, który jako jedyny (i później jedna ze

służących Penelopy) rozpoznaje/ą go. Razem zabijają zalotników, którzy zamierzali poślubić
Penelopę i zyskać władzę nad jego królestwem. Później, rodziny zalotników przychodzą
zabić Odyseusza dla zemsty.

ILIADA

Iliada (gr.

Ἰλιάς Iliás) – obok Odysei drugi z eposów, których autorstwo tradycja

przypisuje Homerowi

. Oba utwory datuje się na VIII lub VII wiek p.n.e. – stanowią więc one

najstarsze zabytki literatury greckiej i europejskiej w ogóle. Oba poematy są eposami
heroicznymi

. Powstały prawdopodobnie w Jonii na wybrzeżu Azji Mniejszej – świadczy o tym

przede wszystkim ich język, który można scharakteryzować jako archaiczny dialekt joński z
elementami dialektu eolskiego. Metrum stanowi heksametr daktyliczny. Tematem utworu jest
gniew Achillesa

i związane z nim epizody wojny trojańskiej. Tytuł utworu pochodzi od

wyrażenia he Ilias poiesis – pieśń o Ilionie (Troi).

Autorstwo i czas powstania[edytuj | edytuj kod]

Datowanie utworów jest sporne. Panuje szeroka zgoda, że Iliada jest starsza
niż Odyseja. Oba utwory muszą być starsze od dzieł Hezjoda, Prace i
dni i Teogonia

wykazują

bowiem

wiele

śladów

znajomości

epiki

homerowej. Odyseja

wydaje się zaś być młodsza od Iliady, ponieważ jej autor

systematycznie  pomija  zawarte  już  w Iliadzie zdarzenia,  rozwijając  przy  tym  stale  wiele
zawartych  w  niej  wątków;  co  więcej,  oba  utwory  w  wielu  aspektach  dopełniają  się.
Większość badaczy uważa,  że oba utwory powstały  w VIII  wieku p.n.e., ewentualnie  w
VII  wieku  p.n.e.,  niektórzy  przesuwają  jednak  czas  powstania Iliady na  IX  wiek  p.n.e.
Sama  treść  poematów  każe  umieszczać  je  na  początku okresu  archaicznego:  świat

przedstawiony w poematach, mimo że wydaje się być nieraz celowo archaizowany przez
autora, przenoszony do czasów

legendarnych bohaterów czasów mykeńskich, wykazuje

jednak  zgodność  ze  świadectwami  archeologicznymi  i  wszelkimi  rekonstrukcjami
historycznymi  kultury  materialnej  i  duchowej  Greków  VIII  i  VII  w.  p.n.e.
Charakterystyczne  są  choćby  podobieństwa  między  opisami  życia  codziennego  w
eposach homerowych a scenami rodzajowymi przedstawianymi przez greckie malarstwo
wazowe  w  stylu  geometrycznym.  Na  obecny  kształt  poematu  wpłynęła  redakcja  z  VI
wieku  p.n.e.,  dokonana  z  polecenia  tyrana Pizystrata

. Redakcja ta była zarazem

pierwszym spisaniem Iliady

, która w pierwotnej postaci należy do literatury oralnej. Samo

istnienie redakcji Iliady

za Pizystrata jest jednak podważane, gdyż milczą o nim

najstarsze źródła greckie, np. Herodot – w tym stanie rzeczy odpowiedź na pytanie,
kiedy Iliada

została spisana, nie jest możliwa.

Homer, któremu tradycja przypisuje autorstwo Iliady i Odysei, jest postaci

ą otoczoną

legendami.  Już  Grecy  okresu  klasycznego  i  hellenistycznego  nie  mieli  o  nim  pewnych
wiadomości  –  istniało  wiele  poglądów,  co  do  miejsca  jego  narodzin  i  życia,  przy  czym
najczęściej  wymieniano  –  zgodnie  ze  sławnym  dystychem Antypatra  z  Sydonu –  Itakę,
Smyrnę,  Pylos,  Argos,  Kolofon,  Ateny  i  Chios.  Miejsc  tych  Grecy  doszukiwali  się
prawdopodobnie na podstawie tego, że w wielu z tych miejscowości działały szkoły lub
jakiegoś  rodzaju  zrzeszeniarapsodów,  nazywających  się  "homerydami",  potomkami
Homera;  przemierzali  oni  Grecję  recytując  jego  poematy.  Najczęściej  jako  miejsce
urodzenia Homera wymienia się miasta jońskie, zwłaszcza Chios i Smyrnę. Na jońskość
Homera wskazuje fakt, że eposy homeryckie pisane są rodzajem dialektu jońskiego oraz
to,  że  Jonia  w  okresie  archaicznym  znacznie  wyprzedzała  pod  względem  rozwoju
gospodarczego i kulturowego pozostałe regiony Grecji.

Niezależnie od historyczności samego Homera, przypisywane mu utwory są
dziełem aojdów, wędrownych śpiewaków w rodzaju takich bohaterów homerowych
jak Femios czy Demodokos

. Imię Homera może być imieniem znaczącym (jak zazwyczaj

imiona greckie, nie może to więc być silny argument przeciw jego historyczności) –
utworzonym od przyrostka hom ("razem") i czasownika aro, ararisko

; w całości oznacza

więc ono składacza wierszy.

Od XVIII wieku samo istnienie Homera podawano w wątpliwość. Sami starożytni
początkowo przypisywali mu autorstwo bardzo wielu innych niż Iliada i Odyseja eposów
(tzw.

eposów

cyklicznych,

np. Tebaidy),

poematów

heroikomicznych

(Batrachomyomachia, Margites)

i Hymnów

homeryckich.

wspólnym

autorze Iliady i Odysei

świadczy przede wszystkim jednolicie wysoki poziom artystyczny

utworów (zwłaszcza w porównaniu z zachowanymi tylko we fragmentach, ale
powszechnie

uważanymi

dalekie

doskonałości Odysei i Iliady eposami

cyklicznymi), jednolitość językowa i wersyfikacyjna obu dzieł, jednolitość przedstawionej
kultury.  Różnice  treściowe  między  epopejami  świadczące  o  różności  autorów  dotyczą
przede  wszystkim  ujęcia  znaczenia  snów  i  wróżbiarstwa  oraz  stosunku  do  bogów,
zwłaszcza  Zeusa  i  Przeznaczenia.  Bardzo  odmienny  jest  też  nastrój  poematów:  nie
można  jednak  uważać  tego  za  argument  przeciw  jedności  autorstwa Iliady i Odysei,
różnice  te  spowodowane  są  bowiem  przede  wszystkim  odmiennością  ich  tematyki.  W
starożytności  istniał  pogląd,  że  różnica  nastroju  poematów  pochodzi  stąd,
że Iliadę Homer pisał w młodości, Odyseję na starość.

