plik

Metodyka prac inwentaryzacyjnych w ramach projektu

„Inwentaryzacja kluczowych gatunków ptaków polskich Karpat

oraz stworzenie systemu ich monitorowania i ochrony”

3.6 GRUPA C – NADRZECZNE

Opracowanie: Rafał Bobrek, Tomasz Wilk. Uwag udzielili również: Przemysław Chylarecki, Józef
Hordowski, Łukasz Kajtoch, Grzegorz Neubauer, Damian Nowak oraz Zespół Obserwatorów Projektu
Ptaki Karpat.

Kluczowe gatunki liczone na powierzchni:



nurogęś Mergus merganser



sieweczki Charadrius spp.



brodziec piskliwy Actitis hypoleucos



rybitwy Sternidae



żołna Merops apiaster



zimorodek Alcedo atthis



dzięcioł zielonosiwy Picus canus



dzięcioł zielony Picus viridis



dzięcioł białoszyi Dendrocopos

syriacus



dzięcioł średni Dendrocopos medius



brzegówka Riparia riparia



pliszka górska Motacilla cinerea



pluszcz Cinclus cinclus



podróżniczek Luscinia svecica



remiz Remiz pendulinus



dziwonia Carpodacus erythrinus

Wszystkie pozostałe gatunki ptaków także podlegają rejestracji – notuje się dla nich tylko
stwierdzone kryterium lęgowości, nie zapisuje się natomiast liczebności.

Losowanie powierzchni próbnych

Rozmieszczenie, przebieg i nazewnictwo cieków przyjęto za

Komputerową Mapa Podziału

Hydrograficznego Polski (MPHP) z roku 2007.

Ramkę losowania stanowią wszystkie 5-kilometrowe

odcinki cieków, położone w całości w granicach polskich Karpat (1477 odcinków)

. Każdy z tych

odcinków przyporządkowano do jednej z warstw szerokości cieku: (I) 3-5 m, (II) 5-30 m, (III) powyżej
30

m, a ponadto, według kryterium fizycznogeograficznego (wg Kondrackiego) do: Pogórzy, Gór lub

Tatr (ze względu na specyfikę cieki tatrzańskie potraktowano oddzielnie). Liczby odcinków
w poszczególnych warstwach losowania przedstawia tab. 1.

Tabela 1. Liczba 5-kilometrowych odcinków cieków wodnych w polskich Karpatach. Wzięto pod uwagę tylko odcinki
w całości mieszczące się na ww. obszarze.

Pogórza

Góry

Tatry

Suma

szer. 3-5 m

517

434

955

szer. 5-30 m

133

258

402

szer. > 30 m

120

Suma

711

751

1477

W pojedynczym sezonie inwentaryzacją objętych będzie 55 odcinków 5-kilometrowych, losowanych
spośród wymienionych w tab. 1. Liczbę losowanych odcinków w poszczególnych warstwach
przedstawia tab. 2.

Tabela 2. Liczba 5-kilometrowych odcinków cieków wodnych, losowana do inwentaryzacji w pojedynczym sezonie.

Pogórza

Góry

Tatry

Suma

szer. 3-5 m

szer. 5-30 m

szer. > 30 m

Suma

Wielkość powierzchni

Cała  sieć  rzeczna  Karpat  została  podzielona  na  odcinki  5-kilometrowe  i  taką  długość  ma  odcinek
kontrolowany  przez  pojedynczego  obserwatora.  Podzielono  go  dodatkowo  na  10  odcinków  500-
metrowych, ponumerowanych od 1 do 10 (w kolejności idąc w górę cieku). Numeracja jest stała i nie
należy jej modyfikować, natomiast współrzędne punktów początku i końca odcinka mogą wskazywać
na  punkt  „poza  rzeką”  (co  wynika  z  niedokładności  mapy  MPHP).  W  takiej  sytuacji  punkt  należy
przenieść  na  najbliższy  odcinek  cieku,  znajdujący  się  na  wysokości  jego  pierwotnej  lokalizacji.  Nie
należy natomiast przemieszczać punktu w górę ani w dół cieku.

Rodzaj liczenia

Transekt liniowy + cenzus zajętych nor w koloniach brzegówek i żołn oraz gniazd/par w koloniach
rybitw

Liczba kontroli

Terminy kontroli

 na Pogórzach (kod powierzchni RP0000):
1. 1-15 kwietnia

– pierwsze liczenie

2. 5-20 maja

– drugie liczenie

3. 5-20 czerwca– trzecie liczenie

 w Górach (za wyjątkiem Tatr; kod powierzchni RG0000):
1. 10-25 kwietnia

– pierwsze liczenie

2. 15-31 maja

– drugie liczenie

3. 15-30 czerwca

– trzecie liczenie

  w Tatrach (kod powierzchni RT0000):
1.  25 kwietnia-10 maja – pierwsze liczenie
2.  1-15 czerwca – drugie liczenie
3.  25 czerwca-10 lipca – trzecie liczenie

Pora prowadzenia kontroli

Godziny poranne i przedpołudniowe – ok. 6:00-12:00, chyba że warunki pogodowe (np. poranne
mgły) uniemożliwiają wykonanie kontroli w podanych godzinach.