Od czasów Herodota

zaczęło utrwalać się przekonanie, że Homer jest autorem

jedynie Iliady i Odysei. Filolodzy aleksandryjscy napisali wiele studiów o Homerze

–

powstał wśród nich pogląd, że Iliadę i Odyseję napisały dwie różne osoby. Głoszących
ten pogląd nazywano chorizontes – rozdzielającymi. Opierano się przy tym na
wykazywaniu różnych niespójności w dziele Homera – jako jego surowy krytyk zasłynął
już wcześniej Zoilos.

Jako jeden z pierwszych

kwestię Homera podjął Giambattista Vico. Nowy okres w

badaniach nad Homerem otworzyła praca Conjectures académiques François
Hédelina

(1664, wyd. bezimiennie dopiero w 1715). Już dla Vica kluczowe znaczenie

miał związek Homera z literaturą ludową: jego "odkrycie prawdziwego Homera" oznacza
doszukiwanie się rzeczywistych źródeł dzieła literackiego nie w konkretnej osobie, ale w
całej  rzeczywistości  historycznej  danej  epoki; Iliada jest  więc  tu  przede  wszystkim
zbiorowym  dziełem  Greków,  owocem  określonego  etapu  ich  historii.  Vico  był  jednak
autorem  słabo  znanym  w  swoich  czasach,  wiarą  w  historyczność  Homera  zachwiała
przede  wszystkim  preromantyczna  recepcja  literatury  ludowej  w  oświeceniowej  Anglii.
Już  w  1723  ukazał  się  tam  zbiór  ballad  staroangielskich,  w  których  wydawca  wyraża
p

ogląd, że podobnego rodzaju utwory układał wędrowny śpiewak Homer, a dopiero

później złączono je w obie epopeje. Podobnego rodzaju uwagi zawiera bardziej znany
zbiór ballad Thomasa Percy'ego Reliques of ancient English poetry

(1765): Percy żałuje,

że nie znalazł się angielski Homer, który z rozproszonych ballad stworzyłby wielkie dzieło
epickie. Przełomem w kulturze oświeceniowej Anglii były Pieśni Osjana Jamesa
Macphersona (1765) -

ukazały się one jako rzekomy przekład pieśni celtyckich (dopiero

później wykazano, że są one z całą pewnością nieautentyczne). Osjan stał się postacią
powszechnie  znaną  w  Anglii  i  całej  preromantycznej  Europie,  a  na  jego  podobieństwo
zaczęto  wyobrażać  sobie  Homera.  Przedstawiano  go  sobie  odtąd  jako  poetę
pierwotnego, naturalnego, ludowego. Uczynił tak John Brown w dziele History of the rise
and  progress  of  poetry

(1764), dochodząc do takich wniosków przez zastosowanie

metody porównawczej: zestawiając Homera z dziełami poezji ludowej wielu kultur, w tym
nawet irokeskiej. Robert Wood w Essay on the oryginal genius of Homer (1769) na
podstawie analizy rzekomej działalności Osjana, który miał nie znać pisma, wywodził, że
tak jak pieśni Osjana przez całe wieki pieśni Homera przekazywano ustnie, a zebrali i
spisali je d

opiero Solon i Pizystrat, tak jak Macpherson spisał pieśni celtyckie.

Friedrich August Wolf w dziele Prologomena ad Homerum

wykazywał, że epopeje

homerowe są tworem wielu poetów, zlepkiem przekazywanych ustnie pieśni, z których
niektóre ułożono w artystycznej formie dzięki redakcji za Pizystrata w Iliadę i Odyseję.

Samo  powstanie  "kwestii  homeryckiej"  czy  też  "sporu  o  Homera"  miało  źródło  w
oświeceniowej  niechęci  do  autorytetu  i  w  jego  ogólnym  dążeniu  do  gruntownej  rewizji
dawnych  twierdzeń,  na  dobre  wybuchł  on  jednak  dopiero  w  XIX  wieku,  kiedy  stał  się
jednym z podstawowych zagadnień filologii klasycznej. Powstały wtedy dziesiątki teorii o
pochodzeniu  eposów  homerowy

ch, często deprecjonujących ich wartość artystyczną,

postrzegających je jako prymitywne, przypadkowe zbitki archaicznych pieśni. Do
najbardziej

znanych

należą Erweiterungstheorie (teoria

rozszerzania)Gottfrieda

Hermanna i Liedertheorie Karla Lachmanna

. Według Lachmanna Iliada powstała z

połączenia krótkich pieśni ludowych tworzonych ustnie, co ma tłumaczyć istniejące w niej
sprzeczności wewnętrzne. Według Hermanna poematy Homera uzyskały obecną postać
na skutek długotrwałego dodawania do dawniejszej krótkiej pieśni nowych epizodów.

Współczesna nauka stoi na stanowisku, że "kwestii homeryckiej" nie da się rozstrzygnąć
ostatecznie  ze  względu  na  brak  wystarczającej  ilości  źródeł.  Jest  jednak  pewne,  że  –
inaczej  niż  to  głosili  badacze  XIX-wieczni  –  oba  utwory  posiadają  wyjątkowo  spójną  i
nawet symetryczną konstrukcję. Uczonych, którzy przypisują obu poematom homeryckim
jedność,  nazywa  się  unitarystami;  tych,  którzy  im  odmawiają  jedności  i  widzą  w  nich
kompilacje,  pluralistami

– unitaryści stanowią obecnie znaczną większość. Różnice

nastroju między Iliadą a Odyseją oraz szeroka zgoda, że Iliada jest utworem starszym,
od czasów Pseudo-Longinosa

dały pole przypuszczeniom, że Iliadę napisał Homer w

młodości,  zaś Odyseję,  gdy  był  już  stary. Robert  Gravesprzypuszczał,  że Iliadę napisał
mężczyzna, Odyseję kobieta.  Panuje  także  zgoda,  że  jej  źródłami  muszą  być  ludowe
podania i pieśni, przekazywane przez pieśniarzy (aojdów) i recytowane przez rapsodów.
Mimo że poematy homeryckie są pierwszymi zachowanymi greckimi tekstami literackimi,
nie wydaje się, by rzeczywiście były najstarszymi – uczeni są zgodni, że ze względu na
ich  artystyczną  kunsztowność  musiały  je  poprzedzać  długie  lata  rozwoju  literatury
niepisanej.  Także  sami  Grecy  nie  widzieli  w  Homerze  pierwszego  poety  –  w  mitach
przechowały  się  informacje  o  poetach  wcześniejszych,  z  których  najbardziej  znanym
jest Orfeusz

. Nie zachowały się natomiast żadne teksty literackie kultury mykeńskiej –

tabliczki zapisane po grecku pismem linearnym to niemal wyłącznie rachunki
gospodarcze.

Iliada

powstała jako tekst niepisany. Od dawna dziwiło, jak można tworzyć i zachowywać

jedynie w pamięci tak długi utwór. Dlatego też duże uznanie zdobyły XX-wieczne
badania nad

literaturą oralną – według badań Milmana Parry'ego i Alfreda Lorda w wielu

tradycjach  literatury  oralnej  śpiewak  przedstawiający  utwór  literacki  nie  ma  w  pamięci
gotowej formy utworu, ale za każdym razem odtwarza go inaczej, korzystając z szeregu
gotowych  formuł.  Tłumaczy  to  typowe  cechy  formalne Iliady i Odysei,  zwłaszcza
retardacje,  rozbudowane  porównania  i  stałe  epitety  –  są  one,  obok  fragmentów
wyuczonych  na  pamięć  "klockami",  z  których  śpiewak  buduje  epopeję  w  czasie
śpiewania  lub  które  dają  mu  czas  na  budowanie  narracji  w  czasie  występu.  Zarazem
badana  przez  Parry'ego  i  Lorda  epika  ludowa  odznacza  się  znaczną  niezmiennością
wielu podstawowych elementów nawet w ciągu wielu pokoleń.

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Jako najstarszy i zarazem bardzo obszerny grecki dokument pisany Iliada jest jednym z
najważniejszych źródeł dla historii i okresu przedarchaicznego i wczesnego okresu
archaicznego

w dziejach starożytnej Grecji, a także okresów wcześniejszych. Zawarte w

niej mity

zawierają reminiscencje wydarzeń historycznych, a przedstawione przez nią

szczegółowe opisy życia Achajów i Trojańczyków stanowią materiał do rekonstrukcji
życia w Grecji homerowej i przedhomerowej.

Najstarsza cywilizacja Grecji, kultura egejska z centrum na Krecie

, zachowała się w

pamięci  Greków  tylko  jako  niejasne  mity  koncentrujące  się  wokół  osoby  króla Minosa.
Ludy  cywilizacji  egejskiej  nie posługiwały  się językiem  greckim. Około XVI  wieku p.n.e.
tereny  późniejszej  Grecji,  a  następnie  sama  Kreta,  padły  łupem  pierwszych  plemion
greckich,  z  których  największe  znaczenie  mieli Achajowie i Jonowie.  Ludy  te
wykorzystując  osiągnięcia  cywilizacji  egejskiej  zbudowały  nową,  pierwszą  grecką
cywilizację  – kulturę  mykeńską.  Także  ona  zachowała  się  w  pamięci  Greków  niemal
wyłącznie  w  mitach  –  w  czasach  cywilizacji  mykeńskiej  można  umieścić  wszystkie
najważniejsze greckie mity bohaterskie, rozgrywa się w nich także akcja Iliady.

W odróżnieniu od w dużej mierze pokojowej cywilizacji minojskiej, cywilizacja mykeńska
miała  charakter  militarny.  Silna  była  w  niej  pozycja  społeczna  mężczyzny-wojownika.
Typowe  budowle  są  w  pewnej  mierze  wzorowane  na  kreteńskich  pałacach,  w
odróżnieniu od  nich stanowią jednak  potężne fortyfikacje. Wyprawy  wojenne  i  łupieskie
należały  do  głównych  zajęć  społeczeństwa  mykeńskiego.  Forma  państwowa  to  liczne,
drobne  królestwa,  z  obecnymi  przy  tym  silnie  formami  demokracji  plemiennej.  Do
najważniejszych  królestw  należały Mykeny, Orchomenos i Tiryns –  Ateny  nie  miały
jeszcze  większego  znaczenia,  a  liczne  o  nich  wzmianki  w Iliadzie są  prawdopodobnie
wstawkami

późniejszymi.

Królami

są

najważniejsze

postacie

eposu:

najpotężniejszyAgamemnon, jego brat Menelaos, władca Myrmidonów Achilles czy król
niewielkiej Itaki Odyseusz

. Do XIX wieku kulturę mykeńską uważano za późniejszy

wymysł – ten stan rzeczy zmieniły przede wszystkim badania archeologiczne Heinricha
Schliemanna

, który głęboko wierzył w prawdziwość wiadomości przekazanych przez

Homera.  Choć  wiele  informacji  o  kulturze  mykeńskiej  zawartych  w Iliadzie dzięki
odkryciom  archeologicznym  okazało  się  prawdą,  nie  są  jednak  prawdą  same
przedstawione  w  niej  wydarzenia.  Odczytanie  przez Michaela  Ventrisa i Johna
Chadwicka

używanego przez Mykeńczyków pisma lineranego B nie pozwoliło przypisać

historyczności bohaterom Iliady i ich czynom.

W czasach, w których można lokować akcję Iliady, kultura mykeńska chyli się już ku
upadkowi. Świadczą o tym także mity, które o wiele większą potęgę niż bohaterom spod
Troi

zypisują

wcześniejszym

pokoleniom herosów: Heraklesowi, argonautom, Tezeuszowi.  W  samej Iliadzie znajduje
to  wyraz  w  wypowiedziach  pamiętającego  czasy  Heraklesa Nestora.  Upadek
rzeczywistej  Troi  nastąpił  w  XII  wieku  p.n.e.,  co  zgadza  się  z  obliczoną  na
podstawie Iliady

i innych mitów przez starożytnych filologów datą 1183/1184 p.n.e.

Wkrótce jednak cywilizacja mykeńska upadła – wkrótce po upadku Troi, w XII/XI wieku
p.n.e. Zniszczyło je przybyłe prawdopodobnie z Bałkanów inne plemię greckie –
Dorowie

. W odróżnieniu od używających brązuAchajów znali oni żelazo. Zajęli

większość  Peloponezu,  Kretę  i  wiele  wysp  greckich.  Jonowie,  do  których  być  może
należał  Homer,  pozostali  na  kontynencie  greckim  jedynie  w  Attyce  –  większość
emigrowała, tworząc kolonie w Azji Mniejszej, z których najważniejszą był Milet. Dawne
plemiona  achajskie  przetrwały  w  rejonach  oddalonych  i  zacofanych  –  w  Arkadii  i  na
Cyprze, a także w Beocji i Tesalii, gdzie jednak nie stanowiły warstw rządzących.

Iliada

opowiada nie tylko o ludach greckich, ale także o niegreckich Trojańczykach,

mieszkańcach warownej osady Troja w Troadzie położonej na północno-zachodnim
krańcu Azji Mniejszej, wzdłuż cieśniny Dardanele. Troada jest też miejscem, gdzie toczy
się akcja utworu i trwająca dziesięć lat wojna trojańska. Położenie Troi jest wyróżnione z
punktu widzenia handlu i celów strategicznych, dlatego też Troada stawała się często
ofia

rą najazdów. Miasto opisywane w Iliadzie lokalizuje się jako eksplorowane po raz

pierwszy przez Heinricha Schliemanna stanowisko archeologiczne na wzgórzu Hissarlik
w widłach rzek Skamander i Simois. Odkryto tam kilka warstw osadniczych – nie
ustalono, która z nich jest Troją homerową, najczęściej wskazywano na warstwę siódmą
lub szóstą. O pochodzeniu mieszkańców Troi nie wiadomo nic pewnego – mity łączą ich
z Dardanami, Teukrami i Frygami.