Przygotowania przed kontrolą

Przed  przeprowadzeniem  kontroli  terenowej  wymagane  jest  zapoznanie  się  topografią  terenu
i  charakterem  inwentaryzowanego  cieku,  by  odpowiednio  wcześnie  wychwycić  odcinki,  których
skontrolowanie  jest  niewykonalne,  wiązałoby  się  z  nadmiernym  wysiłkiem  obserwatora  (np.  liczne,
niemożliwe  do  przebycia  dopływy)  lub  też  zagrażałoby  jego  bezpieczeństwu.  Konieczne  jest
skorzystanie  z  pomocy  map  oraz  portali  GIS-owych  (Geoportal,  GoogleEarth),  zalecana  jest  także
wstępna wizytacja terenowa. Można wtedy wiarygodnie sprawdzić, czy teren w ogóle jest dostępny
i czy możliwe (i bezpieczne!) jest przejście wzdłuż koryta cieku co najmniej jednym jego brzegiem (lub
też  samym  korytem).  Jeśli  cały  odcinek  5-kilometrowy  (lub  też  jego  znaczny  fragment)  jest
niemożliwy  do  przebycia,  o  tym  fakcie  należy  jak  najszybciej  poinformować  Organizatora!  Możliwy
jest wtedy wybór innego wylosowanego odcinka 5-kilometrowego.

Przebieg kontroli

Obserwator  przemieszcza się  pieszo  wzdłuż  koryta  cieku  i  notuje  na  formularzu  kontroli  terenowej
wszystkie  osobniki  z  gatunków  kluczowych,  oddzielnie  dla  każdego  z  10  odcinków  500-metrowych.
Odnalezienie w terenie początku i końca danego odcinka ułatwiają koordynaty geograficzne. Podczas
przemarszu  nie  należy  oddalać  się  od  koryta  –  liczeniu  podlegają  ptaki  w  zasięgu  wzroku  i  słuchu
obserwatora.  Na  formularzu  należy  notować  wszelkie  zachowania  terytorialne/lęgowe  ptaków,
zgodnie z powszechnie przyjętym systemem znaków i kodów (jak w kombinowanej odmianie metody
kartograficznej,  ryc.  1.  oraz  formularz  terenowy).  Należy  zwracać  na  to  szczególną  uwagę,  gdyż
wynikiem  trzech  liczeń  jest  określenie  liczby  par/terytoriów  inwentaryzowanych  gatunków  na
poszczególnych odcinkach 500-metrowych i na całych 5 kilometrach.

Bardzo  ważne  jest  wyraźne  zaznaczenie  na  formularzu  terenowym  wszystkich  fragmentów  odcinka
500-metrowego,  które  nie  zostały  w  wystarczającym  stopniu  spenetrowane  (i  gdzie  możliwe  było
przeoczenie któregoś z kluczowych gatunków). Za takie fragmenty nieskontrolowane uznaje się te, na
których obserwator nie ma kontaktu wzrokowego z korytem (czyli takie, dla których niemożliwe jest
wiarygodne  wykrywanie  liczonych  ptaków).  Jest  to  istotne,  gdyż  wtedy  dany  odcinek  500-metrowy
nie  może  być  traktowany  jako  spenetrowany  w  całości  i  brany  pod  uwagę  w  ocenie  zagęszczeń.
Należy  także  oszacować  długość  takiego  „niepoliczonego”  fragmentu  i  zanotować  ją  na  formularzu
(ryc. 1).  Uwaga: dla ułatwienia  orientacji i zapisów  na formularzu  odcinek  500-metrowy podzielony
został  jeszcze  na  odcinki  100-metrowe.  Nie  wymusza  to  jednak  oddzielnego  notowania  obserwacji
dla każdego z odcinków 100-metrowych – jako pojedyncza jednostka w zapisie i później w analizach
będzie traktowany cały odcinek 500-metrowy.