Po upadku kultury mykeńskiej rozpoczął się kilkuwiekowy okres nazwany "ciemnymi
wiekami

Grecji".

Pod

koniec

tego

okresu

powstały poematy homeryckie.

W Iliadzie i Odysei

mieszają się odziedziczone po dawnych pokoleniach informacje o

czasach sprzed najazdu Dorów z przedstawieniem realiów czasów współczesnych ich
twórcy. Szczególnie charakterystyczne są tutaj występujące w Iliadzie wzmianki
o

żelazie, które w czasie zdobywania Troi z pewnością nie było znane Achajom. Świat

społeczny Iliady przejawia zarazem cechy kultury mykeńskiej i współczesnej Homerowi
aryst

okracji jońskiej. Widoczne jest to w wyraźnym w Iliadzie silnym napięciu między

królami a arystokracją, co jest świadectwem zachodzącego w czasach Homera
zmierzchu monarchii. Także wiele scen rodzajowych to sceny z życia codziennego
Greków VIII wieku p.n.e.

Forma i wymowa utworu[edytuj | edytuj kod]

Dzieło obejmuje 15 537 wierszy. W III wieku p.n.e. filolodzy aleksandryjscy podzielili poemat
na XXIV księgi – podział ten nie stanowi właściwego składnika kompozycyjnego.
Kompozycja utworu jest zwarta

– cała akcja podporządkowana jest ściśle przewodniemu

motywowi, którym jest gniew Achillesa. Homer nie opisuje całej wojny trojańskiej, ale wybiera
tylko  jeden  jej  wątek,  potrafiąc  dzięki  temu  dać  bardziej  sugestywny  obraz  wydarzeń,  niż
można  by  to  uczynić  posługując  się  rozwlekłą,  szczegółową  narracją. Iliada przejawia
wszelkie  cechy  eposu  bohaterskiego,  jest  też  wzorem  dla  tego  gatunku  w  literaturach
europejskich,  zwłaszcza  nowożytnych.  Charakterystyczny  styl  eposu  homeryckiego  w
znacznej mierze kształtuje specyfika użytych środków stylistycznych, zwłaszcza porównań i
epitetów.

Symetrię  budowy  widać  na  przykład  w  tym,  że  pierwsza  księga,  w  której  Achilles  zostaje
ogarnięty  gniewem  i  żądzą  zemsty,  odpowiada  księdze  ostatniej,  w  której  wyzwala  się  z
gniewu. Sceny batalistyczne i pokojowe równomiernie się przeplatają, widoczny jest namysł
w  ich  budowie  i  rozmieszczeniu.  Same  sceny  batalistyczne  także  przeważnie  posiadają
symetry

czną konstrukcję: każda rozpoczyna się rankiem, a kończy z zapadnięciem nocy.

Porównania rozmieszczone są zaś tak, by wyodrębniać i podkreślać poszczególne fazy
walki.

Fabuła ma charakter  epizodyczny  –  da  się  wyodrębnić  wyraźne,  autonomiczne epizody,  co
można  traktować  jako  dowód  oparcia  utworu  o  samodzielne  pieśni  epickie.  Epizody  te  są
jednak  starannie  i  kunsztownie  przeplatane.  W  eposie  homeryckim  strukturę  cechuje  tzw.
paralelizm fabularny

– stałe przenikanie się i korespondencja dwóch płaszczyzn fabularnych,

świata  ludzi  i  świata  bogów.  Wydarzenia  zachodzące  w  świecie  bogów  warunkują
wydarzenia  w  świecie  ludzi  i  odwrotnie  –  przeplatające  się  wydarzenia  z  obu  światów
wzajemnie się więc powielają.  Bohaterowie świata ziemskiego związani  są z  bogami  przez
więzy rodzinne, a decyzje i nagłe interwencje bogów, bez których ingerencji nie odbywa się
żadne ważniejsze zdarzenie, są jednym z głównych motywów ich działań.

Jednolitość widoczna jest w budowie postaci – każda ma określony, wyraźny charakter.
Charakter ten pozostaje w wyraźnym związku z uwarunkowaniami społecznymi i
obycza

jowością, działania bohaterów podlegają zaś ocenie moralnej, niejednokrotnie

wyrażanej  wprost  przez  narratora.  Mimo  że  główne  wydarzenia  warunkowane  są  przez
boskie interwencje, każda postać ma indywidualny, wyraźnie zarysowany charakter – może
też  przeciwstawiać  się  woli  boskiej,  co  jako hybris (pycha)  przeważnie  sprowadza  na  nią
klęskę.  Także  bogowie  są  zindywidualizowani.  Ich  motywacje  nie  różnią  się  od  ludzkich,
rządzą  nimi  ludzkie  ambicje  i  namiętności.  Co  więcej,  świat  bogów  stanowi  jedno  z
najważniejszych

źródeł

obecnego

w Iliadzie a

obcego

poetyce

epiki

klasycystycznej komizmu.

Narracja jest powolna i rozlewna. Narrator

jest wszechwiedzący, a przedstawiane

wydarzenia relacjonuje obiektywnie. Szczególnie wyraziście ujawnia się w inwokacji oraz w
zdarzających się bezpośrednich zwrotach do publiczności, czasem zapowiadających dalszy
bieg akcji, czasem też przypominających wydarzenia przeszłe. Pozwala to na znaczne skróty
w budowaniu fabu

ły, na unikanie suchej i nużącej relacji ze wszystkich faktów związanych z

przedstawianymi wydarzeniami. Swoich myśli narrator nie wyraża zwięźle – sentencje,
przysłowia i błyskotliwe gnomy zdarzają się wprawdzie, ale dość rzadko.

Charakterystyczne dla sty

lu utworu jest użycie powtarzających się w tekście wielokrotnie

formuł złożonych oznaczających początek lub koniec wypowiedzi  wymienianej osoby, która
określana  jest  stałym epitetem –  np.  "rzekł  o  szybkich  nogach  Achilles",  "odpowiedział
Dzeus,  co  obłoki  gromadzi",  "odpowiedział  potężny  wódz  Agamemnon".  Podobne  formuły
występują  zresztą  nie  tylko  w  celu  zaznaczenia  początku  lub  końca  przemowy,  ale  też  dla
opisu pewnych stałych i typowych sytuacji – posiłków, ofiar, uczt, rozpoczęcia i zakończenia
walki  czy  zjawisk  przyrodniczych.  Według  badań  Parry’ego  i  Lorda  użycie  takich  stałych
formuł wynika z faktu, że śpiewak przy tworzeniu utworu dysponuje już gotowym materiałem
słownym.

Charakterystyczny s

tyl poematów homeryckich budują także szczególnie rozbudowane

porównania, "porównanie homeryckie". Jest ich w Iliadzie

ponad 200. Stanowią one bardzo

rozbudowane obrazy, w których sam moment porównania zaznaczony jest krótko, natomiast
jego  drugi  człon  szczegółowo  i  barwnie  rozwija  zarysowaną  ideę,  niekiedy  przybierając
postać  samodzielnego  epizodu.  Porównanie  homeryckie  niejednokrotnie  przedstawia  ono
zachowania  ludzi  lub

– rzadziej – czynności przedmiotów, w zestawieniu z zachowaniami

zwierząt lub zjawiskami przyrodniczymi. Widać to np. we fragmencie:

:Jako wychodzą pszczoły z wydrążonej skały,

Gęstą jedna po drugiej następując rzeszą,
Tak że bez przerwy roje za rojami śpieszą
I kwiat wiosny ścisłymi okrywają grony,
Te się w te, owe w inne rozlatując strony:
Tak lud, na niezliczone podzielony roty
Na brzeg idzie, rzucając nawy i namioty.
Przeł. Franciszek Dmochowski

Przegląd treści[edytuj | edytuj kod]

Epos obejmuje okres około 49 dni z dziesiątego – ostatniego roku wojny trojańskiej.

Μῆνιν ἄειδε, θεὰ, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος – Ménin aéjde, theá, Peléiadeo Achiléos – Gniew,
bogini, opiewaj Achilla, syna Peleusa...

Tak rozpoczyna się Iliada, której głównym motywem, zapowiedzianym w inwokacji, jest
opowieść o tym, jak największy grecki wojownik – Achilles (syn Tetydy i Peleusa, ojciec
Neoptolemosa)

– w gniewie porzuca walkę z Trojańczykami, po tym, jak Agamemnon (brat

Menelaosa, mąż Klitajmestry, ojciec Ifigenii) odbiera mu brankę Bryzejdę.

Rozgniewany  Achilles  prosi  swoją  matkę Tetydę,  by  ubłagała Zeusa,  by  ten  pomógł
Trojańczykom,  a  tym  samym  zaszkodził  Achajom.  Zeus  zsyła  Agamemnonowi  sen  mający
go skłonić do szturmu na Troję. Jednak wódz chce to  zrobić podstępem, udając wycofanie
swoich  wojsk.  Dochodzi  do  bitwy,  przerwanej,  by  mógł  odbyć  się  pojedynek  Menelaosa
i Parysa

: męża porwanej Heleny i tego, który ją porwał. W pojedynku zwyciężyłby Menelaos,

gdyby nie interwencja bogini Afrodyty

, ratującej Parysa i przenoszącej go do komnat Heleny.

Zawieszenie broni zrywa strzał z łuku raniący Menelaosa; łucznik został do tego czynu
namówiony przez

Atenę. Bitwa rozpoczyna się na nowo, męstwem odznacza się w

niej Diomedes. Trojanie

muszą przebłagać nieprzychylną im Atenę; Hektor udaje się do Troi,

by prosić swoją matkę Hekabe i kobiety trojańskie o modły przed posągiem bogini. Spotyka
swoją żonąAndromachę z synem Astyanaksem; następuje wzruszające pożegnanie
bohatera z rodziną.

W słabnącej  bitwie dochodzi  do  nierozstrzygniętego pojedynku między  Hektorem  i Ajasem.
Następuje  zawieszenie  broni  w  celu  pogrzebania  poległych.  Zeus  zakazuje  bogom  brania
udziału w bitwie. Gdy walki znów wybuchają, Trojanie zyskują przewagę, spychając Achajów
aż  do  obozu  przy  okrętach;  nie  wracają  na  noc  do  miasta.  Zaniepokojeni  obrotem  spraw
Achajowie  proszą  Achillesa  o  powrót  w  ich  szeregi,  ten  jednak  odmawia.  Greckim
zwiadowcom, Odyseuszowi

i Diomedesowi, udaje się zaskoczyć we śnie i zabić sojuszników

Trojan, Rezosa i jego drużynę.

Wznowioną świtem bitwę początkowo znaczą sukcesy Achajów, jednak raniony Agamemnon
musi opuścić jej pole; innym rannym pomaga Nestor. Widzący to Achilles wysyła po wieści
swego przyjaciela Patroklosa

, a ten dowiaduje się o grozie położenia: walki toczą się już przy

samych  okrętach.  W  krytycznej  sytuacji  sprzyjająca  Grekom Hera usypia  Zeusa,  jednak
obudzony  bóg  przywraca  przewagę  Trojańczykom  –  Hektor  już  staje  na  greckim  okręcie  i
woła  o  pochodnię,  by  przez  podpalenie  statków  odciąć  Achajom  możliwość  powrotu  do
ojczyzny.

Tymczasem Patroklos uprasza u Achillesa

pożyczenie jego zbroi i wyruszenie na pomoc

Grekom. Mimo obietnicy, że poprzestanie na wyparciu Trojan z obozu, upojony szeregiem
zwycięstw Patroklos dociera aż do murów Troi i ginie z ręki Hektora.

Achilles  wraca  do  walki;  chcąc  pomścić  śmierć  przyjaciela:  dokonuje  wielkich  czynów,  w
końcu  zabija  też  Hektora.  Ojciec  Hektora,  król  Troi, Priam przybywa  do  obozu  Greków  w
przebraniu  żebraka,  aby  wybłagać  zwrot  ciała  syna.  Wzruszony  wspomnieniem  swego
starego  ojca  Achilles  spełnia  jego  prośbę  –  tak  kończy  się  gniew  Achillesa.  W  mieście
odbywa się pogrzeb Hektora; walki zostają wstrzymane na czas uroczystości.

Odbiór i znaczenie Iliady[edytuj | edytuj kod]

Świat grecki[edytuj | edytuj kod]

starożytnej Grecji rola poematów Homera była podstawowa dla całej kultury, a ich

znaczenie niepodważalne (choć, zwłaszcza w późniejszym okresie, poddawane były z
różnych względów krytyce). Znajomość Homera była wśród Greków powszechna i stanowiła
podstawę wykształcenia. Była też czynnikiem jednoczącym rozproszony świat grecki. Treść
poematów Homera wpłynęła także znacząco na usystematyzowanie religii greckiej,
zwłaszcza wierzeń dotyczących bogów olimpijskich.

Homer  był  szkołą  literatury  greckiej,  szczególnie  poezji,  wywarł  też  wpływ  na  prozę,
począwszy od dzieł Herodota. Epika rozwijała historię wojny trojańskiej w tzw. cyklu epickim,
opowiadającym o wydarzeniach poprzedzających Iliadę, dziejących się między Homerowymi
eposami  oraz  równoległych  z Odyseją i  od  nich  późniejszych  (do  czasów  współczesnych
zachowały  się  jedynie  streszczenia  i  krótkie  urywki  tych  utworów).  Także
grecka liryka idramat

czerpały tematy z obu eposów jak okruchy Homerowych uczt, jak miał

powiedzi

eć Ajschylos.