W przypadku cieków o dużej szerokości (dla których podczas przejścia jednym brzegiem niemożliwa
jest efektywna kontrola również drugiego z nich), należy podczas drugiej kontroli dokonać przejścia
odcinka 5-kilometrowego brzegiem przeciwnym niż wybranym podczas pierwszej kontroli. Podczas
trzeciej można dowolnie wybrać brzeg, kierując się przy wyborze tym, który z brzegów wydaje się być
dotychczas słabiej spenetrowany. Należy jednocześnie pamiętać, że w takim przypadku oszacowania
całkowitej liczebności gatunków kluczowych na danym odcinku 5-kilometrowym należy dokonać,
biorąc pod uwagę dane z obu brzegów cieku.

Oprócz „mapowania” stanowisk gatunków kluczowych, WSZYSTKIE pozostałe gatunki ptaków należy
notować (oddzielnie dla każdego odcinka 500-metrowego) w tabeli, w której dla każdego gatunku
określa się najwyższe stwierdzone kryterium lęgowości (wg Załącznika I). Ptaków z tych gatunków nie
trzeba liczyć (nie wpisuje się stwierdzonej liczebności) – zbierane są dla nich jedynie dane „atlasowe”
(ryc.1).

Dla nurogęsi, w okresie kontroli 1. zwracamy szczególną uwagę na pary ptaków i osobniki
zaniepokojone, a podczas późniejszych kontroli (2. i 3.) – na samice wodzące w tym okresie pisklęta.

W przypadku dzięciołów (z grupy kluczowych) nie stosujemy stymulacji głosowej, a tylko notujemy
spontanicznie odzywające się i obserwowane osobniki.

Ryc. 1. Przykładowe zapisy w formularzu terenowym dla pojedynczego odcinka 500 m.

Podczas  przejścia  transektem  lokalizujemy  kolonie  brzegówek.  Ocenę  liczby  zajętych  nor
przeprowadzamy  w  trakcie  dłuższej  obserwacji  zachowania  ptaków  wlatujących  i  wylatujących
z  poszczególnych  nor.  Należy  zwrócić  uwagę  na  nadbrzeżne  skarpy,  urwiska,  lessowe  ścianki
wąwozów  a także  wszelkie wyrobiska w  bezpośredniej bliskości  cieku.  Podobnie,  w  trakcie  bardziej
szczegółowej obserwacji oceniamy liczebność w koloniach żołn i rybitw.

Opis siedliska

Oprócz liczenia ptaków, obserwator w trakcie jednej z kontroli terenowych wypełnia Kartę Stanu
Siedlisk (KSS) dla liczeń nadrzecznych. Na Karcie należy scharakteryzować wyszczególnione zmienne
siedliskowe dla każdego z dziesięciu odcinków 500-metrowych, wg szczegółowej instrukcji tam

zawartej. Szczególny nacisk położony został na rejestrowanie wszelkich antropogenicznych zmian
siedliska rzecznego, mających związek z regulacjami hydrotechnicznymi.

Wypełniania Karty Stanu Siedlisk nie można łączyć z aktywnym liczeniem ptaków, gdyż obniżyłoby to
znacznie  efektywność  kontroli.  Ponieważ  w  większości  przypadków  obserwator  będzie  docierał  na
miejsce  liczenia  własnym  pojazdem  i  następnie  wracał  do  miejsca  jego  pozostawienia  po
zakończonym liczeniu, zaleca się, by przynajmniej raz powrót nastąpił wzdłuż kontrolowanego cieku.
Takie przejście w odwrotnym kierunku można wtedy łatwo połączyć z rejestrowaniem cech siedliska
i właśnie wtedy zaleca się wypełniać KSS.

Po kontroli

Po  wykonaniu  wszystkich  trzech  kontroli  obserwator  uzupełnia  formularz  zbiorczy.  Określa  w  nim
liczbę par/terytoriów każdego z gatunków kluczowych na każdym odcinku 500-metrowym i na całym
odcinku  5-kilometrowym  łącznie,  a  także  tworzy  listę  stwierdzonych  na  odcinku  5-kilometrowym
gatunków  (pozostałych  –  nie  kluczowych),  dla  których  określa  najwyższe  stwierdzone  kryterium
lęgowości i odpowiednią kategorię gniazdowania.

W  tabeli  dla  gatunków  kluczowych  należy  podać  również  długość  efektywnie  skontrolowanego
odcinka  (czyli  części,  na  której  w  rzeczywistości  przeprowadzono  liczenie  –  patrz  rozdział  Przebieg
kontroli).  Informację  tę  (wiersz  Długość>>)  należy  podać  dla  każdego  fragmentu  500-metrowego,
oraz dla całych 5 km łącznie (jako suma długości z 10 odcinków).