Wzorowanie

Homerze

było

widoczne

także

formie; heksametr

stał się wierszem eposu aż do końca greckiej (a później i łacińskiej)

starożytności.

Od  Homera  zaczyna  się  też  krytyka  literacka  oraz  nauka  o  literaturze,  zwana  przez
starożytnych  gramatyką,  a  następnie filologią.  Jej  podstawą  były  badania  uczonych
skupionych  wokół Biblioteki  Aleksandryjskiej.  Do  najbardziej  znaczących  badaczy  i
komentatorów

dzieł

Homera

należeli Zenodot

Efezu, Arystofanes

Bizancjum oraz Arystarch z Samotraki.

Bezpośrednim

dowodem

popularności

Homera

starożytności

są

setki

zachowanych papirusów

z tekstami z obu eposów, głównie Iliady.

Rzym[edytuj | edytuj kod]

Dzieła Homera wywarły wielki wpływ także na literaturę i kulturę starożytnego Rzymu.
Pierwszym

dziełem epickim literatury rzymskiej jest przekładOdysei autorstwa Liwiusza

Andronikusa

, z pochodzenia Greka (połowa III wieku p.n.e.) – jest to też pierwsze znane

tłumaczenie

utworu

poetyckiego

całej

literaturze

europejskiej. Odusia była

napisana wierszem saturnijskim

, w późniejszej epice rzymskiej wypartym przez heksametr

daktyliczny.

Istniały także łacińskie tłumaczenia Iliady, o niewielkiej wartości poetyckiej, lecz wykształceni
Rzymianie  czytali  Homera  w  oryginale.  Był  on  natchnieniem  epiki  rzymskiej  –
Enniusz rozpoczyna  swoje  napisane  heksametrem  daktylicznym Roczniki (Annales)  od
sceny,  w  której  poec

ie ukazuje się dusza Homera. Treścią Roczników są dzieje Rzymu,

wywodzone od Trojańczyka Eneasza. Kontynuuje ten temat Wergiliusz w Eneidzie,
utrwalając w tej epopei pochodzenie Rzymian z Troi. Uznana za rzymski epos
narodowy Eneida

jest po części rzymską Odyseją, opisującą wędrówkę Eneasza, po

części Iliadą, traktującą o walkach w Italii. Tak więc Rzymianie uznali się za spadkobierców
Troi.

W I wieku

powstał wyciąg z Iliady, tzw. Homer łaciński (Homerus Latinus). W II lub III

wieku

ukazały się dwa teksty prozatorskie: przypisywany Diktysowi z Krety Dziennik wojny

trojańskiej (Ephemeris belli Troiani), opowiadający historię od porwania Heleny po śmierć
Odyseusza oraz przypisywana Daresowi

Opowieść o upadku Troi (De excidio Troiae

historia

), relacjonująca wydarzenia od śmierci Laomedona do upadku miasta z punktu

widzenia Trojańczyków. Te trzy utwory zastąpiły w zachodnim średniowieczu samą Iliadę i
stały się na długi czas jedynym źródłem, z którego poznawano dzieła Homera.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Wraz z upadkiem cesarstwa zachodniego przypieczętowany został podział Europy na część
łacińską i grecką. Znajomość greki w Europie Zachodniej zanikła, a wraz z nią znajomość
oryginalnych tekstów Homera. Historia

wojny trojańskiej nadal jednak oddziaływała na

kulturę poprzez przeróbki i przekłady, a przede wszystkim przez bardzo cenioną w
średniowieczu Eneidę. Z Troi wywodzili swój ród Ostrogoci, Frankowie i Brytowie, a sympatia

odbiorcy przesunęła się z niepohamowanego w czynach Achillesa na bliższego rycerskim
ideałom obrońcę ojczyzny,Hektora.

W XII wieku

pojawiło się znów wzmożone zainteresowanie tematyką wojny trojańskiej.

Powstaje oparty na

Homerze łacińskim oraz utworach Diktysa i Daresa Romans trojański (Le

Roman de Troie, ok. 1160) autorstwa Benoît de Sainte-Maure'a

. Liczący 30 000 wersów

opowiada historię od wyprawy Argonautów do śmieci Ulissesa, dostosowaną do ówczesnych
czytelniczych gustów przez wprowadzenie rycerskiego obyczaju i dwornej miłości. Na jego
podstawie Guido delle Colonne

napisał łacińską Opowieść o zniszczeniu Troi (Historia

destructionis Troiae, 1287

), popularniejszą od pierwowzoru i przetłumaczoną później na

wiele języków. Inspiruje ona powstanie wielu innych utworów, nieraz już bardzo od Homera
odległych. "Odzyskanie" przez kulturę zachodnią autentycznych eposów spowoduje kres
tego rodzaju twórczości, choć utwory te będą istnieć nadal jako literatura popularna wśród
mniej wykształconych warstw społecznych.

Odmienna niż na zachodzie Europy sytuacja miała miejsce we wschodniej części cesarstwa,
w Bizancjum

. Homer miał tu nadal znaczącą pozycję w edukacji i w lekturze ludzi

wykształconych, zarówno kleru, jak i kręgów dworskich (był np. czytany i cytowany
przez

Annę Komnenę). Uczeni bizantyjscy kontynuowali też pracę nad objaśnianiem obu

poematów; autorem obszernych komentarzy, bazujących na źródłach starożytnych,
był Eustathios, biskupThessaloniki.

Powstały też próby interpretacji eposów na gruncie nauki chrześcijańskiej, mające wyjaśnić
to, co ówczesny czytelnik mógłby uznać za niewłaściwe i podkreślić użyteczność twórczości
Homera. Tego rodzaju pisma pozostawił Michael Psellos, a autor poematów
dydaktycznych, Joannes Tzetzes, wAlegoriach Iliady i Alegoriach Odysei

widział w bóstwach

homeryskich  pradawnych  ludzi.  Tzetzes  stworzył  też Wydarzenia  przedhomerowe,
homerowe,  pohomerowe (Ta  pro  Homèru,  la  Homèru.  ta  meth  Homèru),  pisany
heksametrem  utwór  obejmujący  całość  legend  trojańskich.  W  pewnym  stopniu  wzorowana
była na Homerze także oryginalna epika bizantyjska, m.in. epos Digenis Akritas z X wieku. W
schyłkowym  Bizancjum  pojawiły  się  nawet  utwory  łączące  zachodni  romans  rycerski  z
tradycją  homerową,  m.in.  przekład Le  Roman  de  Troie czy  opowieść Stary  rycerz (Ho
présbys hyppótes

), której treść zaczerpnięto z podań Okrągłego Stołu, a formę z Iliady.

Odrodzenie i czasy późniejsze[edytuj | edytuj kod]

Bliższe  kontakty  miast  włoskich  z  Bizancjum  spowodowały  wzrost  zainteresowania
Homerem. Proces ten rozpoczął się w połowie XIV wieku. Słabo znający grekę Petrarka pisał
do osoby, która ofiarowała mu ok. 1354 roku manuskrypt Homera: "Twój Homer jest dla mnie
niemy, ja dla niego głuchy. Cieszę się samym patrzeniem, często go obejmuję i wzdycham:
wielki  mężu,  jakże  chciwie  bym  cię  słuchał!".  Ostatecznie  Petrarka  poznał
treść Iliady i Odysei z prozatorskiego przekładu na łacinę, sporządzonego dla Boccaccia. W
większej liczbie greckie rękopisy zaczęły napływać do Włoch od połowy XV wieku, stając się
obiektem wielkiego zainteresowania uczonych. Zaczęto domagać się też przekładów eposów
na  łacinę.  Jedną  z  pierwszych  bardziej  udanych,  choć  niekompletnych  prób  był  przekład
prozą  16  ksiąg Iliady autorstwa Lorenza  Valli (1442-1444),  uzupełniony  przez Francesca
Aretina

w roku 1460 (Aretino przetłumaczył też całą Odyseję) oraz heksametryczny ksiąg II-

V pióra Angela Poliziana

(ok. 1472). Łacina była językiem warstw wykształconych całej

zachodniej Europy, mogli więc czytelnicy zapoznać się z treścią autentycznych poematów
Homera. Pierwsze drukowane wydanie eposów w oryginale nastąpiło w roku 1488 we
Florencji.

W  XVI  wieku  zaczynają  pojawiać  się  tłumaczenia Iliady na  języki  narodowe  –  przy  czym
długo są to utwory dość swobodne pod względem wierności przekładu, nieraz jednak będące
wybitnymi dziełami własnej literatury. Pierwsze ukazało się tłumaczenie hiszpańskie (jeszcze
w  połowie  XV  wieku),  potem  prozatorskie  francuskie  (1530).  Francuski  przekład  wierszem
ukazał się w 1545 roku, ale obejmował tylko 10 pierwszych ksiąg (uzupełniony został w 1577
roku). Był on podstawą do wydania angielskiego z roku 1581. Angielski pełny przekład Iliady,
będący pierwszym poetyckim tłumaczeniem całości eposu na język nowożytny, ukazał się w
latach  1598-

1611 i był dziełem George'a Chapmana. W tym czasie ukazał się też

wierszowany przekład niemiecki (jednak na "klasyczne" tłumaczenie Iliady, pióra Johanna
Heinricha Vossa

, czekali Niemcy aż do roku 1793). Pierwszego polskiego tłumaczenia

fragmentu eposu dokonał Jan Kochanowski ok. 1577 roku.

Mimo już dość dobrej w warstwach wykształconych znajomości Homera, poznawany był on
przede wszystkim w przekładach, także licznych i często wznawianych łacińskich, a czytelnik
epoki odrodzenia formował swój gust literacki przede wszystkim na literaturze rzymskiej.
Wzorem

epopei

pozostawała

wciąż Eneida – Julius

Caesar

Scaliger,

autor

renesansowej Poetyki

(1561) stawiał Wergiliusza ponad "prymitywnym" Homerem.

Ten osąd, przeniesiony już na grunt literatury nowożytnej, nasilił się z końcem XVII wieku, w
trakcie "

sporu starożytnych z nowoczesnymi" (Querelle des Anciens et des Modernes).

Przedstawiciele "now

oczesnych", którym przewodził Charles Perrault, krytykowali twórców

starożytnych, wynosząc ponad nich dzieła swojej epoki, obecnie już nieraz całkowicie
zapomniane. Szczególn

ym celem ataków stał się Homer: ganiono ordynarnych i głupich

bohaterów,  wadliwą  budowę  poematów  i  nielogiczne  porównania,  a  nade  wszystko
wulgaryzm poezji, w której pojawia się bydło, łajno i gnojówka, a bohater jest przyrównywany
do osła. Krytyka ta, nie napotkawszy początkowo we Francji większego oporu, przeniosła się
także  do  Anglii,  gdzie  spotkała  się  ze  znaczącymi  kontrargumentami  znawców  literatury
starożytnej  z  ośrodków  uniwersyteckich.  Wkrótce  odpowiedź  dała  także  francuska
uczona Anne  Dacier

we wstępie do swojego przekładu Iliady (1699), a potem w pracy O

przyczynach zepsucia smaku literackiego (

Des causes de la corruption de goŭt, 1714),

kwestionującej gust literacki i artystyczny baroku. Drugim klasycystycznym tłumaczeniem był
przekład angielski autorstwa Alexandra Pope'a (1715-1720).

W XVIII wieku narodziła się też nowożytna "kwestia homerowa", a spory i dyskusje nad
autorstwem i pierwotnym kształtem poematów nie ograniczały się wyłącznie do kręgów
filologicznych,

powodując

rosnące

zainteresowanie

oboma

utworami. Thomas

Blackwell (1735) oraz Robert Wood wydali obszerne studia o Homerze; Wood, w
opublikowanym w 1769 roku Essay of the Original Genius and Writing of Homer

dowodził, że

Homer  nie  znał  pisma,  a  jego  utwory  dłuższy  czas  przekazywane  były  ustnie.  Te  i  inne
poglądy rozwinął i uporządkował Friedrich August Wolf w Prologomena ad Homerum (1795),
twierdząc,  że  zrąb  eposów  powstał  w  X  wieku  p.n.e.,  natomiast  ich  obecny  kształt  jest
efektem  trwających  cztery  wieki,  aż  do  ich  pierwszego  spisania,  zmian  i  deformacji.  Praca
Wolfa stała się początkiem zagorzałej dyskusji specjalistów, owocującej nie tylko rozwojem
filologii kla

sycznej, ale i badań literackich w ogóle.

Nowe spojrzenie na eposy jako na zbiór tradycji ustnej przyczyniło się do głoszonego
w romantyzmie

poglądu o Iliadzie i Odysei jako twórczości ludowej. Choć to przekonanie

romantyków w świetle późniejszych badań zostało uznane za zbyt daleko idące, pozwoliło
zerwać z dotychczasowymi normami estetycznymi i inaczej spojrzeć na poetykę eposów. W
wieku XIX Homer zaczął stawać się obowiązkowym elementem wykształcenia, obecnym w

szkołach wszystkich krajów związanych z kulturą europejską. Od czasów romantyzmu coraz
częstsze są literackie i kulturalne echa poezji Homera, niejednokrotnie zaczerpnięte z niej
motywy czy imiona bohaterów mają wymiar symbolu.