Produkt liczeń i formularze do odesłania

„Produktem” liczeń ptaków nadrzecznych są:



trzy formularze terenowe z poszczególnych kontroli,



jeden formularz zbiorczy,



jedna Karta Stanu Siedlisk (KSS)

Kserokopie wszystkich wymienionych materiałów należy odesłać po zakończeniu liczeń
w nieprzekraczalnym terminie do 31 sierpnia na adres Małopolskiego Biura OTOP, ul. Zyblikiewicza
10/1a, 31-029 Kraków.

Oprócz tego obserwator wprowadza wyniki liczeń ze swojego odcinka 5-kilometrowego poprzez
elektroniczny formularz dedykowany tym liczeniom, udostępniony na stronie

www.ptakikarpat.pl

w nieprzekraczalnym terminie do 31 sierpnia.

Bibliografia

Chylarecki P., Sikora A., Cenian Z. (red.) 2009. Monitoring ptaków lęgowych. Poradnik Metodyczny

dotyczący gatunków chronionych Dyrektywą Ptasią. GIOŚ, Warszawa.

Cichocki W., Mielczarek P. 1993. Rozmieszczenie i liczebność pluszcza Cinclus cinclus i pliszki górskiej

Motacilla cinerea w Tatrzańskim Parku Narodowym. Chrońmy Przyrodę Ojczystą 49: 54-61.

D’Amico F. & Hemery G. 2003. Calculating census efficiency for river birds: a case study with the

White-throated Dipper Cinclus cinclus in the Pyrénées. Ibis, 145, 83–86.

Gromadzki M. (red.) 2004. Ptaki (część II). Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 –

podręcznik metodyczny. Tom 8.

Kajtoch Ł. 2005. Zasiedlanie dorzecza Raby przez nurogęś Mergus merganser. Notatki Ornitologiczne

46: 244-249.

Ledwoń M., Król J., Mędrzak R., Mołdysz D., Barcik L., Dyduch M., Gacek S., Jagiełko J., Jędrzejko A.,

Kruszyk R., Linert H., Procner B., Śniegoń M., Wojtoń T., Wiśniewski M.,

Wróbel J., Zontek I.,

Zontek C. 2009. Liczebność i rozmieszczenie pluszcza Cinclus cinclus oraz pliszki górskiej
Motacilla cinerea w zachodniej części Beskidów Zachodnich i Pogórza Zachodniobeskidzkiego.
Notatki Ornitologiczne, 50: 9–20.

Marchant J.H. & Gregory R.D. 1999. Waterways Breeding Bird Survey pilot survey 1998: adaptation of

BBS census methods to rivers and canals. R&D technical report W205. Bristol: Environment
Agency.

Marchant J. H., Joys A. C., Noble D. G. & Coombes R. H. 2006. Waterways Breeding Bird Survey:

progress and population trends 1998–2004. Science report: SC010012. Bristol: Environment
Agency.

Wasilewski J., Zajchowski K. 2000. Występowanie oraz liczebność pluszcza Cinclus cinclus i pliszki

górskiej Motacilla cinerea na wybranych obszarach Polski Południowo-Wschodniej. Roczniki
Bieszczadzkie 9: 157-168.

Załącznik I

Wykaz stosowanych kryteriów lęgowości/zachowań i odpowiadających im kategorii gniazdowania
(wg Sikora i in. 2007, zmienione).

Zachowanie/kryterium lęgowości

Symbol

Kategoria

Obserwacja/stwierdzenie gatunku

Brak (D)

Ptak młodociany

JUV

Pojedyncze ptaki obserwowane w siedlisku lęgowym

Gniazdowanie

możliwe (A)

Jednorazowa obserwacja śpiewającego lub odbywającego loty godowe
samca

Obserwacja rodziny (jeden ptak lub para) z lotnymi młodymi

Para ptaków obserwowana w siedlisku lęgowym

Gniazdowanie

prawdopodobne

(B)

Śpiewający lub odbywający loty godowe samiec stwierdzony co najmniej
przez 2 dni w tym samym miejscu (zajęte terytorium) lub równoczesne
stwierdzenie wielu samców w siedlisku lęgowym danego gatunku

Kopulacja, toki

Odwiedzanie miejsca nadającego się na gniazdo

Głosy niepokoju sugerujące bliskość gniazda lub piskląt

Plama lęgowa (u ptaka trzymanego w ręku)

Budowa gniazda lub drążenie dziupli

Odwodzenie od gniazda lub młodych (udawanie rannego)

UDA

Gniazdowanie

pewne (C)

Gniazdo nowe lub skorupy jaj z danego roku

GNS

Gniazdo wysiadywane

WYS

Ptaki z pokarmem dla młodych lub odchodami piskląt

POD

Gniazdo z jajami

JAJ

Gniazdo z pisklętami

PIS

Młode zagniazdowniki nielotne lub słabo lotne albo podloty
gniazdowników poza gniazdem

MŁO