Współcześnie,  mimo  mnogości  kulturowych  nawiązań  do  bohaterów  i  zdarzeń  wojny
trojańskiej, pisarze i poeci częściej niż Iliadą inspirują się symbolem wędrówki, poszukiwań i
powrotu  zOdysei .  W  okresie  najnowszym Iliada jest  obecna  w  literaturze fantastycznej,
chętniej  niż  literatura  głównego  nurtu sięgającej do formy  eposu  –  bezpośrednio nawiązują
do  niej  takie  utwory  jakTroja Davida  Gemmella czy Ilion Dana  Simmonsa

. Wojna trojańska

jest też tematem filmów (swobodną ekranizacją Iliady jest Troja) czy komiksów. Bohaterowie
i sceny z Iliady

są też, od czasów starożytnych, przedmiotem licznych wyobrażeń

plastycznych.

Iliada w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce średniowiecznej, podobnie jak w całym kręgu europejskiej kultury
zachodniej, Iliada

była znana w łacińskich przekładach i przeróbkach. W początku wieku

XVI (1504

) pojawił się Homer w spisie wykładów Akademii Krakowskiej, w 1527 roku po raz

pierwszy wymieniona jest w nim Iliada. W 1563

roku została wydana w Krakowie Historia

barzo piękna, ucieszna, u każdemu stanu iście pożyteczna... O zburzeniu a zniszczeniu
onego sławnego a znamienitego miastha y państwa trojańskiego – polska wersja romansu
rycerskiego Le Roman de Troie.

Pierwszym polskim przekładem Iliady, obejmującym część XIII księgi, jest pisana
trzynastozgłoskowcem Monomachia

Parysowa

Menelausem Jana

Kochanowskiego (ok. 1577

). Nawiązania odIliady są obecne także w Odprawie posłów

greckich. W roku 1598 we Lwo

wie ukazał się wzorowany na Iliadzie, liczący półtora tysiąca

wersów utwór Krzysztofa Wolthazego Hipothezis Illia

di Xiąg Homerowich.

W wiekach XVII i XVIII

w polskich szkołach dominowała łacina, a za mistrza epopei uważany

był Wergiliusz. Polski czytelnik poznawał Iliadę poprzez przekłady wpierw łacińskie, a potem
francuskie, rzadziej włoskie. Dopiero w 1791 roku zaczął się ukazywać częściami pierwszy
polski przekład całości

[a]

Iliady autorstwa pijara Franciszka Ksawerego Dmochowskiego,

pisany trzynastozgłoskowcem (całość wydano w latach 1791-1801). Dmochowski
wspomagał się w pracy francuskim przekładem Anne Dacier oraz angielskim Alexandra
Pope'a

. Przekład Dmochowskiego stał się klasyką literatury polskiej, przyczynił się też do

utrwalenia roli

trzynastozgłoskowca jako polskiego wiersza epickiego.

Około 1805 roku rozpoczął prace nad przekładem Iliady Stanisław Staszic. Całość ukazała
się dopiero w 1815 roku, w tomie VI Dzieł. Ten przekład nie zdobył jednak ani popularności,
ani uznania, podobnie jak wydane w 1814

roku tłumaczenie profesora Akademii

Krakowskiej, Jacka Idziego Przybylskiego.

W  początku XIX  wieku,  już  na  fali  wywołanej  teorią Wolfa i  modą  wczesnego  romantyzmu,
wzrosło zainteresowanie Iliadą. Grecysta Gotfryd Ernest Groddeck opublikował w "Dzienniku
Wileńskim"  artykuł O  nowym  mniemaniu względem  poematów "Iliady"  i  "Odysei"  Homerowi
przypisywanych (1805).  W  gimnazjach  klasycznych  uczniowie  p

oznawali duże fragmenty

obu utworów Homera w oryginale. Student Groddecka, Adam Mickiewicz

, skonstruował

fabułę Grażyny na wzór Iliady, wzorowany jest na niej także epicki styl Pana Tadeusza. Brak
było jednak znaczących przekładów, choć dość swobodnego tłumaczenia fragmentów księgi
I, XVII i XXI dokonał w 1846 roku Juliusz Słowacki.

Dopiero pod koniec XIX wieku ukazały się trzy pełne przekłady Iliady, wszystkie
napisane heksametrem

polskim:

Pawła

Popiela (1880), Augustyna

Szmurły (1887)

Stanisława Mleczki (1894). Żaden tych przekładów nie znalazł trwałego miejsca w

literaturze polskiej; jak pisze Jerzy

Łanowski: zbyt skromny talent wszystkich trzech tłumaczy

dał się tym przekładom szybko zestarzeć, choć Iliada Popiela była ulubioną lekturą Henryka
Sienkiewicza

[1]

– pisarza, którego twórczość miewa znamiona świadomej homeryckiej

stylizacji.

W 1896

roku opublikowane zostaje 8 ksiąg Iliady w tłumaczeniu Lucjana Rydla. Poeta wraca

rymowanego

trzynastozgłoskowca;

modne

wówczas

przekonanie

"ludowości" Iliady zaowocowało  stylizacją  języka  poematu  na  gwarę.  Podobny  zabieg
zastosował  w  przekładzie  urywków Iliady Michał  Pawlikowski,  używając gwary  góralskiej i,
jak  pisze  Łanowski, do  parodystycznego  szczytu  doprowadzając  chłopomańską
interpretację.

Fragmenty Iliady

rymowanym

trzynastozgłoskowcem

opublikował

w 1918 roku Kazimierz Przerwa-Tetmajer.

Iliadę Rydla  miał  ilustrować Stanisław  Wyspiański (powstało  11  rysunków  do  księgi
pierwszej),  w  którego  twórczości  Homer  odgrywała  znaczącą  rolę:  inspirowane Iliadą są
wczesne  utwory Meleager oraz Protesilas  i  Laodamia

, w całości jest na niej oparty

dramat Achilleis

, a jej echa można odnaleźć także w Akropolis i Nocy listopadowej.

W XX wieku znajomość Homera była elementem średniego wykształcenia, a treść Iliady była
rozpowszechniana także w przeznaczonych dla młodszych czytelników przeróbkach,
jak

Wojna

trojańska Jana

Parandowskiego (1927

Brakowało

jednak

dobrego

współczesnego przekładu eposu – wydane w1921 roku tłumaczenie autorstwa Jana
Czubka

zostało przyjęte niezbyt przychylnie. Następny przekład, wydane dopiero 40 lat

później w Londynie (1961) w zaledwie w 1500 egzemplarzach tłumaczenie Ignacego
Wieniewskiego

początkowo nie miało szans rozpowszechnienia w Polsce (wznowiło je

w 1984 roku Wydawnictwo Literackie

). W okresie powojennym wydawano więc przede

wszystkim

Iliadę Dmochowskiego, poddaną pewnym adaptacjom przez Tadeusza Sinkę.

Najnowszego przekładu Iliady, opublikowanego w całości w1981 roku w serii Biblioteka
Narodowa przez

Zakład Narodowy im. Ossolińskich, dokonała Kazimiera Jeżewska.